PTEP – ČASOPIS ZA PROCESNU TEHNIKU I ENERGETIKU U POLJOPRIVREDI PTEP – JOURNAL ON PROCESSING AND ENERGY IN AGRICULTURE

Glavni i odgovorni urednik / Editor in Chief Prof. dr Mirko Babić Urednik za engleski jezik / Editor in English Prof. dr Ljiljana Babić Za izdavača / for Publisher Milivoj Radin, dipl.ing. Tehnički sekretar / Technical secretary Mr Ivan Pavkov

Nacionalna redakcija / National Editorial Board
Dr Mirko Babić, red. prof, Poljoprivredni fakultet, Novi Sad, Dr Anđelko Bajkin, red. prof, Poljoprivredni fakultet, Novi Sad, Dr Miloš Tešić, red. prof, dopisni čalan VANU, Fakultet tehničkih nauka, Novi Sad, Dr Mirjana Đurić, red.prof, Tehnološki fakultet, Novi Sad, Dr Milica Radosavljević, Institut za kukuruz «Zemun Polje», Zemun, Dr Mirjana Milošević, red. prof, Nacionalna laboratorija za ispitivanje semena, Novi Sad, Dr Jovanka Lević, Tehnološki fakultet, Novi Sad, Mr Branislav Karadžić, Poljoprivredni fakultet, Novi Sad.
Dr Zuzana HLAVÁČOVÁ, Ákos KERTÉSZ ELECTRICAL PROPERTIES OF DRIED FRUITS / ELEKTRIČNE OSOBINE SUŠENOG VOĆA 1 Dr Ljiljana BABIĆ, mr Ivan PAVKOV, dr Mirko BABIĆ PROMENE NEKIH FIZIČKIH OSOBINA RASTVORA ŠEĆERA TOKOM OSMOTSKOG SUŠENJA KAJSIJE / CHANGE IN SOME PHYSICAL PROPERTIES OF SUCROSE SOLUTION DURING APRICOT (PRUNUS ARMENIACA) DEHYDRATION 5 Dr Zorica PAJIĆ, mr Jelena SRDIĆ, dr Milomir FILIPOVIĆ OPLEMENJIVANJE KUKURUZA ŠEĆERCA ZA RAZLIČITE NAČINE POTROŠNJE / SWEET MAIZE BREEDING FOR DIFFERENT CONSUMPTION PURPOSES 12 Dr Tajana KRIČKA, dr Neven VOĆA, Vanja JURIŠIĆ, dipl. ing. ALKALNA HIDROLIZA KAO ALTERNATIVNA METODA SANACIJE KLAONIČKOG OTPADA / ALKALINE HYDROLYSIS AS AN ALTERNATIVE METHOD FOR SLAUGHTERHOUSE WASTE SANITATION 15 Dr Milka VUJAKOVIĆ, dr Mirjana MILOŠEVIĆ, dr Zorica NIKOLIĆ, dr Ksenija TAŠKI-AJDUKOVIĆ, ŽIVOTNA SPOSOBNOST SEMENA SOJE PROIZVEDENE U USLOVIMA SA I BEZ NAVODNJAVANJA / SEED VIGOUR IN SOYBEAN PRODUCTION WITH AND WITHOUT IRRIGATION 19 Dr Miodrag ZORANOVIĆ, dr Vlado POTKONJAK EKOLOŠKI TRETMANI STAJNJAKOM / ECOLOGICAL MANURE TREATMENTS 22 Dr Jasna GVOZDENOVIĆ, dr Vera LAZIĆ PAKOVANJE I ODRŽIVOST PREHRAMBENIH PROIZVODA / PACKAGING AND DURABILITY OF FOODSTUFFS 27 Dr Jozef BAJLA PROMENE PENETROMETRIJSKOG OTPORA ZEMLJIŠTA PRI GAJENJU JAROG I OZIMNOG JEČMA KONZERVACIJSKIM TEHNOLOGIJAMA / CHANGES IN SOIL PENETRATION RESISTANCE DURING SPRING AND WINTER BARLEY GROWING BY SOIL CONSERVATION TECHNOLOGIES 31 Dr Radmila ALMAŠI ŠTETNI INSEKTI SUVOG VOĆA I GROŽĐA / INSECT PESTS IN DRIED FRUITS AND RAISIN 34 Dr Milovan PAVLOV, dr Živorad VIDENOVIĆ, Zoran STANIŠIĆ dipl. ing., Nebojša RADOSAVLJEVIĆ dipl. ing., Jovan PEŠIĆ dipl. ing, mr Jelena SRDIĆ ANALIZA PROIZVODNJE SEMENA NEKIH ZP HIBRIDA KUKURUZA U 2007. GODINI / THE ANALYSIS OF SEED PRODUCTION OF SOME ZP MAIZE HYBRIDS IN 2007 37 Dr Maša BUKUROV, mr Siniša BIKIĆ EKONOMIČNI TERMODINAMIČKI CIKLUSI ZA STAKLENIKE / COSTEFFECTIVE THERMODYNAMIC CYCLES FOR GREEN HOUSES 41 Dr Eugenios KATSANIDIS PHYSICAL AND CHEMICAL PRE-TREATMENT OF OCTOPUSES AIMING AT TENDERISATION WITH REDUCED PROCESSING TIME AND ENERGY REQUIREMENTS / FIZIČKI I HEMIJSKI PREDTRETMANI ZA OMEKŠAVANJE MESA OKTOPODA RADI SMANJENJA VREMENA PRERADE I UŠTEDE ENERGIJE 45 Dr Vera LAZIĆ, Dr Jasna GVOZDENOVIĆ, mr Tanja PETROVIĆ MOGUĆNOSTI SAVREMENOG PAKOVANJA HRANE / POSSIBILITIES OF MODERN FOOD PACKING 49

Međunarona redakcija / International Editorial Board
Dr Ljiljana Babić, professor, Faculty of Agriculture, Novi Sad, Serbia, Dr Costas Akritidis, professor emeritus, Aristotle University, Thessaloniki, Greece, Dr Tajana Krička, professor, Faculty of Agronomy, Zagreb, Croatia, Dr Zuzana Hlaváčová, Slovak University of Agriculture in Nitra, Nitra, Slovak Rebublic, Dr Janos Beke, professor, Szent István University, Gödöllö, Hungary
Dr Zorica SREDOJEVIĆ, dr Dušan MILIĆ MOGUĆNOST PROCENE RIZIKA POSLOVANJA POLJOPRIVREDNOG PREDUZEĆA / THE POSSIBILITY OF THE BUSSINES RISIK EVALUATION OF THE AGRUCULTURAL ENTERPRISE 53 Dr Dušan MILIĆ, dr Veljko VUKOJE PROIZVODNO-EKONOMSKA I UPOTREBNA VREDNOST KAJSIJE / THE PRODUCTION, ECONOMIC AND UTILITY VALUE OF APRICOT 57 Dr Veljko VUKOJE, dr Dušan MILIĆ, Darko MALETIĆ, dipl.inž. ANALIZA OSNOVNIH PARAMETARA USPEHA PREHRAMBENE INDUSTRIJE VOJVODINE (2002-2006) / THE ANALYSIS OF BASIC PARAMETERS OF SUCCESS IN FOOD INDUSTRY IN VOJVODINA (2002-2006) 60 Azrudin HUSIKA POTENCIJAL SMANJENJA EMISIJE STAKLENIČKIH GASOVA UPOTREBOM BILJNIH OSTATAKA IZ POLJOPRIVREDNE PROIZVODNJE U BOSNI I HERCEGOVINI / POSSIBILITY TO REDUCE GREENHOUSE GAS EMISSIONS BY USING VEGETATIVE RESIDUES FROM THE AGRICULTURAL PRODUCTION IN BOSNIA AND HERZEGOVINA 63 Boško ILIĆ, dipl.ing, Slavko IVANIŠEVIĆ, dipl.ing. PREDNOSTI KORIŠĆENJA PRIRODNOG GASA KAO ENERGENTA U PROCESIMA SUŠENJA / ADVANTAGES OF NATURAL GAS USAGES IN DRYING PROCESSES 67 Dr Miodrag LAZIĆ, mr Ivana STANISAVLJEVIĆ, dr Vlada VELJKOVIĆ SEME DUVANA KAO OBNOVLJIVA SIROVINA / TOBACCO SEEDS AS A RENEWABLE RAW MATERIAL 70 Mr Sanja MEHANDŽIĆ, dr Jovan CRNOBARAC, dr Branko MARINKOVIĆ, dr Đorđe JOCKOVIĆ UTICAJ ROKA SETVE NA PRINOS I MORFOLOŠKE OSOBINE SEMENSKOG KUKURUZA / EFFECTS OF SOWING DATES ON THE YEALD AND MORPHOLOGICAL TRAITS OF SEED MAIZE 74 Miladin KOSTIĆ dipl. ing, dr Svetlana BALEŠEVIĆ-TUBIĆ, mr Vojin ĐUKIĆ,. Aleksandar ILIĆ dipl. ing, VELINKA GAJIČIĆ dipl. ing. PROMENA KVALITETA SEMENA SOJE U ZAVISNOSTI OD FRAKCIJE SEMENA / CHANGES IN SOYBEAN SEED QUALITY DEPENDING ON A SEED FRACTION 78 Mr Velimir LONČAREVIĆ, dr Mladen TATIĆ, Karlo ĐILVESI dipl. ing, mr Imre PATAKI, Slaviša ŠTATKIĆ dipl. ing, Vlado ČAPELJA dipl. ing. SISTEM SKLADIŠTENJA I ČUVANJA SEMENA POLJOPRIVREDNIH KULTURA U KONTROLISANIM USLOVIMA / STRORAGE AND PRESERVATION SYSTEMS OF SEEDS IN CONTROLLED CONDITIONS 80 Dr Vladislav ZEKIĆ, UTVRĐIVANJE TROŠKOVA SPREMANJA SLAME SISTEMOM VALJKASTIH BALA I SISTEMOM MALIH ČETVRTASTIH BALA / DETERMINATION OF PREPARATION COSTS OF THE SMALL GRAIN STRAW BY THE SYSTEM OF CYLINDRICAL AND SMALL QUADRATIC BALES 83 Karlo ĐILVESI dipl.ing, dr Vladimir MIKLIČ, Daliborka BUTAŠ dipl.ing, Boško DEDIĆ dipl.ing, Slaviša ŠTATKIĆ dipl.ing. ODREĐIVANJE KOLIČINE IZGUBLJENOG SREDSTVA ZA ZAŠTITU SEMENA SUNCOKRETA USLED SPIRANJA / LOSS OF SUNFLOWER SEED PROTECTANT DUE TO LEACHING 86 Mr Nikola JOVANOVSKI, dr Vangelica JOVANOVSKA BIOGAS TECHNOLOGY IN AGRICULTURE / TEHNOLOGIJA PROIZVODNJE BIOGASA U POLJOPRIVREDI 88 INFORMACIJE D1 - D4 POSLOVNO STRUČNI DODATAK D5 - D14

SADRŽAJ / CONTENT

Izdavač: Nacionalno društvo za procesnu tehniku i energetiku u poljoprivredi (bivše društvo JUPTEP), 21000 Novi Sad, Trg Dositeja Obradovića 8. Suizdavač: Poljoprivredni fakultet, Novi Sad, Trg Dositeja Obradovića 8. tel :++381 (0)21 459 958; e-mail: ptep@ptep.org.yu; Internet sajt: www.ptep.org.yu; Korektura: prof. dr Ljiljana Babić; Dizajn časopisa: Mirko Babić, Prelom: mr Ivan Pavkov; UDK brojevi: Radmila Kevrešan; Štamparija: "Offsetprint", Novi Sad, Matice srpske 6. Tiraž: 300 primeraka; Godišnja pretplata: 1200 din (žiro račun: 340-4253-72, Erste banka, Novi Sad); Rešenjem Ministarstva za informacije Republike Srbije, br. 651-105/97-03 od 6.2.1997, časopis je upisan u registar pod brojem 2307. Kategorija: Časopis nacionalnog značaja

P T E P - Časopis za procesnu tehniku i energetiku u poljoprivredi

Biblid: 1450-5029 (2008) 12; 1-2; p.1-4 UDK: 664.854

Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper

ELECTRICAL PROPERTIES OF DRIED FRUITS ELEKTRIČNE OSOBINE SUŠENOG VOĆA
Dr Zuzana HLAVÁČOVÁ, Ákos KERTÉSZ Department of Physics, Slovak University of Agriculture in Nitra, Slovak Republic, Zuzana.Hlavacova@uniag.sk

SUMMARY
The electrical measurements are utilized in many areas of human activity. A lot of methods based on the dielectric measurements are exploited at appraisal of various fruits quality. Samples of dried fruits were delivered by Faculty of Agriculture of University in Novi Sad. Electrical properties (resistance, impedance, electrical capacity) were measured by LCR meter GoodWill LCR-821. Dried fruits were located between 2 plates of capacitor. Measurements had been realized at frequencies from 100 Hz to 200 kHz. Each electrical property was measured at all frequencies three times. Average value has been computed from these ones. Frequency dependencies of impedance and capacity were determined for all samples. The capacity and impedance decrease powerly in dependence on the frequency. Key words: electrical properties, dried fruits.

IZVOD
Električnim osobinama bioloških materijala se posvećuje odgovarajuća pažnja u istraživanjima već duži niz godina. Kada se analiziraju električne osobine biljnih tkiva, neophodno je uzeti u obzir njihov nehomogen sastav sa makroskopskog i mirkoskopskog stanovišta. Ako je u pitanju analiza sa mirkoskopskog aspekta, uočava se da je unutrašnjost ćelije dobar provodnik, jer sadrži jone koji ulaze u sastav rastvora organske materije. Ćelijska membrana sama po sebi nije provodnik. Ako se biološki materijali posmatraju sa makroskopskog aspekta, onda se zaključuje da su oni nehomogenog sastava i polu-provodnici ili dielektici. Gustina i strukturni raspored ćelija u okviru tkiva, kao i vrsta tkiva sama po sebi utiču bitno na električne osobine. Poroznost materijala takođe utiče na ove osobine, jer u zavisnosti od veličina i rasporeda pora u njima se nalazi određena količina vazduha, te on sa svojom temperaturom i vlažnošću takođe bitno utiče na električne osobine. Prema tome, porozni materijali imaju sledeće uticajne faktore na električne osobine: dimenzije i prostorni raspored pora, zatim njihova gustina i poroznost kada su u hrpi. U ovom radu su prezentovani rezultati merenja sledećih električnih osobina: otpornosti, impedance i kapacitivnosti pri frekvenciji električne struje u dijapazonu od 50 do 200 kHz. Sva merenja su obavljena uz pomoć LCR instrumenta tipa GoodWill 821. Rezultati su skladišteni u PC. Biološki materijal koji je korišćen bili su uzorci sušenog voća i to kajsije, kruške i dunje. Uzorci su dostavljeni od strane Poljoprivrednbog fakulteta Univerziteta u Novom Sadu. Sva merenja električnih veličina su rađena sa tri ponavljanja, a zatim je konstatovana srednja vrednost. Na graficima slika 1, 2, 3 i 4 su prezentovani rezultati merenja otpornosti i impedance uzoraka sušenog voća pri frekvenciji od 50 do 200 kHz. Konstatuje se da obe merene veličine imaju iste vrednosti do frekvencije od 1,0 kHz, a nakon toga impedanca opada znatno brže nego otpornost. Kapacitivnost u finkciji od frekvencije je, takođe, grafički predstavljena na slikama 5 i 6. Ustanovljene su regresione jednačine kod ove merene veličine za šest uzoraka dunje. Konstatuje se da osušena dunja ima najmanje vrednosti otpornosti i impedance, a najveće merene vrednosti su bile kod suve jabuke. Dunja ima najveće vrednosti kapacitivnosti u funkciji od frekvencije. Ključne reči: električne osobine, sušeno voće.

INTRODUCTION
Electrical properties of the biological tissues have been of interest for many years. When studying the physical properties of tissue, it is necessary to consider its non-homogeneity from the macroscopic and microscopic points of view. When testing the electrical properties from the microscopic point of view, it is apparent that inside the cell is conductive because there is conductivity of ion type in the content of the organic and inorganic matter solutions. The cell membranes are not conductors. From the macroscopic point of view, it is possible to regard the biological materials as non-homogeneous semi-conductors or dielectrics. The density and structural arrangement of the cells in them and the properties of each type of tissue influence the electrical properties of these materials. The characteristics of loose and porous materials are also influenced by the properties of air, which is trapped between the parts or in the pores, most especially its relative humidity and temperature. The deployment of the parts in the pack, the size of parts, gappiness, contact surface and bulk density also influence the electrical properties of loose materials. Among the influential factors for porous materials the following can be involved: size and distribution of pores, porosity and bulk density. Further factors are temperature of the material, but the

most significant is the influence of the presence of water, its uneven deployment in the material, different binding energy in each water bond in the material and sorption properties (Hlaváčová, 2003). Kubík (2005) investigated the fractal properties of apple flesh, which can be used at characteristics of porous material description. It is necessary to consider the change of the electric conductivity type at transition of the electric current through the biological material. The inside of the cell has the ionic conductivity. The electric current in a cellular membrane travels as displacement current. The density of the electric current i is defined as 1 dQ i= S dτ where: Q – charge (C), τ – time (s), S – surface (m2). The relationship between the density of the current and electric field intensity is

r r i = σ E = −σ gradU

where: σ – electric conductivity (S.m-1), grad U – gradient of the electric voltage (V.m-1), E - intensity of the electric field (V.m-1). This equation is valid too for electrolyte at low values of electric field intensity.

r

PTEP 12(2008) 1-2

1

If the current passing through the material is unsteady, for density of electric current is valid d (ε E ) i =σ E + dτ where: ε - permitivity of material (F.m-1). Complex value of current density is valid in the case of alternating electric field in the shape

quinces. Ten pieces of dried fruits were chosen from each group. We measured the resistance, impedance and capacitance of dried fruits by LCR meter GoodWill 821 at the frequency range from 50 Hz to 200 kHz. The measured values were loaded by PC. The dried pieces of fruits were located between 2 plates of capacitor. Each electrical property was measured at all frequencies three times. Average value has been computed from these ones.

ˆ ˆ i = (σ + jω ε )E

- complex value of electric field intensity, j – where: imaginary unit (1), ω - angular frequency (s-1). Permittivity of moist material must be considered to be complex. It has a real part ε ′ and imaginary part ε ′′

ˆ E

RESULTS
Frequency dependencies of resistance, impedance and capacitance were drawn. These electrical properties decrease with frequency. For illustration, on Fig. 1, 2 and 3 the frequency dependencies of resistance and impedance for sample No. 2 of dried apple, pear No. 4 and apricot No. 6 are shown.
1.0E+5

ˆ ε = ε ′ − jε ′′ = ε − j

where δε is the loss angle (1) of the dielectric and

σ = ε (1 − j tgδ ε ) ω

tgδ ε =

σ ωε

where: tgδε - tangent of loss angle (1). A lot of methods based on the dielectric measurements are exploited at appraisal of various fruits, vegetables or their products quality. Maezawa and Akimoto (1996) utilized electrical conductivity to determine the characteristics of low-temperature sensitive vegetables. The electrical conductivity and electrolyte leakage at injured and non-injured sites of vegetables showing chilling injury were compared. The time course of changes in electrical conductivity followed that reflecting the extent of surface pitting. Electrical conductivities and electrolyte leakage at sites with surface pitting were always higher than those at nonpitted sites. It is suggested that electrical conductivity and electrolyte leakage should be considered as the indicators of chilling injury. Tsarouhas et al. (2000) suggested the method for rapid assessment of freezing resistance. The electrolyte leakage method detected injury in more levels of freezing stress (-3 °C, 4 °C and –5 °C) than the impedance (-4 °C and -5 °C). Manley and Hummel (1996) compared the index of injury with tissue ionic conductance formulas for analyzing electrolyte leakage data from freeze-stressed cabbage tissues. These results support the use of simpler method for analyzing electrolyte leakage data in studies of cabbage freezing tolerance. Arnold et al. (1998) described electrical impedance methods for assessing fruit quality. Methods were minimized or compensated the influence of interfacial impedances between electrodes and plant tissue, which occur when assessing fruit or vegetable quality by electrical impedance methods. Compensated 3-electrode techniques suitable for use with currently available impedance analyzers are presented. The techniques are illustrated by examples of their effectiveness at suppressing impedance artifacts with a novel tissueprobe and non-invasive measurement. The health state of some fruit can be observed on ground of their electrical properties. Hlaváč (2007) described the rhelogic properties of plum jam and their dependencies on temperature. Labudová, Vozárová (2002), Božiková (2005) investigated the thermal properties of various material, which are the important parameters at the material during, storage and processing.

1.0E+4

R, Z , kOhm

1.0E+3

1.0E+2

1.0E+1 0.0 40.0 80.0 120.0 f , kHz 160.0 200.0

Fig. 1. Frequency dependencies of resistance and impedance for sample No. 2 of dried apple Sl.1. Zavisnost otpora i impendanse od frekvencije za uzorak No. 2 suve jabuke
600.0

500.0

R, Z, kOhm

400.0

300.0

200.0

100.0 0.0 40.0 80.0 120.0 f , kHz 160.0 200.0

MATERIAL AND METHODS
Samples of dried fruits were delivered by Faculty of Agriculture of University in Novi Sad. The method of drying is described by Babić Lj. et al. (2007). The fruits were dried in osmotic drier on the beginning and in convective drier after it. Measurements were done on the dried apricots, pears, apples and

Fig. 2. Frequency dependencies of resistance and impedance for sample No. 4 of dried pear Sl.2. Zavisnost otpora i impendanse od frekvencije za uzorak No. 4 suve kruške

2

PTEP 12(2008) 1-2

00 80.0 where: C – capacitance.0152351) * 3.0 R. The coefficients of determination of these equations have high value for all samples.9g Y = pow(X. 6 suve kajsije (+).-0.0 C . 4.-0.0E+5 frequency dependence of capacitance quince1 m=1.0 2000. f – frequency.0 80.00 200.3.-0. Frequency dependencies of resistance and impedance for sample No.5.-0.-0.-0.0 80.0 120. 4 of dried pear (◊) and sample No.-0. which is caused by the capacitance of apricot. sample No. 100.904151) * 1761.2g Y = pow(X.6.00 0.0 f .9g Y = pow(X. Z .0E+3 Y = pow(X.79 quince3 m=2. kHz 160.0 0.-0.805166) * 1174. frequency dependencies of capacitance for sample No. uzorak No. Co – reference capacitance.943058) * 2856. 5.00 40. Zavisnost kapacitivnosti od frekvencije za uzorak No. Zo – reference impedance. After this frequency the imped- 1.0 f .0 0. Zavisnost otpora od frekvencije za šest uzoraka sušene dunje As we had presented in Hlaváčová et al.0 200.0263057) * 4. 6 suve kajsije On Fig. The dependencies for all samples have the same progress and the regression equation for resistance and impedance has the shape of decreasing power function 10. 12.35 quince6 m=4. kHz 160. 2 suve jabuke (o) 1. 6.-0. Frequency dependencies of capacitance for 6 samples of quince Sl.0 120.86606) * 1165.4.00 quince4 m=5. k – constant. Zavisnost otpora i impendanse od frekvencije za uzorak No.0 40.0 10.28793 R= f (f) dula2 m=1. pF quince5 m=7.00 R= f (f) R= f (f) dula1 m=1.00 1.0 120.00 R= f (f) dula4 m=5. Z = Zo ⎜ ⎟ ⎜f ⎟ ⎝ o⎠ −k where: R – resistance.06803 R= f (f) dula3 m=2.2500. 4 frequency dependencies of resistance for 6 samples of dried quince are shown.2g Y = pow(X.0154234) * 3.0 ance decreases more quickly that resistance.51 C .2g Y = pow(X. kOhm 1500.16305 R= f (f) dula6 m=4.0E+4 Y = pow(X. pF Fig.4g Y = pow(X.0 40. The regression equation has shape: ⎛ f ⎞ C = Co ⎜ ⎟ ⎜f ⎟ ⎝ o⎠ −k 1000.0278365) * 9.4g Y = pow(X.861982) * 1406. Z – impedance.0 200. The coefficients of determination have high value for all samples.2g Y = pow(X.57656 Fig.0 40.9g Y = pow(X.00 120. Frequency dependencies of resistance for 6 samples of dried quince Sl.44 4.0 200. Zavisnost kapacitivnosti od frekvencije za šest uzoraka dunje PTEP 12(2008) 1-2 3 . Frequency dependencies of capacitance for sample No.-0.0 500.00 2.0 f .4g Y = pow(X.0214852) * 4.0E+2 Fig. kHz 160.9g R .8092 1.876238) * 1434. 6 of dried apricot (+). Ro – reference resistance. k – constant.0 ⎛ f ⎞ R = Ro ⎜ ⎟ ⎜f ⎟ ⎝ o⎠ −k ⎛ f ⎞ . fo = 1 kHz.-0. kHz 160.00 f . 4 suve kruške (◊) i uzorak No.0 0. fo = 1 kHz. sample No.48 6. We found out that this fact is valid also for other types of dried fruits. On Fig.0 Fig.0277378) * 8. 6 the coefficient of regression equation are presented. On Fig. 4 of dried pear (◊) and sample No.4g 1. 6 of dried apricot (+). Sl. 2 for dried apple (o).00 1. (2007) the resistance and impedance have almost the same values at the low frequencies till 1 kHz for apricots. 5.85 quince2 m=1. 6 of dried apricot Sl.0 80. 6. 3.0E+1 0.-0. The same dependencies for 6 sample of dried quince are on Fig. kohm 8.57783 R= f (f) dula5 m=7. f – frequency. 2 for dried apple (o) are shown.

VEGA 1/3454/06 (Slovak Republic) and regional project “Fruit and vegetable osmotic dryer development” 114-451-0565 (Serbia – Vojvodina) REFERENCES [1] Arnold W. ACKNOWLEDGEMENT: This work was supported by research projects VEGA 1/3471/06. M. 2007(3). After this frequency the impedance decreases more quickly than resistance. From this we can dedicate that the properties of one type of dried fruits are the same including the moisture content.105. These regression equations have high coefficients of determination. The resistance and impedance have various values for various types of dried fruits. Acta technologica agriculturae. 106 – 108. Hummel. 19.1996(61). Research Bulletin of the Faculty of Agriculture. Frequency dependencies of resistance. Zsuffa L: Application of two electrical methods for the rapid assessment of freezing resistance in Salix eriocephala. [2] Babić. Kenney. Ľ: Micro-structure Fractal Analysis of Apple Flesh of Cultivar Pinova. 11. Babić Ljiljana. Journal of the American Society for Horticultural Science. Prihvaćeno: 12. G. 257 – 265 [10] Manley. impedance and capacitance were drawn. Electrical impedance methods for assessing fruit quality: avoidance of electrode artifacts. Babić. ISSN 1450-5029 [6] Hlaváčová. Babić. Acta Horticulturae. PTEP – Časopis za procesnu tehniku i energetiku u poljoprivredi. Karadžić B.81-86. Primljeno: 10. 49. 109-111. C.2008. 2007(3). 102 . Babić. 75-78. The pieces of quince have the highest values of capacitance. S. Lj. [11] Maezawa. The regression equation has the shape of decreasing power function. p. YU ISSN 1450-5029. p. Biomass and Bioenergy. p. ISSN 1450-5029 [8] Kubík. For all fruits the shape of curves is the same. which is caused by the capacitance of dried fruits. Journal of Thermal Analysis and Calorimetry.3. Pavkov.3.121(6): 1141-1146. L: Index of injury compared to tissue ionic conductance for calculating freeze damage of cabbage tissues. Z. K: Characteristics of electrical conductivity of low-temperature sensitive vegetables. 4 PTEP 12(2008) 1-2 . M. 2002. Pavkov. [3] Babić M. M: Some chosen thermophysical parameters of apples and applesauce. 89 – 92.Gifu University. p. 125-136. 8. Novi Sad.. [7] Hlaváčová. [12] Tsaurouhas V. 2003(4). (2005)9:5. In: PTEP. Matić-Kekić. 1998. 2007(3).2008. p. 67. AGR. PTEP Journal on processing and energy in agriculture. I: The Quality Indicators of Osmotic Dried Apricot. et al. 85-90. The samples of dried quince have lowest values and the highest ones have the dried apples. R. Z: Low-frequency electric properties utilization in agriculture and food treatment. The resistance and impedance have almost the same values at the low frequencies till 1 kHz. . [4] Božiková. ENG.Vozárová. 2005(4). ISSN 1335-2555 [5] Hlaváč. These electrical properties decrease with frequency. Lj. [9] Labudová. str. Japan. R. 464. RES. Snežana. p. M. The displacement between frequency dependencies of capacitance for 6 samples is very small. A. W. It is caused by different chemical composition of fruits. Journal on Processing and Energy in Agriculture. Kertész. In: PTEP Journal on processing and energy in agriculture. I: Održivi energetski model proizvodnje sušenog voća kombinovanom tehnologijom. p. Agriculturae Conspectus Scientificus. (3):165-169. V: Uncertainty of the Thermal Conductivity Measurement Using the Transient Hot Wire Method. Á: Some Electrical Properties of Dried Apricots Prunus Armeniaca L. p. Akimoto. P: The rheologic properties of plum jam.CONCLUSION Samples of dried fruits were delivered by Faculty of Agriculture of University in Novi Sad. 11.

promena vlage. Radi optimizacije procesa. Preko svojih bioloških efekata voće ima antioksidantsku (Lui i sar 2002) antimutagenu (Wargovich. Međutim nakupljanje suve materije je pri temperaturi rastvora od 60oC i koncentraciji od 65 Bx iznosila 32. Ustanovljeno je da temperatura i koncentracija rastvora imaju bitnog uticaja na dva pomenuta fluksa materijala.moisture loss tokom konstatnog vremena trajanja eksperimenata. s obzorom da je maseni odnos voća i rastvora 1:10. p. Babić Lj. The plan of tests consider six times reuse solution with it’s reconcentration for each new experiment in order to minimize sugar consumption and to achieve optimization of the process. 2007. ali takođe i neke ne-nutritivne fitohemijske komponente. i sar. S druge strane je takođe opšte poznato da je održivost većine voća u svežem stanju nakon ubiranja vrlo kratka. The effect of solution temperature and concentration on solid gain and moisture loss are significant. Khoyi i sar. solution physical properties. but not so impressive. Navindra 2008). such as solid gain and moisture loss during the time of tests duration. the preparation of fresh solution needs a certain amount of sugar. Optimization of analyzed physical properties recommended the regime of apricot halves osmotic dehydration in solution of 35oC of temperature (or similar values which are dominant during summer in continental climate) and with 50 to 65 Bx solution concentration. Konstatuje se porast električne provodnosti. 1998. Analizirale su se promene koje se dešavaju na polutkama kajsije “novosadska rodna”. je primena osmotskog sušenja.5% u odnosu na ukupnu masu uzorka na početku. Optimizacijom analiziranih parametara se preporučuje režim osmotskog sušenja polutki kajsija pri temperaturi rastvora od 35oC (ili sličnim ambijentalnim vrednostima temperature tokom leta u kontinentalnom klimatu) i koncentracijama rastvora od 50 do 65 Bx. dr Mirko BABIĆ Poljoprivredni Fakultet. Kil i sar. Trg Dositeja Obradovića 8. što je rezultat prelaska molekula vode i rastvorivih organskih kiselina iz polutki kajsija. 2001.2 Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper PROMENE NEKIH FIZIČKIH OSOBINA RASTVORA ŠEĆERA TOKOM OSMOTSKOG SUŠENJA KAJSIJE CHANGE IN SOME PHYSICAL PROPERTIES OF SUCROSE SOLUTION DURING APRICOT (PRUNUS ARMENIACA) DEHYDRATION Dr Ljiljana BABIĆ. Stefanović i sar. Već je dobro poznato da se osmotska dehidracija voća obavlja u osmotskom rastvoru i da se pri tome dešavaju tri transporta materije: migracija vlage u tečnoj fazi iz voća ka PTEP 12(2008) 1-2 5 . Babić Lj. The increase of electro conductivity values was obvious as a result of water molecules and soluble organic acid transport from apricot halves. Za ostale mikro nutritijente koji se nalaze u voću kao što su celulozna vlakna. moisture loss. UVOD Voće je uvek imalo značajnu ulogu u ishrani čoveka. 2004. Departman za poljoprivrednu tehniku. The changes in physical properties of apricot halves were also studied.21:631. Jedna od tehnologija koja obezbeđuje osušeno voće visokog kvaliteta. uz očuvanje senzorskih osobina. The conclusion is set down. The changes in pH solution values were observed too. obavljen je planski eksperiment pri čemu je on korišćen šest puta uz ponovnu rekoncentraciju za svaki novi test. u zavisnosti od vrste voća. 1-2.solid gain i promena mase vlage . Za većinu ovih supstanci još nisu definisane nutritivne funkcije. Key words: osmodehydration. Zaključuje se da rastvor ima i dalje značajni potencijal. apricot. To je i razlog što su promovisane zamene svežem voću u obliku sokova. 2001. naročito u poslednjih 15-tak godina. raznih poslastica. Gianotti i sar. mada se zna da imaju važnu ulogu u prevenciji izvesnih bolesti.6%. kiseline i minerali se već dosta zna o povoljnom uticaju na ljudski organizam. vitamini. Isto tako je poznato da lignini i fenolne komponente u voću imaju značajno učešće u smanjenju rizika od pojave srčanih oboljenja i infarkta (Hertog i sar 1993. a u smislu smanjenja potrebnih sirovina za rastvor. 2007. and in the second it was 23. Ključne reči: osmodehidracija.6% in the tests of solution temperature 35oC and the same concentration. When larger number of tests is carrying out. Promena mase vlage je bila intenzivnija pri temperaturi rastvora od 60oC u odnosu na 36oC i konstatnoj vrednosti koncentracije od 65 Bx . solid gain. the solid gain was 32.5-11 UDK: 634. Chenlo i sar. Pri obavljanju većeg broja eksperimenata. dok je pri temperaturi od 35oC i istoj koncentraciji bila 16. Promene pH vrednosti rastvora su takođe uočene. Merene su vrednosti elektro provodnosti i pH rastvora tokom testova u svih šest ponavljanja. U prvom slučaju je iznosila 24. 2004. i sar. The surveying of electro conductivity and pH values of solution in six successive cycles was done. nakupljanje suve materije. 1995. ali ne dominatno.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. 2000) ili antibakterijsku ulogu.4%. O ponašanju različitih vrsta voća (Martinez-Monzo i sar. kao što su nakupljanje suve materije iz rastvora . fizičke osovine rastvora. the solution has significant potential for further tests because the mass ratio of fruit and solution is 1:10. The changes in samples moisture content were more intensifying with solution temperature of 60oC compare to 35oC upon the same value of solution concentration of 65 Bx. Some physical properties of the solution were observed during the tests. Novi Sad REZIME Osmodehidracija se dešava u rastvoru destilovane vode i saharoze. while this value was 16. 2007) tokom procesa osmoze ima podataka u literaturi. Praćene su neke fizičke osobine rastvora tokom svih šest upotreba.4% during the tests where solution temperature was 60oC and concentration of 65 Bx. On the contrary. kao i konzumiranje suvog voća. Eastogi i sar. mr Ivan PAVKOV.5% of total initial mass of samples. Ono sadrži izvesne hranljive komponente. SUMMARY Osmodehydration is taking place in solution of distillated water and sucrose. Erlei i sar.05%.563. In the first case moisture loss was 24. mlečnih napitaka sa njihovim učešćem. 2002.4%. a u drugom 23. priprema svežeg rastvora zahteva u krajnjoj liniji značajnu potrošnju šećera. kajsija.

1980) o potrebnoj koncentraciji na planiranim temperaturama za eksperiment. TM-termometar. Podešavanje njegove koncentracije za svaki novi test je obavljeno dodavanjem šećera. S1 S2sabirnik. membranska rekoncentracija i 4. 2006) smatraju da se mogu sprovesti sledeći postupci: 1. to jest šest eksperimentalih jedinica koristi isti rastvor. EG-električni grejač. 1. P-poklopac. Time je omogućena kontrola temperature rastvora. heat exchanger. Plan eksperimenta je postavljen tako da su odabrana dva nivoa temperatura rastvora i to 35oC i 60oC.rastvoru. 2001. PK-kanal. So – početna masa suve materije (g). tokom i nakon sušenja. Si − So 100 So 6 PTEP 12(2008) 1-2 . 3. Višak rastvora na površini polutki je otklanjan tuširanjem. isparavanje tečne faze. Takođe su na osnovu poznatih masa uzoraka tokom procesa izračunate vrednosti vlažnosti koje su korišćene za prezentovanje kinetičkih krivih sušenja. sistem ima i neke nedostatke. Solution movement through fixed bed of apricot havles (Babić. Konstrukcija korpe u koju su ulagane polutke kajsije i sama sušara su takvi da obezbeđuju odnos voća i rastvora 1:10. Cilj ovog rada je da prezentuje rezultate istraživanja osmotske dehidracije kajsije. organske kiseline i minerali u istom smeru i transport šećera iz rastvora ka voću. te se može smatrati polu-proizvodom. Masa uzoraka pre. to jest dodavanjem suvog rastvorka. i elektrokonduktivnost aparatom MC226 Conductivity Meter. Nakon toga je svaki plod ručno polovljen oštrim nožem i izvađena je koštica. boje. Peiro i sar. a druga vrednost je gornja granica na osnovu predhodnih saznanja (Babić Ljiljana 2004). Uzorak za osmotsku dehidraciju je pripreman tako što je opran pod mlazom vode i odložen na papirni peškir. 2007): MATERIJAL I METOD Sirovina Kajsije (Prunus armeniaca) je izabrana kao voćna vrsta koja će se analizirati. kao što je slučaj kod nekih drugih postupaka. kao i izračunate srednje vrednosti vlažnosti su poslužile za izračinavanje promene mase vlage – ML (moisture loss) i priraštaja suve materije u polutkama – SG (solute gain) na osnovu jednačina (Sutar i Gupta. 2004) do indirektnog zagrejača. zbog svoje dominantnosti u proizvodnji. ponovno korišćenje rastvora bez ikakvih intervencija ili sa rekoncentracijom. Sl. Masa šećera koja je dodavana je ustanovljena na osnovu grafika (Hanbook for sugar industry. finalni proizvod još uvek ima dosta vlage. circulation pump. i sar. ML = Mo − Mi 100 Mo (1) (2) SG = gde je: Mo –početna masa vlage u uzorku (g). Toledo. pigmenti. proizvođača Mettler. a zatim su brisane papirnim ubrusom. Rastvor ulazi u sušaru sa gornje strane i nakon prolaska preko sloja polutki odvodi se cirkulacionom pumpom (Babić Lj. Plodovi su ručno brani na obližnjem poljoprivrednom gazdinstvu. Temperatura rastvora nije visoka. Predhodno izmerena masa polutki je odlagana u korpu sušare za osmotsku dehidraciju i odmah ulagana u osmotsku sušaru. Zbog toga se senzorski atributi kao ukus. Holandija (preciznost merenja 0. Si – masa suve materije u uzorku u i-tom vremenu (g). migracija rastvorivih organskih jedinjenja kao što su voćni šećeri. coverage Tretman pri osmotskoj dehidraciji Osmotski rastvor je pravljen rastvaranjem šećera u pripremljenoj destilovanoj vodi. te se tretirano voće ne zagreva na više temperature. Zbog ovakve razmene materije između voća i rastvora. Intenzitet razmene materije tokom osmoze zavisi od temperature i koncentracije rastvora od geometrijskog oblika i dimenzija voća. i to sorta “novosadska rodna”. Pored ovih prednosti. Polutke kajsije su se u osmotskom uređaju sušile 2 sata. Istraživači (Barranco i sar. 2. CP-cirkulaciona pumpa.1). te će se optimizacijom sirovine (saharoza) i energije (smanjenje potrošnje) preporučiti režim sušenja polutki kajsija. Pratiće se promene fizičkih osobina rastvora kao što je elektroprovodnost. 2003. osmotic dryer. 2006) Fig. ZK. brzine kretanja rastvora oko uronjenih plodova i masenog odnosa rastvora i voća. odlagani u plastične kontejnere i čuvani u frižideru na 40C u trajanju od tri dana. Uređaj za osmotsku dehidraciju na kome je obavljeno sušenje je prikazan na slici 1. 2006) OS-osmotska sušara. Tokom ovog vremena izuzimani su izorci svakih 30 minuta. Kretanje rastvora kroz nepokretni sloj polutki kajsije (Babić. 1998) u poređenju sa drugim procesima. Wi – masa vlage u uzorku u i-tom vremenu (g). sve dok se u dva uzastopna merenja nije pojavila konstantna vrednost izmerene mase. pri čemu je rastvor šećera korišćen u 6 ponavljanja iz primenu rekoncentracije. 2001. collector. RT-razmenjivač toplote. Odmah je merena Ph vrednost pomoću ručnog pH-metra proizvođača Eutech. Za eksperiment su birane kajsije na osnovu organoleptičke procene o stepenu iste zrelosti. region Vojvodine je lociran na 45o20’N i 19o51’E) i ona predstavlja donju granicu. heater. channel. Prva vrednost je odabrana jer je ona bliska temperaturama okolnog vazduha kontinentalne klime u vremenu kada se kajsija suši (juni i juli mesec. Sledeća značajna osobina osmotskog sušenja je niska potrošnja energije za 1 kilogram isparene vlage (Panagiotou i sar. Koncentracija rastvora je takođe izabrana na dva nivoa i to od 50 Bx i 65 Bx. korišćenje rastvora kao ingradijenta za neke druge procese nakon biološke dekontaminacije. Cirkulacijom rastvora je obezbeđeno relativno kretanje u odnosu na bio materijal koji se nalazi u nepokretnom sloju. Tokom jednog testa u trajanju od 2 sata uzimani su takođe i uzorci rastvora. a on se pre svega odnosi na menadžment osmotskog rastvora. Menadžmentom eksperimenta je predviđeno da se pri jednom režimu (jedna koncentracija rastvora i dva nivoa temperature rastvora) koji je rađen u tri ponavljanja. 1. pH vrednost i koncentracija. thermometer. On se može dalje osušiti do ravnotežne vlažnosti. vitamini. uniformnosti kvaliteta i dimenzija plodova. a takođe i ponašanje bio materijala tokom procesa. ili dodavanjem vode u slučaju obavljanja eksperimenta sa nižom koncentracijom. zamrznuti ili se izneti na tržište kao minimalno prerađeno voće. miris i tekstura ne menjaju. Testovi su rađeni sa tri ponavljanja. Vlažnost uzoraka je merena gravimetrijskom metodom u laboratorijskoj sušnici na 60oC. Dalla Rosa i sar. kao i na kraju procesa.

REZULTATI I DISKUSIJA Efekat temperature i koncentracije rastvora na promenu mase vlage i nakupljanje suve materije
Obavljanje eksperimenta osmotskog sušenja polutki kajsije je urađen u 12 testova. Pri jednoj koncentraciji rastvora je sprovedeno 6 testova sa istim rastvorom, ali koji je pri svakom sledećem testu rekonstruisan. Na osnovu rezultata merenja masa i vlažnosti uzoraka polutki kajsije sačinjene su tabele koje su poslužile za dalju obradu i prezentovanje rezultata. Sačinjene su kinetičke krive sušenja pojedinih testova koji su rađeni u tri ponavljanja, prezentovane na slici 2.
89 VLAŽNOST MOISTURE CONTENT (%) 88 t=60oC, c=65 Bx t=35oC, c=65 Bx

tkiva. Razlozi za ovu pojavu su kako u uslovima na graničnoj površini, tako i u unutrašnjosti biomaterijala. Viskozitet šećernog rastvora pri određenoj temperaturi i koncentraciji je limiritrajući parametar za transport vlage iz materijala i rastvorka (saharoze) u biomaterijal. Pri povišenim vrednostima temperatura rastvora smanjuje se viskozitet rastvora što značajno utiče na povećanje prelaza molekula vode sa površine ka rastvoru. Pošto su polutke kajsije porozne strukture, u mikro i makro kapilarama se nalaze i molekuli suvog vazduha, pored molekula vode. Postoji verovatnoća da će mnogi od njih biti zarobljeni u porama, jer će pri unutrašnjoj migraciji naići na kapilare manjeg prečnika od dimenzije molekula vazduha. Izgleda da povišene temperature rastvora stvaraju uslove za „elastifikaciju“ ćelijskih opni, te se zarobljeni molekuli vazduha lakše probijaju do granične površine i tome oslobađaju prolaz za molekule vode.
88,5 87,5 86,5 85,5 84,5 83,5 82,5 t=35oC, c=50 Bx t=35oC, c=65 Bx

86 85 84 83 82 81 80 79 78 0 15 30 45 60 75

90

105

120

VLAŽNOST MOISTURE CONTENT (%)

87

0

15

30

45

60

75

VREME - TIME (min)

90 105 120 VREME TIME (min)

A)
88,5
VLAŽNOST MOISTURE CONTENT (%) 88 87 86 85 84 83 82 81 80 79 78 0 15 30 45

A)

87,5 VLAŽNOST MOISTURE CONTENT (%) 86,5 85,5 84,5 83,5 82,5 81,5 80,5 79,5 0 15 30 45 60 75 90 105 120 VREME - TIME (min) t=60oC, c=50 Bx t=35oC, c=50 Bx

t=60oC, c=50 Bx t=60oC, c=65 Bx

60

75

B) Sl. 2. Uticaj temperature rastvora pri konstantnim koncentracijama na kinetičke krive sušenja Fig. 2. Effect of solution temperature at constant solution concentrations on drying kinetic curves Kinetičke krive sušenja polutki kajsije su date u zavisnosti od uticaja temperature rastvora na odvijanje procesa. Na slici 2A su predstavljene kinetičke krive promene vlažnosti polutki kajsija pri temperaturama rastvora od 35oC i 60oC, a pri konstantnoj vrednosti koncentracije rastvora od 65 Bx. Na slici 2B je zavisnost istih vrednosti temperatura rastvora pri koncentraciji od 50 Bx. Dve krive na oba grafika se mogu aproksimovati pravom linijom. Ova linearna zavisnost promene vlažnosti od temperature ili koncentracije rastvora su ustvari dve skoro paralelne prave linije. Odavde se zaključuje da se pri analizi uticaja temperature rastvora pri konstantnoj vrednosti koncentracije, pojave migracije dešavaju na skoro istovetan način, samo što su intenzivnije pri višim vrednostima temperature. Kao što se i moglo očekivati, povišenje temperature rastvora sa 35oC na 60oC intenzivira migraciju molekula vlage iz voćnog

90 105 120 VREME -TIME (min)

B) Sl. 3. Uticaj koncentracije rastvora pri konstantnim temperaturama rastvora na kinetičke krive sušenja Fig 3. Effect of solution concentration at constant solution temperatures on drying kinetic curves Iz predhodne analize se može zaključiti da i koncentracija šećera u rastvoru utiče na migraciju molekula vode. Na slici 3 su prikazani uticaju koncentracije rastvora od 50 i 65 Bx pri konstatnim vrednostima temperature rastvora od 35 i 60oC. Obe krive na slici 3A i 3B imaju sličan trend i vrlo su bliske. Razlog ovome je mali dijapazon vrednosti koncentracije i to od 50 i 65 Bx. Kinetičke krive se mogu grubo aproksimovati linearnom jednačinom. Uočava se strmiji nagib krivih pri temperaturi osmotskog rastvora od 60oC u poređenju sa krivama dobijenim na nižoj temperaturi rastvora. Time se još jednom potvrđuje uticajnost temperature rastvora. Pri istim vrednostima koncentracije rastvora, za isto vreme obavljanja procesa dehidracije, srednje vrednosti vlažnosti uzoraka sušenih na 60oC su niže. Sa grafika 3B se takođe uočava da se sušenjem u osmotskom rastvoru pri koncentraciji od 50 Bx, za 120 minuta

PTEP 12(2008) 1-2

7

t=35oC, c=50 Bx

0

15

30

45

60

75

90

105

120

VREME - TIME (min)
26 25 24 23 22 21 20 19 18 17 16 15 14 13 12 11 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1 0 0 15 30 45 60

NAKUPLJANJE SUVE MATERIJE SOLUTE GAIN (%)

23 22 21 20 19 18 17 16 15 14 13 12 11 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1 0

PROMENA MASE VLAGE MOISTURE LOSS (%)

NAKUPLJANJE SUVE MATERIJE SOLUTE GAIN (%)

postiže vlažnost uzoraka od oko 80%, dok se ta ista vrednost vlažnosti postiže za 90 minuta, ali pri višoj koncentraciji od 65 Bx. Ovakva konstatacija se ne može reći za nižu temperaturu osmotskog rastvora. Promene mase vlage – ML (moisture loss) i nakupljanje suve materije – SG (solid gain) u uzorku su izračunavane preko jednačina [1] i [2]. Promena mase vlage u uzorku je intenzivnija, što je koncentracija rastvora viša pri konstantnoj temperaturi rastvora (slika 4). Lazarides (1995), Khoyi (2007), Chenlo et al. (2007), Sutar (2007), Azoubel and Murr (2004) i Falade et al (2007) su u svojim istraživanjima došli do iste konstatacije. Rastvor u kome je povišena koncentracija saharoze omogućuje veću koncentracionu neravnotežu u sistemu rastvor-polutke kajsije, što ima za posledicu intenzivniju migraciju molekula vode iz voća, ali i difuziju rastvorka (saharoze) ka voću. Pored toga, pri višoj koncentraciji rastvora gradijent osmotskog pritiska je takođe intezivniji, što takođe utiče na značajniju promenu mase vlage u biomaterijalu. Sa slike 4 se takođe uočava da na temperaturi rastvora od 35oC, povećana koncentracija od 65 Bx izaziva veću promenu mase vlage u odnosu na koncentraciju od 50 Bx, ali ne toliko izražajnu kao pri temperaturi rastvora od 60oC.

vora i produženjem trajanja procesa na više od dva sata. Ovu činjenicu treba imati na umu pri optimizaciji procesa, jer niža koncentracija znači smanjenje potrošnje sirovine (šećera) i energije, a time i smanjenje troškova postupka. Nakupljanje suve materije u polutkama kajsije koje se osmotski tretiraju je ustvari usvajanje molekula saharoze iz rastvora. Smer kretanja ove materije je suprotan od fluksa molekula vode iz voća u rastvor. Nakupljanje saharoze uslovljava promenu originalne hemijske strukture voća, što je nepoželjan efekat osmotske dehidracije. Osnovni cilj je da nakupljanje suve materije bude što manje uz maksimalni fluks mase vlage. Na slici 5 su prikazani fluksevi saharoze pri dvema različitim temperaturama i koncentracijama rastvora za vreme trajanja eksperimenta. Konstatuje se znatno veće nakupljanje na temperaturi od 60oC u poređenju sa temperaturom rastvora od 35oC.
18 17 16 15 14 13 12 11 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1 0 0 15 30 45 60

t=35oC, c=50 Bx t=35oC, c=65 Bx

75

90 105 120 TIME (min)

t=35oC, c=65 Bx

PROMENA MASE VLAGE MOISTURE LOSS (%)

32 30 28 26 24 22 20 18 16 14 12 10 8 6 4 2 0 0 15 30 45 60 75

t=60oC, c=50 Bx t=60oC, c=65 Bx

90 105 TIME (min)

120

t=60oC, C=50 Bx t=60oC, C=65 Bx

Sl. 5. Nakupljanje suve materije (rastvorka) u polutkama kajsije Fig 5. Solute gain in apricot halves Nakupljanje suve materije je na višoj temperaturi rastvora je oko 30% u odnosu na početnu masu uzoraka, a ova vrednost je prilično visoka (između 28 i 29%) i pri nižoj koncentraciji rastvora na istoj temperaturi. Do sličnih rezultata istraživanja došli su Falade et al. (2007) i Kjoyi et al. (2007). U isto vreme je nakupljanje suve materije pri temperaturi rastvora od 35oC bilo skoro duplo manje, oko 15 procenata. Nije uočena značajnija razlika u SG na različitim koncentracijama rastvora pri temperaturi od 35oC. Time je ovaj proces osmodehidracije odgovorio postavljenom zahtevu za što manjim nakupljanjem šećera iz rastvora, to jest što manjim promenama hemijske strukture polutki kajsije pre procesa. Ako se uzme u obzir i konstatacija koja je postavljena nakon analize promene mase vlage, da proces

75

90

105

120

VREME - TIME (min)

Sl. 4. Promena mase vlage polutki kajsija pri različitim temperaturama i koncentracijama rastvora Fig 4. Moisture loss changes within apricot halves on different solution temperatures and concentractions Odavde se može zaključiti da pri ovoj temperaturi koja je bliska ambijentalnoj tokom leta, zadovoljavajuća promena mase vlage u uzorku se može ostvariti i sa nižom koncentracijom rast-

8

PTEP 12(2008) 1-2

obavljen sa rastvorom temperature 35oC (ili sa temperaturama rastvora bliskim ambijentalnim) ostvaruje zadovoljavajuće smanjenje vlažnosti uzoraka, onda se zaključuje da je to prijateljski (environmentally friendly) režim osmotskog sušenja polutki kajsija.

Promene fizičkih osobina rastvora pri korišćenju šest puta sa rekoncentracijom
Električna provodnost ili elektrokonduktivitet osmotskog rastvora zavisi od sastava rastvora, to jest od vrste i količine šećera, od hemijskog sastava vode kao rastvarača, od temperature rastvora, koncentracije rastvorivih organskih jedinjenja koja su prešla iz polutki kajsije u rastvor i od količine vode iz polutki kajsija tokom procesa. Već je naglašeno da je kao rastvarač korišćena destilovana voda, što znači da u svom sastavu nije imala minerale ili neka rastvoriva organska ili neorganska jedinjenja. Dodavanjem šećera i zagrevanjem rastvora da bi se obezbedio režim osmotskog sušenja od 60oC i koncentracije od 60 Bx ova vrednost je iznosila 4,4 μS/cm, ili za režim sušenja od 35oC i koncentracije od 65 Bx, elektro konduktivitet je bio 4,1 μS/cm. Promene električne provodnosti rastvora koji se koristio šest puta uz rekoncentracijom za svaki novi test su date na slici 6.
ELEKTRO PROVODNOST - EC (nS/cm) 190 180 170 160 150 140 130 120 110 100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0
0 30 60 90 120 150 180 210 240 270 300 330 360 390 420 450 480 510

učešća fosfora sa 0,046% računato u odnosu na vlažnu osnovu, na 0,0325% nakon osmodehidracije. Slični rezultati merenja su bili i kada je u pitanju učešće kalcijuma. Sorte “kečkemetska ruža” i “novosadska rodna” nisu pokazale promenu sadržaja kalcijuma pre i posle osmoze, dok se kod “ambrozije” sadržaj smanjio sa 0,27% u odnosu na vlažnu osnovu na 0,2% nakon procesa. U ovoj analizi se koristila sorta “novosadska rodna”, te se može zaključiti da povećanje eletroprovodnosti nije nastalo zbog migracije mikroelemenata kalcijuma i fosfora u rastvor. Merenjima pH vrednosti rastvora, tokom dvočasovnog testa, koji se koristio šest puta dobijeni su rezultati prikazani na slici 7. Početne pH vrednosti su bile 8,1 kod testova na temperaturi od 35oC i koncentracijama od 50 i 65 Bx i 7,4 kod testova pri temperaturi rastvora od 60oC i istim koncentracijama. U oba slučaja se uočava opadajući trend krivih, što znači smanjenje pH vrednosti.
pH VREDNOSTI RASTVORA U ŠEST PONAVLJANJA SOLUTION pH VALUES IN SIX CYCLES

8,5

pH

8 7,5 7 6,5 6 5,5 5 4,5 4 0 30 60 90 120 150 180 210 240 270 300 330 360 390 420 450 480 510 540 570 600 630 660
660

t=35oC, c=65, 50 Bx

690
690

VREME-TIME (min)

8 7,5 7 6,5 6 5,5 5 4,5 4 3,5 3
0 30 60

pH VREDNOSTI RASTVORA U ŠEST PONAVLJANJA SOLUTION pH VALUES IN SIX CYCLES
t=60oC, c=65, 50 Bx

pH

90

120

150

180

210

240

270

300

330

360

390

420

450

480

510

540

570

600

630

VREME -TIME (min)

TEST 4,8,12,3,7,11 TEST2,6,10,1,5,9

Sl. 7. Promene pH vrednosti rastvora prilikom upotrebe 6 puta Fig 7. Values of solution pH change in six reuse Rastvori su već posle 120 minuta imali pH vrednost od 5,7 ili 4,1 što znači da su bili kiseli. Ova promena rastvora iz bazne u kiselu sredinu je mogla da nastane samo prelaskom rastvorivih organskih kiselina iz polutki kajsije. S obzirom da je maseni odnos voća i rastvora bio 1:10, to znači da je u pitanju znatna masa rastvora. Ukoliko je rastvor tako brzo promenuo svoju vrednost u kiselu i zadržao je tokom sledećih pet testova, to znači da je i znatna količina organskih kiselina “isprana” iz polutki kajsije. Prelazak organskih kiselina je ravnomeran u jedinici vremena, jer je promena elektrokonduktivnosti ravnomerna u jedinici vremena takođe. Stoga se promena elektrokonduktivnosti može izraziti u funkciji od vremena trajanja procesa. Na slici 8 prikazan je trend promene elektrokonduktivnosti za prva tri testa na temperaturi rastvora od 35oC i pri koncentraciji od 65 Bx. Ustanovljena je linearna zavisnost ove dve veličine. Slična konstatacija se izvodi za isti rastvor pri dalja tri korišćenja, ali sada na koncentraciji od 50 Bx. Koeficijenti linearnih korelacija su uz pomoć Microsof Office Excel 2003 paketa izračunati i prezentovani u tabeli 1. Iako je ova promena data u funkciji od vremena, ona ustvari predstavlja povećanje sadržaja molekula vode i rastvorivih organskih kiselina u osmotskom rastvoru, to jest na indirektan način reprezentuje fluks or-

VREME -TIME (min)

Sl. 6. Vrednosti elektro provodnosti rastvora u šest ponavljanja Fig 6. Affect of solution six times reuse on electro conductivity Naosnovu rezultata merenja se konstatuje porast električne konduktivnosti koji je pre svega rezultat početne koncentracije šećera, ali i migracije rastvorivih organskih kiselina i jedinjenja iz kajsije, kao i mikroelemenata. Autori Peiro-Mena et al. (2006) su došli do sličnih rezultata istraživanja pri osmotskom sušenju ananasa. Multiplim regresionom analizom su došli do izraza koji opisuje promenu elektroprovodnosti u zavisnosti od učešća kalcijuma, magnezijuma i fosfora iz voća u rastvoru. Međutim, na osnovu sopstvenih rezultata istraživanja ponašanja prilikom osmotskog sušenja tri sorte kajsija i to “kečkemetske ruže”, “novosadske rodne” i “ambrozije”, konstatuje se da je sorta uticajan faktor na promenu sadržaja mikroelemenata. Tako na primer, sorta “novosadska roda” i “kečkemetska ruža” imaju istu sadržinu fostora pre i posle dvočasovnog osmotskog sušenja (razlike su u novou greške merenja ili uzimanja uzoraka polutki za analizu), jedino je kod sorte “ambrozija” izmereno smanjenje

PTEP 12(2008) 1-2

540 570 600 630 660 690 720

720

720

9

. Može se zaključiti da pri masenom odnosu voća i rastvora 1:10. Babić M. Nije uočena značajnija razlika u SG na različitim koncentracijama rastvora pri temperaturi od 35oC. 8.0607 0. Fernandez-Herrero. I International Congress: Food Technology.. rastvor u kome je povišena koncentracija saharoze omogućuje veću koncentracionu neravnotežu u sistemu rastvor-polutke kajsije. G: Osmotic dehydration of chestnut with sucrose: Mass transfer processes and global kinetics modeling. THREE FIRST CYCLES t=35 C. 1-7. Quality and Safe. Giroux.04.9235 0. Journal of Food Engineering. Koeficijenti korelacije linearne regresije elektroprovodnosti EC i vremena trajanja (τ . U isto vreme je nakupljanje suve materije pri temperaturi rastvora od 35oC bilo skoro duplo manje. Pavkov I: New technology for apricot (Prunus armeniaca) fruit drying. Takođe se uoćava da na temperaturi rastvora od 35oC. Vazques. TEST 1 TEST 5 TEST 9 120 VREME-TIME (min) Sl. Pavkov I: The quality indicators of osmotic dried apricot Prunus armeniaca.9087 0. M. koja je bezbedna za očuvanje senzorskih svojstava ploda. što je koncentracija rastvora viša pri konstantnoj temperaturi rastvora.94 129. 8(2004)1-2:1-3. C. 72(2007)4. [3] Babić Ljiljana. Trend linije promene elektroprovodnosti rastvora tokom vremena pri šest ponavljanja sa rekoncentracijom Fig 8. Zaključeno je da temperatura i koncentracija rastvora imaju uticaja na obe računate veličine. Republike Srbije.2612 R 0. 49(2002) 193-199.9544 0. što ima za posledicu intenzivniju migraciju molekula vode.9669 0. Trend lines of solution electroconductivity versus time during six cycles with solution reconcentration Tabela 1. PTEP – Časopis az procesnu tehniku i energetiku u poljoprivredi. [2] Babić Ljiljana. [4] Chenlo..2005.min) pri korišćenju rastvora 6 puta Table 1. projekta evidencionog broja BTN-341‚002B pod nazivom “PROIZVODI OD SUŠENOG VOĆA” u okviru Nacionalnog programa „Biotehnologija i agroindustrija”. Stoga se smatra da je preporućljivo osmotski sušiti polutke kajsije na temperaturama rastvora oko 35oC. F: Osmotic treatments (OT) and problems related to the solution management. 223-236. F.0443 0. Kada je u pitanju nakupljanje suve materije . Babić M.ganske materije iz polutki ka rastvoru.2763 0. Journal of Food Engineering. i pri koncentracijama rastvora između 50 i 60 Bx radi povećanja ekonomičnosti procesa. EC=A+Bτ Ciklusi Cycles 1 2 3 4 5 6 A 4.92 B 0. konstatuje se da na višoj temperaturi rastvora od 60oC ova vrednost je oko 30% u odnosu na početnu masu uzoraka. smatra se da su njegovi potencijali još uvek nedovoljno iskorišćeni. Pavkov I: Uticajni faktori na promenu vlažnosti polutki kajsija pri osmotkom sušenju.88 110.0563 0. [5] Dalla Rosa.9966 ZAKLJUČAK U radu su prezentovani rezultati merenja obavljenog planskog eksperimenta osmotskog sušenja polutki kajsije sorte „no- 10 PTEP 12(2008) 1-2 . 186193. rastvor ima potencijala za veći broj korišćenja od šest. [6] Erle. Schubert. Nakon statističke analize došlo se do podataka u promeni mase vlage i nakupljanja suve materije u uzorcima koji su se desili pri osmotskom sušenju na temperaturama rastvora od 35oC i 60oC i pri koncentracijama od 50 i 60 Bx. Babić M.min) in six solution reuse LITERATURA [1] Babić Ljiljana. Novi Sad. 78 (2007) 765-774. Agriculturae Conspectus Scientificus. Promena mase vlage u uzorku je intenzivnija. Journal of Food Engineering.58 15.2553 0. od 1. 49(2001). NAPOMENA: Rezultati istraživačkog rada su nastali zahvaljujući finansiranju Ministarstva nauke i zaštite životne sredine.. Moreira. a prilično je visoka (između 28 i 29%) i pri nižoj koncentraciji rastvora na istoj temperaturi. Coefficients of linear regression equations of electro conductivity EC versus time (τ .66 8. ali ne toliko izražajnu kao pri višoj temperaturi rastvora. oko 15 procenata..EC (nS/cm) o vosadska rodna“.06 83. c=65 Bx ELEKTROPROVODNOST -EC (nS/cm) 24 22 20 18 16 14 12 10 8 6 4 2 0 0 30 60 90 120 TEST 2 TEST 6 TEST 10 o VREME-TIME (min) NEXT THREE CYCLES (t=35 C. te da ovaj broj ponovne upotrebe rastvora može da bude i veći.SG. R. H: Combined osmotic and microwavevacuum dehydration of apples and strawberries. Naime. U. povećana koncentracija od 65 Bx izaziva veći promenu mase vlage u odnosu na koncentraciju od 50 Bx. Analiziranjem elektro provodnosti i pH vrednosti osmotskog rastvora koji je korišćen u šest uzastopnih testova i to sa rekonstrukcijom pre svakog sledećeg testa.. c=50 Bx) 165 160 155 150 145 140 135 130 125 120 115 110 105 100 95 90 85 80 75 0 30 60 90 ELEKTROPROVODNOST.9181 0.

265-270. M. 25(1995) 151166.Q. M. N. MartinezMavarrette. Journal of Food Engineering 56(2002) 97-103 [11] Khoyi. Seeram: Berry Fruits for Cancer Prevention: Current Status and Future Prospects. Brown. C. 2001.T. Proceedings of the 11th International Drying Symposium (IDS’98). 78(2007). V. [10] Kil.. J. C..4... V. Lui R. M.H. Bertolo. 79(2006) 842-849. Chiralt.[7] anotti . Dalla Rosa.M.. Prihvaćeno: 07. 56(2008)3... Business community. Osmotic Pre/treatments in Fruits Processing: Chemical. PTEP 12(2008) 1-2 11 . Journal of Food Engineering. Li X. Journal of Agricultural and Food Chemistry 50(2002)10. Hollman. Thessaloniki. pp 2-7 [20] Sutar.G. G. B: Content of potentially anti carcinogenic falconoid of tea and fruit juice.P. Volume A. P.Y. Guetzoni. J.. Cammacho.2008. Maroulis Z.. E.. [21] Torreggiani. M: Microbial aspects on short time osmotic treatment of kiwifruit.C. D. Vol 5(1995). pp 836-843 [15] Navindra P.B: Mass transfer modeling of the osmotic dehydration of some fruits. Physical and Structural Effects. Journal of Food Engineering 49.A. Journal of Food Engineering.P. N. Niskolaidis. M.K: Mathematical modeling of mass transfer in osmotic dehydration of onion slices. Danila. J: Osmotic dehydration kinetics of apricot using sucrose solution.. Urosevic. Karathanos.4. N: Compositional and physicochemical changes associated to successive osmodehydration cycles of pineapple (Ananas comosus).. [9] Hertog. Dias. Greece. Journal of food Engineering. A.. [16] [16] Panagiotou. 33(1998) 267-284.M. [19] Stefanovic. Second book. Katsanidis. [12] Lazarides.. HortScience35(2000) 573-575.. G.L.J: Anticancer properties of fruits and vegetables. [17] Peiro-Mena. Hessari. Practical Application on Osmotic Drying of Agricultural Products. F.C. Dias. 49(2001) .. M. MartinezMavarrette.. P. [14] Martinez-Monzo. 630-635.. 78(2007) 1355-1360. R. N: Micronutrient flow to the osmotic solution during grapefruit osmotic dehydration. Van de Pitte. Belgrade. V. Gupta. 2926-2930.. [18] Peiro-Mena. 1998. Sacchetti. Primljeno: 04.M. A: Mass transfer kinetics during osmotic preconcentration aimig at minimalsolid uptake..M. R. M..C. Weber. Osmotic Dehydration of Apple as Affected by Vacuum Impregnation with HM Pectin. 1980.. M. [8] Hanbook for sugar industry. P: Drying of pear d’Anjou with and without osmotic dehydration. [13] Lui. 41(1993)8.M. 74(2006) 299-307.2008. pp 247-253 [22] Wargovich. H. Journal of Agriculture and Food Chemistry. Journal of Food Engineering. International Journal of Food Science and Technology.E. 1242-1246.. Cammacho. Rewiev “Agronomska saznanja”.H: Antioxidant and antiproliferative acticities of raspberries. Journal of Food Engineering. Journal of Food Engineering.R. Bin A. M. Fito. P. J.. M. 90-97.. Martinez-Navarrete. Journal of Agricultural and Food Chemistry.. Lee. Reis Brod.

sa različitim genima i kombinacijama gena koji povećavaju sadržaj šećera u zrnu. Komercijalna prerada (konzerviranje ili zamrzavanje) zahteva ujednačenu veličinu i oblik klipa. Najveći broj komercijalnih hibrida kukuruza šećerca se zasniva na jednom ili više recesivnih alela koji menjaju ugljenohidratni sastav endosperma. dr Milomir FILIPOVIĆ Institut za kukuruz «Zemun Polje». Oblik i ujednačenost klipa. Zadržavanje slatkoće posle transporta je takođe veoma važna osobina. has its specific requirements for certain quality. Seme kukuruza šećerca je jedan od najprofitabilnijih proizvoda. Ukus (slatkoća) i izgled klipa su na prvom mestu po važnosti za potrošnju šećerca u svežem stanju. boja zrna. kada je zrno nežno. p. Industrijska prerada (konzerviranje ili zamrzavanje) zahteva ujednačenu veličinu i oblik klipa. i životnu sposobnost semena. structure and taste are very important in selection of hybrids for the commercial production. Građa zrna. Beograd REZIME Kukuruz šećerac se koristi za ljudsku ishranu u mlečnoj fazi razvoja endosperma. nije dostupan javnosti. građa i ukus (naročito slatkoća) se veoma ozbiljno razmatraju kada se bira hibrid za komercijalnu proizvodnju. mr Jelena SRDIĆ. obični (sugary) šećerci. efekta ksenija i prirode visoke kvarljivosti finalnog proizvoda. The taste (sweetness) and the ear appearance are the most important for sweet maize fresh market. veličina i ispunjenost zrna posle rezanja su zahtevi za više načina iskorišćavanja (prerade) šećerca. industrijska prerada. a potrošnja se iz godine u godinu povećava u našoj zemlji i većini zemalja širom sveta.25 Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper OPLEMENJIVANJE KUKURUZA ŠEĆERCA ZA RAZLIČITE NAČINE POTROŠNJE SWEET MAIZE BREEDING FOR DIFFERENT CONSUMPTION PURPOSES Dr Zorica PAJIĆ. a osnovni je u tome što relativno kratak period u toku koga zrno zadržava visok kvalitet. Kukuruz šećerac razlikuje se od drugih tipova kukuruza po prisustvu jednog ili više recesivnih gena koji menjaju sintezu skroba u endospermu pa se šećerac koristi kao povrće. Svaki način iskorišćavanja šećerca. (Boyer and Shannon. nežnost. Metodi koji će se koristiti u jednom selekcionom programu kukuruza šećerca zavise od specifičnih ciljeva programa i raspoloživog selekcionog materijala. oblik. beside the yield and softness of the pericarp. sweet and succulent.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. Oblik i ujednačenost klipa. boja zrna. sočno i slatko. su). supersweet – sa povećenim sadržajem šećera u zrnu. Građa zrna.1987). Kukuruz šećerac se proizvodi za različite načine korišćenja. UVOD Kukuruz šećerac se koristi za ljudsku ishranu u mlečnoj fazi razvoja endosperma. Ukus (slatkoća) i izgled klipa su na prvom mestu po važnosti za potrošnju šećerca u svežem stanju. Skoro celokupna selekcija kukruza šećerca u svetu se obavlja u privatnim kompanijama gde je selekcioni materijal zaštićen. ima nedostataka. koji je najviše korišćen tridesetak godina unazad. Svaki način iskorišćavanja šećerca. Commercial processing (tinning or freezing) requires the uniform size and shape of the ear. The kernel structure. i jedno je od najpopularnijih povrtarskih kultura. različite dužine vegetacije. Each mode of its utilisation. SUMMARY Sweet maize is consumed as human food in the milk stage of the endosperm development when the kernel is soft. pored prinosa i nežnosti perikarpa. Kukuruz šećerac se proizvodi za različite načine korišćenja. veličina i ispunjenost zrna posle rezanja su zahtevi za više načina iskorišćavanja (prerade) šećerca. ali postoje i određene razlike u postupcima zbog razlika u korišćenju proizvoda. grain quality. The shape and uniformity of the ear. Sweet maize that is transported needs to be of the uniform maturity in order to reduce the percentage of residues at mechanical harvest of the crop. Šećerac koji se transportuje na velika rastojanja treba da ima uniformno stasavanje (sazrevanje) klipova da bi se redukovao procenat otpadaka u mehaničkoj berbi useva. Zadržavanje slatkoće posle transporta je takođe veoma važna osobina. Na 12 PTEP 12(2008) 1-2 . 1-2. za različite namene. Key words: sweet maize. shape. ima specifične zahteve za određenim kvalitetom. the kernel colour. Veliki broj hibrida kukuruza šećerca je stvoren u svetu. size and fulfilment after cutting are requirements for several modes of utilisation (processing) of sweet maize. Različiti geni koji se koriste u oplemenjivanju kukuruza šećerca uslovljavaju kvalitet zrna koji se razlikuje od kukuruza standardnog kvaliteta (ukus. Najveći broj komercijalnih hibrida kukuruza šećerca se zasniva na jednom ili više recesivnih alela koji menjaju ugljenohidratni sastav endosperma. izgled klipa i biljke. Homozigotni recesivni gen (sugary. Ključne reči: kukuruz šećerac. pored prinosa i nežnosti perikarpa. The highest number of commercial sweet maize hybrids is based on one or more recessive alleles that alter a carbohydrate content of the endosperm. MATERIJAL I METOD U selekciji kukuruza šećerca se koriste metode i tehnike koje se koriste u selekciji kukuruza standardnog kvaliteta zrna. konzistencija). Maintenance of sweetness after transport is also a very important trait. kvalitet zrna. ima specifične zahteve za određenim kvalitetom.12-14 UDK: 631. građa i ukus su veoma važni kod izbora hibrida za komercijalnu proizvodnju. industrial processing. Sweet maize is produced for different purposes. Prepoznavanje dodatnih gena endosperma koji bi uslovili viši nivo šećera. oblik. kao i produžen period prihvatljivog kvaliteta zrna je vodio korišćenju tih gena u razvoju i poboljšanju šećerca.

– Šećerci za industrijsku preradu mogu da se prerađuju konzerviranjem celog zrna.2. dužine klipa 20-23 cm. REZULTATI I DISKUSIJA Hibridi kukuruza šećerca za potrošnju u svežem stanju.). Standard za ove karakteristike varira od tržista do tržista i od sezone do sezone gajenja. zavisno od klimatskih uslova. može da se nađe kompromis za druge osobine. vremenski raspon za ocenu prinosa i osobina kvaliteta hibrida šećerca je vrlo ograničen . Postoje uređaji i tehnike za određivanje sadržaja šećera i suve materije (hromatografi.1. pored novih hibrida. refraktometri. konzerviranjem kukuruznog krema. Berba se obavlja otkidanjem klipova sa komušinom da ne bi došlo do povrede zrna koje je nežno. Nove hibridne kombinacije kukuruza šećerca u Institutu za kukuruz „Zemun Polje”. elitne samooplodne linije i sintetičke populacije. one se često rade u poslednjoj fazi programa testiranja hibrida. pri čemu nema oštećenja zrna koje je veoma nežno. Neke osobine koje su relativno malo važne kod drugih tipova kukuruza su kritično važne za potrošnju šećerca u svežem stanju. Hibrid kukuruza šećerca za industrijsku preradu Fig. debljine perikarpa i nežnosti (mikroskopi. nežnost. U tom slučaju klip treba da je obavijen komušinom tamno zelene boje i sa lisnim zastavicama na vrhu. prinos klipa bez komušine. Blago zašiljen (u obliku sveće) klip najviše odgovara modernim mašinama za rezanje zrna za maksimalnu efikasnost i malo gubitaka (otpadaka). efikasno i subjektivno ocenjene. komušanje i rezanje zrna. Cilj programa selekcije šećerca je identifikacija najboljih hibrida za različite načine korišćenja. za rezanju zrna. Berba se obavlja 21 do 24 dana posle oplodnje. 2000. boja. 2001). i sočnost potrebna je oprema. Hibridi kukuruza šećerca za industrijsku preradu. Bela ili svetlo zelena boja svile je najviše tražena kako u industriji za preradu šećerca tako i na tržištima svežeg šećerca. 1. Za neka tržišta važna je težina pojedinačnog klipa. 1987). Ekstremno rani hibrid može da ima mali broj redova zrna. Odabiranje hibrida u prvoj fazi je zasnovano na osobinama koje su relativno visokonasledne. Kukuruz šećerac se često koristi direktno u klipu (tržište svežeg šećerca). Yelow sweet corn for fresh market Za hibride šećerca namenjene industrijskoj preradi tj. ujednačenost klipa. a samim tim i bolji prinos. Pošto su ove analize skupe i zahtevaju vreme. Oblik klipa je veoma važan u industriji za preradu šećerca. širinu i dubinu zrna. Glavni resursi u selekciji šećerca su elitni hibridi. zamrzavanjem rezanog zrna i zamrzavanjem celog klipa. niži prinos. tenderometri. 2000).primer. U poređenju sa drugim tipovima kukuruza. i dr. značenje “prinosa” se menja zavisno od tržista. Svi hibridi za industrijsku preradu treba da su adaptirani za mehanizovanu berbu. lošiji jestivi kvalitet u odnosu na hibride glavne sezone (Pajić et al. Za industrijsku preradu gde se zamrzava klip važan je broj klipova po hektaru. kao i boja zrna. kao što je izgled klipa i zrna. ozrnjenog klipa do vrha. Ako je hibrid izuzetan u nekom pogledu. zavisno od klimatskih uslova. Prinos i komponente prinosa se određuju u svim fazama ispitivanja. Naravno. analizatori za šećer). miris i ukus. Mnoge osobine mogu biti brzo. se ispituju u uporednim ogledima po slučajnom blok sistemu (24 hibrida u ogledu). Sl. U mnogim krajevima je veoma važan izgled klipa sa komušinom za prodaju šećerca u svežem stanju. Od iste količine svežeg neprerađenog šećerca dobiće se veći prinos hibrida dubokog zrna nego od hibrida koji ima plitko zrno. ozrnjenost. Boja zrna varira zavisno od tržišta. Meri se prinos klipa sa komušinom. Komušina klipa tokom prerade se relativno lako odsranjuje specijalnim komušačima za kukuruz šećerac. Adekvatna dužina komušine klipa je veoma važna jer sprečava oštećenja koja čine ptice i insekti.samo 5 do 7 dana. 2001). uključena i dva do tri standardna sa kojima se upoređuju hibridi koji se ispituju. 2. oblik i veličinu klipa. (Pajić i Dumanović. (Marshall.1. veličina klipa i krupnoća zrna. Hibridi za tržište svežeg šećerca trebalo bi da produkuju veliki broj atraktivnih klipova po jedinici površine. sl. obliku i veličini klipa su izuzetno važne osobine. mada je prinos uvek važan. svaka tehnika meri samo jedan parametar i ne može da odredi suptilan ukus koji je rezultanta kombinacije više različitih komponenata. konfiguraciju (raspored) redova (pravac i uređenje). U ogled su. (Tracy. dužina klipa. Sweet corn hybrid for processing PTEP 12(2008) 1-2 13 . Nepoželjni su hibridi kod kojih su delovi komušine postavljeni između redova zrna. najvažnije osobine su one koje uslovljavaju izgled zrna i normalan izgled (stanje) zrna posle rezanja. sl. Tracy. Dublja zrna obezbeđuju bolji izgled posle rezanja. 1998). Za većinu tržišta svežeg šećerca najpoželjniji hibridi šećerca su oni koji imaju najmanje 16 pravo raspoređenih redova zrna. Hibrid žutog zrna za tržište svežeg kukuruza šećerca Fig. (Pajić et al. Sl. U slučaju konzerviranja rezanog zrna važan je prinos zrna. Ujednačenost u sazrevanju. Za merenje osobina kao što je sadržaj šećera. Boja oklaska je obavezno bela. ocenjuje se dubina zrna. broj redova zrna. širina i dubina. kada je zrno u mlečnoj fazi. dubokog zrna. Osobina izgled klipa obuhvata broj redova zrna. 2.

St.2008. Arnel R. NAPOMENA: Rad je rezultat dela programa Projekta BT6800B:»Oplemenjivanje kukuruza šećerca i kokičara».W. and P. Veliki je interes za korišćenje hibrida sa povećanim sadržajem šećera u zrnu za zamrzavanje zbog nemogućnosti dodavanja šećera da bi se poboljšao ukus zaleđenom proizvodu. 14 PTEP 12(2008) 1-2 . (2001): Sweet corn..15.Eds. Iowa. za rezanje zrna. and Rošulj M.E.633. Izgled komušine i ozrnjenost vrha nisu važni zato što se vrh klipa skraćuje. pa su osobine klipa veoma važne. 155-198. koji finansira Ministarstvo nauke Republike Srbije. CRC Press Inc. Olemenjivanjem se stvaraju hibridi za različite načine korišćenja.Paul. Za hibride šećerca koji se koriste za industrijsku preradu tj. su prikazani prinosi.. [6] Tracy W. MN. Osobina izgled klipa obuhvata broj redova zrna. (1998): SPECIFIČNI TIPOVI KUKURUZA. oblik i veličinu klipa. a samim tim i bolji prinos. Ponekad se dodaje i so. Ukus je takođe veoma značajan. zahtevi su slični kao za potrošnju hibrida u svežem stanju povećani broj klipova po jedinici površine (kao glavni parametar prinosa) i poželjan izgled klipa. No.9 42 89 ZPSC 471 su 12.8 43 81 ZPSC 531 su 17.2008.1987).Ramstad.5 45 96 ZPSC 391 su 13. Ass.7 43 93 ZPSC 424 su 15.Svetlo žuta boja zrna je najpoželjnija. Hallauer Edition.F. In: Corn: Chemistry and Technology. boju zrna. Pp. konfiguraciju . Beograd. Dumanović J. zavisno od tržišta za koje se priprema proizvod. S.255-282. Ramstad. Oblik klipa je veoma važan u industriji za preradu šećerca. Paul. Pajić et al.3 44 83 ZPSC 111 su 11.saccharata). širinu i dubinu zrna.2.1.S. (2000): Breeding Maize for Nutritional Value and Industrial Use. (Pajić et al. Genetika. redukuje se količina ili se uopšte ne dodaje šećer..0 41 90 ZPSC 411 su 16.26. U većini slučajeva kod zamrzavanja celog klipa šećerca.A. In: Specialty Corns.and E. of Cereal Chemists. tj. Dublja zrna obezbeđuju bolji izgled posle rezanja. (UDC: 547. In: Corn: Chemisry and Thchnology.P. Primljeno: 01. Amer.Shannon (1987): Carbohydrates of the kernel... Eds. Dumanović J. Vol. Association of Cereal Chemists. ali slatkoća može da se popravi dodavanjem šećera tokom procesa prerade. 1998. 1994. Tabela. Prinosi klipa. kao i boja zrna.raspored redova (pravac i uređenje).3 45 96 ZPSC 421 su 12. Yield of ear. (Boyer and Shannon..3. USA. Pajić i Dumanović.. Tracy.C. 111-115. mada se prerađuju i neki hibridi belog zrna. [2] Marshall S. Watson. konzistenciju i izgled. U tabeli 1. 2001). Am. Mišović M. Radosavljević Milica (1994): Effects of Sucrose Content of grain Quality of Sweet Corn (Zea mays L. Ames. randman zrna i ocena kvaliteta nekih ZP hibrida kukuruza šećerca Table. procenat rezanog zrna i ocene kvaliteta nekih ZP hibrida kukuruza šećerca. LITERATURA [1] Boyer C. Prihvaćeno: 13. and J. Monografija. širina i dubina.A.. [3] Pajić Zorica. Ocena kvaliteta obuhvata ukus.6 39 76 ZPSC 462 su 13. USA.45. Second Edition. [5] Pajić Zorica. slatkoću. najvažnije osobine su one koje uslovljavaju izgled zrna (stanje) posle rezanja. St.1. 2000. onakvi kakve tržište zahteva. Pp.32. ozrnjenost. No. MN.D.2). Babić M. 1-207. 3.3. (1987): Sweet corn. % of kernels and organoleptic properties of released ZP sweet corn hybrids Prinos klipa % zrna / Ocena kvaliteta (poena) Assessment of quality % of Hibrid / Hybrid (t/ha-1) / Yield Total points (100%) of ear (t/ha-1) kernels ZPSC 213 su 12. Nežnost zrna je važna u određivanju kvaliteta za sve načine prerade. Maize and Sorghum Breeding at the End of 21st Century.1 42 85 ZAKLJUČAK Kukuruz šećerac se često koristi direktno u klipu. Kada se prerađuje sh2 tip šećerca. Genetika. Vol. USA. [4] Pajić Zorica. Watson. Institut za kukuruz «Zemun Polje».6 46 86 ZPSC 504 su 14.

PTEP 12(2008) 1-2 15 . Direktiva 30/2003/EC definira 2010. pljeve i prašina žitarica. 1-2. Agronomski fakultet Sveučilišta u Zagrebu Zavod za poljoprivrednu tehnologiju. according to the EU legislative. kao osnovne građevne jedinice svih proteina. melasa. godine. osim spaljivanja.6]. a u isto vrijeme ostavlja organsku masu koja je vrlo pogodna za anaerobni proces i proizvodnju bioplina [5. koji mogu poboljšati socio-ekonomski status (gorivo za transport. The Directive 30/2003/EC defines year 2010 as the final date until which CO2 emissions in transport. 10 000 Zagreb. pepela na odlagališta. due to more efficient sanitation. human health and global warming. chemicals). However. kiselinama i lužinama – vodenim otopinama kalijevog i natrijevog hidroksida. dipl. Prema odluci Europske komisije. bioplin. Međutim. vinskog tropa.15-18 UDK: 006:628. krv. UVOD Sirovine za proizvodnju bioplina dijele se na poljoprivredne ostatke.e. međusobno su povezane peptidnim vezama tvoreći polipeptidne lance. stari kruh. veće molekule razgrađuju na manje. ima niz prednosti jer omogućuje učinkovito uništavanje priona. uzročnika bolesti BSE.513. Međutim. Aminokiseline. njihov utjecaj na smanjenje ozona. tropa od krumpira. zbog učinkovitije sanacije. kao mogući način zbrinjavanja klaoničkog otpada javlja se i alkalna hidroliza [3]. gdje je za visoko rizični otpad prve kategorije propisana metoda spaljivanja i odlaganja ostataka tj. Provedene su kemijske analize uzoraka. ostaci uljarica. Ulazne sirovine za proizvodnju bioplina mogu se podijeliti na poljoprivredne ostatke (hrana za životinje i životinjski gnoj) i agroindustrijske ostatke. što iznosi 84% od ukupnog smanjenja emisija CO2 u atmosferi. tropa od melase. alkaline hydrolysis. a optimalni rezultati postižu se pri temperaturi od 150°C. nego i dostupna svugdje te se iz nje mogu dobiti proizvodi važni za državni prosperitet. EU has introduced alkaline hydrolysis as an alternative method for slaughterhouse waste sanitation. pivskog tropa. dr Neven VOĆA. Proces se ubrzava zagrijavanjem sustava. Klaonički otpad predstavlja potencijalno opasan otpad koji se prema zakonima EU mora spaljivati u spalionicama. 84%. biogas. postoji sve veća zabrinutost ljudi za preveliko ispuštanje stakleničkih plinova u atmosferu. ulja za prženje. skladištenje i transport Svetošimunska cesta 25. The objective of this study was to determine quality of fermented residues after an anaerobic digestion of slaughterhouse waste.12:637. electrical and thermal energy. alkalna hodroliza. should be decreased by 50%. jer je ne samo obnovljiva. u Republici Hrvatskoj je zabranjena upotreba mesno-koštanog brašna kao komponente u hrani za životinje te je za sanaciju novonastalog otpada određeno spaljivanje u kafilerijama [2]. a treća kategorija je nisko rizični. p. Može se zaključiti da su biogeni elementi bili prisutni u umjerenim koncentracijama. has to be burnt in incinerators.5 Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper ALKALNA HIDROLIZA KAO ALTERNATIVNA METODA SANACIJE KLAONIČKOG OTPADA ALKALINE HYDROLYSIS AS AN ALTERNATIVE METHOD FOR SLAUGHTERHOUSE WASTE SANITATION Dr Tajana KRIČKA. u agresivnom mediju. industrijski organski otpad te dodatne sirovine. kemikalije).Biblid: 1450-5029 (2008) 12. Biomasa se može smatrati strateškim resursom. Europska komisija je svakoj pojedinoj sirovini pridodala točno specifičnu šifru. peptidne veze se razlažu pri čemu ostaju mali peptidni lanci i aminokiseline u obliku kalijevih i natrijevih soli [4]. do 2010. voćnog tropa. Biomass can be considered as a strategic resource. sanacija. Tijekom procesa alkalne hidrolize. Key words: slaughterhouse waste. Alkalna hidroliza za razliku od spaljivanja. ing. Proces alkalne hidrolize može biti kataliziran enzimima. zdravlje ljudi i globalno zagrijavanje. Slaughterhouse waste represents potentially dangerous waste. električnu i toplinsku energiju. and their impact on the ozone reduction. all the EU member states have taken up a commitment to change the ratio in their energetic sector. ostaci mesa. but because of its availability which can lead to country’s prosperity (transport fuel. SUMMARY According to the common legislative. Ključne riječi: Klaonički otpad. iznutrice. i.e. Cilj ovog rada bio je odrediti kvalitetu fermentiranog ostatka nakon procesa anaerobne fermentacije klaoničkog otpada prethodno podvrgnutog alkalnoj hidrolizi. Prema regulativi EC br. Realno. godine uvela i alkalnu hidrolizu kao alternativnu metodu za sanaciju klaoničkog otpada. which. Tom se regulativom propisuje i način zbrinjavanja životinjskog otpada. Vanja JURIŠIĆ. i. godinu kao krajnji rok do kojeg se emisija CO2 mora smanjiti za 50% u transportu i to za period od 1990. masti. respectively. kožica i slično [1]. Hrvatska REZIME Sve zemlje EU preuzele su obvezu promjene odnosa u energetskom sektoru temeljem zajedničke legislative. overall emissions. dok su koncentracije teških metala bile unutar dozvoljenih granica. EU je 2005. sanitation. 1774/2002 [2]definirane su kategorije otpada i to prva i druga kategorija kao visoko rizični i rizični materijal. a nakon pojave Bovine spongiformne encefalopatije (BSE). kao jedne drastične metode. it can be concluded that biogenic elements were within the moderate concentrations while the heavy metal content was within the approved limits. There is a reasonable concern for an increasing release of greenhouse gases into the atmosphere. tropa od pšenice. ostaci hrane. Takva odluka dovela je do problema skladištenja sve većih zaliha mesno-koštanog brašna te nemogućnost adekvatnog zbrinjavanja ovog organskog otpada. To je proces u kojem se. poput jabučnog tropa. otpad od povrća. sirutka. a predstavlja važan korak u cijepanju proteinskih lanaca poput priona. solima metala. želučano crijevni sadržaj. After the results of chemical analyses were obtained. previously treated with alkali. not only because of its renewability.

u kombinaciji s generatorom. Međutim. zbog kompleksnosti mikrobnih interakcija. u različitim vremenskim razdobljima. Ovaj stupanj se naziva hidroliza (ili likvefakcija). kao uzročnicima ove bolesti. acetogene bakterije dalje razgrađuju produkte hidrolize u octenu kiselinu. . Komprimirani bioplin može se također koristiti kao alternativno gorivo u transportu [10]. Pb.Amount of fat (%) 2.Anaerobna fermentacija kao nastavak saniranja alkalno hidroliziranog klaoničkog otpada je biokemijski proces u kojem određene vrste bakterija razgrađuju biomasu u anaerobnim uvjetima.Chemical analysis Udio vode . Razgrađene mineralne tvari. MATERIJAL I METOD RADA Proces alkalne hidrolize Alkalna hidroliza klaoničkog otpada provela se u zatvorenom sustavu od inox-a. dobivenog anaerobnom fermentacijom. Co. hidrolitičke i fermentativne bakterije razgrađuju ugljikohidrate.C. Udio metana obično je od 55-70%. Razvile su se u vrijeme kada Zemljina atmosfera nije u svojem sastavu imala kisik. Pogodan je za motore s unutarnjim sagorijevanjem koji. alkohol. Mg. ali se može koristiti i kao gorivo u motorima.12]. Bioplin je smjesa nekoliko plinova. Cr. Hg. Chemical analysis of meat-bone meal Kemijske analize . Anaerobne bakterije jedne su od najstarijih živih organizama na zemlji. a to su visoki udio hranjivih tvari.). humusne karakteristike te velika količina vode. Može se prevesti u toplinsku ili električnu energiju korištenjem standardnih kogeneracijskih tehnika. proces je vrlo teško kontrolirati. Zn. Kemijske analize uključile su određivanje: . a u tablici 2 prikazani su rezultati kemijske analize fermentiranog ostatka mesno-koštanog brašna. pri čemu metan i ugljik (IV) oksid čine 90% ukupne smjese. određenog metodom po Kjeldahlu (ISO 1871:1975). Za razliku od gnojidbe s nefermentiranim organskim gnojivima. Nadalje. do 55°C (termofilnim uvjeti). elektromagnetskih miješalica i šaržnih staklenih reaktora. dok su svi ostali mikroelementi (Ca. koje djeluju zajednički. koje sadrži neprobavljive sastojke poput lignina. Fermentirani ostatak koji ostaje nakon procesa anaerobne fermentacije i dobivanja bioplina može se koristiti kao organsko gnojivo. U tablici 1 prikazan je sastav mesno-koštanog brašna kao sirovine za anaerobnu fermentaciju. određenog spektrofotometrijski metodom molibdatplavo. Kada se u procesu primjenjuju više temperature. te stoga nije bilo potrebe ovaj proces provesti na višim tlakovima i temperaturama. u trajanju od 30 dana pri temperaturi od 35°C. Slijedi da nema materijala zaraženog prionima.02 22. dušika. vodik. ove bakterije mogu razgraditi gotovo sav biološki materijal. vodik i ugljik (IV) oksid.0 bara i temperaturi od 130. mogu proizvoditi električnu energiju. a pogotovo dušik.31 56. Velik broj bakterija. ostaju u cijelosti zadržane te “spremne“ za gnojidbu.pH. Kako bi se potaknula bakterijska aktivnost. zabilježeno je brže djelovanje fermentiranog gnojiva jer su hranjive tvari nakon fermentacije već u mineraliziranom obliku i tako mogu biti bolje iskorištene od biljaka [11. Proces anaerobne fermentacije Proces anaerobne fermentacije provodio se u mezofilnim uvjetima. Također. Iz svega navedenog cilj ovog rada je istražiti kvalitetu fermentiranog ostatka nakon anaerobne fermentacije klaoničkog otpada prethodno podvrgnutog alkalnom hidrolizom u usporedbi s klaoničkim otpadom obrađenim standardom metodom spaljivanja. Proces anaerobne fermentacije događa se u nekoliko stupnjeva koji uključuju različite vrste bakterija. Kemijska analiza mesno-koštanog brašna Table 1. Izuzev drveta. pri tlaku od 3. Potom. Inokulum za pokretanje reakcije bio je aktivni mulj uzet s pročiščivača otpadnih voda Kemijske analize Kemijske analize u okviru rada obuhvatile su utvrđivanje kemijskih svojstava te prisustva teških metala kod fermentiranog ostatka mesno-koštanog brašna te fermentiranog ostatka klaoničkog otpada prethodno tretiranog alkalnom hidrolizom. Energetski sadržaj bioplina ovisi o količini metana koja se nalazi u njemu. kao i za potrebe navodnjavanja poljoprivrednih površina. Mn. veći je broj anaerobnih bakterija koje rastu i razmnožavaju se u mezofilnim uvjetima nego što je onih koje rastu i razmnožavaju se u termofilinim uvjetima [9]. 135. ugljik (IV) oksid. metanogene bakterije prevode ove međuprodukte u bioplin [7. Na posljetku.8]. Bioplin se obično sastoji od manjih količina vodikovog sulfida.ukupnog dušika. Fe.Amount of proteins Udio masti . Međutim. u nekoliko stupnjeva prevode biološki materijal u bioplin. 153°C. REZULTATI I DISKUSIJA Klaonički otpad nakon spaljivanja (mesno-koštano brašno) U reaktore laboratorijskog bioplinskog postrojenja se punila smjesa mesno-koštanog brašna. koje se odvijaju pri anaerobnoj fermentaciji.kalija i natrija. proteine i masti koje se nalaze u biomasi te ih prevode u masne kiseline. skraćuje se vrijeme same fermentacije. pomoću konduktometra MA5964 s kombiniranom elektrodom (ISO 7888:1985). Ovi uvjeti alkalne hidrolize uzeti su kao optimalni. Cd. Fermentirani ostatak ima nekoliko prednosti kad se koristi kao organsko gnojivo.fosfora. amonijak i sulfide. idealan je za kogeneracijska postrojenja.elektroprovodljivosti (E. As. Cu.70 10. vodika i kisika. . U prvoj fazi. određenih plamenofotometrijski. uključuje i turbinsku proizvodnju električne energije ili gorive ćelije. u drugoj fazi. temperatura u fermentoru mora se održavati na najmanje 35°C (mezofilni uvjeti). Laboratorijsko postrojenje na kojem su provedena istraživanja sastoji se od vodene kupelji.Amount of water Udio pepela .98 16 PTEP 12(2008) 1-2 .Amount of ashes Udio proteina . izravno iz uzoraka na pH-metru s kombiniranom elektrodom (DIN EN 12506:2003). Ni) određeni pomoću atomske apsorpcijske spektrometrije (AAS). koji u potpunosti simuliraju uvjete kakvi se nalaze u industrijskim postrojenjima za proizvodnju bioplina velikog kapaciteta. vode i inokuluma za pokretanje reakcije fermentacije te je pokrenut postupak anaerobne fermentacije. Proces anaerobne fermentacije odvija se u fermentoru u strogo kontroliranim uvjetima (bez kisika). utvrdit će se mogućnosti korištenja istraživanih fermentiranog ostatka u poljoprivrednoj proizvodnji. . Tabela 1. Anaerobni proces razgradnje organskih supstanci u zatvorenom sustavu bioplinskog postrojenja prolazi praktički bez gubitaka na biljnim hranjivim tvarima. s dodatkom 44%-tne otopine kalijeve lužine te 30%-tne otopine natrijeve lužine. . Buduća primjena bioplina. budući da u Republici Hrvatskoj nema zabilježenih slučajeva BSE.

04 0.00 22. Mean values of chemcal analyses results of liquid fermented residue after the anaerobic fermentation of meat-bone meal Kemijska analiza Izvorni uzorak . Mjerenjem pH vrijednosti.tv. (mS/cm) 21.38 0. Ukupni udio mikroelemenata i teških metala kreće se u koncentracijama koje ne prelaze maksimalne dozvoljene koncentracije (MDK) propisane Pravilnikom o zaštiti poljoprivrednog zemljišta od onečišćenja štetnim tvarima (NN 15/1992) [13] te se može zaključiti da analizirani fermentirani klaonički otpad nije opterećen štetnim tvarima koje bi mogle kontaminirati okoliš.18 3.34 10.85:1.62 0.67 19.96 86.19 0.21 gnojidbi određenih kultura.23 E.% D.84 56.68 29. proteini u hrani.20 1.40 37.58 Iz tablice 2 može se utvrditi niži udio suhe tvari i bogata opskrbljenost organskom tvari.tv.00 mg/kg Pb 1. Proces anaerobne fermentacije trebat će se produljit na štetu bioplina.43 12.79 0.13 0.50 249.77 0.74 0.63 mg/kg Cu 14.00 15.% N overall on D.14 0.02.04 0.19 0. a rezultati su prikazani u tablici 4.C.90 0.68 0.38 do 14.44 99.26 1. na što će trebati obratiti pažnju prilikom eventualne primjene u poljoprivredi.00 % s.93.69 33.94 17.44 residue (550oC) % G. utvrđen je povećani udio soli i natrija.35 0.50 14.25 12.00 10. kako bi osigurali opskrbu životinja s potrebnim aminokiselinama.M. uz dodatak vode i inokuluma.38 82.04 0.06 45.M. Kako bi se proteini iskoristili.04 0. Tabela 3.15:1:1.% annealing 15.89 % Mg 0.03 >1 0. % C organic omjer C/N . Nakon alkalne hidrolize klaoničkog otpada. Klaonički otpad nakon alkalne hidrolize U tablici 3 prikazan je sastav klaoničkog otpada nakon tretmana alkalnom hidrolizom.82 0.M. Proizlazi da se analizirani uzorci mogu razvrstati u organska gnojiva. moraju se sastojati od najmanje 50% esencijalnih aminokiselina i 50% dušičnih spojeva za sintezu neesencijalnih aminokiselina.59 46. dok su vrijednosti ostalih makro. ostali oblici .in original sample ukupan na s.39 0.55 15. Mean values of chemical analysis results of slaughterhouse waste pretreatet with alcaline hydrolysis Kemijska analiza Chemical analysis pH E.other 13.60 0.46 0. (105oC) 4.38 0.94 0. Razrjeđenjem s vodom ne dolazi do naknadnih kemijskih reakcija.41 mg/kg Cd 0.62 4. Rezultati srednjih vrijednosti kemijskih analiza uzoraka tekućeg fermentiranog organskog ostatka nakon anaerobne fermentacije mesno-koštanog brašna Table 2.37 35.50 4. . Odnos N:P:K iznosi 3.81 % Na 0. dobiveni hidrolizat podvrgnut je anaerobnoj fermentaciji u reaktorima laboratorijskog bioplinskog postrojenja. %N 8.07:1:1. omjer probavljenih esencijalnih aminokiselina u hrani treba biti isti kao u tijelu životinje.20 organic u prirodnom uzorku 0. utvrđena je gotovo neutralna reakcija gnojiva koja ukazuje na to da je fermentacija protekla dobro.C.57 4.03 0.52 0. . Glede količine osnovnih biogenih hraniva.68 0.% anneal loss 84.26 4.67 0.25 6. . % C organski na s.29 2. Utvrđeno je da su proizvodi obojene suspenzije neugodnog mirisa.82 77.55 82.40 1.40 0.% annealing residue (550oC) % G. a C/N odnos fermentiranog ostatka klaoničkog otpada prethodno tretiranog alkalnom hidrolizom kreće se od 11. Podaci iz tablice 3 pokazuju da je kod svih uzoraka pH fermentiranog ostatka u lužnatom području.59 14.68 1.09 9.04 7.60 0.03 0. PTEP 12(2008) 1-2 17 .35.Slaugterhouse waste Uozrak 1 Uzorak 2 Uzorak 3 Sample 1 Sample 2 Sample 3 9.20 0. tv.i mikroelemenata u granicama koje omogućuju primjenu u Nadalje. zakiseljavanja supstrata.43 overall on D.43 80.56 % C organski .21 0.00 0.09 0.00 %ŽO . Hidrolizirani klaonički otpad sadrži relativno veliku količinu vode.% anneal loss % N ukupni na s.Filtrat Talog Chemical analysis Original sample Filtrate Percipitate pH 6. .tv.M.68 0.16 11.31 1.25 0.95 forms(105°C) %P2O5 2.% C 47.15 47. kao niti do oslobađanja plinova. (105oC) % H2O %ŽO .% percipitate 1.95 13.45 82.01 4.38 0.87 0.79 0.41 0.83 88.C/N ratio % P2O5 % K2O % Ca % Mg % Na mg/kg Mn mg/kg Zn mg/kg Cu mg/kg Fe mg/kg Ni mg/kg Pb mg/kg Cd mg/kg As mg/kg Hg mg/kg Co mg/kg Cr Klaonički otpad .20 0.72 0.87 mg/kg Zn 30. odnosno zaustavljanja proizvodnje metana.50 13.58 mg/kg Mn 39. kategorije te se dobilo organsko gnojivo.82 mg/kg Fe 262.49 17.tv.10 1.24 6. Sadržaj ukupnog dušika kreće se u koncentraciji od 4%.06 84.33 0.61 24.45 46. Ovim postupkom sanirao se otpad I. odnosno da nije došlo do razvoja hlapivih masnih kiselina. .98 0.72 % K2O 2. a C/N odnos. kao i mikroelementima.00 84. mS/cm % s.00 76.05 43. Količina organskog ugljika u filtratu bila je niska te ne predstavlja problem pri eventualnoj primjeni navedenih materijala kao organskih gnojiva. Ca i Mg kreće se u očekivanim koncentracijama.00 0. odnosno aktivnog mezofilnog mulja. Visoka razina organske tvari u uzorcima rezultira i visokim sadržajem organskog ugljika.88 1.61 0.51 .Tabela 2.00 % talog .00 8.32 0.61 % Ca 5. analizirani uzorci su vrlo bogato opskrbljeni dušikom i fosforom.00 % H2O 95.83 51. Odnos N:P:K iznosi 10.82 8. fermentiranog ostatka mesno-koštanog brašna je ispod uobičajenih vrijednosti za bio-gnojiva te iznosi 5. ovisno o uzorku.25 11.61 26.40 0.85 35. Udio P.% D.51 4. Rezultati srednjih vrijednosti kemijskih analiza klaoničkog otpada prethodno podvrgnutom tretmanu alkalne hidrolize Table 3.20 0.Ž.56 0.Ž.19 0.31 0.

Joseph.3%). Härkönen.% D.tv. Danai. 2.52 68.. (105oC) % H2O %ŽO . E. Narodne novine 91/2001. Kako se ovakav fermentirani ostatak upotrebljava kao gnojivo zbog ekološke poljoprivrede.. Germany.H..90 94. izračunat je N:P:K odnos u uzorku. ovo gnojivo ima više dušika.overall % on D. Alkalna hidroliza klaoničkog otpada. R. Rintala. [8] Salaminen E. Rezultati kemijskih analiza fermentiranog klaoničkog otpada podvrgnutom prethodnom tretmanu alkalne hidrolize Table 4.3 0. M. [9] Marchaim. T... Water Sci. Ž. Jukić. kalija. O. . Musaphy. T. Temeljem iznesenog. Mean values of chemical analysis results of fermented slaughterhouse waste pretreatet with alcaline hydrolysis Kemijska analiza . H.Q. B. Pohland. Voća..4%. (2001): Anaerobically digested poultry slaughterhouse wastes as fertiliser in agriculture. S. Bauverlag GmbH. Vol.M. Levanon. [10] Kaltwasser. Official Journal of the European Communities [3] 92/2005/EC: Implementing Regulation 1774/2002/EC of the European Parliament and of the Council as regards means of disposal or uses of animal by-products and amending its Annex VI as regards biogas transformation and processing of rendered fats. No. U. H.. N. Krička.51. Kao alternativna metoda spaljivanju svojim rezultatima alkalna hidroliza se pokazala kao vrlo učinkovita metoda uništavanja priona te je kao takva i patentirana. Berlin. St.3. što je 18 PTEP 12(2008) 1-2 .M. Plant. [5] Mueller. Ovako niski udio suhe tvari je normalna pojava za fermentirane ostatke nakon anaerobne fermentacije. (2005): Digested residue as a fertilizer after the mesophilic process of anaerobic digestion. J.. 97100. (1986): Recent developments in hydrogen management during anaerobic biological wastewater treatment.7%). V.10 17. 78. [6] Kalambura. (2002): Comparative performance of mesophilic and thermophilic acidogenic uplflow reactors. [4] Neyes.62 9.43 78.% C organic u prirodnom uzorku . Biotechnol Bioeng 28: 585-602.Chemical analysis pH E.6.98 37.2008.% anneal loss % C organski na s. [2] 1774/2002/EC: Regulation (EC) No 1774/2002 of the European parliament and of the council of 3 October2002 laying down health rules concerning animal by-products not intended for human consumption. [7] Harper. Technol. Rupić. 3. Fang. Bioresource Technology.R. kalcija i magnezija te veći sadržaj mikroelemenata.72 0.C. (1980): Biogas – Regenerative Energieerzeugung durch anaerobe Fermentation organischer Abfälle in Biogasanlagen.other forms(105°C) NH3-N % P2O5 % K2O % Ca % Mg % Na mg/kg Mn mg/kg Zn mg/kg Cu mg/kg Fe mg/kg Pb mg/kg Cd Klaonički otpad Slaugterhouse waste 7.11 najvjerojatnije uvjetovano povećanom količinom kalcija te se može zaključiti da je pH u granicama tolerancije. 4. H. S. Kemijskom analizom uzoraka fermentiranih ostataka utvrđena je blago alkalna reakcija kod svih istraživanih uzoraka. Primljeno: 04.13 12. MI.24 1. 262-266. koji iznosi 3. Kalambura. Jukić. F.tv.. Ogilvie.in original sample ukupan na s. Isto se može utvrditi i za mangan. Kalambura.3. koji iznosi 4. Kuitunen.H...22 441. Ukupni sadržaj mikroelemenata i teških metala kreće se u koncentracijama koje ne prelaze maksimalne dozvoljene koncentracije (MDK) propisane Pravilnikom o zaštiti poljoprivrednog zemljišta od onečišćenja štetnim tvarima (NN 15/1992) [13]. Ćosić.W.31 82.. J. 2.G. kalcija i magnezija kreće se u normalnim koncentracijama za ovakvu vrst materija.2008... Book.35:1:0. Ž. [11] Yu. Analizom teških metala došlo se do zaključka da su one sukladno Pravilniku o ekološkoj proizvodnji u uzgoju bilja i u proizvodnju biljnih proizvoda (NN 91/2001) u Republici Hrvatskoj u dozvoljenim su vrijednostima za sve istraživane uzorke.P. mS/cm % s. . Zagreb. Nadalje.12 2. Na temelju rezultata kemijske analize.i mikroelemenata u granicama koje omogućuju primjenu u gnojidbi određenih kultura. može se zaključiti da analizirani fermentirani klaonički otpad nije opterećen štetnim tvarima koje bi mogle kontaminirati okoliš. 127 – 134.81 1. J. Krička. odnosno proizvodnje bioplina. ZAKLJUČAK Temeljem vlastitih istraživanja kakvoće fermentiranih ostataka klaoničkog otpada prethodno tretiranih alkalnom hidrolizom i spaljivanjem može se utvrditi: 1.. A. D.25:1 te je ispod uobičajenih vrijednosti za bio-gnojiva. Creemers (2003): Alkaline thermal sludge hydrolysis.60 40. [12] Voća. N. vidljivo je da hidrolizirani klaonički otpad sadrži veliku količinu vode (82.. Sadržaj ukupnog dušika kreće se u koncentraciji od 9.tv.70 te C/N odnos fermentiranog ostatka klaoničkog otpada prethodno tretiranog alkalnom hidrolizom. (2001): Prospects and problems of sludge pretreatment processes. (1991): A suggested solution for sloughterhouse wastes: uses of the residual materials after anaerobic digestion.70 21. što znači da je udio suhe tvari vrlo nizak (17. utvrđen je povećani sadržaj soli i natrija. Praćenjem važnijih biogenih elemenata može se utvrditi da su koncentracije u svim istraživanim uzorcima umjerene. J. Analizom utvrđeni sadržaj fosfora. S. U: Livestock Waste: A renewable Resource.53 1. fosfora. 81 – 88.. A.. LITERATURA [1] Boekhurst. Prihvaćeno: 17..96 6. dok su vrijednosti ostalih makro. American Society of Agricultural Engineers. Proc Biochem 38: 447-454. C.. Gu. Krmiva 47. G. N ostali oblici . Pos. T. Bioresource Technology. Högmander.Podaci iz tablice 4 pokazuju da je pH gnojiva u lužnatom području. Ukoliko se fermentirani ostaci upotrebljavaju u ratarstvu i travnjaštvu ne zahtijevaju se nikakve dorade tih ostataka. Oikari. [13] (2001): Pravilnik o ekološkoj proizvodnji u uzgoju bilja i u proizvodnji biljnih proizvoda u RH. 105-108... U odnosu na stajski gnoj.R. soil and environment.J. . S. J. (1981): An overview of current simulation models for an anaerobic digester. Tabela 4. Baeyens. može se utvrditi da omjer N:P:K zadovoljava potrebe takve proizvodnje.02 1. 37.% annealing residue (550oC) % G. 44(10) 121-128. . J.42 9. D.28 0. Jurnal of hazardous materials B97 295-314..Ž.

01 Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper ŽIVOTNA SPOSOBNOST SEMENA SOJE PROIZVEDENE U USLOVIMA SA I BEZ NAVODNJAVANJA SEED VIGOUR IN SOYBEAN PRODUCTION WITH AND WITHOUT IRRIGATION Dr Milka VUJAKOVIĆ*. a posebno količina i raspored padavina u vreme formiranja i nalivanja zrna mogu značajno smanjiti prinos i kvalitet semena. Ključne reči: soja. Značaj ispitivanja životne sposobnosti semena je višestruk. te pojava suše. dok bi slabovigorozne partije semena trebalo sejati u optimalnim klimatskim uslovima (Ferguson. značajno smanjuju prinose i kvalitet semena soje. dr Zorica NIKOLIĆ*. Pored pomenutog. 21000 Novi Sad. especially amounts and the distribution of rainfalls. između ispitivanih sorti i linija.19-21 UDK: 633. The seed was produced under conditions of dry land farming and irrigation. Hiltner testa i hladnog testa. as well as. Nakon tog perioda utvrđen je procenat tipičnih ponika. dr Mirjana MILOŠEVIĆ*. 21000 Novi Sad. tako i za krajnje korisnike. dipl. Three commercial soybean cultivars. p. SUMMARY Weather conditions. 2006). 2006). Violeta DOKIĆ. Cilj rada je bio da se utvrdi uticaj navodnjavanja na kvalitet i životnu sposobnost semena soje. Nepovoljan uticaj suše može se uspešno eliminisati navodnjavanjem useva. Key words: soybean. ing. Primenom ovog testa uočene su značajne razlike između ispitivanih sorti i linija. dr Jegor MILADINOVIĆ**. Da bi se zasejale tako velike površine potrebno je obezbediti dovoljne količine sortnog semena visoke životne sposobnosti. Ravnica i Novosađanka) i dve linije (1-210174 i 1-210201) soje selekcionisane u Institutu za ratarstvo i povrtarstvo u Novom Sadu. a posebno količina i raspored padavina u vreme formiranja i nalivanja zrna mogu značajno smanjiti prinos i kvalitet semena. Značajne razlike u životnoj sposobnosti semena. UVOD Soja spada u red najzastupljenijih biljnih vrsta današnjice. vigor određuje dugovečnost semena bez štetnih posledica (ISTA. the highest values were obtained when accelerated aging test was applied. klijavost. germination. kako za proizvođače semena. Može se reći da je ona otkriće XX veka i od tada površine pod sojom iz godine u godinu rastu. dr Ksenija TAŠKI-AJDUKOVIĆ*. vigour. Significant differences among tested cultivars and lines and different production conditions were obtained for seed vigour by using Hiltner and cold tests.53. Maksima Gorkog 30 REZIME Vremenski uslovi. Inkubacioni period je bio osam dana na 25oC i relativnoj vlažnosti vazduha 95% (ISTA. Prednost je ta što se mogu identifikovati visokokvalitetne partije semena koje bolje podnose stresne uslove u polju.34:631. were tested. Ispitivanja su izvršena na tri komercijalne sorte i dve linije soje selekcionisane u Institutu za ratarstvo i povrtarstvo u Novom Sadu. jer se takve partije mogu sejati ranije u proleće. Seed germination (Standard laboratory method) and seed vigour (accelerated aging test. Unfavourable effects of drought could be successfully eliminated by crop irrigation. Maksima Gorkog 30 ** Institut za ratarstvo i povrtarstvo. drought. Životna sposobnost ili vigor semena predstavlja skup osobina koje određuju aktivnost i ponašanje partije semena komercijalno prihvatljive klijavosti u različitim uslovima spoljne sredine. U oceni životne sposobnosti semena najviše vrednosti dobijene su primenom testa ubrzanog starenja. In the estimation of seed vigour. i različitih uslova proizvodnje dobijene su primenom Hiltner i hladnog testa. 1993). To je veoma važna informacija za proizvođače semenskog i merkantilnog useva.* * Nacionalna laboratorija za ispitivanje semena „NLIS“. Vremenski uslovi. and two lines developed at the Institute of Field and Vegetable Crops in Novi Sad. significantly reduce yields and quality of soybean seed. Seme proizvedeno u uslovima navodnjavanja imalo je veću klijavost primenom standardnog laboratorijskog metoda od semena proizvedenog u uslovima suvog ratarenja. MATERIJAL I METOD RADA Ispitivanja su izvršena na tri komercijalne sorte (Balkan. Seme je proizvedeno u uslovima suvog ratarenja i navodnjavanja. Seme je naklijavano na pesku. Hiltner test and cold test) were tested under laboratory conditions. Ispitana je i životna sposobnost semena primenom testa ubrzanog starenja. životna sposobnost. 1-2. atipičnih ponika i neklijalih semena. U laboratorijskim uslovima izvršeno je ispitivanje klijavosti semena primenom standardnog laboratorijskog metoda. U laboratorijskim uslovima izvršeno je ispitivanje klijavosti (standardni laboratorijski metod) i životne sposobnosti semena primenom vigor testova (test ubrzanog starenja. Hiltner test i hladni test).Biblid: 1450-5029 (2008) 12. posebno količina i raspored padavina. Standardna laboratorijska klijavost ispitana je na 4 x 100 semena. mr Maja IGNJATOV*. Vremenski uslovi. The germination value of the seed produced under irrigation (Standard laboratory method) was higher than the value of the seed produced under dry land farming conditions. PTEP 12(2008) 1-2 19 . Significant differences among tested cultivars and lines were observed by the application of this test. Seme je proizvedeno u uslovima suvog ratarenja i navodnjavanja.

4). 100 90 germination (%) klijavost (%) 80 70 60 50 40 30 20 10 0 Balkan Novosađanka 1-210201 sorta-variety REZULTATI I DISKUSIJA Seme proizvedeno u uslovima navodnjavanja imalo je klijavost 94–97 što je znatno iznad norme koja je propisana Pravilnikom o kvalitetu semena poljoprivrednog bilja (Sl. seme je izloženo temperaturi od 42oC i vlažnosti vazduha od 100% u periodu od 96 časova (Hampton i TeKrony. 1999). bile statistički značajne (sl. 1991) i predstavljeni grafički. Posle tog perioda izvršeno je ocenjivanje klijavosti semena soje. 1995). 2). primenom testa ubrzanog starenja uočili su i Maksimović i sar. Hiltner test – na navlažen pesak postavljno je 4 x 100 semena koja su pokrivena slojem lomljene cigle. (2007). Dobijeni rezultati su statistički obrađeni primenom dvodimenzionalne analize varijanse (Hadživuković. Seed germination soybean using standard laboratory method Test ubrzanog starenja je jedan od najčešće korišćenih vigor testova za seme soje u Severnoj Americi (Ferguson 1990). Nakon tog perioda utvrđena je klijavost semena. Klijavost semena soje dobijena primenom testa ubrzanog starenja Fig. Inkubacija je trajala 10 dana u optimalnim laboratorijskim uslovima (Hampton i TeKrony. 1. a najviše se koristi za kukuruz. list 47/87) i iznosi 75% (sl. 1995). a zatim stavljeno u optimalne uslove za klijanje u trajanju od četiri dana. osim kod genotipova Balkan i 1-21020 gde nisu konstatovane statistički značajne razlike (sl. 1995). kao kod standardnog laboratorijskog testa. Primenom testa ubrzanog starenja došlo je do statistički značajnog smanjenja klijavosti kod sorti Ravnice sa 96% (sa navodnjavanjem) na 86% (bez navodnjavanja) i Novosađanke sa 97% (sa navodnjavanjem) na 89% (bez navodnjavanja). Primenom ovog testa seme se izlaže visokoj temperaturi i visokoj relativnoj vlažnosti što utiče na povećanu vlažnost semena i na povećanu aktivnost hidrolitičkih enzima (npr. 2001). U uslovima suvog ratarenja proizvedeno seme imalo je nižu klijavost koja se kretala 80–94%. Genotipovi kod 20 PTEP 12(2008) 1-2 . (2004) i Schuab i sar. Seed germination soybean using accelerated aging test Primenom Hiltner testa statistički značajno više vrednosti dobijene su kod semena proizvedenog u uslovima navodnjavanja. a potom izvršeno ocenjivanje klijavosti semena. lipoksigenaza). 2. Seed germination soybean using Hiltner tests Hladno i vlažno zemljište koje se često javlja u rano proleće može da bude ograničavajući činilac za uspešno klijanje i nicanje semena u polju. 1995). Kao podloga korišćena je mešavina zemlje i peska u odnosu 2:1 (Hampton i TeKrony. Klijavost semena soje dobijena standardnim laboratorijskim metodom Fig. dok kod drugih genotipova te razlike nisu Sl. 100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 Balkan 1-210201 sorta-variety bez navodnjavanja-without irrigation sa navodnjavanjem-with irrigation Novosađanka bez navodnjavanja-without irrigation sa navodnjavanjem-with irrigation Sl. Pre stavljanja semena u optimalne uslove. debljine oko 1 cm. što je povezano sa povećanjem lipidne peroksidacije koja je pokazatelj prisustva stresnih uslova (McDonald. 3. 2. 3. primenom pomenutog testa mogu se dobiti i informacije o dugovečnosti semena (TeKrony. 1. Klijavost semena soje dobijena primenom Hiltner testa Fig. 1992). sirak i soju u Severnoj Americi i Evropi (Hampton. Klijavost semena proizvedenog u uslovima suvog ratarenja kretala se od 73% (Novosađanka) do 91% (1-210201). Pored toga. 100 klijavost (%) germination (%) 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 Balkan 1-210201 sorta-variety bez navodnjavanja-without irrigation sa navodnjavanjem-with irrigation Novosađanka klijavost (%) germination (%) Sl. U hladnom testu seme je izloženo niskoj temperaturi od 10oC sedam dana. Primenom pomenutog testa uočavaju se razlike između ispitivanih genotipova u zavisnosti u kakvim uslovima je proizvedeno seme (sl. Različito ponašanje genotipova. Sloj mlevene cigle u Hiltner testu predstavlja fizičku prepreku klijanju. Novosađanka i linije 1-210174 statistički značajno niže vrednosti za ispitivani parametar dobijene su u uslovima suvog ratarenja. 3). Kod sorti Ravnica. Hladni test je razvijen da simulira nepovoljne uslove i utvrdi sposobnost semena da klija na niskoj temperaturi. 1).Test ubrzanaog starenja ispitan je na 4 x 50 semena. te samo seme koje poseduje visok vigor formira tipičan ponik (Hampton i TeKrony.

.. [6] Hempton. 70% (Novosađanka) i 78% (1-210174) kod semena proizvedenog u uslovima suvog ratarenja.P. Gutormson. 14 (1990) 182-184. McDonald. [8] Maksimović. S.B.M. USA (2002). Tatić. 100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 Multidisciplinarni pristup oplemenjivanju i tehnologiji proizvodnje soje u cilju povećanja proizvodnje (BTR 6852) LITERATURA [1] AOSA: Seed Vigour Testing Handbook. Svetlana. [12] Schuab. Primljeno: 06.Seme proizvedeno u uslovima navodnjavanja imalo je veću klijavost primenom standardnog laboratorijskog metoda od semena proizvedenog u uslovima suvog ratarenja.: Handbook of Vigour Test Methods. repair and assessment.G. Braccini. Franca-Neto. između ispitivanih sorti i linija. International Seed Testing Association (1995).. Pp. . 11-11..K. 4.. B. Seed Science and Technology (2006). 187-199. [5] Hempton. T..R.2008.A. Avila. M. J. 17 (1993). A.L. Poljoprivredni fakultet. Primenom ovog testa uočene su značajne razlike između ispitivanih sorti i linija.: AOSA perspective of seed vigor testing. klijavost (%) ermination (%) Balkan Novosađanka 1-210201 sorta-variety bez navodnjavanja-without irrigation sa navodnjavanjem-with irrigation Sl. (eds. [10] Pravilnikom o kvalitetu semena poljoprivrednog bilja (Sl.: Proizvodnja semena soje u uslovima sa i bez navodnjavanja.Značajne razlike u životnoj sposobnosti semena. M.: Vigour testing within laboratories of the International Seed Testing Association: a survey. Turnipseed. D. Novi Sad 1991. C.U oceni životne sposobnosti semena najviše vrednosti dobijene su primenom testa ubrzanog starenja. 4. Seed Science and Technology. [7] International Seed Testing Association (ISTA): International Rules for Seed Testing. [2] Ferguson. dok je klijavost semena proizvedenog u uslovima navodnjavanja bila 90% (Ravnica). Vujaković. Prihvaćeno:18. Meschede.G. Balešević-Tubić. [4] Hadživuković. M. Contribution No.M. [9] McDonald. AOSA (2002) navodi da se primenom hladnog testa može proceniti fiziološko oštećenje semena koje je uzrokovano produženim i neuslovnim skladištenjem. Ithaca. 177237.: Seed vigor testing. 32 to the Handbook of Seed Testing Association of Official Seed Analysts.2008. J.: Statistički metodi.R. Seed Science and Technology.M. Scapim. J. J. i različitih uslova proizvodnje dobijene su primenom Hiltner i hladnog testa.B.20. što je konstatovano i u našim istraživanjima.: Seed deterioration: physiology. . Jurnal of Seed Technology. NY (2001).kojih se javila statistički značajna razlika imali su klijavost 71% (Ravnica).B.3. Milka. Klijavost semena soje dobijena primenom hladnog testa Fig. TeKrony. J.M: Report of seed vigour subcommittee. S. Poljoprivredni fakultet.). In: Seed technology training manual. list 47/87) [11] TeKrony. M. Seed germination soybean using cold tests ZAKLJUČAK Na osnovu dobijenih rezultata mogu se izvesti sledeći zaključci: . NE. Livija. D. Society of Commercial Seed Technologists. Seed Science and Technology. 199-203. [3] Ferguson.: Germination test under water stress to evaluate soybean seed vigor. Jurnal of Seed Technology. 27 (1999). (2004). 95% (Novosađanka) i 92% (1-210174). 102-108. 101-104.. NAPOMENA: Istraživanja na ovoj temi delom sredstava finansiralo Ministarstvo za nauku Republike Srbije kroz projekat: PTEP 12(2008) 1-2 21 . Poljoprivreda između suša i poplava – tematski zbornik radova. Drugo prošiteno izdanje. 20 (1992). D. 35 (2007). departman za uređenje voda. kao i oštećenjima od mraza i suše.3.. 1.

Istraživanja o korišćenju tečnog stajnjaka svinja na krečnim poljoprivrednim zemljištima strnih žita. azot u NH4+ a nakon toga u nitrate NO3-.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. All these gases are emitted into the surrounding. curenjem tečne faze skladištenog stajnjaka bez prisustva adekvatne hidroizolatorske podloge. gasovi neprijatnih mirisa (indoles. Upotreba organskih otpada generalno povećava hranidbeni kapacitet zemljišta. dok razvojem intenzivne poljoprivrede identifikuju se i redukuju njegovi negativni uticaji na životnu sredinu i globalne efekte staklene bašte. voćnih i bademskih kultura pod irigacionim tretmanom semi-aridne klimatske zone. Stoga. voda. Neiskorišćeni od useva. U regularno nakvašenim zemljištima. The air in livestock buildings contains over hundred gas compounds. Treće.862:504. Nitrogen and phosphorous are two nutrients of the fundamental importance in agriculture. H2S i mercaptans). Azot i fosfor su dva nutrienta od bazne poljoprivredne važnosti. njegovim ispiranjem u dublje slojeve ili direktnim izbacivanjem u vodene tokove. but their pollution potential is the highest. koja imaju najveći potencijal zagađenju ovih pojavnih oblika vode. Ni i vanadijum. skatoles. Co. to su mirisne supstance i amonijak. Oslobađanje H2S i CO iz podzemnih skladišta tečnog stajnjaka može izazvati grupne smrtonosne incidente u animalnim objektima. porasta korena i formiranja njegovih dlačica. Excess nutrients of animal manure can run off into surface or soil waters. Vazduh u stočarskim objektima sadrži iznad sto gasnih jedinjenja izduvanih u neposredno okruženje. On pomaže stabilizaciji zemljišne mase sprečavajući njenu eroziju. Inače. primenom većih doza tečnog stajnjaka u zemljištu raste njegova respiraciona stopa iznad vrednosti zasićenja. oticanjem minerala sa zemljišne površine. izazivajući mineralizaciju nutrienata. Ova fizička degradacija zemljišta može ozbiljno redukovati stopu infiltracije vode i difuziju kiseonika. uglavnom za goveda i svinje. Ključne reči: stajnjak. gas. gas. Isti elementi plus Se. čime velika masa zemljišta metabolizira produkujući jedinjenja isparljivih kiselina. UVOD Istorijski. water. Kao prvo. koncentracija kiseonika u zemljištu određuje stopu razlaganja organske mase i tip krajnjih proizvoda. poboljšava njegov respiracioni režim. U prošlosti je njegov uticaj na kvalitet zemljišta ocenjivan isključivo sa aspekta proizvodnih potencijala useva. a mnogi od njih su toksični za same biljke i atmosferu. Reprezenti Fe. zemljište. Denitrifikacija. zagađenje vazduha može biti uzrokovano unutar uzgojnog objekata i tokom aplikacije na zemljištu putem neprijatnih mirisa i gasova stvorenih dekompozicijom stajnjaka. Cr. Dakle. Emissions of H2S and CO from underground slurry storages could provoke death incidences in animal buildings. 1-2.7 Pregledni rad Review EKOLOŠKI TRETMANI STAJNJAKOM ECOLOGICAL MANURE TREATMENTS Dr Miodrag ZORANOVIĆ. mikrobskim agensima i prašinom u sistemu ishrane. ecology. Promene u sistemu uzgoja životinja. u smislu zaštite životne sredine. zormi@uns.22-26 UDK: 631. Nastavljena kontinualna aplikacija rezultira akumulacijom organskih materija i njihovim zapušenjem zemljišnih pora. Većina ovih produkata ne može biti asimilovana od biljaka. totala N i P (Bernal et al. posledica je manjka kiseonika u zemljištu i dovodi se u vezu sa prisustvom isparljivih organskih kiselina. U aerobnim uslovima ugljenik se pretvara u CO2. soil. koncentracije organskog C. Redukcija respiracije korenovog sistema.. dobro zadržavanje vlage u sušnim i često “efikasnoj drenaži” u vlažnim reonima. zagađenje. nutrienti animalnog stajnjaka mogu oticati u površinsku ili zemljišnu vodu. takođe je principska putanja NO i N2O u atmosferu. Negativan uticaj stajnjaka ne ogleda se samo kroz zagađenja azotnim jedinjenjima. povećavajući zapreminu anaerobnih zona. S’ druge strane. Trg Dositeja Obradovića 8. 12 godina unazad. Methane and CO2 emissions are important in relation to global warming. zagađenje zemljišta uzrokovano primenom ekstremno visokih stopa stajskih nutrienata. mikrobske biomase i značajno poboljšanje njegove strukture. esencijalni 22 PTEP 12(2008) 1-2 . Cu. especially ammonia and those with unpleasant odour. Mn.yu REZIME Zagađenje vode od stočarskog stajnjaka često je izazvano raskvašavanjem. životinjski stajnjak je blagotvorno hranivo u zemljištu. Od ovih gasova. mogu biti formirani anaerobnim skladištenjem stajnjaka. sumpor u sulfate SO42-. Zn. ugljenik je konvertovan u metan. p. rezultirale su produkcijom tečnog i čvrstog stajnjaka. Metan i CO2 emisije značajne su u vezi sa efektom globalnog zagrevanja. enzimske aktivnosti. organske kiseline u alkohole.ac. U tom smislu hazardi su grupisani u tri pravca. pollution. SUMMARY Water pollution from livestock production is usually caused by leaching. Međutim. esencijalni su za biljke. pokazala su signifikantno poboljšanje fertilizacionog potencijala zemljišta. minerals running off from the soil surface. kiseonička sposobnost može biti redukovana ispod repernog nivoa. 1987). gustinu naseljenosti faune. zagađenje vode može biti uzrokovano direktnim oticanjem nakon njivske aplikacije stajnjaka i raskvašavanjem prekomerne doze nutrienata. Novi Sad. Direktno u vezi sa produkcijom CO2. a sulfati redukovani na H2S. dodavanje organske materije esencijalno je za održavanje i poboljšanje plodnosti zemljišta. citokinins ili CH4. stvaranjem njihovog debalansa kao uzroka slabih proizvodnih potencijala izložene biljne vrste. Teški metali ovde su definisani kao elementi grupa I i II alkalnih metala. dr Vlado POTKONJAK Poljoprivredni fakultet. nitrati u gasove N2O i/ili molekularni azot N2. ekologija.ns. združena sa anoksidnim uslovima u zemljištu. slurry seepage in deep layers or by the direct discharge into water flows. Key words: manure.

water and air pollution that can result procesa životinjskih vrsta. Ipak. ili direktnim mehanizama. Degradacija organske materije u stajnjacima može 1994). konkurentnost stočarskih proizvoda po kvantitetu i Sl.prosledno razlaganje organskih značajne su za efekat globalnog zagrevanja.). jedna su od najozbiljnijih pretnji bakterija. u velikoj meri amonijak je produkovan bakterijskom i enzimskom korespondirajuće sa glavnim svinjarskim područjima. nisu poznati na opasnost grupno smrtnih incidenata. Gasovi koncentracija teških metala. Kroz lanac ishrane.… mogućih susedskih sporova. Potencijalno zagađenje zemljišta. biti podeljena u dve faze: 1. posebno celuloznih komponenti. Hg. Potential soil.0 kg/ha Zn i 0. minimiziranje mirisnih smetnji postalo je biti raskvašen u zemljišnoj vodi ili izgubljen kao gasno glavni faktor dizajna i operativnosti modernih stočarskih jedinjenje u atmosferu. njena ukupna emisija bila bi oko načina. Goveđi dekompozicijom azota sadržanog u organskim jedinjenjima stajnjak preliven aproksimativno sa 1. jer u njemu mogu akumulisati životinje. U objektu za uzgoj om (do 2. fosfor nije raskvasiv niti jedinica. Pb. ispiranjem u njegove dublje slojeve. Azot i fosfor su nutrienti od bazne poljoprivredne mikroorganizama posebno su visoke u svinjarskim i živinarskim važnosti. patogeni. stajnjak i ostale vrste otpada from agricultural activity related to livestock production (Buretiketiraju se kao energetski i prihranjivački resursi. može rezultirati iz poljoprivrednih aktivnosti vezano za stočnu bazni su faktori za razvoj domaćeg stočarstva. više zemljišne organizme i od životinja. mercaptani. Sumpor-vodonik je proizvod anaerobne bakterijske metalima može indirektno uticati na životinje i ljude. kao arsen. Ni. Postoji oskudna evidencija o zdravstvenim i ekološkim ući u površinsku vodu kroz oticanje ili biti imobilizirani u rizicima prisutnih mirisa u procesu uzgoja posmatrane zemljište/objedinjenje organske materije. potencijalna je CH4. Azot iz stajnjaka može životinjske vrste. zakonske regulative zemalja u Akumulacija teških metala okruženju vazduh stavljaju na prvo mesto Metal accumulation Cu.su za životinje. Sa česticama prašine mikroorganizmi mogu biti izbacivanjem u vodene tokove. amini i dr. Pri tome se ton. Naveći deo gasova nastaje polju fiziološke funkcije i smatraju se biološki štetnim. kao ozbiljnih izvora nepoželjnog efekta “staklene prostirnog materijala i od njih samih. a samo manji stepen iz stajnjaka skladištenog u biljne vrste. Istaknuti izvori emisije su životinjska hrana i same prihranjivanju zemljišta. sl.3 kg/ha Cu. Mo. 1. odours U domaćim uslovima.razlaganje organske materije u to su mirisne supstance i amonijak. vode i vazduha koje kvalitetu. Oslobađanje H2S i jedinjenja na slabije mirise i produkte. oblika vode. oticanjem minerala sa zemljišne iritirati sluzne opne i preopterećenje plućno prećišćavajućih površine. 1997) iskustava zemalja Evropske Unije. Ostali. Vazduh u stočarskim objektima sadrži iznad sto gasnih alkoholi. Metan je produkovan anaerobnom godišnjeg opterećenja teškim metalima iz zbirnih stajnjaka. na nivou redukovane stočarske drenaža oticanje proizvodne. Preživari mogu biti pod ekstremnim rizikom u poređenju sa svinjama trošenje ozona globalno zagrevanje (koje izlučuju 80-95% Cu i Zn). Cu. 1. a kao konsekvenca mogu akumulirati depozicija potencijalne toksičke količine Cu-a u jetri. Pored genetskih potencijala i kvalitetne ishrane. Visoka iz sveže deponovanih ili skladištedih fekalija i mokraće. rezultat su anaerobnih jedinjenja izduvanih u neposredno okruženje (Hartung i Philips. kao nužan proizvod uzgojnih Fig. 1. Glavna organska jedinjenja mirisa prisutnih u raspolaže bilo kakvom formom gasnog gubitka. uključujući Cd.3 kg/ha) i Cu. dekompozicije sumpora. voda i zemlja” raskvašavanje nitrata veoma je visok. Co. stajnjaci su najvećim delom “pod drainage Run-off etiketom” opasnih otpada. stočarskim otpadima (organski masne kiseline. Metan i CO2 emisije organska jedinjenja i 2. Stepen zagađenja tri bazna životna faktora “vazduh. zagađenje zemljišta teškim objektu. Ugljen-dioksid produkovan je iz vazduha izdahnutog negativno uticajne mikroorganizme. olovo i živa. komponenti.materijala. Organske masne kiseline su najvažnija grupa. zaštita životne sredine. animalnog stajnjaka mogu oticati u površinsku ili zemljišnu izazivajući infekcije. 1999). ammonia mirisi. 1999). Obzirom na prirodu preopterećenje nutientima nitrate leaching nutrient overload pokretljivosti. Za razliku tome. Od ovih gasova. prihvatljiv odnos input/output proizvodnog ciklusa. Veći deo prašine napušta bašte”. u većoj meri pokazuje tendeciju njihove reciklaže u govedarskom farming sistemu. kao komponente amino kiselina u Istraživanja u Engleskoj (Chambers et al. Cr. Koncentracije vazdušno desantnih vodu. Značajne količine ovakvih gasova prisutne su kod preživara. Neiskorišćeni od useva. uglavnom sastavljene od CO iz podzemnih skladišta tečnog stajnjaka. Sn i Zn. ekstreta. Na osnovu proizvodnju (Burton. dekompozicijom kiselina formiranim acidifikacijom organskih indicirala su maksimalno opterećenje Zn-om (do 3. CO2 i H2O.2 kg/ha) na poljoprivrednom zemljištu. aktivnosti. u smislu zaštite neposrednog okruženja. Oba nutrienta mogu biti usvojena porastom useva. nutrienti transportovani u respiratorni sistem čoveka i životinja. 1997) akcentira na usavršavanju tehnologija dorade i eliminaciji gasnih Prašina u objektima za uzgoj životinja potiče od hrane. fenoli. pri uzgoju 1000 tovnih svinja i prosečnoj ventilacionoj stopi 200 Poljoprivreda doprinosi zagađenju okruženja na mnogo m3/UGh tokom cele godine. su generisani raspadom organskih komponenti pod uticajem Mn. koji imaju najveći potencijal zagađenja ovih pojavnih objektima. u pogledu izmetu/mešavina urina. Predpostavljajući prosečnu REZULTATI I DISKUSIJA koncentraciju prašine u izduvnom vazduhu od 2 mg/m3. Zn. Njena visoka koncentracija može izazvano raskvašavanjem. podložni ozone depletion global warming absorpciji teških metala preko crevnog sistema. emisije iz zemljišta emissions from soil zakišeljavanje acidification PTEP 12(2008) 1-2 23 . aldehidi. Fe. Zagađenje vode od životinjskih stajnjaka često je 500 kg (Hartung. patogens deposition MATERIJAL amonijak. objekat putem ventilacionog sistema. pored industrijskih i gradskih otpada. posebno urinu.

Temperatura i sadržaj suve materije nisu odstupale između netretiranih i kontrolisanih stajnjaka. Od strane više autora (Farooq and Akhlaque. Nakon ovakvih tretmana radijacijski obrađen materijal ne postaje radioaktivan.kompostni reaktori. Kompostiranje Kompostni sistemi primenjivi su na: ▪ životinjski stajnjak bez prostirnog materijala. Prednosti toplotnog tretmana: ▪ relativno jednostavan metod. tečni stajnjaci su neopravdan materijal na polju primene tehnologije UV zračenja. ▪ složena oprema sa specijalizovanim operaterima. ▪ farmski stajnjak. Zajednički izvor upotrebljen za jonizujuću gama radijaciju je Cobalt 60 60 Co. ▪ mehaničko podsticanje-iritacija. Jedinjenja sa sadržajem sumpora proizvodi su degradacije amino kiselina i mikrobske redukcije sulfata prisutnih u urinu. Ovi sistemi kategorizuju se na osnovu rang skale od niskih do visokih nivoa tehničke sofistikacije. pri kontaktu može znatno lakše oksidirati organsku materiju u odnosu na O2. Magnetizam Ovo je nedovoljno istražena tehnologija. Haas et al. a u nekim slučajevima zahtevaju 34 puta veće doze (Chang et al. tj. čime rezultantni ozon mehurasto struji kroz otpadnu vodu radi njene dezinfekcije. Kreč može biti korišćen u formi zagašenog i nezagašenog. razlikuju se četiri tipa kompostnih sistema: ▪ pasivna aeracija. Za sve sisteme kompostiranja razmena gasova i snabdevanje kiseonikom kritični su parametri procesa. On je veoma reaktivan. Upotreba elektronskog snopa ili X-zračne radijacije predpostavlja velik trošak. 1998). čime se povećava zapremina otpada. Zajedno sa visokom pH. upotrebom elektronskih noseva. Laboratorijska istraživanja upoređuju efekte magnetizma uz precizan monitoring. Prednosti tretmana radijacije: ▪ jednostavan koncept i veoma efektivan za izvesne patogene vrste. Mane tretmana radijacije: 24 PTEP 12(2008) 1-2 . ▪ laka operativnost na farmskom odredištu i ▪ neke hemikalije. Tretmani eliminacije ofanzivnih mirisa Hemijski tretman je široko korišćen metod dekontaminacije objekata i stajnjaka na mestu izbijanja evidentiranih bolesti i mirisa. virusi-suprotno bakterijama. Rang kompostnih sistema evaluirao je u pravcu različitih tipova supstrata i okolnosti tretmana. kao parcijalan ili združen metod. Toplotni tretman stajnjaka ima široku aplikaciju za različite vrste mikroorganizama. 1985). Ako je gomila oslonjena na pasivnu aeraciju veoma velika. Praktično. su zemljišni poboljšivači. principielno atraktivna zbog jednostavnog razvoja. U oba slučaja nužno je intenzivno mešanje. a optimalna se pojavila pri temperaturi iznad 20° C. UV je pogodna samo za dekontaminaciju pri visokom intenzitetu radijacije. ▪ visok nivo poverenja za inaktivaciju patogena. razmena gasa za obezbeđenje aerobnih uslova u njenom centru nije zagarantovana. mnogo veći efekat radijacije verovatniji je u relativno čistijim otpadnim tečnostima. ▪ prinudna aeracija i ▪ aeracija u posudnom sistemu . Mane toplotnih tretmana: ▪ povećane emisije mirisa i amonijaka. 1987). Usled porasta javne zabrinutosti agencije za zaštitu životne sredine traže načine pojednostavljenja i standardizovanja merenja mirisa. Hartemann et al. Radijacija zavisi od intenziteta izvora i vremena na koje je materijal izložen. Prema Rynk-u (1992). virusi su mnogo otporniji na UV zračenje od bakterija (Harris et al. ▪ velike emisije mirisa i amonijaka i ▪ toksični efekti na okruženje. ▪ ▪ ▪ ▪ visoko kapitalno ulaganje. Ovo se široko koristi u industriji konzumne i preradi otpadne vode. npr. nitratni sadržaj manji. (Haas et al. ▪ dekontaminacioni efekat. ▪ serijski protoci pogodni su za širok opseg otpada i ▪ imaju ograničen ekološki uticaj u poređenju sa hemijskim tretmanima. On uključuje mešanje sanitarnih aditiva u stajnjaku (formaldehida i natrijum hidroksida) i osiguravanje kontaktnog vremena oko četiri dana. coli. osim u varijanti povratne toplote i ▪ potreba snabdevanja farmskog odredišta sa gorivom. On se proizvodi električnim pražnjenjem kroz kiseonik. Prednosti tretiranja stajnjaka hemikalijama: ▪ mnogo alkalnih hemikalija izlazi u susret zahtevima za inaktivaciju patogena. Bakterija poseduje ćelijske mehanizme za obnavljanje fizičkih promena pri izlaganju svetlosti izvesnih talasnih dužina. nisu se razlikovale (Leinonen et al. (1995) istraživali su inaktivaciju virusa pri upotrebi formaldehida. 1983. zakrečavanje ima uticaj na sposobnost preživljavanja patogena tretiranog miksa. Međutim.uopšteno smatrana postojnim indikatorom ofanzivnosti mirisa iz stajnjaka (Williams. Efikasnija aeracija može biti ostvarena prolazom Radijacija Kako su patogeni združeni sa stočnim stajnjacima. ▪ zahteva kratko vreme izlaganja i ▪ nivoi doza lako varirajući u saglasnosti sa rizikom i tipom stajnjaka. ▪ zdravstveni i bezbedonosni rizici za osoblje i životinje. Dakle. Malo je objavljenih radova u cilju njene verifikacije. dok ostale forme od ukupno 99% azota. ▪ pogodan za širok rang patogena. ▪ visoki energetski troškovi. 1995). Ozonizacija Ozon je troatomski molekul kiseonika-O3. U tretiranom stajnjaku njegov površinski sloj bio je neznatno ređi. nisu u stanju da fotoreaguju po oštećenju nukleinske kiseline pod dejstvom UV zraka. feces i urin pomešani sa adekvatnom količinom prostirke i ▪ čvrste frakcije odstranjene iz tečnih stajnjaka separacijom. pogodni samo za kontrolu patogena bez ekološkog benefita. Zakrečavanje živim krečom podseća na proces prolongirane pasterizacije u uslovima povišene temperature mešavine. potvrđeno je da su virusi generalno više otporni na ozonizaciju od bakterija kao što je E. niske cene koštanja i minimalnog pogonskog inputa. tehnika radijacije može biti adaptirana za njihov tretman. jer mikroorganizmi mogu biti efikasno uništeni ozonom sa ekonomski umerenim dozama. Mala aktivnost uočena je ispod 10° C. kao kreč. (1983)). ozbiljna ugroženost zdravlja u neposrednom okruženju i virusi teže ka priličnoj rezistentnosti. 1984). Mane tretiranja hemikalijama ▪ u nekim slučajevima zahtevana je velika količina hemikalije. UV radijacija Generalno.

Pri većem učešću ugljenika gubici amonijaka opadaju. Upotrebljeni kao aditiv za redukciju gubitka amonijaka. prečišćavanje zemljištem. Sommer et al. Postoji rang novih procesa koji mogu doprineti efektivnosti tretmana u budućnosti. a oslanjaju se na porast specifičnih mikrobskih LITERATURA PTEP 12(2008) 1-2 25 . Budućnost ovakvih sistema zavisiće uveliko od njihove tržišne vrednosti i globalne svesti za ovakvim visoko-stepenim tretmanom. porous base. ▪ redukcija patogena.usisavanje. 2. Kao praktični u farmskoj primeni. za lakšu manipulaciju. ▪ redukcija emisija gasova staklene bašte tokom skladištenja i aplikacije stajnjaka na zemljištu i ▪ tretman drugih organskih otpada. Emisija metana i azotnog oksida može biti kontrolisana adekvatnom aeracionom stopom (Osada et al.pokrivni sloj od finišnog komposta.3 i 1% respektivno. Generalno. Kao zatvoreni reaktori. Predpostavljajući da su sav stajnjak i organski otpad digestovani. 1997). za proizvodnju biogasa. suction. Sl. U slučaju digestije ukupne količine stajnjaka i biljnih otpada. ▪ razgradnja organske mase. potencijalno ostvarljiva redukcija gasova staklene bašte treba da je 3%. 5. 2. perforated pipe. Volatilne čvrste faze korišćene su kao bazna promenljiva za predviđanje CH4 i N2O emisija tokom digestije. 1 1 2 4 5 3 6 7 1 grupa koje određuje performanse procesa. skladištenja i poljske aplikacije netretiranog i digestovanog stajnjaka.perforirana cev. dok su N2O emisije iz poljski apliciranog stajnjaka povezane sa azotnim inputom. ublažavanje koncentracije gasova staklene bašte približno je 4%. neki tretmanski sistemi ostaju za dokazivanje po efektivnosti i dovoljno niskoj ceni. redukciju u organskom tovaru) i kompostiranje (npr. Composting by using forced ventilation (Rynk. snižavanje mirisa. upotrebu hemijskih aditiva i membranskih procesa. zagađenje vode i snižavanje zagađenja vazduha). (2001) razvili su model za ocenu totalne redukcije emisije gasova staklene bašte produkovane digestijom stajnjaka i organskog otpada u biogas postrojenjima. ▪ redukcija ofanzivnih mirisa. odour filter pile of screened compost Mana sistema je zahtev namenskog prostora i nužne energetske instalacije u cilju aeracije gomile. tada izduvni gasovi mogu biti propušteni kroz biofilter za kontrolu neprijatnih mirisa. Redukcija efekta staklene bašte Atmosferska koncentracija CH4 i N2O povećava se godišnjim stopama od 0. prezentuju visok rizik emisije CH4 i N2O. redukcija u organskom tovaru). Usled odstranjivanja organske materije. Aeracija i anaerobni tretmani Aeracija i anaerobni tretman su biološke metode za tretiranje tečnog stajnjaka. Aeracione stope manje od 40 l/min/t supstrata. Emisija amonijaka zavisi i od odnosa C:N supstrata. wellmixed raw material. Ovo obuhvata toplotne tretmane.vazduha kroz vertikalne i horizontalne distribucione kanale. 6.porozna baza. 1992) Fig. 4.blower. Mikrobiološka ispitivanja verifikovala su sanitarni efekat kompostiranja i pokazala značajnu redukciju mikroorganizama (Käck. 3. 1996). sl. Dodavanje zrelog komposta značajno povećava proizvedenu količinu N2O. koja se razvija zajedno sa tokom procesa. tada polupropusni pokrivač podstiče redukciju emisije neprijatnih mirisa. Kompostiranje upotrebom prinudne ventilacije (Rynk. ponekad sa rangom prodajnih koproizvoda. anaerobna digestija tečnog stajnjaka i organskog otpada može redukovati emisiju obe gasne komponente. Emisije metana iz kanala unutar životinjskih objekata i skladišta povezane su sa temperaturom isparljive čvrste faze. 7hrpasti filter od filternog komposta. ▪ poboljšanje fertilizacione vrednosti stajnjaka. poljoprivreda je procenjena kao izvor polovine CH4 emisija. Za uspešno pasivno kompostiranje važno je: ▪ propisno izmešati hranidbeni materijali sa odnosom C:N 30:1. tako da produkovan CH4 zamenjuje ugalj u produkciji energije. 2. anaerobna digestija i „laguniranje“ (npr. štiteći gomilu od kiše i konvektivnog hlađenja vetrom. jer dostupni N može biti inkorporiran u mikrobskoj masi. Fermentacija stajnjaka u biogasnim digestorima signifikantno će redukovati nivo isparljivih čvrstih faza. za formiranje fertilizacionih proizvoda). Unutar Evrpske Unije. Ako sistem funkcioniše pod negativnim pritiskom vazduha-usisavanje. od ovih procesa se očekuje: ▪ proizvodnja biogasa.duvaljka. Dobro izmiksovana statična gomila optimalno je aerisana preko vazdušno-cevnog sistema uz pomoć radijalnog ventilatora. ZAKLJUČAK Dostupan je širok rang tehnika za manipulaciju stajnjakom i eliminaciju kompleksa problema njegove finalne upotrebe uz adekvatne benefite: aeracija (neprijatni mirisi. Ako je sistem pod nadpritiskom. posudni kompostni sistemi mogu biti više podesni u zoni lokalnih naselja. Glavni izvori CH4 su digestija i skladišta stajnjaka. 1992) 1. obzirom na mogućnost realizacije visokog nivoa kontrole neprijatnih mirisa. Danas postoje brojna pilot i demonstraciona postrojenja. ▪ obezbediti povoljnu strukturu radi slobodnog kretanje vazduha. vlažnošću zemljišta i korišćenim metodom aplikacije. pri neznatnim anaerobnim uslovima. nudeći kompletnu doradu stajnjaka.dobro mešan sirov materijal. i ▪ predvideti optimalno vreme za kompletiranje kompostiranja. dok N2O uglavnom potiče iz obrta fertilajzera i stajnjaka na obradivim zemljištima zajedno sa dekompozicijom ostataka useva. 2. separacija (npr. cover layer of finished compost. zeoliti pokazuju interesantne osobine usled njihovog katjon razmenjivačkog kapaciteta i primetne selektivnosti amonijačnog jona. a više od polovine N2O emisija.

In Proceedings of the International Congress ‘Regulation of Animal Production in Europe’.3. Prihvaćeno: 21. [5] Farooq. Nicholson. [6] Haas.A. 809-812. 24-42. [13] Osada. Manure Management: Treatment Strategies for Sustainable Agriculture. R. M. K. Netherlands. S. p. M... J. UK. Control of gaseous emissions from livestock buildings and manure stores. Block. Appl. 373-380.. 17. G. 8th International Conference on the FAO ESCORENA Network on Recycling of Agricultural. Rosmalen. Microb. ISBN 0-9531282-0-2.. Y. H.. Technol. Bedford.Soil § Plant Science 48 (1998) 2. Water Sci. Rennes (F). Agricultural Wastes 10. Vinkeloord. eds J. 173-179. Symposium on Ammonia and Odour Control from Animal Production Facilites. Inactivation of viruses in liquid manure. B. p. 1983. P. Richard. H. N2O. 14 (1995) 2. and Maudet. R. M. Akhlaque. Forschungsbericht Agrartechnik im VDI (VDIMEG) 285.3. S. J. M. CH4 and NH3 emissions from composting of swine waste. R. 49 (1985) 6. 26-29 May 1998. R. Ultraviolet inactivation of selected bacteria and viruses with photoreactivation of the bacteria. Epiz. 1999. 21 (1987) 6. Roing. R. Lax A. Germany. M. Ithaca. Qualls.. Strauch. S. Joret. Silsoe Research Institute... H. [12] Leinonen. NY 14853-5701. Env. D. L. Lobe. Water Res... P. D. 1316-1365. 475-483. Proceedings of the Int. Dorfman. Airborne emissions from animal production and its impact on environment and man. Phillips. M.. 26 PTEP 12(2008) 1-2 . [15] Sommer. J.2008. [4] Chang. S. D. Böhm. B. S. On-farm Composting Handbook. Heavy metals loading from animal manures to agricultural land in England and Wales. J. Soloman D. Reduktion ofdrivhusgasemission fra gylle og organisk affald ved biogasbehandling (Reduction of emission of greenhouse gases from slurry and organic waste during biogas treatment. 435-476. J. C... 1994. (eds). Voermans. [11] Käck. C. F. A. 1983 Comparative response of mixed cultures of bacteria and virus to ozonation. 1992. Indicators of piggery slurry odour offensiveness... Proc. Section B . Acta Agriculturae Scandinavica. K. F. Int.2008. D. Curtis. Cooperative Extension. Municipal and Industrial Residues in Agriculture (RAMIRAN 98). M. Sci. Tec. Ossoff. UV inactivation of pathogenic and indicator microorganisms.[1] Bernal.. H. (Ammonia emissions during composting of separated solids from liquid manure in aerated composting reactors) Dissertation Universität Hohnenheim. G. Water Ras. J. R. 1996 Ammoniakemissionen bei der Kompostierung separierter Feststoffe aus Flüssigmist in belüfteten Rottereaktoren. V. Sorensen. O. J.. Primljeno: 15. 1984. C.. Petersen. Rev. p. Influencia de los purines de cerdo sobre la fertilidad de suelos calizos. 2001.. Journal of Agricultural Engineering Research 57. [8] Hartung. Kuroda. 15. [9] Hartemann. A. Rinne.M... [16] Williams.. B. In Martinez. Northeast Regional Agricultural Engineering Service. [14] Rynk. 65-72.) DIAS Report on Animal Husbandry. USA. T. Moller. 1997... D. Ahl. Dumais. Johnson. Adams. Nitrogen economy of cattle slurry aeration and spreading on to grassland.. G. S. M. 152 Riley-Robb Hall. N. [7] Hartung. 1987.. C. 15-36. 1997. H. C. H. A. [3] Chambers. 1998. D. p. P. Heinonen-Tanski. [2] Burton. 1999. V.. [10] Harris. Off. Foliguet. 309-318. J. Virological study of drinking and wastewater desinfection by ozonation. G.. Yonaga. 145-154. Monteny. 687-692. C.. G. Agricoltura Mediterranea 117. J. J.

1-2. ili sa što manje promena.. as well as. 2000. 2006. In dependence on quality of the packed content. spajanjem se sabiraju pojedinačne dobre karakteristike svakog materijala. that is. This paper presents the results of the analysis of material quality of containers. značajnu ulogu ima i pravilno odabrana i upotrebljena ambalaža. sve do momenta upotrebe. koji se lako PTEP 12(2008) 1-2 27 . Gvozdenović. dr Vera LAZIĆ Tehnološki fakultet. 2007. 1991). Varšanji. Hanlon. i dr. masti. u zavisnosti od kombinacija materijala. Pošto jedan ambalažni materijal obično ne može da zadovolji sve ove zahteve vrši se kombinacija dva ili više materijala. the durability of the product. Gvozdenović. Tadić. 2000). odnosno dužine održivosti proizvoda. Cara Lazara 1 REZIME Savremena tehnološka dostignuća omogućavaju da se kvalitet hrane . vitamini. 1995. tako i u pogledu kvaliteta samog materijala da bi se postigli uslovi zaštite proizvoda prema oksidaciji. Varšanji.kutija. Gvozdenović i dr. a diversity in their shapes and designs. SUMMARY The modern technological achievements provide keeping quality of foodstuffs. načina formiranja i hermetizacije ambalaže za pakovanje osetljivih proizvoda koji za dužu održivost zahtevaju pakovanje u vakuumu ili inertnoj atmosferi. Prema broju slojeva ambalažni materijali mogu biti dvoslojni.27 . Gvozdenović. Gvozdenović. At the same time. njihovih kombinacija. 2007). Pri tome. packing processes. 1980. 1993. 1981. Sa unutrašnje strane (prema proizvodu) se uglavnom nalazi polietilen niske gustine zbog mogućnosti termozavarivanja.U očuvanju njenog kvaliteta. boja kao i nepropustljivosti za arome.ambalažnih jedinica u obliku kesica od kombinovanih materijala sa zaštitom od foto-oksidativnih promena. M. Curaković i dr. 2006. 1982. Gvozdenović i dr. Key words: containers materials. Za spoljašnji sloj se bira materijal kao što je papir. i dr. i dr. their combinations. Lazić i dr.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. u neizmenjenom stanju. J. 2000.1988. postoji široka paleta ambalažnih materijala. there is a wide scope of container materials. 2001. Gvozdenović i dr.. Kod zahteva produžene održivosti i visokoosetljivih proizvoda postoji potreba hermetizacije sistema kao što je pakovanje u razne vrste posudica. the modes of formation and airtightness of containers for packing susceptible products whose longer durability requires packaging in vacuum or inert atmosphere. proizveden raznim tehnološkim postupcima sačuva u odabranoj ambalaži optimalnim postupkom pakovanja. odnosno dužine održivosti proizvoda. bojene i druge materije koje treba zaštititi od različitih spoljnih i unutrašnjih uticaja. containers. Heis. Ključne reči: ambalažni materijali. specifičnosti primene ambalaže kao i raznovrsnost oblika i dizajna upotrebljene ambalaže. zavisi od zaštitnih karakteristika kombinacija ambalažnog materijala. mineralne materije. 1996. Adequate and functional containers have to be chosen in order to keep nutritive values and quality properties of foodstuffs as long as possible. postojanosti vitamina. bul. procesi pakovanja. potreba. Curaković i dr. promena vlage. p. Tehnološki kvalitetno proizvedenu i fiziološki vrednu hranu treba sačuvati za duži period. Za izuzetne zahteve postoji mogućnost pakovanja u vakuumu ili kombinovanoj zaštitnoj amtosferi što omogućava. durability of foodstuffs. ugljeni hidrati. po količini i kvalitetu.karakteristika boje i vitamina kao i intenziviranja neenzimatskog potamnjivanja (Heis. postoji široka paleta ambalažnih materijala. dobijaju se kombinovane folije optimalnih karakteristika. Curaković. U zavisnosti od kvaliteta upakovanog sadržaja. U radu su dati rezultati analize kvaliteta ambalažnog materijala. types and shapes of containers. pored drugih faktora. by packing them into chosen containers by the optimum procedure of packing. 1985. 1987. UVOD Životne namirnice predstavljaju prirodnu kombinaciju materija kao što su voda. ambalaža. održivost prehrambenih proizvoda. (Varsanyi. 1998.798:664 Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper PAKOVANJE I ODRŽIVOST PREHRAMBENIH PROIZVODA PACKAGING AND DURABILITY OF FOODSTUFFS Dr Jasna GVOZDENOVIĆ. 1981. Savremena tehnološka dostignuća omogućavaju da se kvalitet hrane . Curaković. male propustljivosti za vodenu paru i potpune zdravstvene ispravnosti. 1993. trajnost visoko vrednih prehrambenih proizvoda. 1996. azota i ugljendioksida i na taj način pruža optimalnu zaštitu i dugotrajnu održivost upakovanog sadržaja (Gvozdenović. 1984. Ona je nosilac zaštite od uticaja spoljašnje sredine. 1985). vrste i oblika ambalaže. 1980. requirements. 21000 Novi Sad. manufactured by different technological processes. štiti sadržaj od mehaničkih uticaja i sprečava delovanje svetlosti.30 UDK: 621. durability of highly valuable foodstuffs depends on protective properties of combinations of materials. 1985. troslojni i višeslojni. 1987. Prilikom takvog spajanja. particularities of their application. potrebno je odabrati adekvatnu i funkcionalnu ambalažu. proizveden raznim tehnološkim postupcima sačuva u odabranoj ambalaži optimalnim postupkom pakovanja. molekula vlage i molekula kiseonika. belančevine. U zavisnosti od kvaliteta upakovanog sadržaja. potreba. Što se tiče nepropustljivosti ambalažnog materijala. Curaković. KOMBINOVANE FOLIJE I AMBALAŽA ZA VAKUUMSKO PAKOVANJE I PAKOVANJE POD ZAŠTITNOM ATMOSFEROM Zahtevi koji se postavljaju pri pakovanju osetljivih prehrambenih proizvoda mogu da budu vrlo različiti kako u pogledu mehaničkih čvrstoće (fleksibilne kesice ili posudice). kontrolisanu propustljivost molekula kiseonika. Da bi se nutritivna vrednost i kvalitetna svojstva prehrambenih proizvoda što duže zadržali. specifičnosti primene ambalaže kao i raznovrsnost oblika i dizajna upotrebljene ambalaže (Gvozdenović. njihovih kombinacija. Odabrana ambalaža treba da pre svega čuva integritet upakovanog sadržaja.

Gvozdenović i dr. Debljine donje folije Table 1. 1997. Formiranje ambalažnih jedinica Fig. date su granice termičkog izvlačenja za odgovarajuće debljine donje folije. (Heiss. i . 2. 2002.50 40 . Propustljivost gasova (CO2. 1980. 1980. Curaković 1993. Gvozdenović.200" sa pripadaju- 28 PTEP 12(2008) 1-2 . Packing machine Debljine folije (μm) 110 140 160 170 200 Thickness of foil (μm) Granica izvlačenja (mm) 20 . Hanlon. Posudice se uglavnom izrađuju od kombinovanih materijala visokih barijernih svojstava sposobnih na formiranje ambalažnih jedinica oblikovanjem procesom izvlačenja.posudice -gornja folija PA/PE(poliamid/polietilen) debljine 90 µm i donja folija PA/PE(poliamid/polietilen) debljine 150 µm. pa se ova folija može koristiti i za veće dubine izvlačenja. Kombinovanjem sa drugim materijalima koji imaju višu temperaturu omekšavanja od PE i dobre barijerne osobine za gasove i elektromagnetno zračenje (naročito UV oblast) dobijamo optimalnu zaštitu za odgovarajući proizvod. 1993). bitno je da se ne ide na veće termičko izvlačenje nego što je optimum za određenu debljinu folije. 2007). U slučaju visokoosetljivih proizvoda.70 50 . 1982. 1987. PREGREVANJE THERMOFORMIMG FOLIJA / FOIL OBLIKOVANJE AMBALAŽE FORMING OF PACKAGING VAZDUH / AIR (P=3-5 bar). Za izradu posudica najčešće se koriste kombinacije ambalažnih materijala za gornju foliju PA/PE(poliamid/polietilen) debljine 90 µm i donju foliju PA/PE (poliamid/polietilen) debljine 150 µm. koristi se aluminijumska folija. 1981. 1995.zagrejana folija oblikuje u kalupu. 1984. Tabela 1.40 30 . 2000. 2006.grafički obrađuje. Gornja folija se ne izlaže termoforminanju pa njena debljina može da bude 70 . 1993.90 μm.kesice izradjene od kombinacije OPP/OPP (orijentisani polipropilen/ orijentisani polipropilen) debljine 20 µm. Gvozdenović. ZATVARANJE CLOSING VAZDUH / AIR t=140 OC ETIKETIRANJE LABELLING REZANJE CUTTING ZBIRNO PAKOVANJE PACKAGING Sl. nije sklon abraziji. Da bi se omogućila njihova adekvatna primena naročito u uslovima vakuuma ili pri pakovanju u zaštitnoj atmosferi. O2. U zavisnosti od zahteva proizvoda koji se pakuje kao karakteristični oblici ambalaže primenjuju se kesice ili posudice kod kojih se hermetizacija vrši termozavarivanje ambalažnih materijala (Heiss. 1984). Mašina za pakovanje Fig. N2. i dr. i dr.Thickness of upper foil Sl. 1980. Kod izvlačenja donje folije za posudice. molekule gasova i vodene pare (Gvozdenović. na aparatu "LYSSY GPM . naročito na ivicama. i dr. 2001. Gvozdenović . 2007). 2007. Lazić. R. MATERIJAL I METOD Za ispitivanje barijernih svojstava ambalažnih materijala i pravilnosti hermetizacije uzeti su sledeći uzorci: . Curaković. 1. kod kojih su mogući brzi procesi promene kvaliteta kao jedan od slojeva. Lazić. Folija otvrdne u kontaktu sa hladnim kalupom i zadržava svoj oblik. Gvozdenović i dr. a debljina donje folije je 150 μm što znači da je uzet veliki faktor sigurnosti.Kod vakuumskog pakovanja ili pakovanja pod zaštitnim gasovima koriste se visokobarijerni materijali gde mala propustljivost za gasove obezbedjuje održivost postignutog vakuuma ili pakovanja u zaštitnoj atmosferi (Heiss. ledicu imati smanjenje barijerne zaštite folije u odnosu na faktore spoljnje sredine. 1987. što bi moglo za pos- Za pakovanja na mašini DIXIE UNION.60 40 . Kod formiranja oblika posudica. Hanlon. dubina izvlačenja je 25 mm. 1. Gvozdenović. J. vazduh) ispitana je metodom LYSSY-a.80 Limmit of tearing (mm) Proces formiranja i zatvaranja posudica Proces formiranja i zatvaranja posudica na mašini za pakovanje DIXIE UNION može se prikazati na slici (Sl.Posudice se nakon pakovanja sadržaja hermetički zatvaraju termoformiranjem. 2). Forming of packaging units U tabeli 1. Ako bi se termoformiranje izvršilo u dubinama većim od optimalnih došlo bi do smanjenja debljine slojeva folije.1). t=85 OC DUBOKO IZVLAČENJE DEEP DRAW THERMOFORMING FORMIRANJE FORMING PUNJENJE PROIZVODA FILING OF PRODUTS PROCES FORMIRANJA I ZATVARANJA KESICA Kombinovane folije se formiraju u ambalažne jedinice oblika kesica na pakericama i nakon punjenja sadržaja hermetički zatvaraju termozavarivanjem (sl. 2. potrebno je definisati njihova barijerna svojsta u smislu propustljivosti molekula gasova. nepropusna na svetlost.

84 8 23./No. Rezultati ispitivanja propustljivost gasova za gornju i donju foliju dati su na slici 4.5 5.61 29.43 4 15.94 7 30. 1980.34 34.6 6.0 10.45 30.03 20.9 20.57 22.51 23. 4.25 24.0 5.52 27.78 3 29.8 5. 1980.0 20.0 20. s tim da su na pozicijama 9 i 10 (uzdužni var) vrednosti nešto veće.4 5. Lazić i dr.3396A). 120 Propustljivost gasova Gases permeability (ml/m2/24 h) 100 80 60 40 20 0 CO2 O2 N2 Vazduh Gasovi Gases Gornja folija Donja folija X Tabela 3. 2006.8 18. 2006).23 6 23.37 20. Heiss.. Uzeto je 3 puta po 5 uzoraka prazno zatvorenih ambalažnih jedinica od svakog tipa ambalaže.16 24.6 6. odnosno propustljivost gasova ambalažnih materijala na CO2.6 5.8 6.51 25.09 29. i dr. Rezultati ispitivanja sile kidanja termovarova kod uzoraka kesica dati su u tabeli 2. 2007.Gvozdenović i dr. Propustljivost gasova gornje i donje folije Fig.05 24. 1985.24 27.0 6.47 24. Sile kidanja vara ispitana je na aparatu INSTRON-4301. 1985.22 27..5 6.39 29. Da bi se ovi zahtevi postigli.70 21. Rezultati ispitivanja sile kidanja termovarova kod uzoraka posudica dati su u tabeli 3.60 22.70 Ako razmotrimo jačinu vara po pozicijama. oblik i tip zatvaranja ambalaže kao i najpovoljnije načine i uslove pakovanja.27 23. Merenjem zatezne čvrstoće formiranih varova konstatovana je ujednačenost po pozicijama. 4.3 REZULTATI I DISKUSIJA Rezultati ispitivanja propustljivosti odabranih kombinacija ambalažnih materijala Rezultati barijernih svojstava folija . i prazno zatvorene ambalaže tipa posudica -gornja folija PA/PE (poliamid/polietilen) debljine 90 µm i donja folija PA/PE(poliamid/polietilen) debljine 150 µm.53 2 31.5% rastvor Rhodamina -B u etilenglikolmonoetiletru). Za ispitivanje mikroporoznosti termovarova uzeti su uzorci prazno zatvorenih kesica izradjenih od kombinacije OPP/OPP (orijentisani polipropilen/ orijentisani polipropilen) debljine 20 µm. ZAKLJUČAK Ambalaža za pakovanje prehrambenih proizvoda pored zahteva dobre prezentacije upakovanog proizvoda u ambalaži.0 4.69 32. O2 i vazduha za uobičajene kombinacije koje se koriste za formiranje kesica date su na slici 3.8 5.5 6. što ukazuje na dobro podešavanje zatvaranja pakerice i dobar kvalitet formiranih varova kod ambalaže tipa kesica.58 28.54 23.23 29. Lazić. mora da obezbedi adekvatnu zaštitu nutritivnih vrednosti sadžaja i kvalitetnu održivost proizvoda. Rezultati ispitivanja kvaliteta hermetizacije ambalažnih jedinica Da bi se konstatovalo da li je hermetizacija na liniji pakovanja kvalitetno izvedena. Gasses permeability of different packaging materials Rezultati su u skladi sa preporučenim literaturnim vrednostima za ovu vrstu ambalaže(Varsanyi.8 6.6 5.6 6.76 22. Heiss.63 29.56 26. Sile kidanja vara(N/15mm) Table 3. Gasses permeability of upper and lower foil Rezultati su u skladi sa preporučenim literaturnim vrednostima za ovu vrstu ambalaže(Varsanyi.1 5. 3. što znači da su varovi dobro formirani.4 5. 3500 Propustljivost gasova .6 6.0 18.8 5. 1998. Propustljivost gasova različitih ambalažnih materijala Fig.9 5. 2007. Ni kod jednog uzorka nije došlo do prodora penetracionog sredstva kroz var.ćim gasnim hromatografom (GS .Sile kidanja vara (N/15mm) Table 2.7 5.8 5.14 27.0 6.1993.2 6. 2007).Gases permeability (ml/m2/24 h) 3000 2500 2000 1500 1000 500 0 CO2 O2 PE (95) OPP (20) OPPmet (20) OPP/OPP OPP/PE (20/50) OPPmet/PE (20/50) PET/OPPmet/PE (12/38/30) N2 Vazduh Gasovi Gases Sl.9 16.96 X 33.54 24.99 5 28. 1 2 3 Pozicija/ Position 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 6. Tensile strength(N/15mm) Position / sample 1 2 3 4 5 1 31. Tensile strength (N/15mm) Br.76 25.0 6. ispitana je mikroporoznost formiranih termovarova i sile kidanja termovarova.0 6.86 29. Gvozdenović i dr.2 6.9 5. 4.43 29.0 6. 8.8 5.52 26. N2.320) i itegratorom (HEWLETT PACKARD .41 29.86 32. vidimo da su varovi najslabiji na pozicijama 2. Pravilnost zatvaranja-hermetičnost termovarova ispitana je penetracionim sredstvom (0.74 28. dok su na pozicijama 1 i 5 (sredine kraćih strana) najjači.77 34. Tabela 2. Na pozicijama 3 i 7 (sredine dužih strana) su varovi srednje jačine. 6.92 30. 3. prema vrsti i osetljivosti proizvoda potrebno je primeniti optimalne vrste i kombinacije ambalažnih materijala.52 22. Sl.0 15. PTEP 12(2008) 1-2 29 .

21-28. Novi Sad. (Monografija). Prihvaćeno: 24. Stoiljković.249. Vera.VI Kongres o ishrani naroda Jugoslavije. marketing. (2007) s. Marija. [7] Gvozdenović. Uvodni referat. [2] Curaković.397. s. Jasna. Lazić. Tasić. Savremeno pakovanje1 (1991) s. s. s. Jasna: Uticaj osobina semipermeabilne višeslojne ambalaže na promene kvaliteta praha maline. [11] Gvozdenović. 20-24. M. Vera. Gvozdenović.2008.VI Kongres o ishrani naroda Jugoslavije.pod nazivom Tehnologija salatnih preliva i salata na bazi majoneza i projekta 114-451-005665/2. Proceedings. Pakovanje pekarskih proizvoda korišenjem modifikovane atmosfere. Vujković. BTN 371013. Tomović. Lazić.399... Curaković. 1987. Bojana.1981. Jasna: Aseptičko pakovanje u prehrambenoj industriji. Lazić. s. Savremeno pakovanje 23(1982)5. Barselona. [18] Tadić. Vera.1985. Filipčev. Lazić. Jasna. Savremeno pakovanje.3. Jasna. Jasna: Handbook of package engineering. 37(1996) 1-4. I: Packed food quality changes during storage. Jasna. Curaković. Curaković M: Investigation of caracteristic Colour Stability of Powdered Orange Base Juice. [12] Gvozdenović. [3] Gvozdenović. M. Nataša. M. [17] Lazić. 30 PTEP 12(2008) 1-2 . 29(1988) 2. Novi Sad. Savremeno pakovanje 23(1982) 5. Vera.2008. prerada i plasman šljive i proizvoda od šljive". Sweden. CHISA 93’. 257-268.s. (2006). 24(1995) 3. projekta evidencionog broja BTN 341002 B pod nazivom" Proizvodi od sušenog voća". M. Novi Sad. [6] Gvozdenović.38 . [10] Gvozdenović. XI Symposium NODA. Ajka. [8] Gvozdenović. 20-24. Romarić. Novi Sad. Tehnološki fakultet. s. [9] Gvozdenović. 1984. Gordana. Influence of Protective Characteristics of Packaging Material on Packed Dried Fruits. Lazić. Jasna. (1980): Verpackung von Lebensmitteln. Bodroža-olarov. Zbornik izvoda radova. Žito-Hleb. Jasna. Novi Sad.(2007). Hrana i ishrana. S. Acta Alimentaria. Jovanka. Vera: Ambalaža. I: Zaštitne osobine ambalaže za pakovanje hrane. Jasna. 291-301.NAPOMENA: Rezultati istraživačkog rada su nastali zahvaljujući finansiranju Ministarstva nauke i zaštite životne sredine Republike Srbije. Prag. Tehnološki fakultet. [5] Gvozdenović. Berlin-Heidelberg-New York. Curaković. Tanja. pregledni rad.3.54 . 560. [15] Heiss. 1993. Curaković. Popov-Raljić.s. Acta periodica Technologica. LITERATURA [1] Curaković.58-65. Vujković. Kotor. Curaković. 25(1998) 1. Springer Verlag. I International Congress. Proceedings. London. Ikonić. Tehnološki fakultet. P: Packaging materials and conditions for packing of fresh meat. R. Gordana: Effects of packaging materials and storage time on the quality of sensitive food products. San Francisco. I WorldCongress of Public Healt Nutrition Society. I: Influence of semipermeability of packaging materials and packagings on the atmosfere in the packaging. Vera. Aleksandra. V. Aljilji. p. Curaković. Gvozdenović. M: The Influence of Packaging and Storage Time Colour of Dehydrated Raspberry. M. [13] Gvozdenović. Jasna. Tylosand. Jasna. Tepić. Novi Sad. plasman. 26-29. Curaković. Food Chemistry 70 (2000). Svrzić. M: Ambalaža i njen uticaj na održivost sušenog voća i povrća. Primljeno: 20. 11th International Chemical Equipment Desing and Automation. Jasna. Ljiljana. Jasna. Lazić.. 17-21.s. Gvozdenović. Paper presented at Symposium on aseptic Processing and Packaging of Foods.s. New York. [16] Lazić. Koštunići (2001).progam od značaja za nauku i tehnološki razvoj AP Vojvodine. M. l3 . Gvozdenović. IX Jugoslovenski Kongres o ishrani. Doktorski disertacija. Gvozdenović. I: Primena kombinovanih ambalažnih materijala za pakovanje dehidriranih proizvoda. Jasna: Karakteristike i mogućnosti primene kombi doza za pakovanje raznih vrsta proizvoda. s. Vera. Vujković. [14] Hanlon. Academic Press. Jasna. Svrzić. s. [19] Varsanyi. [4] Gvozdenović. M. (1993). Quality and Safety.63-67. Vujković. Vera. Jasna: Ispitivanje podobnosti kompleksnih ambalažnih materijala i ambalaže za pakovanje instant paradajza. R. I: Primena kombinovanih ambalažnih materijala za pakovanje dehidriranih proizvoda. 306. Jugoslovensko savetovanje "Proizvodnja. Magistarski rad. M.l5. Food Technology. Petrović. Džinić.

C). Sadržaj humusa je bio srednji (cca 2. kao i ostvarenog prinosa za izabrane sorte ječma. MATERIJAL I METOD Cilj istraživačkog projekta bilo je ispitivanje redukovane i konzervacijske tehnologije u proizvodnom sistemu ječma. Merena prava specifična masa zemljišta bila je u opsegu 2. U radu su navedeni okvirni rezultati ispitivanja redukovanih i konzervacijskih tehnologija uz poštovanje osnova stalno održivog razvoja privređivanja sa stanovišta promena u zemljišnom okruženju.A.B. Ključne reči: konzervacijske tehnologije. ukupna poroznost (Pc) u oraničnom sloju bila je 44 – 47% a u podoraničnom 42%.64 gcm-3. C – minimalna.2.15 m).58 – 2. ozimi ječam. Sistem načina setve nije bio predmet ispitivanja u okviru sitnoparcelnih eksperimenata. Celovitom analizom izmerenih rezultata penetrometrijskog otpora za jari ječam utvrđeno je da za rast i razvoj biljaka. Za tehnologiju C sa teškom tanjiračom čija je pretkultura bio kukuruz. p. It was determined that soil loosening was greater at the depth of 10 cm in the variants with medium deep ploughing than in variants with reduced and minimum tillage. results gained in trials with winter barley variety Gerlach in 2006 show uniform values of penetration resistance over all observed depths and tillage systems. Zemljište je imalo visoki kapilarni uspon. Higher and more uniform values of penetration resistance were found in greater depths in the variant with medium deep ploughing. Results accomplished on penetration resistance in 2007 show small differences between tillage systems A and B. Deo istraživačkog programa predstavlja praćenje promena stanja zemljišta sa pedološkog i biohemijskog gledišta. Slovak Republic REZIME U poljskim proizvodnim uslovima sa jarim ječmom (sorta Nitran) i ozimim ječmom (sorta Gerlach) pri različitim tehnologijama obrade (A-konvencionalna. Rezultati merenja penetrometrijskog otpora u toku 2007. The overall analysis of gained results on penetration resistance indicates that soil tillage systems A and B provided better conditions for the growth and development of plants.12 .16''321'' Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper PROMENE PENETROMETRIJSKOG OTPORA ZEMLJIŠTA PRI GAJENJU JAROG I OZIMNOG JEČMA KONZERVACIJSKIM TEHNOLOGIJAMA CHANGES IN SOIL PENETRATION RESISTANCE DURING SPRING AND WINTER BARLEY GROWING BY SOIL CONSERVATION TECHNOLOGIES Dr Jozef BAJLA Slovak University of Agriculture in Nitra. Za rešavanje zadatka korišćene su sledeće varijante obrade zemljišta: A – konvencionalna. koje je ocenjeno penetrometrijskim otporom.20 m). SUMMARY The field trials were set up with spring barley (variety Nitran) and winter barley (variety Gerlach) and different soil tillage systems (conventional . izmerene su više vrednosti penetrometrijskog otpora za sve dubine u poređenju kad je pretkultura bila šećerna repa. godine pokazali su male razlike između tehnologija A i B.1 %). Za veće dubine za varijante sa oranjem na srednju dubinu utvrđene su veće i ujednačenije vrednosti penetrometrijskog otpora. The values of penetration resistance in the variant with minimum tillage. penetrometrijski otpor. Poljoprivredne kulture menjale su se po određenom poljoprivrednom ciklusu rotacije gajenih kultura. B-redukovana i C-minimalna) utvrđeno je da varijante sa oranjem na srednju dubinu imale su veću rastresitost zemljišta na dubi većoj od 10 cm u poređenju sa redukovanim i minimalnim tehnologijama obrade.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. Povećanje prinosa poljoprivrednih kultura u sadašnje vreme moguće je samo racionalizacijom. Za eksperimente sa ozimim ječmom sorte Gerlach u toku 2006. U okviru polifaktorijalnih ogleda postavljenih na Ekstra-metalnoj bazi FABZ SPU za različite tehnologije obrade zemljišta i različite varijante prihranjivanja. Da bi bilo moguće obuhvatiti promene u širokom opsegu različitih tehnologija obrade zemljišta i prihranjivanja na zemljištu tipa černozem. oranje na srednju dubinu (0. retencioni vodni kapacitet i nižu tačku venjenja. minimum . PTEP 12(2008) 1-2 31 . biologizacijom i ekonomizacijom najbitnijih agrotehničkih mera u sadejstu sa novim visokoproduktivnim sortama. plitko oranje (do 0. were greater over all depths than in the same variant but with sugar beet as a preceding crop. B – redukovana. reduced . tanjiranje (0. prate se procesi koji utiču na prinos kod novih perspektivnih sorata ječma. a za tehnologiju C bile su izmerene više vrednosti za približno 100% na dubini 15 do 40 cm. with maize as a preceding crop and disc harrow as a tool. Key words: conservation technologies. winter barley. while values determined for the system C were higher approximately by 100% at the depth from 15 to 40 cm. pH KCl se kretao oko 5. Rešenje sadržaja zadatka bilo je usmereno na pitanja gajenja novih sorti ječma u sistemu zemljište – biljka okruženje u zavisnosti od konvencionalnih i redukovanih konzervacijskih načinima obrađivanja zemljišta. pri čemu su se višegodišnji eksperimenty pomerali po ispitivanoj površini eksperimentalne baze. godine utvrđene su ujednačene vrednosti penetrometrijskog otpora za sve merene dubine i sve ispitivane tehnologije obrade. 1-2. jari ječam. Furthermore.0. tehnologije A i B obezbeđuju bolje uslove. uz očuvanje principa dugogodišnjeg održivog razvoja privređivanja. UVOD Ekonomski i ekološki održiva proizvodnja može da se realizuje samo uz poštovanje osnova ciljanog privređivanja na zemljištu u kombinaciji sa pravilnim gazdovanjem i čuvanjem prirodnih resursa.15 m). penetration resistance. spring barley.18 – 0.31-33 UDK: 633.

8 MPa. U toku 2006.cm-3. kao i relativne vlažnosti zemljišta izvedeno je gravimetrijski.5 1 0. Za veće dubine došlo je do približavanja vrednosti penetrometrijskih otpora. godine. 1.4 MPa. godine prilikom ocenjivanja razlika u stanju zemljišta među sortama jarog ječma Nitran. Za jari ječam koji je posejan nakon šećerne repe.2 MPa). Mpa Penetr.2%.1 MPa za varijantu A i 2.5 MPa (dubina 25 cm). što je u toku 2006. godine merenja su izvedena dosta brzo nakon setve u veoma sličnim zemljišno-vodnim uslovima kao u toku 2006. (svega 0.4 0.74 gcm-3.8 0. Tillage technologies 3 11-20 cm 21-30 cm REZULTATI I DISKUSIJA Prilikom posmatranja uticaja tehnologije obrade zemljišta posmatrane su tri varijante obrade zemljišta: konvencionalna (oranje na srednju dubinu). koja je praćena u toku sve tri godine ispitivanja. Mpa Penetr. 2006 1-10 cm 2 1. Već na osnovu navedenih rezultata uočava se da u toku 2006.6 0.8 MPa. 2005 Penetrometrijski otpor.27 do 1. MPa 1.6 MPa. resistance.4 1. Mpa Penetr. Nitran.98%. a za tehnologiju 32 PTEP 12(2008) 1-2 . i 2007. a za veće dubine registrovane su više vrednosti penetrometrijskog otpora.8 MPa. za koji tehnologija A je imala izrazito niže vrednosti penetrometrijskog otpora u površinskom sloju do 5 cm. Merenja su se odvijala u periodu od marta do juna. Zapreminska masa zemljišta kretala se od 1. resistance. za varijantu B samo 2 MPa a za varijantu C vrednost od 2.5 2 1.6 1. Na dubini približno 10 cm penetrometrijski otpor je imao više vrednosti čija vrednost je dostigla i do 2 MPa a za varijante B i C ove vrednosti su iznosile samo 1.5 3 2. a redukovana masa od 1. Tillage tehnologies 3 Sl. Određivanje specifične mase prave i zapreminske i relativne vlažnosti zemljišta izvedeno je na osnovu odgovarajućih normi STN.15 MPa za varijantu C). MPa 4 3. 52 gcm-3.5 0 1 1-10 cm 11-20 cm 21-30 cm 2 Tehnolgije obrade. resistance. koja je praćena u 2006. ocenjivane su sve varijante obrade. godini. i vlažnost zemljišta u granicama od 10. za varijantu A čak 3 MPa. kad je u varijanti sa predusevom kukuruz. U toku 2007. i 2007.82 g. Takođe je praćena i ozima sorta Gerlach.2 1 0. Measurements results – spring barley Nitran U toku 2006.31 do 1. Za ocenjivanje rezultata izabrani su termini sa ujednačenim vrednostima vlažnosti zemljišta.10 – 0. predloženog i propisanog Bajlom (1996). godine i realizovano. Merenja su izvedena u prolećnom periodu. Za varijantu sa pretkulturom šećerna repa. s obzirom na dug sušni period nakon setve. i vlažnost zemljišta u granicama 16.15 m za određivanje specifične mase prave i zapreminske i relativne vlažnosti zemljišta. i 2007. za objekat ocenjivana izabrana je sorta Nitran. U toku ispitivanja posebna pažnja je posvećena da se izbegnu periodi kada nije bilo moguće zabosti penetrometar u zemljište. redukovana (plitko oranje) i minimalna (tanjiranje). a redukovana masa od 1. Tillage tehnologies 3 Nitran.5 0 1 2 Tehnologije obrade.Penetrometrijski otpor. na dubini 25 cm dostizao je vrednosti približno 1.1 do 1. godine merenja su izvedena dosta kasno. Za određivanje rezultata korišćenja je destriktivna statistika i grafička interpretacija zavisnosti penetrometrijskog otpora od dubine sonde. U toku 2005. godine.12 do 1. Xanadu i Ledi nisu registrovane statistički značajne rezlike. 1. a za veće dubine se povećao na vrednost 0. uz maksimalnu vrednost takođe približno 1. godine merenja su izvedena u prvoj polovini maja. Za određivanje penetrometrijskog otpora korišćen je penetrometar tipa P–BDH 3A. dok za dubine iznad 40 cm dostizao je vrednosti iznad 1. Za jari ječam zasejan nakon repe u površinskom sloju zemljišta do dubine 10 cm izmerene su niske vrednosti penetrometrijskog otpora za tehnologiju A. Za tehnologije B i C u površinskom sloju izmeren je penetrometrijski otpor od 1 MPa.6 do 14. Približno isti rezultati dobijeni su i za jari ječam koji je zasejan nakon kukuruza. za varijantu A izmerene su niže vrednosti penetrometrijskog otpora u površinskom sloju do 5 cm u odnosu na ostale varijante. U toku 2005. i 2007.4 do 21. nakon preduseva šećerna repa i kukuruz. pri čemu su uzimani uzorci zemljišta sa dubina 0.2 0 1-10 cm 11-20 cm 21-30 cm 1 2 Tehnologije obrade. Prilikom merenja u usevu jarog ječma nakon kukuruza bile su za tehnologiju A izmerene praktično jednake vrednosti kao i za prethodni predusev. koje su poređene sa sortom Nitran. tako da je u toku narednog perioda posmatrana samo sotra Nitran. Takođe je izvedeno nekoliko merenja za sorte Xanadu i Ledi. Rezultati merenja – jari ječam Nitran Fig. merenja su izvedena pri višim vrednostima relativne vlažnosti zemljišta što je imalo uticaja i na izmerene vrednosti penetrometrijskog otpora zemljišta.2 MPa a za dibine iznad 40 cm dostizao je vrednosti čak 1. Nitran. Za veće dubine vrednosti penetrometrijskog otpora bile su takoreći izjednačene. Najveća razlika je registrovana između tehnologija A i C. Prilikom ocenjivanja tehnologija pomoću penetrometrijskog otpora zemljišta ustanovljene su velike razlike između tehnologija obrade zemljišta (slika 1). ali i pored toga u celom merenom profilu zadržala se razlika od cca 1 MPa. 52 gcm-3. MPa Merenja su izvedena nakon setve i u karakterističnim fazama razvoja biljaka. Pošto nije bilo moguće da se prate sve sorte jarog ječma. godine zapreminska masa zemljišta kretala se od 1. 2007 Penetrometrijski otpor.7 MPa. Određivanje specifične mase prave i zapreminske.5 1 0. Na dubini do 10 cm izmerene su maksimalne vrednosti penetrometrijskog otpora zemljišta. u površinskom sloju zemljišta izmerena razlika od 100% u korist varijante A (maksimalne vrednosti 1. Za veće dubine penetrometrijski otpor za varijante B i C imao je više vrednosti i dostigao je vrednosti 1. pri tačno definisanim uslovima merenja. Za uzimanje uzoraka zemljišta korišćeni su standardni cilindri po Kopeckom zapremine 100 cm3.

[5] Nikolić. agric. a kol. godine. Hrubý. R. ekonomski efekti biće još izraženiji. Savin. [4] Ehrlich. Chábera.C pri promeni penetrometrijskog otpora izmerene su nešto više vrednosti. Za jari ječam za redukovanu tehnologiju u toku vegetacije izmerene su niže vrednosti penetrometrijskog otpora i ujednačenije promene u odnosu na tehnologiju sa oranjem.. 24.2008. dok su tehnologije A i B pokazale sličnu promenu sa malim razlikama. Váchal.7. Za tehnologiju C izmerene su vrednosti za 100% više za dubine od 15 do 40 cm.6 0. Krakow. 1973. Zágora. Z. In: VÚZZP Praha. No.3 . p.2 1 0. su se ovi rezultati ponovili i uprkos promenama vremena. Nauk Roln. 311321. 2008 Penetrometrijski otpor. Ovi rezultati pokazuju da u doba klimatskih promena i sa povećanim nedostatkom padavina u jugozapadnom regionu Republike Slovačke. Prilikom poređenja rezultata trogodišnjeg istraživačkog perioda sa rezultatima istraživanjima u periodu od 2002. Tillage technologies C 1-10 cm 11-20 cm 21-30 cm Specijalni slučaj bili su rezultati iz 2007. [8] Standard ASABE: ASAE S 313. 22. 1987. do 2004. tehn. D: Zastosowanie mikrokomputera do pomiarów penetrometricznych. Gerlach. kad su izmerene značajne razlike u usitnjenosti gornjih vrsta zemljišta u korist tehnologije sa oranjem. da je ovakvo stanje posledica ekstremno tople zime bez izmrzavanja zemljišta do dubine 25 cm. Post. MPa 1. Hrubý. na dubini od 25 cm kretao se od 1 do 1. Probl. 9-16.5 MPa.5 MPa. Soil Sci. Primljeno: 14. Hrubý. p. No. 38. 1996. SAU Nitra.6 1. ujednačenije promene penetrometrijskog otpora sa nižim vrednostima izmerene su takođe za redukovane tehnologije. J. Gerlach.426. M: Metodika 2/1987. Gligorić Radojka. p. 38. 61p. T. bile su samo malo niže u odnosu na ostale varijante. Za veće dubine za tehnologiju sa oranjem je utvrđena viša neravnomernost penetrometrijskog otpora.3.446. M.7.5 MPa a maksimalne vrednosti izmerene su na dubini od 40 cm (2. In: J. In: Savr. No. In: J. Rezultati merenja – ozimni ječam Gerlach Fig. 446. J. Mpa Penetr. teh. J. V. 22.4 0. Razlike su se pojavile prilikom poređenja tehnologija. [6] O´Sullivan. tj. Značajnije razlike izmerene su u površinskim slojevima zemljišta do dubine 10 cm u korist redukovanih tehnologija. resistance MPa 1. J. godine izmerene su velike razlike promene penetrometrijskog otpora. [2] Bajla. p. In: Rocz. koje su naravno posledica pogoršane strukture zemljišta (slika 2). In: Acta technol.8 1... Redukovane tehnologije imale su za celi opseg obrađivanog zemljišta niže vrednosti penetrometrijskog otpora u odnosu na tehnologiju sa oranjem. D: Techniques for measuring changes in the packing state and cone resistance of soil after the passage of wheels and tracks. poljopriv. F.2 0 A B Tehnologije obrade.6 1. Poređenjem merenja penetrometrijskog otpora za ozimi ječam pokazuje da za rast i razvoj biljaka povoljnije okruženje proizvode tehnologije A i B.137-148.2.2 1 0. godine možemo konstatovati da su dobijene približno iste zavisnosti promene penetrometrijskog otpora.4 1.2 MPa). KTR PAN. kada se koristi oranje na srednju dubinu ili plitko oranje.8 0. Furman. p. U godinama od 2005. LITERATURA [1] Bajla. Tillages technologies C 1-10 cm 11-20 cm 21-30 cm Sl. Measurements results – winter barley Gerlach Prilikom praćenja ozimog ječma Gerlah u toku 2006. minimalni sistemi obrade imaće veće efekte na čuvanje vlage u zemljištu. Rezultati merenja u toku 2007.: Interpretation and presentation of cone resistance data in tillage and traffic studies. Najveće razlike su se pojavile u opsegu od 10 do 20 cm i pokazuju na neke specifične greške u sistemu obrade. Pretpostavljamo. Využití penetrometrických metod pro průzkum a projektování zúrodňovacích opatření. ASAE Standards Year Book 1986. P. L: Uzroci i posled-nice prekomernog sabijanja zemljišta.6 0. poljopriv.2008. No..2.4 0. [7] Soane. D: Prenosný kužeľový penetrometer s digitálnym záznamníkom. 1997.1987.396-404. 1995. MPa Penet. Površinski sloj oranog zemljišta se pre prosušio od prekomerne vlažnosti zemljišta i formirana je povoljnija struktura zemljišta u poređenju sa redukovanim tehnologijama obrade. redukovana i minimalna) pokazuju da površine obrađene tehnologijom sa oranjem u većini slučajeva ostvaruju bolju usitnjenost zemljišta u dubinama do 10 cm u odnosu na redukovane tehnologije. p. Popović. Soil Sci. 2... z. B. ZAKLJUČAK Polifaktorijalni ogledi sa ječmom pri različitim tehnologijama obrade zemljišta (konvencionalna. In: Savr. resistance.4 1. Za tehnologiju C vrednosti penetrometrijskog otpora bile su niže i kretale su se oko vrednosti 1.452.8 0. godine su bili značajno ujednačeniji. Na dubini do 10 cm utvrđen je penetrometrijski otpor za sve tehnologije od oko 0. do 2007. koja se pojavljuje kao odlučujući faktor koji utiče na visinu prinosa. PTEP 12(2008) 1-2 33 . D: Poboljšan prenosni konusni penetrometer sa digitalnim očitavan-jem. s. Prihvaćeno: 20. [3] Bajla.2 0 A B Tehnologije obrade. 2007 Penetrometrijski otpor. 2. U navedenom periodu javile su se visoke temperature u prolećnom periodu a vrednost isparavanja vode kod redukovanih tehnologija bila je niža.11-18. Ako uzmemo u obzir da se prilikom minimalne obrade javljaju manji troškovi energije i uštede u vremenu pri izvođenju redukovanih tehnologija.3.

8 jaja/ paru (10 parova) do 78. then from 21. Gladon (2006) kvalitet voća i povrća definiše kao kombinaciju karakteristika koje daju proizvodu izvesnu vrednost za potrošače. Biologiju bakrenastog moljca proučavali su mnogi istraživači i ona je uglavnom poznata. and then their number abruptly decreased during the third week. Tyrophagus longior Gerv.4 eggs per pair (two pairs) in prunes. The loss of the dried fruit weight cased by insect feeding is insignificant. Cilj ovog rada je bio da se ispita mogućnost razvića i razmnožavanja insekata u suvom voću.6 jaja/ paru (pri gustini populacije 10 parova) do 22. domaćinstvima (ulaze u zapakovano suvo voće). kao najpolifagnija vrsta kod nas..8 eggs per pair (two pairs) in raisins. Losses caused by insects in dried fruits are difficult to estimate. A special attention was paid to a breeding potential of Indian-meal moth (Plodia interpunctella Hbn.6 eggs per pair (five pairs) to 63. Ipak. Od primarnih insekata koji se razvijaju i razmnožavaju u skladištima iz reda tvrdokrilaca značajni su Carpophilus hemipterus L. Nakon 3 . zbog prisustva gusenica. polovi su razdvajani u stadijumu gusenice. Iz tih razloga.. castaneum Herbst.. Trogoderma inclusum Le Conte. 1-2. a zatim. u roku od nedelju dana.4 jaja/ paru (dva para). najverovatnije bi se susreli sa problemom prisustva (posledicama ishrane) većine nabrojanih vrsta.) and the consequences of larvae feeding on dried fruits. Attagenus pellio L. Odrasle gusenice proizvode velike količine svilenkastih niti koje smanjuju tržišnu vrednost proizvoda. Oryzaephilus surinamensis L. Vremenski gledano 86 % gusenica se hrani oko dve nedelje. Cryptolestes ferrugineus Stephens. Postavljanje ogleda je bilo jako rastegnuto. Manje su poznate štete koje prouzrokuju insekti na suvom voću. The highest number of hatched larvae was developed at the initial population density of two and three pairs. Faktori koji definišu kvalitet proizvoda su pojavni ili vidljivi kvalitet. Glycyphagus domesticus De Geer. do oko mesec dana. Fully grown larvae produce considerable webbing and coarse excreta. već ako proizvodi stoje duže vreme. dried apricot. Posebno je istraživan potencijal razmnožavanja bakrenastog moljca. U staklene posude. Da bi što veći broj leptira kopulirao. Pored toga što se hrani suvim voćem. sastavni. iz reda devokrilaca Drosophila spp.. Plodia interpunctella Hbn.8 jaja/ paru (dva para). suve šljive. raisin. which lowers the market value. prune. pakovanja. suvom grožđu i kajsijama. Plodia interpunctella Hbn. i posledice ishrane gusenica u suvom voću. hranljivi i sigurnosni. zagađuje ga i za sobom ostavlja karakterističan zaprljan izgled. a zatim izleće leptir. 2006).. u njima se često razvijaju insekti. Stadijum lutke traje oko nedelju dana.6 jaja/ paru (pet parova) do 63. sušenja. Iz grupe sekundarnih štetočina Tribolium confusum Jacquelin duVal. stari do 24 sata.21 Originalni naučni rad Orginal Scientific paper ŠTETNI INSEKTI SUVOG VOĆA I GROŽĐA INSECT PESTS IN DRIED FRUITS AND RAISIN Dr Radmila ALMAŠI Poljoprivredni fakultet. Lasioderma serricorne F. Na suvim šljivama zabeležena je nosivost od 7. čuvanja u skladištima. stara jedan dan. jer je veoma mali broj leptira kopulirao..34-36 UDK: 634. Ephestia kuhniella Z (Almaši. postavljen je ogled sa ovom vrstom na suvim šljivama. sa 100 grama suvog voća postavljena su imaga bakrenastog moljca u kopulaciji. Najveće štete nastaju u izgledu suvog voća.7 dana pile se gusenice koje se hrane suvim voćem. Necrobia rufipes Deg. Ženka polaže jaja na površinu suvog voća u nabore. p. brojnost gusenica naglo opada. od svih izdvaja se bakrenasti moljac (Plodia interpunctella Hbn.). Za to vreme za sobom ostavljaju svilenkast trag nalik na «paučinu» i zrnasti izmet. grožđu i kajsijama ispitivana je u entomološkoj laboratoriji Poljoprivrednog fakulteta u Novom Sadu. MATERIJAL I METOD RADA Mogućnost razvića i razmnožavanja bakrenastog moljca u suvim šljivama. prodavnicama.8 eggs per pair (one pair) in dried apricot and from 21. Odrasle gusenice preobraze se u lutku na površini proizvoda. u praksi nije uvek tako. Plodia interpunctella Hbn.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. The rapid decrease in product moisture affected the larval mortality. suve kajsije. jer u slučaju proizvodnje veće količine suvog voća. Gubici u težini suvog voća su zanemarljivi. I pored velikog broja gusenica. Najveći broj ispiljenih gusenica ostvaren je pri početnoj gustini od dva i tri para leptira. The damage they do by feeding is enormous. T.8 eggs per pair (10 pairs) to 78. then in the presence of larvae and exuviae. Trg Dositeja Obradovića 8. results show that the average number of fully grown larvae. 1974) Na osnovu kriterijuma o kvalitetu uskladištenih poljoprivrednih proizvoda. pupae and moths was small.6 eggs per pair (population density of 10 pairs) to 22. REZIME Ova istraživanja ukazuju na vrste insekata koje se mogu razvijati u suvom voću u našoj zemlji. Zbog povećane vlage često se javljaju grinje Carpoglyphus lactis L. u njima ne sme biti ni živih ni uginulih insekata. a iz reda leptira Nemapogon granella L. About 86 % of larvae fed for two weeks. Key words: dried fruit pests. Karakteristično je za insekte koji se hrane na suvom voću da se njihovo razviće od jajeta do imaga odvija na površini proizvoda. Plodia interpunctella Hbn. suvo grožđe. ukusni. SUMMARY This research shows that some insect species can develop in dried fruits in our country. Although the number of larvae was great. Anthrenus verbasci L. Eklodirani leptiri (razdvojeni polovi). Ipak. Cryptophagus laticollis Lucas. (Cangardel et Fleurat. Lathridius protensicollis Mannerheim.8 jaja/ paru (jedan par) i na suvom grožđu od 21. Obtained results indicate that the laying capacity ranged from 7. izgriženosti i izmeta.. UVOD Insekti dospevaju na suvo voće tokom sazrevanja na stablu. Na smrtnost gusenica uticao je nagli pad vlažnosti proizvoda. Ženke parova koje nisu postavljane „in copuli“ nisu polagale jaja ili su polagale jako mali broj. na sušenim kajsijama od 21. The most serious loss caused by insect infestation is in quality and appearance of dried fruits. lutaka i leptira mali. spajani su u jedan sud i u 34 PTEP 12(2008) 1-2 . 21000 Novi Sad. Ključne reči: štetni insekti suvog voća. transporta. Štete usled njihove ishrane su očigledne. egzuvija. rezultati su pokazali da je prosečan broj formiranih odraslih gusenica.

1987). smrtnosti jaja. formira se više lutaka i leptira na suvom grožđu. relativna vlažnost vazduha. 2007). različitost hrane na kojoj se gusenice hrane (Almaši. Prosečan broj gusenica koje su se hranile na voću je različit (sl. Ova činjenica je otežavala pregled jaja. Sl. Gledano u procentima. vlažnost proizvoda.7 %. Na slici 4 prikazana je smrtnost razvojnih stadijuma bakrenastog moljca pri početnoj gustini populacije 2 para leptira. dva. pet i 10 parova). 2. Bakrenasti moljac korišćen u ovom eksperimentu odgajan je u termostatu na 27 + 1 0C i relativnoj vlažnosti vazduha 40 – 60 %. Najveća smrtnost zabeležena je u stadijumu gusenice na svim vrstama sušenog voća. Najveći broj jaja položen je pri najmanjoj početnoj gustini populacije parova (jedan i dva para). smrtnost u stadijumu jaja. izmerena je težina suvog voća i izračunati su gubici u težini usled kaliranja i ishrane insekata.8 (jedan par) i na suvom grožđu od 21. 2). Potomstvo lutaka Fig.0 %. tri. što se može opravdati nedostatkom prostora i malom količinom suvog voća po jedinici površine. Na osnovu istraživanja Grosu (1975) ženke mogu položiti do 400 jaja. gusenica i lutaka. Broj ispiljenih gusenica po jednom paru Fig. 1. lutke.8 (dva para). Najveća smrtnost nastupa posle 15 do 20 dana posle piljenja. Zapaženo je da i posle toliko dana gusenice uginu malih dimenzija. Ukoliko je veći broj ženki na jednom mestu one ne ostvaruju svoj potencijal ovipozicije.6 jaja/jednom paru (kod gustine populacije 10 parova) do 22.9 %. Zbog dnevno neujednačenog broja parova. 3. mada su temperaturni uslovi povoljni. Suve šljive i kajsije postaju tvrde i suve (nejestive i za čoveka). ali suvo voće brzo gubi vlagu na toj temperaturi. Ovde treba naglasiti da se posmatrala F1 generacija potomaka sa suvog voća. a naročito gusenica. Na suvim šljivama zabeležena je nosivost 7. Vlažnost suvih šljiva pre postavljanja ogleda je bila 35. dok suvo grožđe ostaje dobre konzistencije i posle dužeg vremena čuvanja. koje su veoma brzo uginjavale. 3. Uočava se i velika individualna razlika u broju položenih jaja na istoj hrani. Pregledom jajnih horiona. na sušenim kajsijama od 21. a kajsija 19. gusenica. Nosivost ženki Fig. Suve šljive. embriogeneza se završila u skoro 100 % jaja što znači da se isti procenat gusenica ispileo. 1. suvog grožđa 5. grožđe i kajsije su kupljene u prodavnici. Number of hatching caterpillars/pair Sl. Na slici 1 prikazana je nosivost ženki bakrenastog moljca u zavisnosti od početne gustine populacije leptira. suvom grožđu a najmanje na suvim šljivama. Pretpostavlja se da je ova štetočina značajnija u skladištima suvog voća gde se generacije razvijaju na suvom voću. 2. temperatura. Sl.6 (pet parova) do 63. Number of eggs deposition Na osnovu atraktivnosti suvog voća za polaganje jaja najveći broj jaja položen je na suvim kajsijama i grožđu. Prosečna nosivost na 42 proizvoda iznosi 159 jaja (Almaši i sar. Number of developed pupae (butterflies) Kolika će biti brojnost potomstva zavisi od nosivosti ženke. Najveći broj ispiljenih gusenica je pri početnoj gustini od dva i tri para. U eksperimentu je ispitivano pet različitih gustina populacije bakrenastog moljca (jedan. ali ne navodi na kojim proizvodima. najviše su se gusenice hranile na suvim kajsijama. REZULTATI I DISKUSIJA Na brojnost potomstva insekata i visinu štete na suvom voću utiče veliki broj faktora nosivost. 3) jako je mali broj izletelih leptira potomaka u odnosu na nosivost ženki. Svaki stepen početne gustine populacije leptira postavljen je u 12 ponavljanja.kopulaciji postavljani na suvo voće. postavljanje ogleda je trajalo oko dva meseca. Kao rezultat ovoga. Celokupno gledano (sl. PTEP 12(2008) 1-2 35 .8 (kod gustine populacije 10 parova) do 78.4 (dva para). Posle prebrojavanja populacije svih razvojnih stadijuma insekata.

Suvo grožđe se pokazalo pogodnije za celokupno razviće bakrenastog moljca i pri svim gustinama populacije dobijeni su leptiri (Almaši. P. bez obzira što su čuvane pod istim uslovima. United States Department of Agriculture. Agriculture Handbook 464. [7] Grosu. Uzrok uginuća gusenica je najverovatnije vlaga suvog voća.8 (dva para). Phycitidae). Poljoprivredni fakultet Novi Sad.111 . . brojnost im naglo opada. Mortality of caterpillars Na osnovu istraživanja Simmons and Nelson (1975) gusenice bakrenastog moljca se ne hrane u suvom voću ako je vlaga proizvoda ispod 10 %. Ž. a zatim.D. najčešće kasno primeti. 100 90 suve šljive (prune) Procenat smrtnosti (%) Percentage of mortality (%) 80 70 60 50 40 30 20 10 0 5 10 12 15 LITERATURA [1] Almaši.) i oštećenost suvih šljiva. 5.Najveći broj jaja položen je na suvim kajsijama i grožđu i pri najmanjoj početnoj gustini populacije parova (jedan i dva para).Najveća smrtnost zabeležena je u stadijumu gusenice na svim vrstama sušenog voća.100 90 suve šljive (prune) suve kajsije (dried apricot) suvo grožđe (raisin) Procenat smrtnosti (%) Percentage of mortality (%) 80 70 60 50 40 30 20 10 0 jaja-eggs gusenicecaterpillars lutke-pupae U prirodnim uslovima skladišta. kada su proizvodi prekriveni svilenkastim nitima. (1975): Insects on dried fruits.113. 5) po danima uočava se da 86 % gusenica se hrani oko dve nedelje. (1974): Les insectes et acariens ravageurs du pruneau stocke. VIII Savetovanje o zaštiti bilja. godina 30. u roku od nedelju dana.. 2006). H. Rom. Štete usled njihove ishrane su očigledne. 232. D.329 (in Rom. 86 % gusenica se hrani oko dve nedelje.6 jaja/jednom paru (kod gustine populacije 10 parova) do 22. brojnost gusenica naglo opada. H. Stef. and Nelson. (1975): Sos. Studi cercet biol. te je vlaga suvih šljiva iznosila 5. Novi Sad. Zlatibor. ali da postoji razlika u preživljavanju gusenica. Washington. Smrtnost gusenica nastupa već nekoliko dana posle piljenja. bez obzira što je vlaga suvog grožđa ispod 10 % (5. leptiributterflyes Stadijumi razvića / Development stages Sl.21. Na osnovu rezultata ovih istraživanja gubici u težini suvih šljiva. Na smrtnost gusenica uticala je najverovatnije vlaga proizvoda. što smanjuje tržišnu vrednost suvog voća. Posmatrajući razviće bakrenastog moljca na suvom grožđu.cel. T. [3] Almaši Radmila (2006): Štetočine uskladištenog suvog voća. Lepidoptera.2008. koji prežive u skladištima. što smanjuje tržišnu vrednost suvog voća. Beograd.8 (kod gustine populacije 10 parova) do 78. Posle više od mesec dana. Najveći broj ispiljenih gusenica je pri početnoj gustini od dva i tri para. brojnost populacije bakrenastog moljca (Plodia interpunctella Hbn. Mortality of Indian Meal Moth (density at the begining two pairs) Posmatrajući uginuće gusenica na suvim šljivama (sl.). Babin Kuk. 309 . 389 . Suve šljive i kajsije postaju tvrde i suve (nejestive i za čoveka) dok suvo grožđe ostaje dobre konzistencije i posle dužeg vremena čuvanja. .4 (dva para). Summ. Bucuresti 10. je dovoljan da se generacija obnovi i nastanu štete. Zato se njen napad. Dani Days 17 20 22 30 Sl. a ozbiljniji gubici nastaju u izgledu (prisustvo gusenica.3. Veljković Olivera (2006): Mogućnost razvića. egzuvija. [2] Almaši Radmila. 4. [8] Simmons. a zatim. 1-5. [4] Almaši Radmila (2007): Štetnost i razviće bakrenastog moljca (Plodia interpunctella Hbn. 5. (2006): Posle ubirajuće tehnologije za voće i povrće u SAD. Primljeno: 11.2008. Les cahiers. 1-27. Bordeaux. Kao rezultat ovoga formira se više lutaka i leptira na suvom grožđu. Zbornik ZUPP. uočava se da ovaj proizvod omogućuje nešto bolje razviće gusenica nego suve šljive i kajsije. Zaštita bilja. na sušenim kajsijama od 21. [5] Cangardel. With Engl. a ozbiljniji gubici nastaju u izgledu i kvalitetu proizvoda. [6] Gladon.6 (pet parova) do 63. 19 . Smrtnost gusenica Fig. Srdić. Letopis naučnih radova 1. nalik na paučinu i kada se na površini kreću odrasle gusenice koje traže mesto za preobražaj u lutku. Smrtnost bakrenastog moljca (početna gustina populacije dva para) Fig. izgubile su u proseku 29. . 2006). Stojanović.3. 182.6 %). . što ukazuje na nedostatak hranljivih elemenata u suvom voću. NAPOMENA: Rezultati istraživačkog rada su nastali zahvaljujući finansiranju Ministarstva nauke i zaštite životne sredine Republike Srbije. 4. Gusenice uginu malih dimenzija.397..4 % od težine.Gubici u težini suvog voća su zanemarljivi. Uočava se i velika individualna razlika u broju položenih jaja na istoj hrani. 27 (4): 327 . Pri temperaturi 27+1 0C i 40 – 60 % relativne vlažnosti vazduha.) na suhom voću. S.316.8 (jedan par) i na suvom grožđu od 21. na suvom grožđu preživelo je svega 2 % lutaka u odnosu na položena jaja. (poster) Zbornik rezimea.C. str. 1-2. projekta evidencionog broja BTN-341002 pod nazivom «Proizvodi od sušenog voća» u okviru «Nacionalnog programa biotehnologije i agroindustrije». Prihvaćeno: 18.Procenat ispiljenih gusenica je skoro 100 %. Međutim i 2 % leptira. relativna vlaga vazduha i temperatura je promenljiva. PTEP. Fleurat. izmeta i svilenkastih niti na površini proizvoda) i kvalitetu.Na suvim šljivama zabeležena je nosivost od 7. Mare Nr. Veljković. grožđa i kajsija su zanemarljivi. Radmila. R. 7-13. F. u roku od nedelju dana. te u letnjim mesecima može doći do prenamnoženja ove vrste. (1987): Uticaj režima ishrane na fekunditet i fertilitet bakrenastog moljca (Plodia interpunctella Hbn. ZAKLJUČAK Na osnovu dobijenih rezultata može se zaključiti: . Rezultati su pokazali da se ova vrsta razvija na svim proizvodima.6 % (Almaši. 36 PTEP 12(2008) 1-2 . Kupljene suve šljive imale su vlagu oko 35 %.

15:631.3 g made 51.5% of the total yield. PTEP 12(2008) 1-2 37 . Utvrđeno je da su prinosi znatno manji u suvom ratarenju. ZP 434.3 g made 52.3 g made 85. Zatim se vrši ujednačavanje semena preko sita 8. kvalitet semena. while larger seed fractions with the average 1000-seed weight of 344. pokazalao se da i tehnologija gajenja ima uticaja.3 mm) bilo je 52. Zoran STANIŠIĆ dipl. p. blagovremena obrada zemljišta.5– 8.5 % of the total yield. Takvo seme ima dovoljnu količinu rezernih hranljivih materija za početni razvoj klice. The average yield of the hybrid ZP 341 on 266 ha was 2.3–11 mm) with the average 1000-seed weight of 342. mr Jelena SRDIĆ Institut za kukuruz «Zemun Polje». ne događa se više da razlika u broju semena između iste mase različitih hibrida kukuruza bude i do 30%. Prosečan prinos hibrida ZP 434 na 1 266 ha bio je 2.5 .01''2007'' Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper ANALIZA PROIZVODNJE SEMENA NEKIH ZP HIBRIDA KUKURUZA U 2007. Krupnije frakcije semena (< 8. ZP 434. a masa 1000 semena 333. while larger seed fractions with the average 1000-seed weight of 333. prinos.573 ha) were performed under dry land farming conditions. Osim toga. dr Živorad VIDENOVIĆ.5 . dovoljna količina upotrebljenih mineralnih đubriva.3 .971 kg/ha.7%. GODINI THE ANALYSIS OF SEED PRODUCTION OF SOME ZP MAIZE HYBRIDS IN 2007 Dr Milovan PAVLOV. što se odrazilo na zastupljenost frakcija semena u ukupnom prinosu i masi 1000 semena. Za domaće tržište ZP setvena jedinica je 25.4 g made 47. On the other hand. sa masom 1000 semena 269.3 g. SUMMARY The maize seed production is much more complex.5 % i masom 1000 semena od 342.5% of the total yield. Od ukupnog prinosa sitnija frakcija semena bila je zastupljena sa 48.3 mm i krupnija frakcija veličine < 8.573 ha (83 %) u suvom ratarenju.5 g made 14. UVOD Pored toga što je u proizvodnji semena veoma bitno ostvariti visok prinos i da je seme kvalitetno.8. Key words: maize. in order to achieve higher yields and better seed quality. maize hybrid ZP 341. a preostalih 1. ing.3 mm) with the average 1000-seed weight of 269. Na taj način kupci vrlo precizno mogu da odrede potrebnu količinu semena za setvu po jedinici površine.3 – 11 mm) bilo je 47. The average yield of the hybrid ZP 434 on 1. Legislative regulations related to this field very precisely determine quality conditions that have to be fulfilled in order to move seed into market. Naime.5%. Prosečan prinos hibrida ZP 341 na 266 ha bio je 2.5% of the total yield. Od ukupnog prinosa sitnije frakcije semena (6. zakonska regulativa iz ove oblasti striktno propisuje uslove kvaliteta. što je posebno važno ukoliko uslovi u vreme klijanja i nicanja nisu baš povoljni.4 g made 52. ZP 677. optimalna gustina useva. ZP 434 i ZP 677 u 2007.5 g. Krupnija frakcija semena obuhvatila je 51. ZP 434 and ZP 677. Sitnije frakcije semena bilo je 85. praksa je pokazala da je seme dovoljno ujednačeno ako se kalibrira u dve frakcije. sa masom 1000 semena od 344. Dalje je moguće kalibriranje na okrugle i pljosnate frakcije semena. Međutim. dok je krupnije frakcije semena bilo 14. važno je da ono ima i odgovarajuću masu 1000 semena. soja kao dokazano najpovoljniji predusev. Međutim.971 kg ha-1. Beograd-Zemun REZIME Proizvodnja semena kukuruza je veoma složena.000 semena a za izvoz uglavnom 75.11 mm. godini kod 24 proizvođača.37-40 UDK: 633. 1-2. masa 1000 semena. pakovanje semena danas se obavlja u setvenim jedinicama pa postoji interes da njihova masa bude optimalna. Naime.5%.3 mm i dobija se sitnija frakcija veličine 6. neophodnih da bi seme moglo da bude stavljeno u promet.11mm.5 – 8.5 % of the total yield. Analiza proizvodnje semena izvršena je za 3 najznačajnija ZP hibrida kukuruza: ZP 341. larger seed fractions (< 8. Masa 1000 semena je u najvećem stepenu uslovljena genetičkim svojstvima roditeljskih komponenata hibrida. Manji deo ove proizvodnje bio je u uslovima navodnjavanja (315 ha ili 17%).309 kg/ha. ing.3 g. Therefore a special attention should be paid during the whole process of the seed production. navodnjavanje i povoljni klimatski uslovi u toku vegetacije obezbeđuju da se ostvari krupnije seme. yield.4 g.53. Smaller fractions with the average 1000-seed weight of 282. Zbog toga se ovoj proizvodnji posvećuje posebna pažnja u cilju ostvarivanja većih prinosa i kvalitetnijeg semena.615 kg ha-1. Smaller fractions (6.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. while the ramining 83% of this production (1. Ključne reči: kukuruz.266 ha was 2. a njena masa 1000 semena 282. It was determined that the yield was significantly lower under conditions of dry land farming.3% i imala masu 1000 semena 268. Smaller fractions with the average 1000-seed weight of 268. Jovan PEŠIĆ dipl. ZP 677.4 g. ing. 1000-seed weight. na to da li će biti veća ili manja masa 1000 semena. a to znači plodna parcela.615 kg/ha. osetljiva i znatno skuplja od merkantilne proizvodnje.5%. Prosečan prinos hibrida ZP 677 na 365 ha bio je 2.7 % of the total yield.3 g. The analysis of seed produced by 24 different seed growers was performed in 2007 with three most important ZP maize hybrids: ZP 341. Tako na primer visok nivo tehnologije gajenja. hence the share of seed fractions in the total yield and 1000-seed weight were affected. seed quality.309 kg ha-1. Approximately 17% of this production (315 ha) were carried out under irrigation conditiona. sensitive and expense than the commercial maize production. hibrid kukuruza ZP 341. Nebojša RADOSAVLJEVIĆ dipl.000 semena. Tehnologija dorade ZP semena podrazumeva da se seme posle krunjenja primarno doradi na sitima od 6. The average yield of the hybrid ZP 677 on 365 ha was 2.

Na svim površinama primenjena je uobičajena tehnologija gajenja semenskog kukuruza. ZP 434 i ZP 677 kod 24 proizvođača u 2007. 12 2005 i Ivanović Dragica i sar.297 2. godini Table 1.344 100. prikazani su u tabelama 1. godini analizirana je proizvodnja semena 3 ZP hibrida kukurza: ZP 341 kod 4 proizvođača. 2005 i Pavlov i sar. što je imalo uticaja na nivo ne no ne no ne no ne no ne no ne no - x 38 PTEP 12(2008) 1-2 .152 2. a druge lošije razvijene. izvršena je analiza proizvodnje za 3 ZP hibrida kukurza: ZP 341. Proizvođač Producer AD „Sanad” Vrbas „S. Prinos Yield Ukupna proizv.266 Navodnj. Zatim je obavljeno krunjenje i 8 primarna dorada semena na sitima 6. Sušenje je obavljeno na temperaturi od 30-42 °C u 7 vremenu od 60-80h.173 1.3 mm i < 8. Takav kvalitet 11 semena je neophodno obezbediti (Milošević Mirjana i sar. U toj fazi je 5 kukuruz u punoj fiziološkoj zrelosti (Pavlov i sar.280 107. od onog gde su neke biljke bolje. 2005). godini.344 kg/ha kod proizvođača Vrbas „S. odnosno 48% manje.DP "Budućnost” Σ/ ha 90 30 86 60 266 Navodnj. Tabela 1. Svaki od ovih proizvođača primenjivao je neki vid svoje 1 tehnologije gajenja. što je imalo veoma velikog uticaja na prinos. ZP 434 i ZP 677 u 2007.752. Nakon toga je izvršeno kalibriranje. Ove analize izvršene su na osnovu proizvodnje na 1. Proizvodnja semena hibrida kukuruza ZP 434 u 2007. Videnović 1987. Tabela 2.5 – 8.733 2. Biološki gledano zrna na sredini klipa se najbolje ishranjuju te su i najrazvijenija. 1) pokazuju da je u navodnjavanju ostvaren prinos semena hibrida ZP 341 na 30 ha od 3.Despotovac „Agrokop”ADR uma Bačka P.698 147. Sadržaj vlage 4 zrna pri berbi bio je u granicama od 44 – 23%. a u suvom ratarenju na 60 ha u Bačkoj Palanci DP „Budućnost” prinos je bio 1.779 1. godini bile veoma nepovoljne za proizvodnju semenskog kukuruza. Poseban nedostatak okruglih zrna je u tome što se u postupku dorade u većem stepenu povređuje klica.Ovakav sistem dorade semena posebno je važan za pravilnu setvu.Kovaćević” Sivac AD „Bačka” Bačka P. Proizvođač Producer Nadalj OZZ„Nadalj” Vrbas „S.858 2.936 1.678 MATERIJAL I METOD RADA U 2007. Zemljišta na kojima je obavljena proizvodnja semena bilo je različitih fizičko hemijskih osobina. Različite frakcije semena imaju istu genetičku informaciju i nije utvrđena razlika u prinosu između njih.3 mm. 2 Berba je obavljena kombajnima tipa Burgon na 90% 3 površina i na 10% vučenim beračima Zmaj. Ukoliko je neki proizvođač imao više partija istog hibrida kukuruza.704 129. udeo sitnije i krupnije frakcije semena u ukupnom prinosu i masu 1000 semena. Utvrđeno je da je procentualno učešće frakcija semena 6.309 100 73 66 27 26 36 39 48 62 63 45 54 43 39 34 62 90.524 3.054 2.435 1.5 8. treba imati na umu da se za proizvodnju semena. ZP 434 kod 16 proizvođača i ZP 677 kod 4 proizvođača na površini od 1 888 ha. što je za 1. Formirane su 9 partije od 20 t semena.745 74.758 2.237 1.090 434. Prinos Yield Ukupna proizv.3 – 11mm. Međitim.130 154. Meteorološke prilike su u 2007.733kg/ha.787 2.475 375.444 104.529 2. kg Irigation kg/ha % Total yield kg da yes da yes da ne ne ne ne ne ne ne yes no no no no no no no 4. i 3. jer je njen položaj takav da do povreda lako dolazi.206 93.Kovačević” AD „Maglić” AD N. Od ukupne proizvodnje 315 ha (17%) bilo je u uslovima navodnjavanja i 1. To se događa kada je seme različitih veličina. Osim toga. Orahovo AD „Sanad” DOO „Sokolac” OZZTovariševo „Livade” ZZ Sivac ZZ Srbobran PP Ratkovo AD Bački Sivac PP Plantaža Borkovac Rum AD B.3 – 11 mm u ukupnom prinosu i masa 1000 semena bila veoma različita kod ispitivanih hibrida kukuruza i da je zavisila od uslova proizvodnje.971 1. gde je utvrđeno da su prinosi u proseku znatno veći od suvog ratarenja.307 1. godini Table 2. 2005) U cilju utvrđivanja udela frakcija semena u ukupnom 13 prinosu i njihove mase 1000 semena izvršeno je uzorkovanje tako što je od svake partije od 20 t uzeto po 10 14 kg semena.573 ha (83%) bez navodnjavanja.615 kg/ha.760 100 ne no 3. Proizvodnja semena hibrida kukuruza ZP 341 u 2007.3 mm i krupnu frakcija < 8.385 2.867 179. od njih je napravljen prosečan 15 uzorak.470 50. Okrugla zrna se javljaju u većem stepenu kada oplodnja nije potpuna.116 195.322 ne no ne no 2. zbog takvog semena usev je ujednačen prilikom nicanja i porasta što se u krajnjoj liniji pozitivno odražava i na prinos. kg Irigation kg/ha % Total yield kg ne no 3.900 295.000 679.799 2. naročito kada se koriste mehaničke sejalice. 6 Kukuruz je transportovan odmah na sušenje u doradne centare.5-11 mm. Seed production of maize hybrid ZP 434 in the year 2007.611kg/ha. što zaključcima daje vrlo veliku pouzdanost.DP "Budućnost” OZZ„Jedinstvo” Kraljevci Σ/ ha 20 114 44 60 80 109 84 60 70 152 79 44 80 166 86 18 1. Manji deo ove proizvodnje bio je u uslovima navodnjavanja.615 69 52 198.888 ha.353 131. Kovačević”. pa su tako zrna na vrhu i u osnovi klipa okruglasta a u sredini pljosnata. Ovo se prvenstveno odnosi na to da je ujednačen usev u porastu prinosniji.400 162.649 1.526 1 2 3 4 x Podaci (tab. na sitnu frakciju 16 6. Ispitivanja kvaliteta semena pokazala su da sve proizvedene količine semena imaju vrlo 10 visoke vrednosti klijanja i energije klijanja.075 92 276. Na oblik i veličinu zrna ima uticaja i položaj zrna na klipu. REZULTATI I DISKUSIJA Rezultati ostvarenog prinosa semena hibrida kukuruza: ZP 341. Seed production of maize hybrid ZP 341 in the year 2007. Prosečan prinos ovog hibrida na 266 ha bio je 2. prinosa.859 130. 2. uglavnom koriste najplodnije parcele. U cilju utvrđivanja delovanja različiti ekoloških i proizvodnih faktora na nivo prinosa. tako što je seme podeljeno na situ veličine 8.

6 23. Proizvođač Producer 1 2 3 4 ha Navodnj.2 59 346 OZZ„Nadalj” 50 50 69 69 42 46 55 53 39 43 41 39 59 44 32 48. Ako se posmatra prosečno učešće sitnije i krupnije frakcije semena hibrida ZP 341 i ZP 434 ono je vrlo približno (52.5%). 1 Vrbas 161 „S.5%) odnosno (47.971 Yield Ukupna proizv. g t % 1000 Yield Fract.3 91.7 7 * = Navodnjavanje/Irigation Podaci (tabela 5) pokazuju da je od ukupnog prinosa sitnije frakcije semena bilo 1.3 g.3% i 52.9 92.971 kg/ha.3 – 11 mm bilo je 324.3– 11 mm bilo je 1. d weight 46.803 2.9 Vrbas 3* „S.4 t (47.Borkovac Ruma AD B. g t % t sem.3 1* 2* AD „Maglić” 64.9 g (28.9 324.1 265. Prosečan prinos ovog hibrida na 365 ha bio je 2.2 52. Krupnije frakcije semena bilo je 201.011 kg/ha. jer je učešće sitnije frakcije u ukupnom prinosu 85.2 63.Kovačević 188.1 34.3 51. Analysis of 1000 seed weight for maize hybrid ZP 434 produced in 2007.1 t sitnije frakcije semena.3mm Masa 1000 Prinos Frakc. Proizvodnja semena hibrida kukuruza ZP 677 u 2007.4 65. a njena masa 1000 semena iznosila je prosečno 333.3 ” AD N.9 t (48. dok je masa 1000 zrna iznosila 282.8 169. 3) veoma uverljivo u dokazuju efekat navodnjavanja.8 106.597 kg/ha a kod svih ostalih u suvom ratarenju 2. 51. 2) vidi se da je najveći prinos semena hibrida ZP 434 ostvaren na 20 ha kod OZZ „Nadalj” u uslovoma navodnjavanja od 4. Zastupljenost sitnije frakcije semena veličine 6. % kg Total yield kg 100 829.647 1.5 g. 4) pokazuju da je od ukupnog prinosa sitnije frakcije semena 6.5%.58.1 1318.350kg.967 Tabela 5.351 kg/ha rečito ukazuje na doprinos navonjavanja povećanju proizvodnje semena. godini Table 4. ZZ„Jedinstvo ”Kralj. Analiza mase 1000 semena hibrida kukuruza ZP 341 proizvedenog u 2007.5-8. Razlika mase semena između ove dve frakcije semena bila je 75.7%).6 t (14.Iz podataka (tab. 5 i 6. a njegova masa 1000 semena bila je u proseku 269.000 126. Prosečan prinos ovog hibrida na 1. što čini 85. Kovačević”. a krupnije 14.5 79.1 94.5%).9 187.1 54 52 54 50 52. Slične rezultate dobili su Pavlov i sar.3 mm bilo 355.2 g (18%).Despotovac „Agrokop”A DRuma DP Budućnost B.317.3mm < 8.0 g i 344.5% ukupnog prinosa.3 Frakcija / Fraction < 8 3-11mm Masa 1000 Prinos Frakc.6 120.4 16. odnosno svega 26% od najvećeg ostvarenog prinosa. Analiza mase 1000 semena hibrida kukuruza ZP 434 proizvedenog u 2007. Irigation da yes ne no ne no ne no Prinos kg/ha 5.3 269 268 247 254 285 277 264 269 263 272 266 278 266 278 263 268. g t % 1000see Yield Fract.3 g.070. g Fract 1000seed Yield Fract. seed weight 54 142. godini Table 3.5 341 349 342 336 342.1 70. Tabela 3.2 70.5 265 278 264 270 269.3 mm i krupnije frakcije semena veličine < 8. Frakcija/Fraction Frakcija / Fraction 6.% sem.431. Kod hibrida ZP 677 sasvim je drugačije.5%. 6) pokazuju da je ukupno bilo 1.3 103.3 50 50 31 31 58 54 45 47 61 57 59 61 41 56 54 342 344 319 338 364 356 332 347 357 351 341 338 341 339 353 344. što je za 3.4 g.7 g (27 %). 1000seed Yield . Seed production of maize hybrid ZP 677 in the year 2007.271. Frakcija / Fraction . sem.7 Orahovo 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 AD „Sanad” DOO „Sokolac” OZZ Tovar. Krupnije frakcije semena < 8.2 92. prosečno 342. i masa 1000 semena.6 29.3-11mm Masa Proizvođač Frakc Masa 1000 1000 Prinos Producer Prinos Frakc. 2004 i Pavlov i sar. Proizvođač Producer 1 2 3 4 Vrbas „S. a krupnije frakcije isto tako 342.5 g.3 g. „Livade” ZZ Sivac PP Ratkovo AD Bački Sivac PP Pl.5% i 47. odnosno 65% manje kod ZZ „Turija”.6 76.200 1. Prosečan prinos kod tri proizvođača koji su primenjivali navodnjavanje iznosio je 3.3 g.3 133.6.3 68.4 g.4 g. prikazano je u tabelama 4. Razlika mase semena između ove dve frakcije bila je 51.280 2.3 – 11 mm u ukupnoj masi semena. Vrbas a na 70 ha u suvom ratarenju 1.153 2.4 46 48 46 50 47. 2007.1 355.524 kg/ha. Ova razlika od 3. Takođe je i masa 1000 semena sitne frakcije ovih hibrida imala slične vrednosti 269. a najmanji na 80 ha od 1.8 t (51.1 44.9 58. godini Table 5.3%) a njihova masa 1000 semena bila je u proseku 268.3%).1 t (52. Palanka DP"Budućnost” Σ/ x Podaci (tab.309kg/ha.Kovačević” Institut Zemun 85 Polje ZZ „Turija” 70 „Agroseme” 40 Kovilj Σ/ ZZ Srbobran 104.1 60.3 g i 268.173 kg/ha kod AD „Sanad”-a.195 91. 4 50.567 51 35 44 225.0 x 356 Podaci (tab. .Kovaćević” AD „Sanad” ZZ Sivac B. Σ/ 64.803 kg/ha. PTEP 12(2008) 1-2 39 . sa masom 1000 semena.3 174. Razlika mase semena između ove dve frakcije semena bila je 72.266 ha bio je 2.0 x 1434. Podaci (tab.1 58.152 kg/ha kod „S. weight weight Nadalj 37. Tabela 4. Analysis of 1000 seed weight for maize hybrid ZP 341 produced in 2007.5%). Pal.3 g.5 – 8.7%) a njihova masa 1000 semena iznosila je prosečno 344. sem. Krupnije frakcija semena < 8.3 41 276 53. odnosno 333. sa masom 1000 semena prosečno 282. jer je hibrid ZP 677 na 161ha imao prinos od 5.5 – 8.6 73.

Tabela 6. Analiza mase 1000 semena hibrida kukuruza ZP 677 proizvedenog u 2007. godini Table 6. Analysis of 1000 seed weight for maize hybrid ZP 677 produced in 2007.
Frakcija /Fraction 6,5-8,3mm Masa 1000 Prinos Frakc. Prinos Frakc. % sem. g t % t 1000seed Fract. Yield Fract. Yield weight 83 82 87 90 85,5 291 280 291 267 282,3 141,8 16,5 30,1 13,2 201,6 17 18 13 10 14,5

Proizvođač Producer

kod proizvođača „Sava Kovačević”- Vrbas, a na 70 ha u suvom ratarenju kod ZZ „Turija”, 1.803 kg/ha, što je za 3.350 kg, odnosno 65% manje. Od ukupnog prinosa, frakcije semena veličine 6,5 – 8,3 mm bilo je 1.070,1 t (85,5%) i masa 1000 semena 282,3 g. Krupnije frakcije semena < 8,3 – 11 mm bilo je Frakcija /Fraction 201,6 (14,5%) a masa 1000 semena 333,5 g. < 8,3-11mm
Masa 1000 sem. g 1000seed weight 380 350 314 290 333,5

LITERATURA
[1] Ivanović Dragica, Milivojević Marija, Stojadinović Jasmina, Vujinović Jasna: Production, processing and qality control of maize seed within the ZP system, Internationale Maize Conference: Accomplishments and Perspectives. 60th anniversery Maize Research Institute “Zemun Polje”. October 26-28, 2005, Belgrade. Book of abstract, pp.26. [2] Milošević Mirjana, Milivojević Marija, Ivanović Dragica, Vujaković Milka: Production, processing and qality control of maize seed within the ZP system, Internationale Maize Conference: Accomplishments and Perspectives. 60th anniversery Maize Research Institute “Zemun Polje”. October 26-28, 2005, Belgrade. Book of abstract, pp.74. Pavlov M., Đukanović Lana, Milićević M: Proizvodnja i dorada semena u ZP sistemu, Savetovanje Agroinovacije „Nauka, praksa i promet u agraru”, Soko Banja (2004). Pavlov M., Lana Đukanović, Jovin P, Milićević M: Production, processing and qality control of maize seed within the ZP system. Internationale Maize Conference: Accomplishments and Perspectives. 60th anniversery Maize Research Institute “Zemun Polje”. October 26-28, 2005, Belgrade. Book of abstract, pp.74. Pavlov M., Lana Đukanović, Milićević M: Savremeni aspekti proizvodnje i dorade semena ZP hibrida kukuruza, PTEP - Časopis za procesnu tehniku i energetiku u poljoprivredi, 9(2005) 3-4, s. 83-84. Pavlov M., Videnović Ž: Uticaj sistema gajenja na prinos i kvalitet semena kukuruza, PTEP – Časopis za procesnu tehniku i energetiku u poljoprivredi, 11(2007) 1-2, s. 55-57. Videnović Ž: (l987). Uticaj različitih frakcija kalibriranog semena na prinos kukuruza, Arhiv za poljoprivredne nauke, 48(1987)171, s. 289-294. Prihvaćeno: 12.3.2008.

1* 2 3 4

Vrbas 687,7 „S.Kovačević” „Agroseme“ 74,7 Kovilj Institut Zemun 194,8 Polje ZZ Turija 112,9 1070, Σ/ x 1

* = Navodnjavanje Irigation ZAKLJUČAK
Na osnovu izvršene analize uticaja sistema gajenja na prinos, udeo sitnije i krupnije frakcije u ukupnom prinosu i njihovu masu 1000 semena hibrida kukuruza - ZP 341, ZP 434 i ZP 677 u 2007. godini utvrđeno je sledeće: * Prosečan prinos hibrida ZP 341 na 266 ha bio je 2.615 kg/ha. Prinos na 30 ha bio je 3.344 kg/ha kod proizvođača „Sava Kovačević” - Vrbas u navodnjavanju a u suvom ratarenju na 60 ha u Bačkoj Palanci DP „Budućnost”, 1.733 kg/ha, što je za 1.611 kg/ha, odnosno 48% manje. Od ukupnog prinosa frakcije semena 6,5 – 8,3 mm bilo 355,1 t (52,5%), a masa 1000 semena 269,3 g. Krupnije frakcije semena < 8,3 – 11 mm bilo je 324,4 t (47,5%) a masa 1000 semena iznosila je 342,4 g. * Prosečan prinos hibrida ZP 434 na 1.266 ha bio je 2.309 kg/ha. Najveći prinos semena ostvaren je na 20 ha kod OZZ „Nadalj” od 4.524 kg/ha u uslovoma navodnjavanja, a najmanji na 80 ha od 1.173 kg/ha kod AD „Sanad”. Ova razlika od 3.351 kg/ha rečito ukazuje na doprinos navonjavanja povećanju proizvodnje semena. Od ukupnog prinosa frakcije semena 6,5 – 8,3 mm bilo 1.317,9 t (48,3%), a masa 1000 semena 268,4 g. Krupnije frakcije semena < 8,3 –11 mm bilo je 1431,8 t (51,7%) a masa 1000 semena iznosila je prosečno 344,3 g. * Prosečan prinos hibrida ZP 677 na 365 ha bio je 2.971 kg/ha. Na 161 ha imao je prinos od 5.152 kg/ha u navodnjavanju [3] [4]

[5]

[6] [7]

Primljeno: 01.3.2008.

40

PTEP 12(2008) 1-2

Biblid: 1450-5029 (2008) 12; 1-2; p.41-44 UDK: 621.57, 621.176

Stručni rad Paper

EKONOMIČNI TERMODINAMIČKI CIKLUSI ZA STAKLENIKE LOW-COST EFFECTIVE THERMODYNAMIC CYCLES FOR GREEN HOUSES
Dr Maša BUKUROV, mr Siniša BIKIĆ Fakultet tehničkih nauka, 21000 Novi Sad, Trg Dositeja Obardovića 6

REZIME
U radu je ukazano na veliku isplativost organizacije proizvodnje povrtarskih proizvoda u, preko cele godine, zatvorenim staklenicima. Zbog mogućnosti iskorišćenja slobodne energije iz prirode i njenog uvođenja u klasične termodinamičke cikluse koji se mogu koristiti i za zagrevanje i zalivanje staklenika obrazložena je potreba za preciziranjem i proširenjem energetskih pojmova. Prikazana su bitna svojstva klasične toplotne pumpe koja koristi toplotu vode iz raspoloživih prirodnih izvora, kao i paro-vodeni injektor koji radi sa poluotvorenim termodinamičkim ciklusom koje imaju primenu u klimatizaciji staklenika. Pažnja je obraćena na ekonomičnost proizvodnje tople vode, sa potrebnim energijskim parametrima dovoljnim za njen transport i distribuciju po staklenicima. Kao mogućnost navodi se primer kogeneracije za grejanje staklenika. Za staklenike manjih površina koristi se poseban parni kotao potrebnog kapaciteta. Moderna termoelektrana-toplana kombinovanog parno-gasnog ciklusa sa kogeneracijom, veličine 100 MW (električne energije), može da radi cele godine sa stepnom korisnosti η=0,9, ukoliko se njena toplotna energija koristi za klimatizaciju zatvorenih staklenika na oko 8 ha. Primenom paro-vodenog injektora za transport i distribuciju tople vode kroz grejne linije, iskorišćava se deo nisko temperaturne toplote, koji ne može da se na drugi način iskoristi. Ključne reči: staklenici, termodinamički ciklusi, toplotna pumpa, parovodeni injektor, COP, stepen korisnosti η.

SUMMARY
This paper points out to cost-efficiency of gardening organisation in closed green houses during the whole year. The possibility to use free energy from nature and its introduction into classic thermodynamic cycles which can be used for heating and watering in green houses requires the introduction of some new definitions and widening of existing terminology. Here are presented important characteristics of classic heat pump which uses water heat from existing natural sources, as well as steam-water injector which operates in semi-open thermodynamic cycle. Different types of heat pumps are used in air conditioning of green houses. The attention was paid to the profitability of the warm water production, including necessary energy parameters sufficient for its transportation and distribution in green houses. Also, an example of cogeneration for green house heating is presented. A steam boiler of required capacity is used for small-size green houses. A modern power-heating plant with a combined steam-gas cycle with cogeneration, capacity of 100 MW (electric power), can operate during the whole year with the efficiency rate of η=0,9, if its energy is used for air conditioning of closed green houses on about eight ha. The application of the steam-water injector for transportation and distribution of warm water through heating lines provides usage of low temperature heat which cannot be used otherwise. Key words: green houses, thermodynamic cycles, heat pump, steam-water injector, COP, efficiency rate η.

UVOD
Efikasniji i ekonomičniji sistemi sa toplotnim pumpama imaju viši stepen korisnosti procesa η kada su radne temperature bliže ambijentalnim, što je korisno za zagrevanje staklenika. Pošto su slični zahtevi u mnogim oblastima poljoprivrednih aktivnosti, može se očekivati veće učešće primene toplotnih pumpi.

REZULTATI I DISKUSIJA
U Holandiji je 1100 ha pokriveno staklenicima koji su izgrađeni na osnovu potražnje za svežim voćem i povrćem tokom cele godine i izuzetno su obogatili holandske poljoprivrednike. Sektor staklenika donosi svake godine 12 milijardi evra i zapošljava 140.000 ljudi. Međutim, cena energije iznosi 25% ukupne zarade od useva, a udeo staklenika u emitovanju ugljen dioksida je 12% ukupne emisije. Ovi razlozi usmerili su pažnju na mogućnost korišćenja alternativnih energija, kogenerciju električne i toplotne energije, konzervaciju letnjeg viška toplote, kao i kontrolisanja: temperature, relativne vlage i ugljen-dioksida u staklenicima. Ovako zahtevan pokušaj planirano je da se sprovede zamenom otvorenih staklenika (tokom leta) zatvorenim staklenicima preko cele godine. Ispod staklenika nalaziće se veliki podzemi rezervoari, sa hladnom vodom i toplom vodom koja se greje solarnom energijom. Tokom leta staklenik se hladi a tokom zime greje - što omogućava toplotna pumpa. Hlađenje staklenika tokom leta zbog kondenzacije omogućava povrat 50% vode. Zbog zatvorenog krova staklenika smanjuje se i emisija ugljendioksida za 65% u odnosu na konvencionalne staklene bašte.

MATERIJAL I METOD
Način rada toplotnih pumpi upućuje na potrebu da se povežu postojeće energije (mehanička, električna, kinetička, pritisna), za čiju transformaciju važi entropijska zakonitost, sa energijom stalno prisutnom u prirodi, koja se može nazvati „slobodnom“ i čije je poreklo planetarno (kosmičko). Uvođenje ove slobodne – obnovljive energije u ukupan raspoloživi energijski potencijal koji efikasno može da se koristi; zahteva nove definicije i podele energije. Evidentna povezanost ovih energija različitog porekla nema za sada odgovarajuće i prihvaćeno teorijsko obrazloženje. Za obrazloženje značaja toplotnih pumpi u razvoju staklenika navodi se primer Holandije [5], koji je koristan za opredeljenje stava i usmeravanje budućeg razvoja staklenika kod nas.

PTEP 12(2008) 1-2

41

Najviše zbog mogućnosti smanjenja ugljen-dioksida holandska vlada podržava ovaj projekt, kao i ministarstvo za poljoprivredu i kvalitet prirode i hrane. U svim energijskim (toplotno-rashladnim i transportnim) segmentima rada staklenika mogu se za povećanje efikasnosti uključiti toplotne pumpe. Danas dostignut visok kvalitet izrade toplotnih pumpi i mogućnost podizanja nisko temperaturske (otpadne) toplotne energije na viši – korisni nivo paro-vodenim injektorom, osigurava ovim uređajem opravdano uključenje u proces modernizacije rada staklenika. Očigledno je da primer Holandije treba slediti.

Merenje efikasnosti rada uređaja za prenos toplote Koeficijent efikasnosti (COP) i stepen korisnosti (η)
Efikasnost rada uređaja za prenos toplote izražava se preko dva pojma: Koeficijent efikasnosti (COP - coeficient of performans) i stepen korisnosti (η). Uspešnost rada rashladnih i grejnih sistema, strujnih izmenjivača toplote i različitih termodinamičkih ciklusa, zasniva se na poređenju utroška električne energije za isti obavljen rad tj. učinak. Razvoj ovih uređaja posebno je usmeren u pogledu povećanja koeficijenta efikasnosti procesa koji predstavlja količnik korisne, ovim uređajem dobijene, energije i utrošene električne energije za isti učinak (ukoliko bi se npr. grejanje vršilo direktno električnom energijom). Za sada se vrednosti COP kreću između 2,5-5 sa tendencijom povećanja na 810. Niže vrednosti koeficijenta odnose se na klasične grejne sisteme, srednje vrednosti (4-6) na grejne sisteme sa toplotnim pumpama koje koriste postojeće prirodne izvore i ponore toplote (tlo, voda). Najviše vrednosti (8-10) dostignute su za rashladne sisteme sa toplotnom pumpom, a očekuju se i od složenih uređaja npr. hidristora [4]. Hidristori, objedinjavanjem pojedinih etapa termodinamičkog ciklusa imaju manje gubitke; a takođe i mogućnost da se deo dobijene energije pretvori u koristan mehanički rad. COP se razlikuje od stepena korisnosti η. Klasičan stepen korisnosti manji je od 1 (η<1) jer se dobija poređenjem izlaznih i ulaznih energija koje su istog porekla - vrste (ugalj-para-toplota); a nalaze se u istom transformacionom procesu. COP je veći od 1 (COP>1) jer se toplotna energija dobija posredno preko električne energije pa su i gubici znatno veći (ugalj-para-električna energija-toplota)

na vrednosti i mogućnosti nekog uređaja i na osnovu nje ne treba donositi konačnu odluku. Sve vrste energija bez obzira na poreklo izražavaju se u džulima [J] (ranije kalorijama). Stepen korisnosti η ljudskog organizma pri pretvaranju hrane u: mehaničku, toplotnu, procesnu, hemijsku, elektromagnetnu i druge vrste energija koje su potrebne za funkcionisanje organizma je oko η=0,8. Koja je efikasnost pretvaranja hrane u pojedine vrste energije u organizmu ne može se utvrditi zbog neodgovarajuće merne jedinice za ovako različite potrebe. Očigledno je da je davno uspostavljena jedinica energije džul neprikladna za sve vrste transformacija energije i predstavlja (nepotrebno) ograničenje i smetnju koja dovodi do nerazumevanja u međusobnim prirodno jednostavnim korelacijama različitih pojava i procesa.

Proširenje i otvaranje termodinamičkog ciklusa
Tendencija „proširenja i otvaranja“ termodinamičkog ciklusa postoji, jer se na taj način dobija veći stepen korisnosti η. Tako npr. kogeneracija proizvodnje električne energije i toplote za grejanja, predstavlja otvoren temodinamički ciklus kojim se stepen korisnosti procesa povećava sa η=0,3 na η=0,5. Toplotne pumpe (posebno u toplotno - rashladnim režimima) delimičnim korišćenjem prirodnih toplotnih izvora i ponora koriste besplatnu slobodnu energiju koja povećava COP i η. Priroda rada ovakvih uređaja povećava stepen efikasnosti, ukazuje na potencijalnu korisnost, mogućnost i potrebu „otvaranja“ termodinamičkog ciklusa; i zahteva šire, moglo bi se reći i slobodnije, poglede na postojeće prirodne - globalne energetske izvore i proširenje i definisanje njihovih strukturnih veza sa energijskim transformacijama u krugu zatvorenog toplotnog ciklusa. Do skora nije postojala mogućnost da se deo dobijene toplotne energije (niske temperaturske vrednosti) pretvori u mehanički rad koji predstavlja energiju višeg nivoa kojom se može dobiti npr. električna energija ili ostvariti pokretanje vozila. Toplotna pumpa je ukazala na mogućnost iskorišćenja stalnih prirodnih izvora energije u kojima postoje razlike temperatura vazduha, vode, tla i dr., u odnosu na temperature isparavanja i kondenzovanja radnog fluida u njegovom termodinamičkom ciklusu.

Toplotna pumpa
Ekonomično zagrevanje i klimatizacija staklenika može da se ostvari “toplotnom pumpom“. Pod nazivom pumpa podrazumeva se uređaj koji prinuđuje fluid da se kreće u pravcu koji je suprotan od prirodnog (npr. vodu podiže na viši nivo). Slično je i sa „toplotnom pumpom“ koja prisiljava toplotu da se kreće od hladnijeg ka toplijem mestu. Osnovni zadatak toplotne pumpe je da ostvari razmenu (prenos) toplote sa radnog fluida na okolinu ili obrnuto. Radni fluid (ranije freoni danas široka lepeza različitih vrsta ulja) menja svoje agregatno stanje u zatvorenom toplotnom ciklusu. Pri isparavanju radni fluid se zagreva toplotom iz okolnog prostora a pri kondenzaciji radni fluid vraća toplotu okolnom prostoru. Od temperaturskog raspona tačaka kondenzacije i isparavanja radnog fluida (oko -20 ºC do +30 ºC) zavisi i opseg zagrevanja i hlađenja okoline. Npr. ukoliko je temperatura okoline 21 ºC a radni fluid je u procesu kondenzacije i otpušta toplotu, okolina će se zagrevati što se intenzivira ventilatorom. I obrnuto, ukoliko je radni fluid u procesu isparavanja, okolina će se hladiti jer se toplota za njegovo isparavanje uzima iz okoline.

COP =

Ekor Ekor 1 = = =4 Eel Ekor (η pk ⋅η gen ⋅ηti ) 0, 9 ⋅ 0, 3 ⋅ 0,8

gde su: Ekor – korisna energija [J] Eel – električna energija [J] ηpk – stepen korisnog dejstva parnog kotla [-] ηgen – stepen korisnog dejstva generatora [-] ηti – stepen korisnog dejstva izmenjivača toplote [-]. COP je mera poređenja korisne energije u odnosu na električnu energiju sa kojom bi se dobila ista korisna energija.

Preciziranje energijskih pojmova
Definicija COP dovodi u zabludu, jer se misli da je toplotna pumpa nekoliko puta efikasnija od drugih uređaja, što trgovci sa zadovoljstvom podržavaju. COP je međutim samo gruba proce-

42

PTEP 12(2008) 1-2

18hladniji ispusni vazduh. 12-linija tečne faze. tj. Znači. Takođe. 17-spoljašnji ventilator. hala. 2. 6-indoor coil. ustanova. Na slici 3 prikazan je Ts dijagram i osnovna oprema kogenerativnog postrojenja.4-way valve. Scheme of steam-water injector prototype (1-jet. već se izbacuje ili u vodotokove ili u atmosferu.2. stepen korisnosti znatno opada uz smanjenje proizvodnje električne energije u odnosu na kogenerativni rad. 15-check valve (closed). 10-ventil (otvoren). Toplotni ciklus pri kogeneraciji električne i toplotne energije predstavlja područje u kom bi mogao da se koristi nadzvučni parovodeni injektor. Međutim.08 kg/s. prikazani su kroz sledeće osrednjene podatke: • Uvode se vodena para: (0. gde „izrađena“ vodena para sa turbine tokom svoje kondenzacije predaje toplotu rashladnoj vodi. 8-heated supply air. 5-vapor line. Ukoliko po prestanku grejne sezone nema gde da se koristi toplota za grejanje. 1. 8. 9. 2-komora za mešanje. Najveći toplotni gubitak je u kondenzatoru.spoljašnji deo.ventil.linija parne faze.ventil. 84 ºC). pm=1. Sl.27 kg/s. Otkriće uzroka „legionarske bolesti“ je potvrda navedenog. 16-outdoor coil. vodenog injektora je u tome da: u komori za mešanje greje hladnu vodu u dozvučno nadzvučnoj mešavini vodene pare i vode koja se zatim kroz grlo komore prevodi u dozvučnu struju tople vode uz znatan porast pritiska u odnosu na ulaznu paru i na hladnu vodu. 12 ºC). pri pokretanju sistema. Zbog niskog gradijenta širenja temperature vazduha po prostoriji. 4. dovela je do priključivanja brojnih dodatnih uređaja. zahvaljujući naizmeničnom toku gasa kroz kompresor. 22-indoor section Komleksna zavisnost promenljivih parametara ovog složenog sistema. Kompresori rade samo s radnim fluidom u gasovitom stanju bez tečnih delića koji štete. 2) zagreva hladnu vodu i podiže joj pritisak dovoljan za njen transport kroz cevni sistem za grejanje staklenika uz usputno zalivanje. 3-energized. 3-difuzor) Fig. Ukoliko se za kogeneraciju izdvaja otpadna toplota od 20 MW. 2. Povećanje stepena korisnosti. jer omogućava da toplotna pumpa radi reverzibilno po potrebi . Za distribuciju tople vode kroz staklenike sa toplotnim pumpama potrebno je svega 3% vodene pare (1. prilagođenih funkcionalnim potrebama.Za ostvarenje toplotnog ciklusa radnog fluida koriste se različite vrste kompresora (najčešće klipni). tako što preusmerava tok radnog fluida. što obezbeđuje bolje zdravstvene uslove. valve. interesantni za primenu u staklenicima. prisutna je viša relativna vlažnost i manja količina štetnih mikroorganizama koji se nalaze u vazduhovodima. valve.85 zavisno od načina dobijanja hladne vode. Ta izgubljena toplota Q0 predstavljena je na slici 3 šrafiranom površinom. • Dobija se topla voda (1. Šematski prikaz prototipa paro-vodenog injektora (1-mlaznik.74 do 0. Pri kogeneraciji električne i toplotne energije stepen korisnosti η može da dostigne 85%. Pored kompresora. odnosno 2500 kW/ha. 20-accumulator.5 bar natpritiska i 130ºC. 1. 15. Tok radnog fluida kroz toplotnu pumpu pri grejanju [3] 1-kompresor. staklenika i dr. Nema potrebe za dodatnom energijom.9 bar. bez naglog duvanja vazduha na prisutne osobe. 18-colder discharge air. koji može da se koristi u staklenicima. 4-svc. 2.5 ºC) i hladna voda: (1. četvorokraki ventil je najvažniji deo. nego da je rad bez kogeneracije. može se zagrejati 8 ha zatvorenog staklenika.za hlađenje i za zagrevanje okolnog prostora. ogleda se kroz mogućnost iskorišćenja tog nisko-temperaturskog dela toplote za zagrevanje stanova. 21-outdoor section. 17-outdoor fan. 22.regulacioni ventil (zatvoren). Termodinamički ciklus sa toplotnom pumpom prikazan je na slici 1.unutrašnji deo Fig. 10-check valve (open). 21. 7unutrašnji ventilator. 12-liquid line. • Stepen korisnosti injektora je η=0. 11-merilo.grejani dovodni vazduh. 19cold outside air. 11-metering device. predstavlja vrstu toplotne pumpe sa delimično otvorenim termodinamičkim ciklusom. pm =5 bar. 13. 3-dovod energije. Dobijeni natpritisak na izlazu iz injektorskog uređaja ukazuje na mogućnost iskorišćenja dela izlazne vodene struje za dobijanje mehaničkog rada. 7-indoor fan.5 bar. ali je srednja vrednost stepena korisnosti η još uvek veća na godišnjem nivou. Uređaj (sl. Sistem staklenih bašti veličine 1 ha pri zagrevanju zahtevaju oko 250 W/m2. 13-svc.19 kg/s. Heating cycle [3] 1-compressor. • Moguća je regulacija svih ulaznih i izlaznih parametara. Parovodeni injektor u kogeneraciji proizvodnje električne i toplotne energije Sl. u kogenerativnom postupku ter- Dvostruko nadzvučni paro-vodeni injektor Parovodeni injektor. 3-difusor) Rezultati protopskog ispitivanja parovodenog injektora [1]. 6. 14-merilo. ne može dalje da se koristi. Specifičnost paro- PTEP 12(2008) 1-2 43 .unutrašnji izmenjivač toplote. 14-metering device. pm=0. 2-mixing chamber. 9-cold room air. 127. kondenzator i isparivač mogu se objediniti u jednom uređaju. Jedna od osnovnih prednosti grejanja i hlađenja prostora toplotnom pumpom je jednoliko uspostavljanje protoka toplog vazduha u prostoriji. 5.četvorokraki ventil. 20akumulator. energije na višem nivou.hladan sobni vazduh. 16spoljašnji izmenjivač toplote. 19 hladan spoljašnji vazduh. ta vodena para je na pritisku nižem od atmosferskog i ima nisku temperaturu (oko 30ºC) tako da njena toplota koja se predaje rashladnoj vodi.

ciklus pare dvojnog pritiska. 44 PTEP 12(2008) 1-2 . B. a) Sl. IV-condenser. Parovodeni injektor zaslužuje mesto u raznim vrstama toplotnih ciklusa jer transformiše nisko temperatursku energiju u energiju višeg reda kojom se može ostvariti koristan rad.3.64. 4. Langley.2008. Qd2 –heat delivered to preheater.64. LITERATURA: [1] [2] [3] [4] [5] Bukurov. 11-izduvni gasovi [2] Fig.com/Serbian/archive/2007-06/2007-06-11voa5.hydristor. p. b) shema postrojenja (I-kotao. konzerviranje toplotne energije i njeno naknadno korišćenje u periodima kada je ona potrebna a cene uzgajanih kultura najviše. Na taj način dostignut vrlo visok stepen korisnosti. čija je emisija minimalna i ne zagađuje klimu u zatvorenim staklenicima mogu da se nalaze 8 ha modernih zatvorenih staklenika. Tokom leta staklenici bi se hladili toplotnim pumpama i slobodnim izvorom rashladne vode (bazeni.3A.: GUD 1s.električna energija. 10-steam extraction for cogeneration. 6-inlet air. 3. III-turbine. 85 – 92. 5parna turbina. Qd1-heat delivered in boiler.: Heat Pump Technology. Pri tome moguće su racionalizacije i inovacije u delu klimatizacije prelaskom na zatvorene staklenike tokom cele godine. Postrojenje koje istovremeno proizvodi električnu energiju i toplotu: a) proces postrojenja u TS. utiče na znatno smanjenje cene energije za klimatizaciju staklenika . II-preheater. Qd1toplota predata u kotlu. Primljeno: 15. Q0 – izgubljena toplota) Fig. 11-exhaust gas [2] ZAKLJUČAK Proizvodnja hrane u staklenicima je najekomičnija. 3-gas turbine.64.dijagramu. čak od 90% [2] tokom grejne sezone sistema zatvorenih staklenika na prostoru 8 ha.što je i najveći trošak. 8-gas. 1-stack. Q0 – lost heat ) Na slici 4 prikazana je šema Simensovog termodinamičkog modernog kombinovanog gasno-parnog generatora električne energije dvojnog pritiska sa kogeneracijom.3A block schematic. Mašinstvo 2(2) (1998). 2004.C. 7. Qd2 –toplota predata u pregrejaču pare. Prentice Hall. U neposrednoj blizini ovakve termoelektrane.moelektrana od 100 MW može da radi sa vrlo visokim stepenom korisnosti. Fakultet tehničkih nauka.3.voanews. Drogan. Šema bloka GUD 1S. 2002. 3-gasna turbina. 6-ulazni vazduh. 4-generator. 9nafta. b) scheme of installment (Iboiler. 4generator. 9-oil. Dobijene uštede energije ostvaruju se kroz „otvaranje“ klasičnog termodinamičkog ciklusa koji omogućavaju ekonomično.com www. Maša: Istraživanje svojstava nadzvučnog parovodenog injektora. IV-kondenzator. London. Tokom leta ne može da se postigne ovako visok stepen korisnosti termodinamičkog procesa.3a advanced 100 MW combined cycle power plant. 2-generator pare. podzemni tokovi) uz pomoć toplotnih pumpi koje bi tada radile u rashladnom režimu. III-turbina. dual pressure steam cycle. 1-dimnjak.2008. Novi Sad. 5-steam turbine. 3. II-pregrejač. Installment which simultaneously produces electric energy heat: a) process in Ts diagram. GUD 1S. doktorska disertacija. 4. 2-heat-recovery steam generator.cfm Prihvaćeno: 23. izuzetno isplativa i zapošljava veliki broj radnika. 8-gas. tako reći besplatno. 7-electric power. b) Sl.7 www. rezervoari. 10-para za kogeneraciju. H.

kao što je sličaj kod sušija. Žilanost mišića tokom različitih predtretmana je ustanovljavana merenjem sile koja je potrebna da sonda prečnika 2 mm prodre kroz obvojne mišiće dugačke 20 mm.gr SUMMARY The octopus has a very firm and tough texture. the treatment of octopus before the heating process can result in faster tenderisation requiring less energy for the heating step. vulgaris ima dva reda sisaljki na svakom pipku dok.3 Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper PHYSICAL AND CHEMICAL PRE-TREATMENT OF OCTOPUSES AIMING AT TENDERISATION WITH REDUCED PROCESSING TIME AND ENERGY REQUIREMENTS FIZIČKI I HEMIJSKI PREDTRETMANI ZA OMEKŠAVANJE MESA OKTOPODA RADI SMANJENJA VREMENA PRERADE I UŠTEDE ENERGIJE Dr Eugenios KATSANIDIS Department of Food Science & Technology. Međutim. Oktopodi generalno imaju vrlo ćvrstu i žilavu strukturu tkiva. E. naročito kada su sveži. For example. whereas E. 1-2. prosečan jestivi dero oktopoda je skoro 85% od cele jedinke. However. Glavna razlika između njih je što O. have a very firm and tough texture. and prolonged heating times that can reach up to an PTEP 12(2008) 1-2 45 . Even though fish and octopus muscles contain similar amounts of collagen. especially when fresh. a tradicionalno je poznato da se to obavlja uz dodavanje neke organske kiseline. Zahvaljujući nedostatku kostiju. sveže meso riba je vrlo nežno i može da se kozumira čak i sirovo. Nije uoćen značajniji uticaj vrste organske kiseline na omekšavanje.auth. Organic acids increased the solubility of collagen responsible for the toughness of the octopus muscle. No difference in the tenderizing effect of different organic acids was observed. Tumbling and the addition of organic acids could be used to shorten the heat processing of octopuses resulting in significant processing time and energy savings. uglavnom zbog uklanjanja mirisa. u poređenju sa ljuskarima kod kojih je taj procenat 45%. as in sushi. the average edible part is close to 85% of the total body weight compared to 45% for crustaceans and 40-75% for teleost fish (Barbosa and Vaz-Pires. radi skraćenja termičkog postupka dorade mesa. usually in boiling water. ušteda energije. while octopus muscle typically requires mechanical pretreatment.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. content and aggregation in the cephalopod muscles (Morales and others 2000). Both species are commonly called “octopus. dokazano je da ove kiseline imaju značajnu ulogu i u omekšavanju. 45-48 UDK: 641. respectively (Sikorski and others 1984. such as tumbling. This toughness is associated with the collagen structure. INTRODUCTION Octopus vulgaris and Eledone moschata are 2 different species of the Octopodidae family that are usually found in the Mediterranean Sea. prerada.” although E. The toughness of the different treatments was assessed by measuring the force required for a 2mm probe to fully penetrate a 20 mm long. široke 10 mm i debele 5 mm. there are great differences in the texture and eating quality of the two. IZVOD Octopus vulgaris u Eledone moschata su dve vrste koje pripadaju famijiju oktopoda i koje uobičajeno nalaze svoje stanište u Mediteranskom moru. moschata ima samo jedna red sisaljki. Ključne reči: oktopod.2% and 1. dotle meso oktopoda zahteva mehanički predtretaman (udaranje.2-2.2-2. vulgaris has 2 rows of suckers in each tentacle. moschata has a single row (Papanastasiou 1976a). p. moschata is also identified as “musky octopus” or “moschios” in Greece. Ova žilavost je posledica kolagenske strukture. jer destabilizuju kolagen. Their main difference is that O. Key wordas: octopus. especially when fresh. Tumbling (mechanical processing) and the addition of organic acids resulted in significant tenderisation compared to the untreated control. content and aggregation in the octopus muscles. predtretman. Efekat različitih predtretmana uz primenu organskih kiselina na omekšavanje kriva oktopoda tokom terrmičkoh tretmana je istraživano u ovom radu. Za obe vrste je odomaćen naziv oktopod. Faculty of Agriculture. The effect of different pre-treatments and the utilisation of different organic acids to tenderise octopus muscles during heat processing was investigated. Aristotle University of Thessalonica. pre-treatment.2-2. Greece ekatsani@agro. 0.2% I 1. Tako na primer. Cephalopods in general and octopus in particular. instrumentom za analizu teksture TA-XT2i. Iako oktopodi i ribe imaju mišiće sa skoro sličnim učešćem kolagena i to 0. processing. 10 mm wide and 5mm thick mantle muscle segment using a TA-XT2i texture analyser. 2004). or with minimal thermal processing. Ustanovljeno je da mehačničko udaranje u kombinaciji sa organskim kiselimana rezultira u značajno omekšavanje mišića u poređenju sa netreriranim primerkom. Due to lack of bones. This toughness is associated with the collagen structure. a što sve rezultira u ukupnom smanjenju vremena dorade i uštedi energije. Morales and others 2000). The collagen in octopus is tenderised mainly during a long heating step. Octopus is a highly nutritious seafood.3% respektivno.3%. treskanje o podlogu) i kasnije dosta dugotrajan termički tretman u vrijućoj vodi da bi se omekšalo.2-2. Ustanovljeno je da kolagen u mišićima oktopoda omekšava uglavnom zbog termičke obrade. ili sa minimalnom preradom. fish muscle is very tender and it can be consumed even in the raw state. velika je razlika u teksturi njihovih mišića i u jestivom kvalitetu. Stoga se zaključuje da mehaničko udaranje zajedno sa organskim kiselinama mogu da se upotrebe kao predtrertmani. energy requirements.

tumbling improves tenderness while NaCl (in low concentrations) helps the extraction of proteins and improves the waterholding capacity of the muscle (Schmidt 1986). UK) at 25oC. usually in boiling water. For the organic acid treatments. The objective of this study was to evaluate the effects of mechanical pre-treatments such as tumbling and of thermal processing in the presence of organic acids such as acetic. Tabela 1. lactic and citric acid. The acetic acid was introduced in the form of distilled vinegar. The samples were selected to have a target weight of 750 g each (± 10%) and they were kept in ice at 0oC. (%) Texture analysis The toughness of the samples was measured with penetration tests conducted on the mantle of the octopus.2 Nivo sirć. The data used for fitting the model were the means of three replications. Experimental design and factor levels for the assessment of the impact of organic acids and heating time on octopus toughness. Samples of muscle (20 mm long.1 0. vulgaris) caught in the Northern Aegean Sea was used for the study. as it is done in industrial practice. Italy).hour of boiling.05 M 0. with the appropriate level of each organic acid. The muscles of octopus have to perform different tasks (i.9 (Stat-Ease Corporation.0. NaCl level (SL). using a 2 mm probe with a test speed of 1 mm/sec. for tenderization. in a steamjacketed stainless steel kettle for predetermined times. boiling time and acetic acid level in the boiling water. In the first study the effect of physical pretreatments was evaluated on musky octopus (E. boiling time and organic acid type and level in the boiling water. A common way to address octopus toughness has been the mechanical “beating” of octopus which is performed in specialized tumbling equipment. Minneapolis. Table 1. Levels of factors for the response surface design in actual values. Surrey. The results were expressed as maximum force. Table 2. in Newtons (1 N = 1 Kg m/s2). The penetration test was preferred over the compression or extensibility test to assess the tenderness of octopus. Godalming. a Box-Behnken response surface design was used with four variables and three levels for each variable as shown in table 1. grasping) than those of other aquatic organisms such as fish and therefore they are structured to withstand more strain. Nivoi uticajnih faktora i njihove stvarne vrednosti Factors Coded Factor Actual values Faktori Kod faktora Stvarne vrednosti Tumble Time TT 5 20 35 Vreme udaranja(min) NaCl Levelž SL 0 0. in a steam-jacketed stainless steel kettle for 10 or 20 min. Traditionally. washed. on the tenderness of fresh octopus. samples were placed in boiling water. while still fresh. required for the probe to fully penetrate the sample. weighed and boiled in water in a steam-jacketed stainless steel kettle for predetermined times. Padova. They were processed one day after harvest. 70 cm diameter) fitted with four stainless steel paddles rotating intermittently at 60 strokes per minute. The experimental design and factor levels. Nagai and others (2002) have utilized acetic acid for the solubilization and isolation of octopus collagen. and processed accordingly. have a tenderizing effect on restructured beef by increasing the solubility and decreasing the thermal stability of collagen. kis. Arganosa and Marriott (1989) have shown that organic acids. In the second study the effect of different organic acids on octopus tenderness was studied. mainly for deodorization purposes. Factor levels.e. including acetic. The effect of other organic acids on the tenderness of octopus has not been thoroughly studied. are given in table 1. Tabela 2. They were processed one day after harvest. are given in table 2. Experimental design and statistical analysis For the first experiment. washed. boiling time (BT) and acetic acid level (AL). The collagen in octopus is tenderized mainly during a heating step. The control samples were placed in boiling water. the octopus was gutted. Morales and others (2000) have attributed these differences to the distribution or morphology of collagen fibers in muscle and to the content of specific collagenous components. because it better simulates the incision of the muscle during mastication. Tumbling was performed in a tumbler that consisted of a cylindrical vessel (70 cm height. The independent variables were tumble time (TT). tumbling time. increasing the tenderness of the final product. namely. MN.0 Nivo NaCl (M) Boil Time BT 5 15 25 Vreme kuvanja (min) Acetic acid level AL 0 0. The connective tissue of octopus is so strong that it is unaffected by high pressure and temperature treatments (200 – 400 MPa for 15 min at 40oC) as reported by Hurtado and others (2001). moschata). Thus. where octopus is tumbled in water or a salt brine (Papanastasiou 1976b). lactic or citric acid. 10 mm wide and 5 mm thick) were taken from the mantle and the analysis was performed with a TA-XT2i instrument (Stable Micro systems. Octopus (O. Plan eksperimenta i nivo faktora potreban za procenu uticaja organske kiseline i vremena vrenja na žilavost oktopoda Organic acid/ Organska kiselina Control (no acid)/ Kontrola (bez kiseline) Acetic/Sirćetna Lactic/Mlečna Citric/Limunska Organic acid concentration/Koncentracija organske kiseline (M) 0. 46 PTEP 12(2008) 1-2 . The octopus was gutted.5 1. The pH of the organic acid solutions was measured by means of a glass electrode pH meter (Hanna Instruments. NaCl concentration of the brine. The force required to fully penetrate the samples was measured and recorded for each run in triplicate and a mean value was obtained. Statistical analysis was performed using the Design Expert version 5. vinegar is added in the boiling water in low levels (1-2%). USA) statistical software. namely. After tumbling. higher force readings corresponded to increased sample toughness and decreased tenderness. The samples were selected to have a target weight of 250 g each (± 10%) and they were kept in ice at 0oC.1 M Heating Time Heating Time Vreme kuvanja (min) Vreme kuvanja (min) 10 10 10 10 20 20 20 20 10 10 10 10 20 20 20 20 METHODS Two studies were conducted. In general. containing 5% acetic acid.

with longer times resulting in lower penetration force and.001).20 0. This was probably due to the fact that the octopus was processed whole (as it is done in industrial practice).19). Increased levels of acetic acid during the heating step resulted in lower penetration forces and increased tenderness. Tumbling time (TT). 2 and the effect of AL and BT on penetration force is presented in Fig.001) when compared to the control treatment and there was no significant interaction between heating time and organic acid addition. Odgovarajuća vrednost sile prodiranja kao funkcija od vremena udaranja i nivoa sirćetne kiseline. pri trajanju kuvanja od 15 minuta i nivou NaCl od 0.1% Force .0001) and there was satisfactory correlation between the actual and fitted values (R2 = 0. meaning that longer tumbling time resulted in decreased toughness. and the NaCl was not in contact with the samples long enough to penetrate the skin and interact with the muscle proteins and the connective tissue. This can be explained by the fact that heat treatment can increase hydrolysis of both the myofibrillar and connective tissue proteins (Pearson 1986). The data were analyzed by the General Linear Model using the MINITAB version 15. 1.54 2. 1. the Dunnett’s test was used (Montgomery 1991). The addition of organic acid during the heating step resulted in lower penetration forces and increased tenderness.4 N.5% PTEP 12(2008) 1-2 47 . OBTAINED RESULTS AND DISCUSSION The statistical analysis showed that the quadratic model fit was statistically significant (p<0. pri koncentraciji NaCl od 0.1 M. Each sample was split in two and the one half was evaluated using the trained panel while the second half was measured on the TA-XT2i texture analyzer.82 2.09 35 28 20 Tumble time Vreme udaranja (min) 12 5 0. 3. 2.27 3. collagen solubility was increased in the presence of acetic acid. The simultaneous effect of tumble time (TT) and boiling time (BT) on penetration force is presented in fig. the desirable range for tenderness corresponds to a penetration force of 1. 4.10 Acetic acid 0. The overall impact of heating time and organic acid addition on the tenderness of octopus muscle is presented in Fig. Arganosa and Marriott (1989) reported that collagen treated with acetic acid had a lower denaturation temperature than untreated collagen. The simultaneous effect of TT and AL is shown in fig.00 0. Treatment effects were compared using the Tukey’s Test and when treatments were compared to a control. the effect of the addition of NaCl was not statistically significant (p=0.99 4. at boil time 15 min and NaCl level 0.82 2. The increased solubility and the decreased thermal stability of collagen. at NaCl level 0. increased tenderness.1% Sl. It was hypothesized that the addition of NaCl in the tumbling water would increase protein solubility and water binding capacity.99 4.09 35 28 Tumble time 12 Vreme udaranja (min) 5 10 20 15 20 5 25 Boil time Vreme kuvanja (min) Fig. These values were determined using a trained panel for sensory analysis that evaluated a different set of samples. could explain the significant effect of acetic acid on the texture of octopus. This is especially important in cephalopods where collagen is responsible for the increased toughness of the muscles (Morales and others 2000). since tumbling is known to help reduce toughness in animal products. Organic acid and boiling time were treated as fixed factors and the concentration of the organic acid was nested within each organic acid variable.Sila (N) 4. 0. boil time (BT) and acetic acid level (AL) had a significant contribution to the tenderness of the samples. and it is attributed to the opening of the protein matrix and the increased solubilization of myofibrillar and sarcoplasmic proteins. Force . consequently. BT) had a significant impact on tenderness (p<0.The second experiment was conducted in completely randomized order with three replications. This was observed for both acid concentrations.5 M i koncentraciji sirćetne kiseline od 0.15 Sirćetna kiselina (%) Fig. Furthermore.05 0.1 (Minitab Inc. The level of significance was chosen to be 0.Sila (N) 4. Prolonged heating at 100oC results in greater conversion of collagen to gelatin and significant tenderization. 2. In general.001).921).1. Samples treated with organic acid and heated for 10 min exhibited similar toughness with the untreated control heated for 20 min.5 M Sl. Response surface plot for penetration force as a function of tumble time and boil time . The coefficient for NaCl level (SL) was not statistically significant. Tumbling time had an inverse relationship with force.05. the overall effect of the addition of the organic acids on the texture of octopus muscle was very significant (p < 0.. resulting in a more tender product (Schmidt 1986) but it was not confirmed by the statistical analysis. USA) statistical software. The effect of the acetic acid level (AL) on the texture was very significant (p<0. 1.27 3. Heat treatment (boiling time. For the second experiment.5 M and acetic acid level 0. in combination with the heat treatment. This is not unexpected. Odgovarajuća vrednost sile prodiranja kao funkcija od vremena udaranja i vremena kuvanja.05 and 0.8 – 2.54 2. Response surface plot for penetration force as a function of tumble time and acetic acid level.

2000. Greece: ION. (Greek). p. Changes during storage and preservation. The addition of organic acids during heat processing of octopus resulted in increased tenderness of octopus muscle. Int J Food Sci Techn 37(3):285-289. Bechtel. Buisson DH. [2] Barbosa A. New York. [4] Montgomery DC. [7] Papanastasiou DP 1976a. 3.Sila (N) 3. Orlando.0 M during tumbling did not affect toughness consistently. Boil time Vreme kuvanja (min) REFERENCES [1] Arganosa GC.J. Prihvaćeno: 12.00 25 0. 2). Scott DN. Athens.86 Force . editor. 4. Solas MT. In P. Marriott NG. Isolation and partial characterization of two types of muscle collagen in some cephalopods. Quality index method(QIM): development of a sensorial scheme for common octopus (Octopus vulgaris). 20:301-343. The effect of heating time and organic acid addition on the tenderness of octopus muscle (means and standard errors) Sl. Inc. Processing and Fabrication. at tumble time 20 min and NaCl level 0. This tenderization effect was observed for all heating times.3. 2001. Orlando.04 2. Nutr. J Agric Food Chem 48(9):2142-2148. Greece: ION. Inc.CONCLUSIONS 5. 4. 3. Suzuki N. Eur Food Res Technol. Yamashita E. [9] Pearson AM.214-216. 1989. 2). Design and analysis of experiments. 2002. 1991. Muscle as food. 213:22–29. FL: Academic Press. Addition of NaCl at levels up to 1. Borderías J. Inc. 3rd Ed.2008.22 0. Response surface plot for penetration force as a function of boil time and acetic acid level. Nagamori K. NY: John Wiley and Sons. resulting in substantial cost savings for the processor. Athens.05 20 15 0. Alieumata (Vol. Montero P. Moral A. Fig. Collagen of octopus Callistoctopus arakawai arm. Primljeno: 10. High-pressure/temperature treatment effect on the characteristics of octopus (Octopus vulgaris) arm muscle.3. prolonged tumbling and heating of octopus muscle resulted in decreased toughness.15 Sirćetna kiselina (%) Acetic acid In conclusion. p. Technologia kai poiotikos elegxos alieumaton (Vol. Food Sci. Odgovarajuča vrednost sile prodiranja kao funkcija od vremena kuvanja i nivoa sirćetne kiseline. In P.20 0. Rev. Mechanical tumbling along with addition of organic acids during boiling can be used to shorten the heat processing of octopus. [3] Hurtado JL.5 M Sl. [10] Sikorski ZE. 1984. CRC Crit. 2004.10 10 5 0. 1986. Muscle as food.49 4. Bechtel. The role of collagen in the quality and processing of fish. 586 p. [5] Morales J. [11] Schmidt GR 1986.J. [6] Nagai T. 649 p. Food Control 15:161-168. pri vremenu udaranja od 20 minuta i novou NaCl od 0m5% Fig. 605 p. (Greek). Vas-Pirez P. J Food Sci 54(5):1173-1176. No difference in the tenderization of octopus was observed for the different organic acids.113-114. FL: Academic Press.68 3.2008. editor. Uticaj vremena kuvanja i organslke kiseline na omekšavanje mišića oktopoda (srednja vrednost i standardno odstupanje) 48 PTEP 12(2008) 1-2 . Organic acids as tenderizers of collagen in restructured beef. Montero P. [8] Papanastasiou DP 1976b.

uz primenu različitih uslova pakovanja. active packaging. od metala. Unapređenje svojstava pojedinih ambalažnih materijala moguća je i unapređenjem tehnoloija proizvodnje ambalažnih materijala. Novim tehnologijama dobijaju se ambalažni materijali poboljšanih svojstava (Lazić i dr. ili primenu vakuuma ili pakovanja u modifikovanoj atmosferi. Odbačena ambalaža čini značajan deo komunalog otpada i značajno zagađuje životnu sredinu. Modern packing means also the use of active and intelligent packaging. očuvanje nutritivnih karakteristika. zaštiti. Lazic. 1989. Lazic. Lazić. Pajin i dr.. dr Jasna GVOZDENOVIĆ *. poboljšanje kvalitativnih svojstava primenjenih ambalažnih materijala. mr Tanja PETROVIĆ** * Tehnološki fakultet. 2007). jer se ovi ambalažni materijali proizvodi iz obnovljivih izvora (Weber. Lazić i dr. intelligent packaging. The improvement of packing process in a conventional sense means modernisation of equipment. Brojne su tradicionalne funkcije ambalaže. promoviše i proda. na savremenoj procesnoj opremi. aktivno pakovanje. 21000 Novi Sad. zaštitu proizvoda. 49-52 UDK: 621.. 1989. the possibility to use biopolymers and edible packaging materials is also reviewed. sa adekvatnim svojstvima. Key words: packaging. Lazić i dr. inteligentno pakovanje. Curaković. 1994. svetlost i gasovi. 2003). Poava bipolimera značajno smanjuje količine ambalažnog otpada. Inteligentno pakovanje komunicira sa okolinom dajući pojedine informacije o kvalitetu upakovanog proizvoda. u neizmenjenom stanju. Mogućnost izbora je velika. Lazić i dr. p. 2000. The paper presents not only the traditional functions of packaging but also the processes of active and intelligent packing. REZIME U savremenim uslovima svi prehrambeni proizvodi se pakuju. zaštitne funkcije ambalaže od nepovoljnih faktora spoljne sredine. Regarding the aspect of environmental importance of packaging materials. Moderno pakovanje hrane nema više samo pasivnu ulogu u zaštiti i prodaji proizvoda. do brojnih složenih funkcije. 11080 Zemun. 1994). 2003. atraktivnost. biopolimeri. The active packaging affects the conditions in the packed food. akivnih i komunkativnih ambalažnih materijala (Hanlon. aktivno pakovanje menja stanje u upakovanoj hrani.. različitih polimera. Ambalaža treba da omogući konzervisanje sadržaja u ambalaži. upakovanu hranu. 1993. pa sve do aktivnog i intelegentnog pakovanja (Ahvenainen. to a great extent. pakovanje. nego. i ako je dobro formirana. kao i prikaz aktivnog i inelegentnog procesa pakovanja. UVOD Tehnoloija proizvodnje prehrambenih proizvoda uključuje i primenu različitih ambalažnih mateijala. SUMMARY Quality and stability of different food products depend. U radu je dat prikaz funkcija ambalaže po tradicionalnom konceptu. Kroz istoriju uloga ambalaže je evoluirala (Robertson. Za mnoge proizvode istraživanjima je pokazan uticaj barijernih svojstava na održivost i kvalitet upakovanih proizvoda (Lazic. kao što su vlaga. inteligentna (Lazic. stakla.798:664 Preglednii rad Rewiev MOGUĆNOSTI SAVREMENOG PAKOVANJA HRANE POSSIBILITIES OF MODERN FOOD PACKING Dr Vera LAZIĆ*. Lazic. hrana. 2006) RAZLIČITI AMBALAŽNI MATERIJALI Kvalitetno proizvedenu i fiziološki vrednu hranu treba sačuvati za duži period. Sve ovo ambalaža ispunjava. packing. 1994. a istovremeno štedi prirodne resurse.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. Nauka o pakovanju daje mogućost poboljšanja zaštitnih efekata ambalažnih materijala primenom ralčitih usova pakovanja. Kvalitet i održivost različitih prehrambenih proizvoda u mnogome zavisi od primenjenih ambalažnih materijala. 2006). Zbog značaja ekološkog aspekta ambalažnih materijala. biopolymers. so the shelf life is prolonged and the quality maintained. Bureau. ako je pravilno odabrana. na primer. Od najprimitivnijih oblika i elementarne funkcije. The application of new packing procedures for packing of different food products is discussed. 1984. The role of modern food packing is not only a passive protection and selling of products. ekonomsku prihvatljivost. ili sa što manje PTEP 12(2008) 1-2 49 . perfection of qualitative properties of applied packaging materials. papira. dat je i prikaz mogućnosti primene biopolimera i jestivih ambalažnih materijala. but also on requirements and procedures of modern packing. Ahvenainen. on packaging materials used. 1997. The intelligent packaging communicates with the surrounding giving some information on the quality of the packed product. 1996). po potrebi da bude aktivne ili čak komunikativna. bul. da bi se produzila njegova trajnost i održao kvalitet. 2006. 1-2. Razmatrana je mogućnost primene ovih novih postupaka pakovanja za pakovanje različitih prehrambenih proizvoda. Unapređenje procesa pakovanja u klasičnom smislu. Savremeno pakovanje podrazumeva i primenu aktivnog i intelegentnog pakovanja. sve do biopolimera. podrazumeva modernizaciju opreme. Imajući u vidu zaštitu upakovane hrane najbitnije su barijena svojstva.. or use of vacuum packing or modified atmosphere packing. Multon. od mono do višeslojnih i kombinovanih ambala<nih materijala. modifiovane amosfere. primene vakuma. ali i od savremenih uslova i postupaka pakovanja. a sve u clju proivodnje zavstveno bezbedne hrane. food. ambalaža treba da prihvati. Ključne reči: ambalaža. 2006). prenese.Od elementarnog atmosferskog pakovanja. ekološku podobnostu. Osnovnu zaštitnu funkciju ambalaža ostvaruje svojim dobrim svojstvima. odnosno pre svega ambalažni materijali se razlikuju po prirodi materijala. Cara Lazara 1 **Poljoprivredni fakultet.

1. Multon. 2003. 2. To znači da iznad upakovanog proizvoda zaostaje određena količina vazduha. 2000).promena.Na izbor utiču i ekonomski faktori. ima dobra mehančka svojstva. Staklenke i boce su značajno zastupljeni za pakovanje proizvoda od voća i povrća. u procesu pakovanja vrši se uklanjanje vazduha. ali je loša baijera za vlagu i gasove. proizvedena drugom tehnologijom daje ambalažni materijal drugih karakteristika. kao što su pakovanje pod atmosferskim. kao i toplotnu provodljivost. primenom različitih uslova pakovanja(Ahvenainen.. 2006).. 1996). Lazić. uglavnom. pakovanje pod vakuumom. zavisno od prirode polimera. ili mesa gde se vrši konzervisanje tplotom. željenog roka održivosti. Prikaz mogućnosti koekstrudiranja: različiti raspored i broj ekstrudera. od kaširanja. pored drugih faktora. 2. debljine. Possible combinations in coextrusion: different arrangements and number of extruders. 3. Polimere karakteriše različita propustljivost svetlosti gasova i vodene pare. postojeće procesne opreme. Share of packaging materials in packaging production Papir kao ambalažni materijal je nepropustljiv za svetlost. Uloga ambalaže u zaštiti hrane Fig. sve do momenta upotrebe. zatim polimerni materijali i onda u znatno manjem procentu ostali ambalažni materijali. Sl. Staklo karakteriše nepropustljivost vlage i gasova. višeslojni ambalažni materijali dobrih barijernih svojstava. najčešće se za pakovanje hrane koriste višeslojni i kombinovani materijali proizvedeni najsavremenijim postupcima. combinations of layers and polimers from which different layers are made Metal kao ambalažni materijal ima odlična barijena svojstva. osobina ambalažnih materijala. Sl. Kod pakovanja većina proizvoda prehrambene industrije ne postavljaju se neki posebni. pogodan je za štampu. RAZLIČITI USLOVI PAKOVANJA Razvojem nauke o pakovanju došlo se do saznanja da se može postići bolji zaštitni efekat ambalažnih materijala. odnosno pakovanje u modifikovanoj atmosferi i aseptičko pakovanje. pojedini proizvodi industrije mesa i konfekcionirani sirevi. ali selektivna propustljivost svetlosti. temperature. Lazic. značajnu ulogu ima i pravilno odabrana i upotrebljena ambalaža od različitih ambalažnih materijala. specifični uslovi. 1. Ista kombinacija ambalažnog materijala . prirodni resursi i ekološki aspekti. pritisaka. U očuvanju njenog kvaliteta.2006). 1994. te se oni pakuju pod normalnim atmosferskim uslovima. 50 PTEP 12(2008) 1-2 .The role of packaging in preserving foodstuffs Izbor ambalažnog materijala za pojedine prehrambene proizvode zavisi od više faktora. 2007). Tako se najčešće pakuju praškasti proizvodi. slika 2 (Lillian. Pošto pojedini polimerni materijali nemaju dovoljna dobra svojstva. kombinacije slojeva i vrste polimera od kojih se mogu izraditi različiti slojevi Fig. Na slici 3 su prikazane mogućnosti savremene tehnologije koekstruzije (Stepanić i dr. Sl. Za vkuumsko pakovanje koriste se. vakuumiranjem. 3. Za pakovanje posebno osetljivih proizvoda na dejstvo kiseonika iz vazduha. te se koristi za pakovanje različitih proizvoda voća i povrća. ali i od tehnologije proizvodnje. normalnim uslovima. Ambalažni mterijali se pre svega biraju u zavisnosti od osobina prehrambenih proizvoda. Lazić i dr. Polimeri.Udeo materijala u proizvodnji ambalaže Fig. Uloga ambalaže je mnogostruka i prikazana je na slici 1 (Bureau. pored papira dominiraju kao ambalažni materijali. što pruža veću mogućnost adekvatnog izbora.. pakovanje u zoni zaštitnog gasa ili smeše zaštitnih gasova. Istraživanja pokazuju da se kao ambalažni materijali najviše koriste papir i katon. 1989). postupcima pasterizacije ili sterilizacije. ekstruzionog oslojavanja do koekstruzije (Lazić i dr. Veoma je zastupljen za pakovanje hrane gde se koristi kao transportna ambalaža ili u kombinaciji sa drugim ambalažnim materijalima (Gvozdenović.

2. U tabeli 1 su date mogućnosti dužeg čuvanja proizvoda voća i povrća u uslovima kontrolisane atmosfere. Istraživanja pokazuju da upotreba polimernih filmova impregnisanih sa antioksidansima u pakovanju hrane. pod sterilnim (aseptičkim) uslovima. kao što su disanja (sveže voće i povrće). a dodaje se inertni gas (N2. Antioksidansi koji se najviše koriste za aktivno pakovanje su BHA (butil hidroksianizol) BHT (butil hidroksitoluen) ili TBHQ (tercijalni butil hidrohinon). U nove trendove pakovanja svakako spada i sve veća primena jestivih biopolimernih ambalažnih materijala. antioksidansi i konzervans (Ahvenainen. Absorbcioni sistemi absorbuju neželjene materije. Weber. ili zagađenosti insektima. Razvoj materijala baziranih na bakterijskoj celulozi je u toku. Inteligentno pakovanje kominicira sa okolinom dajući pojedine informacije o kvalitetu upakovanog proizvoda. BIOPOLIMERI Biomaterijali (biopolimeri) su polimeri proizvedeni iz obnovljivih izvora. vlaga. Odstranjuje se vazduh. da bi se produžila njegova trajnost i održao kvalitet. ugljen-dioksid. U svim ovim slučajevima moguća je primena aktivnog pakovanja radi eliminacije ili umanjenja nabrojanih efekata (Ahvenainen. Očuvanje voća i povrća tokom skladištenja i transporta u uslovima kontrolisane atmosfere Table 1. Do pogoršanja kvaliteta prehrambenih proizvoda dolazi zbog PTEP 12(2008) 1-2 51 . Monomeri se proizvode fermentacijom ugljenohidratne sirovine 3. Oksidacija masnih kiselina je glavni uzročnik promena hranljive vrednosti i organoleptičkih osobina namirnica koje sadrže masnoće. odnosno jedinjenja kao što su kiseonik. Oni su biorazgradivi. Polimeri koje proizvode mikroorganizmi i genetski modifikovane bakterije. askorbinska kiselina i α-tokoferol. razvijen je i proces aseptičkog pakovanja. različitih fizičkih procesa (dehidratacija). rok trajanja koji je i prihvatljiv za potrošača. Pod aseptičkim pakovanjem podrazumeva se pakovanje sterilizovanih proizvoda. otpuštajući sistemi /releasing systems / i ostali sistemi. 2006): 1. iako nije hladno skladišten. Tokom skladištenja. Preservation of fruit and vegetable during storage and transport under controlled atmosphere Temperaturno Kontrolisana atmosfera PROIZVOD/ područje Controlled atmosphere PRODUCT Temperature %CO2 %O2 interval (OC) Jabuka 2-3 1-2 Apple Trešnja 0-5 3-10 10-12 Cherry Nektarmina 0-5 1-2 5 Nectarine Breskva 0-5 1-2 5 Peach Kruška 0-5 2-3 0-1 Pear Jagoda 0-5 10 15-20 Strawberry Avokado 5-13 2-5 3-10 Avokado Banana 12-15 2-5 2-5 Banana Grejpfrut 10-15 3-10 5-10 Greapefruit Limun 10-15 5 0-5 Lemon Narandža 5-10 10 5 Orange Mango 10-15 5 5 Mango Papaja 10-15 5 10 Papaya Ananas 10-15 5 10 Pineapple Dunja 5-10 3-5 10-15 Quince Paradajz 12-20 3-5 0 Tomato različitih procesa. Polimeri proizvedeni klasičnom hemijskom sintezom uz korišćenje obnovljivih biomonomera. 2003). mikrobioloških procesa. Druga tehnika aktivnog pakovanja je primena otpuštajućih sistema koji aktivno dodaju ili emituju jedinjenja u upakovanu hranu ili u slobodan prostor u ambalaži. dobijaju se sterilni (komercijalno sterilni) proizvodi (Lazic. Imaju primenu za proizvodnju ambalažnih materijala i ambalaže za pakovanje prehrambenih proizvoda. nego aktivno pakovanje menja stanje u upakovanoj hrani. biopoliester polimerizovan od monomera mlečne kiseline. Biopolimeri se mogu podeliti u tri osnovne kategorije prema njihovom poreklu i načinu proizvodnje (Robertson. Termin biorazgradivost znači da u biosferi postoji barem jedan enzim koji ubrzava razgradnju hemijskog lanca datog polimera. povećava stabilnost proizvoda prema oksidaciji. holesterol i drugo. kiselosti ili nekim drugim svojstvima. Na primer polilaktička kiselina. Polimeri ekstrahovani/izolovani direktno iz biomasa. Antioksidansi su hemijska jedinjenja koja mogu da spreče ili uspore oksidaciju nezasićenih masnih kiselina u hrani. zbog eliminacije kiseonika. Ako su svi ovi uslovi ispunjeni. laktoza. Ovaj postupak pakovanja podrazumeva izmenu atmosfere iznad proizvoda. sastav upakovane hrane se menja do onog koji proizvodjači žele i postiže se optimalni nutritivni sadržaj. koje primenom odgovarajućih indikatora nadgleda stanje upakovane hrane. . 1993. kao što su ugljendioksid. CAP). Tabela 1. Jestivi omotači bazirani su na različitim mešavinama mlečnog seruma proteina. sa mogućim učešćem kiseonika. Primeri su neki polisaharidi (skrob i celuloza) i proteini (kazein i gluten). CO2) ili njihova smeša. daje informacije o temperaturi. Antioksidansi mogu biti inkorporirani u različite polimerne materijale kao što su polietilen niske gustine ili polipropilen. etilen. Do danas ova grupa biobaziranih materijala se sastoji uglavnom od polihidroksialkonoata.Osim aktivnog poznato je inteligentno pakovanje. Da bi se ispunio zahtev što dužeg čuvanja osetljivih prehrambenih proizvoda na sobnoj temperaturi.Nova tehnologija pakovanja je pakovanje u modifikovnaoj ili kontrolisanoj atmosferi (MAP. 2003). i u sterinu ambalažu. nepoželjnih hemijskih procesa (oksidacija masti). Tehnike aktivnog pakovanja se dele na: absorpcioni sistemi /scavengers /. Aseptičko pakovan sterilni proizvod treba da ima trajnost nekoliko nedelja ili meseci. NOVI TRENDOVI Moderno pakovanje hrane nema više samo pasivnu ulogu u zaštiti i prodaji proizvoda. 1989). skroba i aditiva i mogu da se koriste za pakovanje i zaštitu različitih proizvoda. Apsorberi kiseonika se mogu koristiti kod različitih proizvoda koji sadrže ulja i masti.

3-4. Gvozdenović. Polimeri 10(6)160-166. [19] Weber. Korhec. International Journal of Food Science & Technology. I: Influence of semipermeability of packaging materials and packagings on the atmosfere in the packaging. V. [10] Lazić.399. University. p. Vera. [12] Lazić. Petrović. A: Prevention of ripening in fruits by use of controlled atmospheres. J. J. Tasić. što je posebno značajni sa ekološkog aspekta. Jasna. Curaković. [15] Lillian. Takođe se pretpostavlja razvoj novih tipova biopolimera. V: Uticaj ambalaže i uslova pakovanja na kvalitet Kačkavalja. M: Influence of packaging on the rheological characteristics of Kashkaval. 78-81. (1980). Multon. Jasna. 34 (3):45. Išpanović. Prehrambena industrija. Šarić. Ljiljana. G: Materijali i uslovi pakovanja funkcionalnog napitka od surutke. M. T: Novi trendovi pakovanja u industriji prerade mleka. [4] Hanlon. Gvozdenović. 46. 1994. New York. CHISA 93’. N: Razvoj novog ambalažnog materijala za pakovanje mleka. Proceedings. L: Food Packaging Technology. European Concerted Action. Finland. 664 (1993). D: Aktivno pakovanje u mlinsko pekarskoj industriji. [14] Lazić. Palmerston North. V. Hrana i ishrana. VTT Biotechnology. Gvozdenović. Takač. Krunić. M.s. [2] Bureau. [3] Gvozdenović. Acta Alimentaria. odnosno do momenta upotrebe. Nataša. Faculty of Technology.s. Gvozdenović. Gvozdenović.Gvozdenović. s. 78-81. Curaković. [9] Lazić. L. Doktorski disertacija. Cambridge. 11th International Chemical Equipment Desing and Automation. L: Bioplastics in Food Packaging. 3-4 (2000) 87-90. pružaće sve potrebne informacije o proizvođaču i kvalitetu proizvoda u svakom trenutku od proizvođača do potrošača. V. J.Food Technology.2008. [8] Lazic. Bašić. prate napredak u postojećim procesima pakovanja. R: Novel Food Packaging Techniques. VCH Publishers. J. Prag. [6] Lazic.153-161. [7] Lazić. J: Handbook of package engineering. London. New York. (2006) Primljeno: 10. San Francisco. V. L. Prihvaćeno: 12. (2006). V: The quality and shelf life of sterilised milk in different packaging sterilized by ion radiation. 1-2. 62-65. Vol. 41: 1-5 (2006). O. 52 PTEP 12(2008) 1-2 . Massey University. [17] Robertson. Gvozdenović. 367 (1996). Prehrambena industrija. Inc. Ikonić. [11] Lazić. Vujković.. 534 (2003). [16] Pajin.397. J. Petrović. (1993). skripta. Pejin. Weinehim.I International Congress. I. M. Thesis. Prehrambeni proizvodi. Ambalaža će štititi hranu.XI Symposium NODA. (2005). V.26(2). G. Novi Sad. p. Prehrambena industrija. Academic Press. (2003).58-65.3. [18] Stepanić. (1989). J. J.C: Biobased Packaging Materials for the Food Industry STATUS AND PERSPECTIVES. [5] Kader. (1997). Vera. Tehnološki fakultet Novi Sad. (1989). 1-2. (2006). J: Shelf life of a dragee product based on sunflower kernel depending on packaging materials used. Lazić. New Zealand. primjena i kombinacije slojeva višeslojnih crijevnih filmova. Novi Sad. V. Food Technol. 1984.. P: Packaging materials and conditions for packing of fresh meat. vol. B. V: Ambalaža i pakovanje. J. February 2006.Novi Sad. Džinić. Fistonić. V. Jovanović.2008. T: Koncepcija linija za koekstrudiranje.Quality and Safety. M. Lazić. kao i veća primena aktivne i inteligentne ambalaže. [13] Lazić. M. LITERATURA [1] Ahvenainen. Tomović. Tanja. (2007).3.ZAKLJUČAK U budućnosti se predviđa veća upotreba modifikovane i kontrolisane atmosfere pri pakovanju. kao i primenu novih dostignuća u oblasti pakovanja. 560. G: Food Packaging: Principles and Practice. Tehnološki fakultet. i njihova veća primena. Sci. p. Prčić. I. Innovative Technologies for Biodegradable Packaging San Jose State.

fiksni troškovi koji nastaju i kada sredstva uopšte nisu aktivna i javljaju se u istom iznosu nezavisno od intenziteta korišćenja sredstava kada su aktivna. nimalne. tako i novca i kapitala. The risk results from the fact that the investment of capital. keeping and insurance of the invested funds require organising of certain functions and management of the company. nezavisno od toga da li se uloženi kapital koristi ili ne koristi. which can be achieved depending on profitability and profit gained relating to invested capital Key words: risk. To su fiksni troškovi koji nastaju i kad uložena sredstva uopšte nisu aktivna. For instance. jer je MATERIJAL I METOD RADA U radu su analizirane mogućnosti procene rizika poslovanja poljoprivrednog preduzeća i date su varijante obezbeđenja mi- PTEP 12(2008) 1-2 53 . čuvanje i osiguranje uloženih sredstava iziskuje organizovanje pojedinih funkcija i uprave preduzeća. presents a business risk. finansijski i ukupni. 1-2. Sa aspekta razmatranja poslovnog rizika. bitan je maksimalni poslovni dobitak. stalno menjaju. evalutiation. poljoprivredno preduzeće. koji se moraju pokriti da bi se izbegao poslovni gubitak. amortizacija mora da postoji bez obzira na stepen korišćenja osnovnih sredstava i to zato što je upotrebna vrednost osnovnih sredstava vremenski ograničena. manji rizik i obrnuto. da bi preduzeće ne samo opstalo. odnosno kapital. Tako npr.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. Npr. razvoj i rast preduzeća. Polazeći od činjenice da je u preduzeću postignuta optimalna struktura proizvodnje. tj. kao načina izbegavanja ili ublažavanja rizika. capital. poslovni dobitak. odnosno maksimalne akumulacije. costs of depreciation of capital and the company organisation present fixed charges that have to be covered in order to avoid business loss. procena. dr Dušan MILIĆ ** * Poljoprivredni fakultet. ukupno uloženi kapital treba da „odbaci“ pozitivan finansijski rezultat. is itself a certain cost.e. što zahteva princip rentabilnosti. Beograd – Zemun.53 . poslovni rezultat sadrži u sebi kamate. pri čemu nastaju troškovi koji su najvećim delom nezavisni od intenziteta poslovanja preduzeća. Budući da se prilike na tržištu. što se u različitom stepenu odražava na preduzeće. uz vrednosno iskazane ekonomske pokazatelje. S obzirom da ceo postupak iziskuje više prostora i duži računski postupak. Hence. amortizacija osnovnih sredstava mora da postoji bez obzira na stepšen njihovog korišćenja. Ulaganjem novca i kapitala neophodne su informacije o riziku i rentabilnosti ulaganja. Ključne reči: rizik. predstavlja poslovni rizik. Rizik i rentabilnost ulaganja su usko povezani – veća rentabilnost. troškovi amortizacije i organizacije preduzeća predstavljaju fiksne troškove. SUMMARY Uncertainty of accomplishing the business results as a profit on totally invested funds. not related to the company operation. occur. whereby certain costs. agricultural enterprise. poslovanje. a to se postiže u zavisnosti od rentabilnosti i ostvarenog prinosa na uloženi kapital. kao i o vremenu imobilizacije ulaganja. poslovni rezultat predstavlja razliku između marže pokrića i rashoda perioda bez kamata.56 UDK: 658. depreciation of capital has to exist regardless of capital assets usage and because the utility value of the capital assists are time limited. odnosno. Dakle. UVOD S obzirom da osnovni cilj poslovanja preduzeća predstavlja maksimiranje dobitka na duži vremenski rok. Dobar finansijski položaj podrazumeva sposobnost finansiranja proste u celini i dela proširene reprodukcije iz sopstvenih sredstava. Teorijsko-metodološki je prikazan postupak ostvarivanja optimalne strukture proizvodnje u preduzeću koje proizvodi širi asortiman proizvoda uz veći broj ograničenja. Trg Dositeja Obradovića 8 REZIME Neizvesnost ostvarenja poslovnog rezultata kao prinosa na ukupno uložena sredstva. na hipotetičkom modelu bilansa uspeha analizirane su pojedine pretpostavke pomeranja pariteta input-autput cena ili povećanja fizičkog obima proizvodnje u cilju ostvarenja odgovarajuće akumulacije. finansijska funkcija treba da definiše ciljeve finansijske politike i da razvije strategiju i taktiku finansijskog upravljanja u skladu sa ciljevima. Nemanjina 6 ** Poljoprivredni fakultet. pojedini kalkulativni obračuni su izostavljeni. kao i kojim se intenzitetom koristi. poreze iz rezultata i neto dobitak. This is a fixed charge occurring even if invested funds are not active.. finansijska politika treba da se kreira tako da sa poslovno-finansijskog aspekta obezbeđuje stalnost. Rizik ostvarenja prinosa na ukupno uloženi kapital proizilazi iz činjenice da samim ulaganjem kapitala nastaju određeni troškovi. REZULTATI I DISKUSIJA Kao prinos na ukupno uloženi kapital. Dakle. održavanje takve dugoročne strukture sredstava i izvora finansiranja koja obezbeđuje trajno održavanje likvidnosti. već i stalno napredovalo. kako roba. Polazeći od cilja poslovne politike. Also. Isto tako. kao i održavanje strukture kapitala sa stanovišta vlasništva u skladu sa rizikom poverilaca i finansijskim rizikom ostvarenja pozitivnog finansijskog rezultata. Prema tome. finansijska strategija i taktika upravljanja moraju stalno da se prilagođavaju novim prilikama.14/. samim ulaganjem kapitala nastaju određeni troškovi. Pri tome se mogu izdvojiti tri rizika – poslovni. rashode finansiranja. regardless of whether it is spent or no and by which intensity it is spent. business. i. Novi Sad. 17 Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper MOGUĆNOST PROCENE RIZIKA POSLOVANJA POLJOPRIVREDNOG PREDUZEĆA THE POSSIBILITY OF THE BUSSINES RISIK EVALUATION OF THE AGRUCULTURAL ENTERPRISE Dr Zorica SREDOJEVIĆ *. p. odnosno maksimalan prinos na ukupno uloženi kapital. nezavisno od toga da li se uloženi kapital koristi ili ne koristi i kojim se intenzitetom koristi. To su tzv. Rizik proizilazi iz činjenice da.

3. odnosno maksimalno potrebna akumulacija može obezbediti promenom strukture proizvdnje.2. Postupkom iteracija dolazi se do konačnog rešenja u kome dominirajuće pozicije zauzimaju proizvodi s višom maržom pokrića. Kod izdvojenih aktivnosti prodaje dobijenih proizvoda i kupovine sredstava za proizvodnju u preduzeću koeficijente ekonomske funkcije predstavljaju prodajne. npr. u suštini. ove veličine se upravo izračunavaju u postupku linearnog programiranja. S druge strane.... i = 1. uz pomoć linearnog programa. .66%. Planirani paritet prodajnih i nabavnih cena.3. obim proizvodnje i prodaje.. x2.2. U slučaju utvrđivanja strukture proizvodnje sa najnižim ukupnim iznosom troškova (problem minimiziranja ekonomske funkcije). varijabilni troškovi i marža pokrića. u polaznom programu predstavljaju jedinicu proizvodnih aktivnosti. izraženo sistemom linearnih nejednačina... čini odnos između planiranih prihoda od prodaje i planiranih varijabilnih troškova po jedinici proizvoda. aij. Dejstvo ograničavajućih faktora. Zatim se.. koeficijenti ekonomske funkcije predstavljaju iznos marže pokrića po jedinici proizvodnih aktivnosti. xn.2. jedan hektar zemljišta.. tj. a u optimalnom rešenju broj jedinica sa kojim su pojedine aktivnosti zastupljene u strukturi proizvodnje u preduzeću. npr.2.. Na osnovu navedenog proračuna. itd. pored pokrića rashoda perioda. za oko 10. Ukoliko optimalna struktura proizvodnje „odbacuje“ ukupnu maržu pokrića u visini iznosa koji tereti maržu pokrića. visina marže pokrića u većoj meri može da zavisi od optimalne strukture proizvodnje. odnosno količina dobijenih proizvoda po jedinici proizvodnih aktivnosti).. Kao promenljive.3. Ako preduzeće proizvodi više proizvoda.2. objektivna ekonomska potreba. obezbeđuje da se u toku postupka utvrđivanja optimalnog rešenja (optimalne strukture proizvodnje) ne prekorače raspoloživi kapaciteti proizvodnih faktora. bi. Ovaj postupak se primenjuje u preduzećima kod kojih nije moguće menjati asortiman proizvodnje.. Uvek postoji neki faktor koji ograničava vek trajanja osnovnog sredstva i u tom veku njegova vrednost kroz amortizaciju mora da bude nadoknađena. troškovi držanja i osiguranja uloženih sredstava. j = 1. odnosno nabavne cene. Visina rashoda perioda zavisi od brojnih faktora. paritet inputa i autputa. moraju da budu organizovane pojedine funkcije i uprava preduzeća i u vezi s tim nastaju troškovi koji su u najvećem delu nezavisni od intenziteta poslovanja preduzeća. raspoloživa površina obradivog zemljišta i sl.m.2. utvrđuje obim i struktura proizvodnje koji „odbacuju“ najvišu ukupnu maržu pokrića. Kapacitet (ograničavajućih) proizvodnih faktora. ekonomskih građevina. usled povećanja nabavnih cena. Ukoliko je potreban procenat pomeranja globalnog pariteta prodajnih i nabavnih cena kako je to dato u tab. neophodno povećati prodajnu cenu na 26.. ili pod uticajem ekonomske zastarelosti ili ekonomske i ekološke nepodobnosti. koeficijente ekonomske funkcije će predstavljati iznosi varijabilnih troškova po jedinici proizvodnih aktivnosti u preduzeću. Ovi koeficijenti se nazivaju još i tehničkim koeficijentima. Označavaju se i kao koeficijenti kriterijuma optimiranja. Prinos na uloženi kapital je..3. a linearna funkcija (Z) kao ekonomska funkcija.3.. a slabi udeo s nižom maržom pokrića po jedinici proizvoda.. onda globalni paritet prodajnih i nabavnih cena treba ispraviti na 2. mogu da imaju različito ekonomsko značenje u zavisnosti od konkretnog zadatka optimiranja. što znači da će prodajna cena biti 22 EUR. Varijanta 1...1. i = 1. onda je u cilju ostvarenja minimalne. od kojih su najbitniji: visina ulaganja u osnovna sredstva.. Dakle.. a to je ona struktura koja „odbacuje“ najvišu ukupnu maržu pokrića. ostvariće veću maržu pokrića. Koeficijente linearne funkcije cj. veličina kapaciteta kojim se ostvaruje neutralan poslovni rezultat u odnosu na ukupan kapacitet. Sve to mora se ostvariti u skladu sa rentabilnošću i prinosom na uloženi kapital.... što se utvrđuje na bazi planske kalkulacije. moraju biti sredstva povraćena. troškovi preduzeća nastaju nezavisno od intenziteta korišćenih sredstava. kao razlike između marže pokrića i rashoda perioda. povećaju varijabilni troškovi sa 10 na 12 EUR. uglavnom predstavljaju naturalne utroške proizvodnih faktora. obim ulaganja rada je ograničen raspoloživim kapacitetom radne snage. pod sledećim ograničavajućim uslovima: ∑a x ij j =1 n j ≤ bi (za sve i = 1... visine utroška inputa.. to znači da se minimalna. čija linearna funkcija (Z) treba da dostigne svoju maksimalnu (ili minimalnu) vrednost.m. raspoloživi kapacitet radne snage. može se zaključiti da.. nijedno osnovno sredstvo ne može neograničeno da traje ili zbog prirodne ograničenosti (npr.. Na visinu marže pokrića utiču: prodajne cene prozvoda.3.n.3. Npr. a on zavisi od visine marže pokrića i rashoda perioda. Ukoliko su sredstva uložena.. racionalnost organizacije preduzeća. odnosno maksimalne akumulacije paralelno se radi u dve varijante.2... a planirani varijabilni troškovi po jedinici proizvoda 10 EUR. tj: Z= ∑c x j j =1 n j → max (min). neohodno da se teži maksimizaciji poslovnog rezultata..2:1. j = 1. U slučaju utvrđivanja optimalne strukture proiz- vodnje pri kojoj bi se u datim uslovima mogao ostvariti maksimalni iznos dobiti preduzeća.n proizvodne aktivnosti u modelu linearnog programiranja. kod kojih prvi indeks i = 1. Proračun ostvarenja minimalne..n.. br. 7. ukoliko se donese poslovna odluka da se akumulacija ostvaruje na osnovu cena.4 EUR. Tako je npr.. ako je planirana prodajna cena nekog proizvoda 20 EUR.2. Optimalna struktura proizvodnje utvrđuje se tako što se za svaki proizvod na bazi planske kalkulacije po jedinici proizvoda utvrđuje: tržišna vrednost proizvodnje. odnosno količine dobijenih proizvoda po jedinici proizvodnih aktivnosti (utrošak časova rada. Ako se tokom godine.. časova upotrebe mašina i sl. grlo stoke i sl. obim biljne proizvodnje ograničen raspoloživom površinom obradivog zemljišta. odnosno maksimalna akumulacija može da se ostvari pri planiranom fizičkom obimu proizvodnje i prodaje pod uslovom da se planirane prodajne cene povećavaju za odgovarajući procenat (tabela 1. Pri tome se uzimaju u obzir proizvodna i tržišna ograničenja za svaki proizvod posebno. ili funkcija cilja. mora se obezbediti njihovo čuvanje i osiguranje.njihova upotrebna vrednost ograničena. Potrebna minimalna.m) i pod uslovom nenegativnosti: xj ≥ 0 (za sve j = 1.n.) i da se tako uspostavljen globalni paritet prodajnih i nabavnih cena održava tokom cele godine. Promenljive xj. odnosno poslovnog dobitka. Input-output koeficijenti. troškovi amortizacije i troškovi preduzeća predstavljaju fiksne troškove. u stvari. j = 1. mašina. utvrđuje se optimalna struktura proizvodnje. preduzeće koje uspe da pomeri strukturu proizvodnje u korist proizvoda kod kojih je najveća razlika između prodajne cene i varijabilnih troškova po jedinici proizvoda. visina troškovi prodaje.. odnosno maksimalne akumulacije. onda je globalni paritet prodajnih i nabavnih cena neophodno održavati tokom cele godine. S obzirom na proizvodna i tržišna ograničanja. planirani globalni paritet je 2:1. a drugi indeks j = 1.n). a ne neki proizvoljni zahtev vlasnika.. 54 PTEP 12(2008) 1-2 . vek trajanja višegodišnjih zasada je biološki ograničen). Kod preduzeća koja proizvode više proizvoda. odnosno rashode perioda koji se moraju pokriti da bi se izbegao poslovni gubitak. kao razlika između vrednosti dobijenih proizvoda i iznosa direktnih varijabilnih troškova. iznos pod red. Matematički model simplex metode se često izražava na sledeći način: Odredi zastupljenost (struktura) promenljivih x1..2.m označava proizvodne faktore.3.... Poslovanjem je. Znači.3.

/10. 852 2.000 Planned fixed and prevalent fixed expense without interest Planirani neto rashodi finansiranja/ 5.):1. Percentage participation contribution margin in income from salle Potreban obim proizvodnje i prodaje za ostvarenje neutralnog poslovnog rezultata (4.):1.000 10.5.000 4.b. 25. Varijanta 2. 10. cilj za preduzeće nije bitno samo finansiranje proste reprodukcije iz sopstvenog kapitala. Konačna varijanta bilansa uspeha Table 2.000 10.)/ Contribution margin Iznosi koje terete maržu pokrića (4.1.40% pomeranja globalnog pariteta prodajnih i nabavnih cena u korist prodajnih doprinosi ostvarenju minimalne akumulacije.922 Necessary percentage to increase physical scope production and salle for make neutral business result Potreban obim proizvodnje i prodaje za ostvarenje neutralnog bruto finansijskog rezultata ((4. pri čemu se mora imati u vidu da jedan procenat povećanja obima proizvodnje i prodaje.5. 7. x 100)/ Necessary percentage production and salle for make neutral gross business result 4.328 26. mora da nastoji da supstituiše pozajmljeni kapital sopstvenim. 5. 500 Planned net expense by finances Planirani poslovni dobitak (3.000 12.91% Preduzeće koje je finansirano iz pozajmljenog i sopstvenog kapitala. x 100)/ Percentage participation contribution margin in income from salle Potrebni prihodi od prodaje za ostvarenje akumulacije (4.000 8.779 989 2.000 Planned variable costs 3.779 Procenat učešća marže pokrića u prihodima od prodaje (3. iznos pod red.000 5. x 100)/ 11. accumulat. x 100)/ Necessary income from salle for make accumulation Potreban procenat pomeranja planiranog globalnog pariteta cena u korist prodajnih za ostvarenje akumulacije ((4. 40% 40% 6. 1. 22.+ 12.000 8. 12.-2. 4. 500 1.-8)/ Planned net profit 2.000 4. To se postiže tako što se sopstveni kapital uvećava iz finansijskog rezultata. znači da preduzeće ima rast i na taj način jača svoj položaj na tržištu ili uvodi nove tehnologije i proizvodi konkurentske proizvode. isto koliko povećanje obima proizvodnje i prodaje za 1%. Potrebna minimalna.473 me.1. 5. Ukoliko postiže proširenu reprodukciju. 4. Mogućnost ostvarenja minimalne i maksimalne akumulacije (EUR) Table 1.-4.)/ Sum wich to load contribution margin Planirani fisni i pretežno fiksni rashodi bez rashoda po osnovu finansiranja/ Planned fixed and prevalent fixed expense without expense by base finances Planirani neto rashodi finansiranja/ Planned net expense by finances Planirani porezi iz finansijskog rezultata/ Planned tax from financial result Dodatni porezi iz finansijskog rezultata u visini akumulacije/ Addition tax from financial resultin level accumulation Potrebna akumulacija/ Necessary accumulation Procenat učešća marže pokrića u prihodima od prodaje (3. Međutim. 26. U ovom modelu. doprinosi ostvarenju minimalne. do 4. Time bi preduzeće obezbedilo finansiranje proste reprodukcije iz sopstvenog kapitala i obezbedilo bi opstanak.Tabela 1.131 Planned business profit Planirani bruto finansijski dobitak (6./1.)/ 45. Final variant balance success (EUR) R./1. supstitucija tokom roka otplate pozajmljenog kapitala mora da bude najmanje u visini razlike između dospele glavnice za otplatu pozajmljenog kapitala i amortizacije. 10. x 100)/ Necessary percentage to increase physical scope production and salle for make accumulation with planned global paritet prices Minimalna Maksimalna akumulacija akumulacija Maximal Minimal accumulat. supstitucija mora da bude potpuna. b.000 12. a pri konačnoj otplati pozajmljenog kapitala. Marža pokrića (1.984 5. u istoj meri koliko i pomeranje globalnog pariteta prodajnih i nabavnih cena u korist prodajnih i to za procentualni iznos koliko marža pokrića učestvuje u prihodima od prodaje.-5. Pokazatlj / Parametar Iznos/ Sum Planirani prihodi od prodaje/ 1. Planirani neto dobitak (7.78% 10. 12.853 Planned tax from result 9.631 Planned gross finance profit Planirani porezi iz rezultata/ 8. odnosno maksimalne akumulacije.2. x 100)/ Necessary percentage to move planned global paritet prices in benefit salle price for make accumulation Potreban procenat povećanja fizičkog obima proizvodnje i prodaje za ostvarenje akumulacije pri planiranom globalnom paritetu prodajnih i nabavnih cena ((6. 4. 8.)/ Contribution margin 10.-3. Pri to- Navedene varijante mogu se međusobno varirati.37% 8.4. 20.014 5. odnosno maksimalna akumulacija može se ostvariti i s planiranim globalnim paritetom prodajnih i nabavnih cena uz uslov da se fizički obim proizvodnje i prodaje poveća u odnosu na planirani za određeni procenat (tabela 1.-1.3. Na bazi na- PTEP 12(2008) 1-2 55 .000 500 1. 3. već i obezbeđenje ber jednog dela proširene reprodukcije.131 Planned income from salle Planirani varijabilni rashodi/ 2. Possibility realize minimum and maxium of accumulation (EUR) R. 2.) Tabela 2. 1..131 20.):10.64% 30. – 2.)/ 6.) / 7. da bi ostvarilo prostu reprodukciju. taj udeo je 40%. što znači da 0.183. br. 5. 66% 12. 4. To zahteva da prirast sopstvenog kapitala iz finansijskog rezultata bude iznad supstitucije pozajmljenog kapitala.131 Planirani fiksni i pretežno fiksni rashodi bez kamate/ 4./5. Pokazatelj / Parametar Planirani prihodi od prodaje/ Planned income from salle Planirani varijabilni rashodi/ Planned variable costs Marža pokrića (1.

yu [5] www. raspoloživa sredstva mehanizacije.2008. Sredojević. može li se i u kojoj meri povećati obim proizvodnje.privsav. koji nije duži od godinu dana. sa stanovišta ograničenja nabavke inputa i prodaje autputa. 56 PTEP 12(2008) 1-2 .yu Primljeno: 10. zatim trajno obrtna sredstva i trajna ulaganja u druga preduzeća. Beograd.edu. visok je poslovni rizik. od stručnjaka za tržište.co.ac-brocer. radna snaga.eccf. Ukoliko se sa manjim iznosom prihoda pokrivaju varijabilni rashodi i fiksni rashodi bez rashoda finasiranja. Dugoročna imobilisana sredstva čine osnovna sredstva i dugoročni plasmani. a poslovni rezultat se utvrđuje kao razlika između prihoda i varijabilnih rashoda uvećanih za fiksne rashode bez rashoda finansiranja. Trajno imobilisa- LITERATURA [1] Krasulja. a time je manji poslovni rizik ulaganja.3. onda je stopa rentabilnosti ukupnih ulaganja viša (odnos poslovnog dobitka i ukupnih ulaganja).vedenih proračuna.Projekat Poljoprivreda i ruralni razvoj Srbije u međunarodnim integracionim procesima . broj grla. Neizvesnost ostvarenja bruto dobitka. Ivanišević. U zavisnosti od poslovno-finansijske politike preduzeća. koji čini razliku između poslovnog dobitka i rashoda finansiranja. S druge strane.yu [4] www. jer se ne amortizuje. na su ulaganja u zemljište. je ustvari finansijski rizik. [2] Milić. Novi Sad i Poljoprivredni fakultet.yu [6] www. kratkoročna potraživanja i dr. NAPOMENA: Istraživanje je finansirano od strane Ministarstvo nauke i zaštite životne sredine Republike Srbije . smeštajni kapaciteti ili biološka ograničenja – obim proizvodnje (prinos) po jedinici kapaciteta. Poljoprivredni fakultet. Beograd. Zbog visokih fiksnih troškova po osnovu amortizacije. Ekonomski fakultet. Kratkoročna imobilizacija je za sva druga ulaganja (npr.co. dugotrajno i kratkoročno. 2000. 2004.. Visoka ulaganja u osnovna sredstva prouzrukuju visoke fiksne troškove po osnovu amortizacije. Vreme imobilizacije ulaganja može biti trajno. ZAKLJUČAK Poslovni rizik podrazumeva neizvesnost ostvarenja prinosa na ukupno uložena sredstva. može li se i koliko globalni paritet prodajnih i nabavnih cena pomeriti u korist prodajnih.bbs. kao i na osnovu hidrometeoroloških ograničenja.3.149030D. sezonske zalihe. a kumulirani poslovni i finansijski rizik čine ukupni rizik. sa stanovišta proizvodnih ograničanja – oranična površina.2008. [3] www. Prihvaćeno: 12. plodored. stručnjaci za proizvodnju u poljoprivredi treba da daju ocenu.. D.su.ac. mogući poslovni rizici mogu se u određenoj meri izbeći/ili ublažiti pomeranjem globalnog pariteta input-autput cena ili povećanjem fizičkog obima proizvodnje. može se dobiti odgovor za koliko se obim prodaje u fizičkom smislu može povećati u odnosu na planirani.) i ona će se mobilisati u kratkom roku.: Organizacija i ekonomika poslovanja. M. odnosno. Z. odnosno rizik ostvarenja poslovnog dobitka. D.: Poslovne finansije.

obeležja kapaciteta.21 Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper PROIZVODNO-EKONOMSKA I UPOTREBNA VREDNOST KAJSIJE THE PRODUCTION.000 €/ha. Trg D. profit. kao i za proizvodnju kvalitetne rakije (Vlahović. Podizanjem ovakvih voćnjaka može se omogućiti uvođenje racionalne podele rada i savremenih metoda upravljanja proizvodnjom.000 €/ha can be profited in the regular apricot production. slatko. SUMMARY A slight average increase in the number of productive trees (rate of change 0. p. na primer. Plodovi kajsije imaju značajnu hranljivu. Visoka upotrebna. koji karakterišu neredovni i niski prinosi i slab kvalitet voća. Kajsija je veoma cenjeno i kvalitetno voće. Ključne reči: proizvodnja kajsije. voćarstvo i vinogradarstvo) za period 1991-2005. odnosno oko 5.3% u ukupnim troškovima podizanja hektara zasada. koristi se.8 puta. A sum of 441. kompote. godinu u Srbiji je sa oko 1. Ovi problemi nisu karakteristični samo za našu zemlju. kao i pokazatelji relativnih promena pojava u vremenu. Sagledavanje dinamike promena pojava. Voćarstvo kao značajna oblast biljne proizvodnje ima veliku razvojnu perspektivu zbog veoma povoljnih prirodnih uslova za uspevanje većine kontinentalnih voćnih vrsta.24%). Iako je gajenje kajsije prilično rašireno. 57-59 UDK: 338. delom u svežem stanju. Pri proširenju kapaciteta voćarske proizvodnje potrebno je primeniti savremene načine i postupke planiranja i integralnog modeliranja u proizvodnji određenih voćnih vrsta. a posebno hranljiva i dijetoprofilaktička vrednost plodova. Planting costs of 1.6 miliona rodnih stabala kajsije ostvarena proizvodnja iznosila 13. marmeladu. džem. The investment value of 1 ha apricot plantation amounts to approximately 4. 21000 Novi Sad.000 RSD/ha.24%) were observed in the 1991-2005 period. kao i zbog sve veće tražnje voća na domaćem i stranom tržištu. or 5.9 puta i Grčka za preko 4 puta (Đurić. tako i u kraćim vremenskim periodima (petogodištima) i upoređenje prosečne godišnje stope promene zasnovano je na eksponencijalnom trendu oblika: PTEP 12(2008) 1-2 57 . proizvodnja voća u savremenim uslovima postaje sve složenija.17%) i ostvarene proizvodnje kajsije (stopa promene 0.000 €/ha. kako u periodu 1991-2005. Međutim. dijetetsku i zdravstvenu vrednost. neusaglašen sortiment sa potrebama prerade i izvoza voća i prerađevina od voća. Troškovi sadnje sa iznosom od 1. Privlačnost plodova. Investiciona vrednost 1 hektara kajsije iznosi oko 4.250 €/ha učestvuju sa 31.17%) and the accomplished average apricot production (rate of change 0.3% of the total costs of the plantation establishment. investiciona vrednost. već i za druge zemlje sa sličnim ili nepovoljnim ekološkim uslovima za uspevanje kajsije. preradom i prometom. visok sadržaj suve materije. U redovnoj proizvodnji kajsije može se ostvariti profit od 441. Razvoj voćarstva u našoj zemlji još uvek nije na zavidnom nivou. Ograničavajući činioci masovnije proizvodnje kajsije su neredovna rodnost izazvana čestim izmrzavanjem generativ- nih organa prouzrokovani oštrim zimskim i poznim prolećnim mrazevima i prevremeno sušenje stabala (apopleksija).000 RSD/ha. ECONOMIC AND UTILITY VALUE OF APRICOT Dr Dušan MILIĆ. Key words: apricot production. s obzirom na izuzetno visoke zahteve u pogledu kvaliteta plodova i samog načina proizvodnje. 1999). Prikaz analiziranih podataka je tabelaran. privredna vrednost našeg voćarstva je znatno manja nego što bi mogla da bude.43:634. smanjenje broja stabala i proizvodnje voća iz godine u godinu i neorganizovanost proizvodnje sadnica voća. obim proizvodnje u Srbiji ni približno ne zadovoljava zahteve tržišta. ali i kao sirovina za preradu u sokove. Ovakvi zasadi voća na porodičnim farmama mogu biti uspešno podsticani preko različitih udruženja (asocijacija). Za detaljniju analizu posmatranih obeležja kapaciteta u proizvodnji kajsije korišćeni su osnovni pokazatelji srednjih vrednosti i varijacija. 2003). UVOD Voćarsku proizvodnju u Srbiji karakteriše nepovoljna struktura po vrstama voća. capacity properties. godine zapaženo je blago povećanje broja rodnih stabala (stopa promene 0. 1-2. Za utvrđivanje investicione vrednosti hektara zasada kajsije korišćeni su elementi iz biznis (poslovnog) plana. These increases were a result of this production increase during the 2001-2005 period. Turska za 3.250 €/ha amounts to 31. amortizovanost velikog broja zasada. MATERIJAL I METOD RADA Podaci o ukupnim i rodnim stablima i ostvarenoj proizvodnji kajsije u Republici Srbiji preuzeti su iz publikacija Republičkog zavoda za statistiku (Bilteni Ratarstvo. pekmez. godine. investment value. Italija za 2. Pored intenziviranja voćarske proizvodnje ide se i na razvoj plantažnog voćarstva. boja plodova i njihova aromatičnost sve više podstiču proizvodnju kajsije. svrstavaju kajsiju u red najtraženijih voćnih plodova. uz rapidno smanjenje i usitnjenost u proizvodnji voćnog sadnog materijala. Kajsija je deficitarno voće i na domaćem i na inostranom tržištu. prvenstveno kao rezultat povećanja ove proizvodnje u poslednjem posmatranom periodu (2001-2005).000 €. Prema statističkim podacima za 2006. može se koristiti u sušenom stanju. Potrebno je razraditi efikasnije postupke projektovanja i podizanja voćnjaka primenom savremene i visokoproduktivne tehnologije. dr Veljko VUKOJE Poljoprivredni fakultet.633 t. profit. godine. Obradovića 8 REZIME U proseku za period 1991-2005. U svežem stanju koristi se relativno rano od sredine juna do početka avgusta. Mnoge zemlje su zahvaljujući savremenom prilazu gajenja kajsije povećale poslednjih godina proizvodnju za nekoliko puta. s obzirom na veoma povoljne prirodne uslove. Poseduje značajnu komercijalnu vrednost. neiskorišćenost prerađivačkih kapaciteta. Prema tome.Biblid: 1450-5029 (2008) 12.

16 1. voćne salate. gde se pojavjuju jači mrazevi posle privremenog otopljavanja pri kraju zime. odnosno od oko 5. I pored visokih ulaganja po jedinici površine.550 1.448 5.17 1. 2003).754 t u 2004.8 19. Nesigurnost u gajenju kajsije uslovljava i nedostatak radne snage za vreme berbe. godine Table 1. Troškovi sadnje sa iznosom od 1.91 1.73%). jer ukazuje da se i ova proizvodnje intenzivira. Proizvodnja kajsije u Srbiji u periodu 1991-2005.990 11.592 t u 1998. smrznute polutke. plodovi kajsije su posebno cenjeni u proizvodnji tipizirane rakije – kajsijevače. iako se u periodu 2001-2005.821 -2.38%). Povećanje proizvodnje kajsije u poslednjem posmatranom periodu je rezultat povećanja i broja rodnih stabala i prinosa po stablu. džemove i sl.0 7. Prosek – average Minimum Maximum Godišnja stopa promene (%) Annual rate of change Koeficijent varijacije (%) Coeficient of variation Stabla (000) (Trees) ukupno spos. Naime.793 1. Ukupan broj stabala kajsije se smanjuje. godine povećava i broj rodnih stabala i ostvarena proizvodnja.7% u ukupnom broju stabala kajsije. slatkog.5 -0. kajsija je posebno cenjena kao industrijska sirovina čije plodove prerađuje velika većina proizvođača koji se bave preradom voća i povrća (Milić i Radojević. često promrzavaju njeni cvetni pupoljci u rejonima sa promenljivom temperaturom tokom zime. Ukoliko se u obračun uključi podizanje ograde i izgradnja sistema za navodnjavanje.884 0. Suva kajsija se pored neposredne potrošnje za jelo može koristiti i za spravljanje kompota.0 -1.93 REZULTATI I DISKUSIJA U proseku za period 1991-2005.ˆ Y = a ⋅bx J u kojem je: Ŷ ocenjena vrednost zavisno promenljive.9 8. kako u celom ispitivanom periodu (stopa promene 0.39 34.61 12.53 22. U analiziranom periodu (1991-2005) godine rodna stabla sa prosečnim brojem od 1. voćarstvo i vinogradarstvo za analizirane godine Pored konzumne potrošnje. Međutim. Posle šljive.000 €/ha.558 1.839 1.86 miliona.0 4.50 1. voćnih kremova.161 13. Izuzetak se odnosi samo na period 2001-2005.17%).858 1.62 16.614 -0. Posebno su cenjeni sokovi. u proizvodnji kajsije može da se ostvari visok profit po jedinici kapaciteta. Plod kajsije koji je namenjen sušenju.851 1. a obrnutu tendenciju kretanja u ostala dva analizirana podperioda.396 29. godine u kojem se ukupan broj stabala kajsije blago povećava po prosečnoj godišnjoj stopi promene od 0.63 Proizvodnja (Production) ukupno po stablu (t) (kg) total per trees 19.03 33.409 40. Tabela 1. stabla se prevremeno suše u sušnim rejonima sa promenljivom temperaturom preko zime.793 1. Znači.14 1.45 2.13%).5 8. Sveža ili zamrznuta kajsija se može upotrebiti za dobijanje sledećih poluproizvoda i gotovih proizvoda: . Sušena kajsija se više ceni nego suva šljiva zbog osvežavajućeg ukusa koji potiče od specifične aromatičnosti i većeg sadržaja kiselina.6 -11.569 1. Kajsija je veoma traženo voće na domaćem i inostranom tržištu.99 65. Pored toga.85 miliona (tabela 1).614 0.250 € učestvuju sa 31. kompota.3% u ukupnim troškovima podizanja zasada. marmelade.0 25.814 1. godine prosečna proizvodnja kajsije je iznosila 19. proizvođači se teško odlučuju da podižu nove zasade pod kajsijom.90 1.592 40.38 1.612 0.550 -10. Prosek – average Minimum Maximum Godišnja stopa promene (%) Annual rate of change Koeficijent varijacije (%) Coeficient of variation Period 1996-2000. pirea.24 49. godine (stopa promene 0.893 -0.000 €/ha. x nezavisno promenljiva. tako i u kraćim vremenskim periodima.17 0.13 0.000 d/ha.544 1.14%. kao i plodovi kajsije u obliku osušenog i kandiranog voća. Osim toga i nestabilne cene u godinama dobre rodnosti ulivaju nepoverenje za gajenje kajsije kod proizvođača.73%) ohrabruje. džema.548 1. U skraćenim vremenskim periodima ukupan broj stabala kajsije se zadržava na nivou od 1.0 4. a i b parametri eksponencijalnog trenda.538 1.06 13.01 1. Troškovi nege u I. investiciona vrednost hektara kajsije se udvostručava.754 8.30 19. Investiciona vrednost i ekonomski efekti koji se postižu u redovnoj proizvodnji kajsije je prikazana u pregledu 1. Prosek – average Minimum Maximum Godišnja stopa promene (%) Annual rate of change Koeficijent varijacije (%) Coeficient of variation Period 2001-2005. i pored visoke rentabilnosti koja se može ostvariti po jedinici površine. Povećanje proizvodnje kajsije u poslednjem posmatranom periodu (stopa promene 8. II i III godini sa prosečnim iznosom od oko 550 €/ha zauzimaju učešće od 13.591 1. najviše se suši kajsija. kajsija periodično rađa u izuzetno sušnim rejonima.3 25.13 50. cepa 58 PTEP 12(2008) 1-2 . godine ukupan broj stabala kajsije u Srbiji je iznosio 1. U periodu 1991-2005. pekmeza.23 10. Period Period Period 1991-2005.192 5. Iz izračunate razlike između ostvarene vrednosti proizvodnje i troškova proizvodnje ostaje profit od oko 441.0 18. Ukupna investiciona vrednost zasada kajsije iznosi 4. godini do 40. a zatim se blago smanjuje na 1.448 t sa variranjima po godinama od 5.881 -0.46 1.73 71.893 -0.858 1.836 1. većina proizvođača kajsiju gaji sa velikim rizikom. želea. kako u celom posmatranom periodu (stopa promene 0. Apricot production in Serbia for the years 19912005. godini. Dosta se koristi u svežem stanju a i prerađuje u sokove.73 53. Prosek – average Minimum Maximum Godišnja stopa promene (%) Annual rate of change Koeficijent varijacije (%) Coeficient of variation Period 1991-1995.39 0. Rizik u gajenju kajsije leži u njenom ranom cvetanju. jer plodovi sazrevaju kada je glavna sezona drugih radova u poljoprivredi.25 13.50 1. tako i u periodu 2001-2005.05 1. ipak je intenzitet povećanja proizvodnje kajsije bio znatno izraženiji (stopa promene 8. Rodna stabla ispoljavaju povećanje. kada su cvetovi izloženi poznim mrazevima i često promrzavaju.592 27. za total rod productive 1.754 0. Izvor: Statistički bilteni Ratarstvo.57 miliona zauzimaju učešće od 84.84 miliona u periodu 2001-2005.565 -0.557 1.77 52. godine.8% u ukupnim investicionim troškovima.smrznute kaše.

000 €/ha.000 kg/ha redovnoj proizvodnji kajsije može se ostvariti . B. veoma je bogata uljem. da ohrabruje uočena 3. Pored toga. II i III godini (u proseku 13.troškovi rigolovanja (50-60 cm) 100 godišnjoj stopi promene od 0.3. 1999. kopanje jama. Iako je ranije bademovom ulju pridavan poseban značaj u odnosu na ulje drugog koštičavog voća. [2] Milić. priprema periodu (2001-2005). Gorka jezgra je bogata amigdalinom.250 € zauzimaju najveće učešće u ukuprezidba) (2 rd) / Estimate of costs attention in 2nd year nim troškovima podizanja hektara zasada 6. U gorkoj jezgri gorčina se može eliminisati odstranjivanjem štetnih sastojaka. lešnik.17%. belančevinama. ugalj koji se dobija ugljenisanjem koštice kajsije se upotrebljava u gas maskama za prečišćavanje vazduha (Đurić. Novi Sad. V. U Severnoj Africi se suši pulpa od kajsije u vidu tankih listova. V.250 tendencija povećanja rodnih stabala i ostvarene .: Proizvodnja voća na malim površinama. Predračun troškova nege u II godini (isto kao u I godini. . Predračun troškova sadnje / Estimate of costs planting 1. Predračun troškova pripreme zemljišta za podizanje zasada 740 pre svega. naročito u proizvodnji marmelade od kajsije ili u smeši sa drugim voćem. Predračun troškova izrade elaborata 400 bala kajsije u Srbiji se blago povećava po Estimate of costs making elaborat (case study) prosečnoj godišnjoj stopi promene od 0. Novi Sad.4%). Predračun troškova nege u III godini (isto kao u I i II godini. koji je veoma cenjen u farmakologiji. Po zastupljenosti u ukupnim troškberba) (7 rd) / Estimate of costs attention in 3rd year ovima podizanja zasada kajsije zatim dolaze UKUPNO (1-6) / TOTAL 4.3-4. naročito ona sa slatkim ukusom. u današnje vreme se sve manje pravi razlika između bademovog ulja i ulja od kajsije. Prema hranljivoj i upotrebnoj vrednosti jezgra kajsije može da predstavlja odličnu zamenu za badem. je intenzitet povećanja ostvarene proizvodnje freziranje (2x). Poseduje značajnu komercijalnu vrednost. zalivanje / Estimate of costs Investiciona vrednost hektara zasada kajsije st attention in 1 year iznosi oko 4. [5] Milić.se na dva dela i suši s pokožicom ili bez nje.000 kg/ha) 260 proizvodnja kajsije se povećava po prosečnoj . Od 100 kg kajsije dobija se oko 1520 kg sušene kajsije. Randman ulja jezgre kajsije iznosi oko 25-38%. Partenon.38%) ipak 4.: Tržište poljoprivredno-prehrambenih proizvoda. 2003. Knjiga II. br. LITERATURA [1] Đurić. plus 520 od 1.. karakterističnom bojom i visokom hranljivom vrednošću. D.000 €. Grgurević. [4] Keserović.. Iznos Stupanje u pun rod u 4 godini – Accesion in ful fertility €/ha U proseku za ceo ispitivani period (1991Gustina sadnje (5 x 5 m) (400 sadnica/ha) – Interstices (5x5) (400 seedAmount 2005) rodna stabla sa iznosom od 1. M. zalivanje) broj rodnih stabala (stopa promene 0. zlatnu boju. Kod nas je uobičajeno domaće spravljanje pekmeza od kajsije.000 proizvodnje kajsije u poslednjem analiziranom . U .000 d/ha . Radojević. Rekapitulacija investicione vrednosti zasada kajsije Survey 1.. ZAKLJUČAK Kajsija je veoma cenjeno i kvalitetno voće. (s. 2003. Naime. Novi Sad.2008.5%) i troškovi II profitabilnost proizvodnje kajsije / Profitability of apricot production nege u I. Međutim. pa zbog boje i karakterističnih šara predstavlja izvrsnu sirovinu za industrijsku preradu. Drvna masa.000 d/ha 441. bio znatno izraženiji (stopa promene 8.: Proizvodno-ekonomska i upotrebna vrednost voća i grožđa. Ukupan broj rodnih sta1. naročito od visokostablašica (deblo) ima visoku tehničku vrednost. Poljoprivredni fakultet. koja se može dugo čuvati na temperaturi od +2oC. tanjiranje (3x). Troškovi sadnje sa iznosom 5. kajsija je deficiPeriod podizanja 3 godine – Period of plantation establishment 3 years Period eksploatacije 25 godina – Period of the plantation exploitation tarna voćna vrsta i na domaćem i na inostranom 25 years tržištu.Troškovi proizvodnje (30% od ostvarene vrednosti proizvodnje) .) 1. Posebnom fabričkom preradom koštica se koristi u stolarstvu za glačanje i presovanje.troškovi đubrenja mineralnim đubrivima (1. pa čak i orah u prerađivačkoj i konditorskoj industriji.. iako se povećava 250 sadnica sa sadnjom. projekta evidencionog broja BTN-341-002B pod nazivom „Proizvodi od sušenog voća“ u okviru „Nacionalnog programa biotehnologije i agroindustrije“ od 01. delom u svežem stanju.troškovi nabavke sadnica (400 kom.3.troškovi sadnje (obeležavanje mesta.7% u ukupnom broju Planirani prosečan prinos 18 t/ha – Planing average yields 18 t/ha rodnih tabala kajsije. odnosno oko 5.2008.Prodajna cena 35 d/kg profit od 441. Bulatović Mirjana: Stanje i tendencije proizvodnje voća u Srbiji.94-97) Primljeno:20. Sa prosečnom proizvodnjom od 19. godine. D. šećerima i mineralnim materijama.000 d/ha. 2005.Vrednost proizvodnje 630.troškovi đubrenja stajnjakom (30 t/ha) 300 2005). Z. Prihvaćeno:24. . plus 590 (31. Predračun troškova nege u I godini – zimsko oranje. D.448 t . Beograd.3%).24%. PTEP 12(2008) 1-2 59 . Poljoprivredni fakultet. Recapitulation of investment value of apricot plantation Pored toga. B. Specijalni deo. jezgra kajsije se koristi za spravljanje kozmetičkih pudera i mirišljavih krema. Koštica (endokarp) se upotrebljava u proizvodnji praha koji se koristi za čišćenje avionskih motora. ali i kao veoma pogodna sirovina za preradu u raznovrsne poluprerađevine. 1999. NAPOMENA: Rezultati istraživačkog rada su nastali zahvaljujući finansiranju Ministarstva nauke i zaštite životne sredine Republike Srbije.57 miliona lings per ha) zauzimaju učešće od 84.000 d/ha Kajsija je jedna od osnovnih sirovina u konzervnoj industriji. 1999). zaštita.: Gajenje kajsije. Jezgra većine sorti kajsije. rasturanje mineralnih đubriva (200 kg/ha). tako da sušena kajsija ima lepu.Dobit (Vrednost proizvodnje – Troškovi proizvodnje) 189. PTEP-časopis za procesnu tehniku i energetiku u poljoprivredi. Pregled 1. kao rezultat povećanja rodnih stabala Estimate of costs preparation land u poslednjem posmatranom periodu (2001. koji se odlikuje prijatnim ukusom. Novi Sad. 500 prekraćivanje sadnica. letnja rezidba.000 troškovi pripreme zemljišta (18..2005. Autori.troškovi tanjiranja (2x) 80 Potrebno je istaći. 2.Prosečan prinos u periodu pune rodnost 18. a zatim upotrebiti na isti način kao i slatka jezgra.04. [3] Vlahović.73%). Gvozdenović. Živanović.

Takođe se ukazuje na osnovne pravce delovanja u cilju njihovog poboljšanja. finansijski rezultat i položaj. koja omogućava upoznavanje kvaliteativnog sastava analiziranog predmeta. During three out of five observed years. u periodu od 2002. dr Dušan MILIĆ. Ključne reči: analiza. Finansijska struktura je izrazito nepovoljna. financial result and position. nepovoljni pariteti cena. To znači da su obuhvaćeni samo privredni subjekti sa svojstvom pravnog lica (preduzeća i zadruge). godine.). ali ipak pozitivne. which means that companies were missing 54%. Prehrambena industrija je u tri od pet godina posmatranog perioda ostvarila negativan neto finansijski rezultat. nepovoljni klimatski uslovi u pojedinim godinama itd.39-6.).inž. a realna vrednost neto sopstvenog kapitala za 39. koje prikuplja i obrađuje NB Srbije – Centar za bonitet. Key words: analysis. kao što su smanjenje broja zaposlenih. što znači da preduzećima nedostaje 54%. nedostatak sopstvene akumulacije. stope prinosa na uloženi kapital (3. dipl. balance. na osnovu izvršenih analiza. Obrtni fond je dovoljan za pokriće oko 56% stalnih zaliha. nije iznenađenje što su preduzeća iz oblasti prehrambene industrije zabeležila relativno skromne.6 index points. while the real value of the net capital increased by 39. i mogu se očekivati u narednom periodu. nedovoljna zaštita od prekomernog uvoza. ali su po potrebi korišćene i duže serije podataka. bilans. the food industry achieved a negative net financial result. Poslovanje svih privrednih subjekata u posmatranom periodu odvijalo se u otežanim uslovima. To je. što se posebno odnosi na preduzeća iz oblasti agrosektora (tehničko-tehnološko zaostajanje. proces transformacije je dao niz pozitivnih rezultata (bolje iskorišćenje kapaciteta. p. skupo pozajmljivanje kapitala. Tranzicija. rast suficita u spoljnotrgovinskoj razmeni. osvajanje novih tržišta. Preduzeća iz oblasti prehrambene industrije porede se sa poljoprivrednim preduzećima. The turnover fund was sufficient for the coverage of approximately 56% of permanent stocks. 21000 Novi Sad. The financial structure was very unfavourable. odsustvo odgovarajućih socijalnih programa.39-6. daleko ne samo od očekivanih već i realno mogućih rezultata.113)''2002/2006'' Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper ANALIZA OSNOVNIH PARAMETARA USPEHA PREHRAMBENE INDUSTRIJE VOJVODINE (2002-2006) THE ANALYSIS OF BASIC PARAMETERS OF SUCCESS IN FOOD INDUSTRY IN VOJVODINA (2002-2006) Dr Veljko VUKOJE. do 2006. U takvim okolnostima. Vrednost ukupnog kapitala preduzeća iz oblasti prehrambene industrije uvećana je za oko 75%. U radu se. odnosno zbirnih bilansa. daju ocene najvažnijih proizvodno-finansijskih pokazatelja uspeha preduzeća iz oblasti prehrambene industrije Vojvodine. Analiza se uglavnom zasniva na podacima iz zbirnih bilansa. Raščlanjivanje predstavlja kvalitativnu metodu analize. povećanje zarada zaposlenih itd. The performance food industry enterprises is usually compared with performances of agricultural companies. ili oko 18 milijardi dinara dugoročno raspoloživih izvora samo za uspostavljanje finansijske ravnoteže. primenjeni su metod raščlanjivanja i metod poređenja.8% (2006). which created problems with maintaining the solvency. UVOD Posmatraani petogodišnji period (2002-2006) se uglavnom poklapa sa intenziviranjem i privođenjem kraju vlasničke transformacije preduzeća iz oblasti prehrambene industrije. SUMMARY This paper presents a comparative analysis of main indicators of the financial results and the financial position of food industry enterprises in Vojvodina performed over the five-year period of transition (2002-2006). Obradovića 8 REZIME U radu je izvršena komparativna analiza osnovnih pokazatelja finansijskog rezultata i finansijskog položaja preduzeća iz oblasti prehrambene industrije sa područja Vojvodine.8-6. neispunjavanje preuzetih obaveza u pogledu investicija i sl. prehrambena industrija. kao kvantitativni aspekt analize. gubitak ranijih tržišta. Stope prinosa na ukupan uloženi kapital takođe su vrlo skromne (3. or about 18 billion dinars of long-term available resources only for the establishment of the financial balance. logički dolazi posle raščlanjavanja i služi da se analizirana pojava izmeri. Darko MALETIĆ. Bez 60 PTEP 12(2008) 1-2 . U fokusu analize je petogodišnji period (2002-2006). MATERIJAL I METOD RADA Predmet analize su ostvareni rezultati poslovanja prehrambene industrije Vojvodine. Poljoprivredni fakultet. The rates of income on the gross invested capital were also very modest (3.15%).6 indeksnih poena. Generalno posmatrano.60-62 UDK: 664(497. The gross capital value of food industry companies increased by about 75%. što stvara probleme sa održavanjem likvidnosti.15%). Kao osnovni.15%). međutim. 1-2. to su korišćeni specifični metodi za ovu vrstu analize. odnosno kvantifikuje. Budući da se uglavnom radi o analizi bilansa. To se jasno ogleda u izraženoj tendenciji promene strukture kapitala preduzeća u korist akcijskog. ali je to još uvek nedo- voljno. neizbežno donosi i niz novih problema u pojedinim preduzećima. ali ne i individualna poljoprivredna gazdinstva i preduzetnici. do 2006. Trg D. Akcenat je stavljen na ocenu najvažnijih parametara finansijskog rezultata i finansijskog položaja preduzeća iz ove privredne grane. Cumulative balances were used as basic data sources. za petogodišnji period od 2002. Poređenje. sa 27% (2002) na 5. Analiza je izvršena na osnovu podataka iz završnih računa. uz jasno izraženu tendenciju rasta. obnavljanje tehnologije. godine. Mere ekonomske politike koje se preduzimaju u cilju poboljšanja položaja ovog sektora privrede daju značajne pozitivne efekte.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. povećanje obima proizvodnje. food industry. ipak. Svi pozitivni efekti vlasničke transformacije još uvek nisu u potpunosti došli do izražaja.

The Structure of total income and its distribution ( in % ) Red broj 1.2%) rezultat je prevashodno raznih dezintegracionih procesa i osnivanja novih.1 1.78 5. manjkovima.04 8. Prehrambenoj industrij beleži mnogo veći pad.82 101.9 -1.1 -4.8%.4 4.25 Poljoprivreda Agriculture 2003 2004 2005 90.56 4. Fi600 nansijski rashodi učestvuju u raspodeli ukupnog prihoda oko sa 4%.0 90.65 4.46 0. otpisu imovine po raznim osnovama. Radnici u poljoprivredi i prehrambenoj industriji čine oko jedne četvrtine ukupnog broja zaposlenih privrede Vojvodine. 9. što je uglavnom približno kao i u poljoprivredi. kao i specifični metodi analize bilansa. 2.9 3.01 Prehrambena industrija Food industry 2003 2004 2005 92.4 -11.22 -0.8 0.9 -1. Udeo stalne imovine u aktivi preduzeća prehrambene industrije dostigao je oko 54% u 2006.7 1. sa 50.7 3. Na pokriće vanrednih i ostalih rashoda odlazi 4-6% ukupnog prihoda.8 6. i ostvarila značajan rezultat iz poslovnih prihoda i rashoda od 5.8 1.77 2002 93.3 0.0 93.0 90. i (b) prostorno .3 100.74 4. U strukturi ukupnog prihoda (tabela 1) dominantno mesto zauzimaju.252 i 1.toga nije moguće dati kvalitetnu ocenu posmatrane pojave. što je očekivano.136).0 88.61 1. I 4.31 4.7 1. 2005.7 100.0 2.7 101. a u poljoprivredi samo za 27. Broj zaposlenih u ovoj privrednoj grani zadržao se na približno istom nivou kao u 2000. 2004.44 1. U radu se koriste dve vrste poređenja: (a) vremensko .88 99.12 0. logično.3%). 5.13 -4.0 111.8) / Net result (7-8) 90.329 (2006) preduzeća i zadruga.7 3. budući da zbog 2006 niske rentabilnosti nisu u stanju da podnesu još uvek visoke kamtne stope. Poljoprivreda takođe beleži veliko smanjenje broja radnika. II 7. Uvećanje za oko 1.08 -11. Relativno visok udeo vanrednih prihoda rezultat je neregulisanih tranzicijskih uslova poslovanja u kojima često dolazi do prodaje osnovnih sredstava. U poljoprivredi je udeo stalne imovine nešto viši (oko 62%).09 -2. godini taj broj opao za skoro 14% (265.8 3. Međutim. korišćeni su i određeni matematičko-statistički metodi.31 0.23 100.24 93. za razliku od poljoprivrede koja beleži povećanje (za 29. Razlozi leže u otpisu potraživanja usled nemogućosti naplate.9% ukupnog prihoda (poljoprivreda 800 91.0 91. 55000 50000 45000 40000 35000 30000 25000 20000 2000.14 -2.0 94.166 (2002) na 35. godini na pokriće poslovnih rashoda potrošila 88.19 0.941). Preduzeća iz obe posmatrane grane zajedno čine nešto manje od 13% ukupnog broja preduzeća u Vojvodini.4 4. 1 Broj preduzeća i zaposlenih u prehrambenoj industriji Vojvodine Fig.9 100.616). Poslovni prihodi su u posmatranom petogodišnjem periodu porasli za 91. Uočljiva je jasna tendencija smanjenja broja pravnih lica u prehrambenoj industriji (za 15.0 90.01 98. 2003.39 0. Pored navedenih osnovnih metoda.93 5.1 4.9 5.36 6. Broj preduzeća / Number of enterprises Broj zaposlenih / Number of employed Tabela 1.33 0. Prehrambenom industrijom se bavilo između 987 (2002) i 831 (2006) preduzeća (slika 1).8%).65 100.25 3. Ovakvo učešće može se 400 oceniti relativno niskim. 3. od čega osnovna sredstva čine 46%. da bi u 2006.15 96.9 0.23 101. 2001.547 (2002) i 19.071 miliona dinara. godini. u odnosu na 2000.92 0. Objašnjenje treba tražiti prevashodno u izbega200 vanju preduzeća da se zadužuju.0 99.9 7. što je znatno više od kumulativnog rasta inflacije u istom periodu (75. 6. odnosno povoljnim.6 104.4 0. Relativno nisko učešće finansijskih prihoda u svim godinama posmatranog perioda (do nekoliko procenata) može se smatrati očekivanim.79 100.15 93.0 -0.96 0. 2002. godini zapošljavala 307. loše vođenoj poslovnoj politici i sl. godinu broj preduzeća se povećao za skoro dva puta.54 6.0 99. koja je u fokusu analize.6%.prehrambena industrija Vojvodine.53 100. ili za 29.03 2006 89.38 4. otpisa dugova 1200 usled nemogućnosti plaćanja.57 9. za 24% (sa 43.3 3. s obzirom na značajno učešće zemljišta koje se ne amortizuje (oko 48%). Struktura ukupnog prihoda i njegovog rasporeda ( u % ) Table 1. naplate ranije otpisanih potraživanja i sl.7 3.879 radnika.6 3.780 preduzeća (ili 10.7 0.65 5.4 0.1 4. dok je učešće nematerijalnih ulaganja i upisanog neuplaćenog kapitala zanemarivo (zajedno manje od 2%). poredi se sa poljoprivredom Vojvodine. REZULTATI I DISKUSIJA U Vojvodini je u posmatranom periodu privređivalo ukupno između 17.542 (2006).03 93.94 4. Broj preduzeća / Number of enterprises Broj zaposlenih / Number of employed Sl.97 100.20 PTEP 12(2008) 1-2 61 . POZICIJA / POSITION 2002 Poslovni prihodi / Operating incomes Finansijski prihodi / Financial incomes Vanredni i ostali prihodi / Irregular and other incomes UKUPAN PRIHOD / TOTAL INCOME Poslovni rashodi / Operating expenses Finansijski rashodi / Financial expenses Vanredni i ostali rash.0 94. 8.13 3.91 2006 91. s obzirom da preduzeća imaju vrlo malo slobodnih finansijskih sredstava za dugoročno i kratkoročno plasiranje.29 98. ako se zna da učešće ovih rashoda treba da bude manje od 1% i da teži nuli.1%). 1.02 8.9 5.5 0.189 na 31.1 0.1 0.3%). što je znatno manje nego poljoprivrednom proizvodnjom (između 1.47 93.95 100. poslovni prihodi (preko 91%).9%.u posmatranom petogodišnjem periodu.4 2.9 100. Preduzeća iz oblasti prehrambene industrije 1000 su u 2006.3 4.0 82.2%.32 -0. uglavnom malih i srednjih preduzeća. godini.31 0. / Irregular and other expenses UKUPNI RASHODI / TOTAL EXPENSES Bruto rezultat (I – II) / Gross result (I–II) Porezi i doprinosi / Taxes Neto rezultat (7 . Number of enterprises and employed in food industry in Vojvodina Privreda Vojvodine je u 2002.28 -1. dugoročni finansijski plasmani 6. što je prilično visoko.

Gordana: Self-financing in agriculture. a likvidnost predstavlja sposobnost plaćanja dospelih obaveza u svakom trenutku tokom godine. 2-4. 2007.243-252. odnosno lošeg finansijskog položaja. Prehrambena industrija je u posmatranom periodu ostvarila indeks rasta neto sopstvenog kapitala od 214.56%. Zekić. Kad se imaju u vidu visoka otpisanost opreme.6%) i rentabilnost uloženih sredstava (6. p.3. samo na osnovu podataka iz bilansa stanja. Gordana: Teorija i analiza bilansa.62%). ZAKLJUČAK Na osnovu izvršene analize najvažnijih pokazatelja finansijskog rezultata i finansijskog položaja mogu se izvesti sledeći zaključci: . Povoljna okolnost je da većinu ukupnih obaveza čine dobavljači i druge obaveze iz poslovanja (oko 46% u 2006. po osnovu kojih se uglavnom ne plaćaju kamate. Vukoje. EAAE. Poljoprivredni fakultet.000 din) Treba naglasiti da analiza likvidnosti. koji se može obezbediti kroz dodatna ulaganja vlasnika ili/i povoljnim kreditima. 1999. Financing the agribusiness sector.9 (sl. Ako se uzmu u obzir i ostali relevantni faktori: organski sastav kapitala (50. . Reprodukciona sposobnost poljoprivrede je još ugroženija (stopa 4. 2. Faculty of farm managament.000 din) Fig 2.Ozbiljna poremećenost finansijske ravnoteže i nesposobnost održavanja sopstvenog kapitala.15%).Za poboljšanje finansijskog položaja preduzećima je neophodan dugoročno raspoloživ i jeftin kapital. 22 20 18 16 14 12 10 200 200 Inflacija / Inflation Indeksi / Indexes Prehrambena / Food industry industrija LITERATURA [1] Obrenović.3. 3). Belgrade. Upravo za taj iznos. kratkoročno vezana sredstva manja su od kratkoročnih obaveza. Poljoprivredni fakultet. odnosno korišćenje drugih analitičnijih metoda. [6] Vukoje. Cumulative idexes of net capital and inflation growth (2001=100) Analiza strukture pasive sa aspekta vlasništva izvora pokazuje da se zaduženost prehrambene industrije u poslednje tri godine odražava na prihvatljivom nivou od oko 50%. Pokrivenost zaliha obrtnim fondom (u 000.9%). p.6-55. 367-374. Management of durable rural development. Analiza finansijske ravnoteže na osnovu pokrića stalnih zaliha obrtnim fondom (slika 2) jasno pokazuje vrlo nepovoljnu finasijsku strukturu preduzeća iz oblasti prehrambene industrije.6 indeksnih poena. D. . 40000 30000 20000 10000 0 pisanosti opreme (preko 60%).Negativan rezultat u dve od pet posmatranih godina govori o niskoj profitabilnosti preduzeća iz oblasti prehrambene industrije. to nije dovoljno.Ocena finansijskog položaja izvršena je na osnovu analize: (a) finansijske ravnoteže. Beograd (2003). U poljoprivredi je finansijska ravnoteža znatno nepovoljnija. Prihvaćeno: 12.Ali. J. stepen ot- 62 PTEP 12(2008) 1-2 . 2007. Poljoprivredni fakultet. [2] Obrenović. doneti i niz podsticajnih mera iz domena agrarne. To znači da je realna vrednost neto kapitala uvećana za 39. V: Financing of working capital in primary agricultural production. pored povećanja efikasnosti poslovanja. [5] Vukoje. [3] Rodić. Prehrambena industrija je u 2006. značajna poremećenost finansijske ravnoteže i nizak koeficijent obrta (0. ali uz vrlo izraženu tendenciju rasta i nepovoljnije ostale faktore zaduženosti. zaduženost prehrambene industrije se može oceniti kao prihvatljiva.235-242. U 2006. Novi Sad.2008 Poljoprivreda / Agriculture 200 200 200 Sl. godini ostvarila relativno skromnu stopu sredstava za reprodukciju od 6. (b) zaduženosti. koeficijent obrta 0. odnosno oko 1. Bilans prikazuje stanje sredstava i obaveza samo u momentu bilansiranja. p. Kumulativni indeksi rasta neto kapitala i inflacije (2001=100) Fig 3. budući da je u svim godinama zabeležen čak negativan obrtni fond. Agroekonomika 29/2000. 3. Ona uspevaju da samo delimično finansiraju stalne zalihe iz obrtnog fonda (31. . V. Vukelić.291 miliona dinara dugoročnih izvora. Poljoprivreda je u proseku imala osetno nižu stopu zaduženosti (2946. Poljoprivredna preduzeća nisu uspela da očuvaju realnu vrednost neto sopstvenog kapitala (umanjenje za 35. s. [4] Vukelić. (1999). iz čega proizilazi da preduzeća imaju velikih problema sa održavanjem likvidnosti.Timisoara. stopa inflacije (6. carinske i monetarne politike. Financing the agribusiness sector. osnovni su pokazatelji duboke poremećenosti finansijske strukture preduzeća.1%).7%). D.74).31 puta. Savremena poljoprivreda. V: Analiza osnovnih pokazatelja uspeha poljoprivrede i prehrambene industrije Vojvodine.02%. Belgrade.6%). koji se zasnivaju na vremenskoj usklađenosti dinamike novčanih priliva i dospeća obaveza. V: The analysis of financial results and financial position of agricultural in Vojvodina. Inventories covered by turnover fund (in 000. V: Analiza finansijskog rezultata i finansjskog položaja poljopri-vrednih preduzeća Vojvodine. dok je istovremeno kumulativni indeks inflacije iznosio 175. 2002 2003 2004 2005 2006 Stalne zalihe / Inventories Obrtni fond / Turnover fund Sl.3. Novi Sad (2000). ali uz jasno izraženu tendenciju poboljšanja. skoro dobra. jasno je da prehrambena industrija nije sposobna da samostalno finansira sopstvenu reprodukciju. ali znatno veću nego u prethodnoj godini (3. 235-244. Vukoje. ne može biti dovoljno pouzdana. Preciznija analiza bi zahtevala detaljniju analizu bilansa tokova gotovine. Za poboljšanje ekonomskog položaja preduzeća iz agrosektora neophodno je. godini).2008. Primljeno: 10. poreske. godini prehrambenoj industriji za uspostavljanje finansijske ravnoteže nedostaje 18. (c) održavanja realne vrednosti kapitala i (d) reprodukcione sposobnost.91). pa se ovaj pokazatelj može oceniti na sličan način kao i kod prehrambe industrije.

To takođe sugeriše (kako vjeruje većina klimatologa) da su neke promjene neizbježne i da to zahtijeva primjenu i određenih adaptivnih mjera. da bi selo postalo proizvođač i obnovljivih energenata potrebno je na nivou države poduzeti čitav niz aktivnosti vezanih za tehnologije korištenja biomase. osnovni razlozi zabrinutosti su proizvodnja hrane . energija. Razmatrani su postojeći podsticaji od strane države kao i međunarodni. staklenički gasovi. 1-2. 71000 Sarajevo. greenhouse gases. taking into account current prices of energy sources in the market and subsidies for energy sources from biomass. it is important to know that encouragement of the use of renewable energy sources in rural areas not only solves global problems. Vilsonovo šetalište 9. in order that rural areas become producers using renewable energies. This paper presents the analysis of possibilities of using vegetative residues from the agricultural production in Bosnia and Herzegovina. samo da budu na nivou koji nije opasan. UVOD Kako rizici globalnih klimatskih promjena postaju sve očigledniji. p. Procjenjeno je smanjenje emisije stakleničkih gasova zamjenom fosilnih goriva sa energentima dobijenim iz ostataka poljoprivredne proizvodnje primjenom metodologije odobrene od strane Izvršnog odbora mehanizma čistog razvoja pri protokolu iz Kjota.95(497. zbog čega se javlja potreba za globalnim akcijama na njihovom suzbijanju. due to which a global action to prevent these changes is necessary. Ključne riječi: ostatak iz poljoprivredne proizvodnje. posljedica emisije stakleničkih gasova se rješava kroz međunarodnu saradnju na globalnom nivou u okviru Okvirne Konvencije Ujedinjenih nacija o klimatskim promjenama iz 1992. Najznačajniji dokumenti su Konvencija o klimatskim promjenana (1992) i Protokol iz Kjota (1997). mehanizam čistog razvoja. The analysis comprises official statistical data on sown agricultural land in Bosnia and Herzegovina and the annual grain production. However. U radu je data analiza mogućnosti iskorištavanja OPP-a u Bosni i Hercegovini. ekonomski i ekološki problem pred kojim se našlo čovječanstvo. there are advanced technologies for using this type of biomass. Ovim dokumentima najrazvijenije zemlje svijeta priznaju svoju odgovornost za klimatske PTEP 12(2008) 1-2 63 . u Rio de Janeiru 1992. Međutim. Taj nivo treba se ostvariti u vremenskom okviru dovoljno dugom da omogući ekosistemu da se prirodno prilagodi na klimatske promjene. market and legal regulations. Potpuni odgovor čovječanstva na prijetnje klimatskih promjena ne postoji. uzevši u obzir aktuelne cijene energenata na tržištu kao i moguća podsticajna sredstava za energiju iz biomase. SUMMARY In recent years. Konvencija je prihvaćena na Svjetskom samitu o okolini i razvoju. The reduction of greenhouse gas emissions by a fossil fuel replacement with energy sources obtained residues from the agricultural production by applying the methodology approved by the Steering Committee of Clean Development Mechanism within the Kyoto Protocol was considered. clean development mechanism.i ekonomski razvoj. but also positively affects the rural development because it becomes the additional revenue for agricultural households. Ovo ponovo ostavlja prostora za različita tumačenja uzimajući u obzir naučna otkrića. godine. A significant possibility to reduce greenhouse gas emissions is using vegetative residues from the agricultural production for energy purposes. Dakle. Temeljni cilj Konvencije je postignuti stabilizaciju koncentracija stakleničkih gasova u atmosferi na nivou koji će spriječiti opasno antropogeno djelovanje na klimatski sistem. javlja se istinska potreba za globalnim akcijama na suzbijanju klimatskih promjena. However.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. Klimatske promjene su najveći društveni. nego se može pozitivno uticati na ruralni razvoj na osnovama održivog razvoja jer može predstavljati dodatni prihod za poljoprivredna gazdinstva. Nowadays. Konvencija ne precizira kakve ove koncentracije treba da budu. it is necessary to undertake a series of actions at the state level related to technologies of biomass usage. Analiza je izvršena korištenjem zvaničnih statističkih podataka o zasijanim poljoprivrednim površinama u BiH i godišnjoj proizvodnji žitarica. Međutim. Jedna od značajnih mogućnosti smanjenja emisije gasova koji imaju efekat staklene bašte jeste iskorištavanje biljnih ostataka iz poljoprivredne proizvodnje (OPP) u energetske svrhe. Danas postoje razvijene tehnologije za iskorištavanje ovog vida biomase. tržište i pravno regulisanje. Key words: residues from agricultural production. demonstration of global climate changes has been growing more evident.vjerovatno na klimu najosjetljivija ljudska djelatnost . odricanja i rizike koje je globalna zajednica spremna da prihvati. Problematika klimatskih promjena koja je. godine.7:620.63-67 UDK: 504. najvećim dijelom. Bosna i Hercegovina REZIME Posljednjih godina manifestacije globalnih klimatskih promjena postaju sve očiglednije. vrlo je važno saznanje da se podsticanjem korištenja obnovljivih izvora energije na selu ne rješavaju samo globalbni problemi. a da se istovremeno ne ugrozi proizvodnja hrane i da se omogući nas- tavak ekonomskog razvoja na održiv način. Existing national and international subsidies in a sense of the clean development mechanism were considered.6) Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper POTENCIJAL SMANJENJA EMISIJE STAKLENIČKIH GASOVA UPOTREBOM BILJNIH OSTATAKA IZ POLJOPRIVREDNE PROIZVODNJE U BOSNI I HERCEGOVINI POSSIBILITY TO REDUCE GREENHOUSE GAS EMISSIONS BY USING VEGETATIVE RESIDUES FROM THE AGRICULTURAL PRODUCTION IN BOSNIA AND HERZEGOVINA Azrudin HUSIKA Mašinski fakultet. energy.

Jedan od razloga za vrlo intenzivno Hercegovine sa 2. ona je stalan i značajan uvozdinačno iznosi 49:51. REZULTATI I DISKUSIJA Tokom proteklih decenija. što smanjuje nivo efikasnosti njihovog korištenja tanu robni proizvođači poljoprivrednih proizvoda. . Naspram toga. Domaćinstva koIndicator B&H Southeast Europe EU 25 World ja se nađu u toj grupi. arondacijom.6 166 74. Zahtjev koji mora CDM projekat da ispuni jeste da je na liniji održivog razvoja države u kojoj se želi implementirati. Osnovna karakterisponude. njen posjed krupno ograničenje bh. što je prilično malo u poređenju sa drugim evropskim ze. Stvoreni su pravni preduslovi za tričnu energiju. 5 ha) računa tek oko 17% domaćinstava. prerada biološcijala. Za poljoprivrednike se izgradnju elektrana na bazi privatnog kapitala i njihovo uključivanje u mrežu električne energije.86 0. Indicators of energy use in Bosnia and Herzegovina Dodatna je mogućnost da se poljoprivredom Indikator BiH Jugoistočna Evropa EU 25 Svijet nastave baviti na dosadašnji način. Emisija CO2 u BiH je u 2005. izvora energije svodi se na korištenje biomase u ruralnim sredinama za grijanje.2 76.18 0.4% potencijalne snage za male hidroelektrane. nego i u zemljama u razvoju (jer je djelovanje tih gasova globalno). sa velikim procentom pepela i sumpora i sa niskom toplotnom pa se pred poljoprivrednike generalno stavljaju sljedeće razvojne vrijednosti. BiH zauzi. tečna goriva 28%. Poljoprivrednici i njihova udruženja. unutar kojeg sa 67% dominira onaj koji GDP-a nego neke druge bivše jugoslovenske republike. Indikatori korištenja energije u B i H vršine [4]. godinu. i stoga u pogledu specifične emisije SO2 (per capita). Turizam na selu. godine: MATERIJAL I METOD . ne samo u svojim zemljama. prirodni gas 6% i biomasa 4%. U poređenju sa državama u razvoju BiH ima malu emisiju CO2 po glavi stanovnika. kao što ima do 3 ha poljoprivredne površine. potrošnja drveta za ogrjev na selu je ekstremno visoka. Po tome je mali i usitPrema postanku. u BiH je bilo 11 malih hidroelektrana što ljoprivrednim biogas postrojenjima se osim stajskog đubriva i je predstavljalo 4. sa nih kapaciteta termoelektrana u odnosu na hidroelektrane poje.uz to joj je. morat će svoje prihode dopuPotrošnja energije po stanovniku njavati dodatnim zaradama. Table 1.ekonomije.1 Energy use per capita (GJ/per capita) proširenje aktivnosti na proizvodnju obnovljivih izEnergijska intenzivnost – tona ekvivora energije iz ostataka postojeće poljoprivredne valentne nafte po 1000 US$ GDP-a proizvodnje. tako komercijalizovani uvećaju zaradu ukupno i po jedinici poTabela 1. Godine 1991. a istovremeno podstiču razvoj zemalja u razvoju. Jedna od mogućnosti je 50. Mehanizam čistog razvoja (CDM) koji omogućava razvijenim zemljama da svoju obavezu snižavanja emisije gasova koji izazivaju efekat staklenih gasova realizuju.7% raspoložive energije. Korištenje drugih obnovljivih time otvara mogućnost da uz proizvodnju hrane stiču i dodatni 64 PTEP 12(2008) 1-2 .32 Energy intensity – tons of equvalent komore i organi države traže i pronalaze mogućnosti oil per 1000 US$ of GDP za dodatne prihode iz nepoljoprivrednih djelatnosti.da uvode intenzivne tehnološke vještine za manje posjede i ma treće mjesto u Evropi (1990. po uzoru na sve izraženije planetarne brige svijeta.sada koriste u nedozvoljivo niskom obimu. poljoprivredna proizvodnja u privredi BiH stekla je vidno značenje i sa svojim prerađivačkim sektorom uvijek se predstavljala kao bitno ishodište naseljenosti sela i zaposlenosti stanovništva. i koriste se peći sa niskim stepenom korisnosti i njima nepažljivo rukuje. osoke fermentišu i ratarske kulture. Entitet Fedeacija Bosne i su Hrvatska i Makedonija. Na taj način one smanjuju globalne promjene. Na taj način poljoprivreda može značajne površine da angažuje za proizvodnju energije. i manja je u odnosu na 1990. održavanje komunalnih zelenih površina i puKorištenje hidro potencijala je ispod 40% iskoristivog poten.5 puta veću potrošnju energije po jedinici tan i rascjepkan posjed.ma jasnih društvenih opredjeljenja [4]. .proglašena je i jednim od strateških razvojnih pravaca njene Osnovni domaći izvori energije u BiH su ugalj. Sadašnjem stanju poljoprivrede glavnu karakteristiku daje siBiH imala skoro 2. bila 18 miliona tona. sa stajališta domaće skromne gije ova dva izvora pojedinačno oko 60:40. i prouzrokuje zagađivanje produktima nepotpunog sagorijevanja. Uslov da bi zemlje u razvoju koristile sredstva razvijenih zemalja je pristup Protokolu iz Kjota i osnivanje Imenovanog državnog tijela čiji je zadatak izdavanje pisma odobrenja za implementaciju pojedinačnih projekata kroz CDM. odnos instalira. BiH raspolaže značajnim poljoprivrednim resursima koji se Kad je u pitanju proizvodnja električne energije.3 ha obradivog zemljišta po poljoprivrednom korištenje energije u BiH u to vrijeme bio je taj što se po niskim domaćinstvu stoji još i nešto lošije od prosjeka države. Za male hidroelektrane. i posebno proizvodnja energenata ili energije su za mljama. .. Stoga su Konvencija i Protokol predvidjeli. koji se savremenim biogas-motorima i generatorima pretvara u toplotnu i elektj.da uvećavaju svoj posjed kupovinom ili zakupom i tako poskoji se koristi. te je tokom 1991. što upućuje da u njoj.86 0.preko 600 miliona USD godišnje. godina). posebno ona sa mamogućnosti: njom snagom (kućne peći) koja bi bila pogodna za kvalitet uglja . 0.teva. iskoristivost potancijala je čak poljoprivrednike sve značajniji dopunski izvori prihoda. do metana. i energija i biomasa. Kako su zgrade izgrađene bez potrebne toplotne zaštite. BiH nema odgovarajuća ložišta. poljoprivredne proizvodnje.promjene i činjenicu da će posljedice najviše trpiti zemlje u razvoju koje nemaju značajnih sposobnosti za adaptaciju klimatskim promjenama.dana nadasve važna zadaća očuvanja okoline energija 10%. između ostalog. Poslje. ugljevi u BiH pripadaju mlađim ugljevima. kada je iznosila 24 miliona. ukidaTermoelektrane koje koriste ugalj imaju značajne emisije SO2.njem međa i sl. Poslije 1995. što je u prvom redu posljedica male potrošnje energije. hidro. uz činjecijenama izvozila električna energija nekim drugim republikama nicu da se u njene potencijalne komercijalne farmere (sa više od bivše Jugoslavije. postoji visoki nivo nezadovoljene prehrambene tražnje. površina pored javnih puteva (ljeti i zimi). BiH uvozi prirodni gas i naftne derivate. 5. hidro.da ga bolje ''organizuju'' komasacijom. Struktura primarne energije je sljedeća: ugalj 52%. U pomanja. dok je odnos proizvodnje električne enernik hrane. dica ovoga je intenzivno korištenje energije. Trenutno se izrađuju studije o hidroenergetskim potencijalima. tika sektora energije BiH je niska efikasnost korištenja energije Sve te činjenice ukazuju da pred ovom oblasti privrede stoje tokom životnog ciklusa (od ekstrakcije uglja ili uvoza goriva do snažni motivi razvoja koji se mogu realizovati samo na osnovapretvaranja energije u novac ili ugodne uslove življenja).kog otpada.

4 = 1. Treba napomenuti da niti jedna procjena (urađena do sada) nije jasno definisala o kojem se potencijalu biomase radi. U slučaju korištenja OPP-a za proizvodnju električne energije smanjuje se emisija zagađujućih materija (SO2. ekonomskom ili ekološkom [3]. koji se istina javljaju i Agriculture kod proizvodnje toplotne energije ali su oni znatno Šumarstvo manji. a taj vid energije se ne koristi.66 PJ. U slučaju BiH. Energija iz OPP-a bi se mogla koristiti za proiPoljoprivreda zvodnju električne i toplotne energije. Međutim. Pored ovoga. Kada je riječ o domaćim podsticajima misli se na sredstva kojim država iz raznih fondova podstiče ovakvu proizvodnju. smanjenju emisija stakleničkih gasova i na smanjenju emisije kiselih gasova (SO2 i NOx). pri tome je pretpostavljeno Porijeklo da se iskorištava isti procenat svakog oblika OPPSource a iz tabele 2. oni se uglavnom realizuju kroz međunarodne programe na prevenciji klimatskih promjena. korištenjem metodologije odobrene od strane Izvršnog odbora CDM-a može se izračunati emisija CO2 po MWh el.5 211 200 t 0. Tabela 2.62 33.46 tCO2/tona uglja Mc 12 PTEP 12(2008) 1-2 65 . U svijetu ima primjera gdje se koristi 30% biomase uz ugalj.20 2. Međutim. Pored toga. U tabeli 2 dat je pregled potencijala OPP-a u BiH. Total annual energy potential from biomass in Bosnia and Herzegovina [3] Tip biomase Type of biomass Biogas sa farmi Biogas from farms Otpad iz vočarstva Waste from fruit grow. Oba načina Agriculture Poljoprivreda iskorištavanja OPP-a imaju specifične probleme. S obzirom na sve to. tržišne. OPP se može koristi kao osnovno ili kao dopunsko gorivo nekom fosilnom gorivu. ostali podsticaji (domaći i međunardoni) nisu uzeti u obzir.88 0.8 MJ/kg 4. Iz tabele 2 se vidi da teoretski biomasa može pokriti oko 18% potreba za energijom. Razvoj tehnike omogućio je izgradnju brojnih uspešnih postrojenja za proizvodnju toplotne i električne energije na poljoprivrednim gazdinstvima [5].5 MJ/kg 8. Energijski potencijal biljnih ostataka iz poljoprivedne proizvodnje u BiH Najznačajniji izvor biomase u BiH za proizvodnju energije je drvna masa porijeklom iz šumarstva (ogrjevno drvo.74 MJ/kg 634 000 t 3 800 t 1 150 000 t 1 500 000 t 600 000 t 14 MJ/kg 10.5 MJ/kg 8. prirodnom (teoretskom). NOx i CO2) iz termoelektrana na ugalj i na taj način emisije u državi za istu količinu energije. po današnjim cijenama fosilnih goriva. ekonomske. Zbog toga. Postoje zemlje i slučajevi gdje su prirodni potencijali obnovljivih izvora energije vrlo visoki. Ukupan energijski potencijal iznosi 9. pa tako se i troškovi proizvodnje energije iz nje povećavaju. Prosječan sadržaj ugljika u ugljevima u BiH je oko 40%. tj.. realno je razmarati mogućnost istovremene proizvodnje toplotne i električne energije (kogeneracija).04 7. kod proizvodnje toplotne Forestry energije. ekološke. ostataka žitarica i uljarica. koliko čitavog niza barijera njihovom korištenju (tehničke barijere.). U slučaju proizvodAgriculture nje električne energije. kao što je prikupljanje i obrada OPPa. u životnom ciklusu energije iz OPP-a koristi energija iz fosilnih goriva.dohodak proizvodnjom energenata i energije.. U tabeli 2 su prikazani potencijali dobijeni tim istraživanjem. Wood waste from industry Ogrjevno drvo Heating wood Drvni otpad u šumi Waste wood in forest Ukupni potencijal Total potential Toplotna Energijski Raspoloživa moć / potencijal biomasa / AvaiHeating Energy polable biomass value tential (PJ) 25 3 20 000 000 m 0. Napravljeno je nekoliko procjena potencijala biomase u BiH. Ukupna potrošnja primarne energije u BiH je oko 190 PJ (iz tabele 1 i za 3 800 000 stanovnika) . ne zna se unaprijed koŠumarstvo lika će biti stvarna potrošnja u toku sezone grijanja Forestry (posebno izraženo posljednjih godina). što je u poređenju sa ukupnom potrošnjom energije u BiH oko 5%. u radu je pretpostavljeno nekoliko scenarija iskorištenja OPP-a u BiH. a jedna od najdetaljnijih analiza je urađena kroz EU/FP6/INCO/ADEG projekat. ali to nije linearnog karaktera jer se u većini slučajeva. Što se tiče međunarodnih mehanizama. Mogućnost smanjenja emisije CO2 korištenjem energije iz ostataka poljoprivredne proizvodnje u Bosni i Hercegovini Proizvodnja energije iz otpada iz poljoprivredne proizvodnje teško može biti konkurentna proizvodnji energije iz fosilnih goriva. U ovom radu data je analiza podizanja konkurentnosti proizvodnje energije iz OPPa uz pomoć ovog mehanizma. javlja se problem (trošak) Poljoprivreda transporta i skladištenja. Ostaci žitarica Corn residues Ostaci uljarica Oil crops residues Drvni otpad iz indust. tehničkom. Pri tome poljoprivreda može da bude značajan izvor obnovljive energije sa oko 30% potencijala biomase u BiH ili oko 10 PJ.518 Srednja gustina potencijala biomase u BiH je oko 1 TJ/km2. šumski ostatak) i drvni otpad iz drvne industrije. gdje se u prosjeku 60% električne energije dobija iz termoelektrana na ugalj. nepovoljnost je u tome što se OPP geneŠumarstvo riše ljeti i u jesen i sva ulaganja u skladištenje se Forestry ostvaruje tada. U ovom radu uzet je u obzir energijski potencijal otpada iz voćarstva. tj.51 MJ/m3 3. centralne i južne BiH. S druge strane. energije u mreži. računa se emisija CO2 po MWh električne energije u mreži. jer su visoke neke od barijera korištenja. količina CO2 koja nastaje potpunim sagorijevanjem jedne tone takvog uglja računa se prema: M CO2 44 (1) eCO2 = c = 0. kroz programe podsticanja obnovljivih izvora energije i/ili podsticanja poljoprivredne proizvodnje. npr. s tim da je pretpostavljeno da ukupno iskorištenje ne može biti veće od 50%.5 MJ/kg 6. a 40% iz hidroelektrana. treba uzeti u obzir i prosječni stepen efikasnosti termoelektrana. u ovom slučaju iz OPPa. Kako bi se konkurenstnost proizvodnje energije iz OPP-a povećala postoje domaći i međunarodni mehanizmi podsticaja. S obzirom da se električna energija u BiH dobija iz termoelektrana na ugalj i hidroelektrana i da se unaprijed ne zna iz kojeg izvora će električna energija biti zamijenjena sa električnom energijom iz novog izvora. Realno je pretpostaviti da je udio OPP-a koji bi se Agriculture Poljoprivreda koristio za proizvodnju toplotne energije veći od udjela za električne energiju. ostaci biomase iz poljoprivrede takođe predstavljaju značajan energijski potencijal u regionu sjeverne. kada se govori o korištenju obnovljivih izvora energije to nije toliko stvar procjene njihovih prirodnih potecijala.53 13. Ukupni godišnji potencijal energije iz biomase u BiH [3] Table 2. stoga se zamrzavaju dodatna novčana sredstva. Mehanizam koji je aktuelan za zemlje u razvoju potpisnice Protokola iz Kjota je Mehanizam čistog razvoja. Sa porastom cijena fosilnih goriva ta se situacija mijenja u korist energije iz ostataka poljoprivredne proizvodnje .

Ukoliko se ta energija dobija iz izvora energije koji ne emituje CO2 ili je bilans CO2 jednka nuli. a donja toplotna moć oko 13 MJ/kg. U slučaju proizvodnje toplotne energije iz OPP-a umjesto fosilnih goriva (ili za suspaljivanje sa ugljem). onu količinu koja bi se trošila bez prelaska na OPP. Naravno. dobija se da je riječ o dodatnom prihodu od 120 EUR po hektaru.toplotne el. S obzirom na relativno visoke troškove prevoza. Korištenje OPP-a za proizvodnju toplotne i/ili el. Cijena jedne tone takvog goriva mogla bi iznositi oko 60 EUR/toni (cijena uglja plus CDM podsticaj). Dakle. Stoga. vidi se da CO2 je 730 000 t/a.76 tona CO2/MWh električne energije u mreži.26 tona CO2/MWh električne energije. povoljnije koristiti OPP za proizvodnju toplotne energije pri čemu se vrši potiskivanje uglja. s obzirom na ovaj mehanizam podsticaja. Na taj nači se dobija specifična emisija CO2 u mreži u BiH: 1.46 tona CO2.5 EUR/GJ. EUR/a. može se vršiti suspaljivanje sa ugljem u određenom procentu.87 tona uglja po MWh električne energije.GWh je. Stepen efiksanosti uređaja da konverziju hemijske energije uglja u toplotnu je oko 80%. u tim slučajevima neophodna je potpuna zamjena kotlova. Prema najoptimističnijem scenariju smanjenje emisije Ukoliko se procjenjeno smanjenje emisije CO2 iz tabele 3. dok je cijena u maloprodaji oko 50 EUR/toni. Kako se sva električna energija ne dobija iz termoelektrana na ugalj.32 = 3600 ⎢ t ⎥ ⋅ 0. godini. Finansijski efekat je u tim slučajevima veći nego u slučaju zamjene uglja. prema izrazu (1) potpunim sagorijevanjem jedne tone uglja nastaje 1. Dakle. tj. smanjuje se emisija CO2 proporcionalno količini energije. uporedi sa ukupnom emisijom u BiH u 2005. Uzevši to u obzir može se izračunati proizvodnja električne energije po toni uglja u termoelktranama kao: MWh 13000 ⎡ MWh ⎤ ⎡ MJ ⎤ b = H d ⋅ η = 13000⎢ ⎥ ⋅ 0. stoga bi bilo dobro na određenom počnu ener. su oko 50 miliona EUR. S obzirom da najveći udio u potencijalu OPP-a čine ostaci žitarica čija je toplotna vrijednost otprilike kao i ugljeva u BiH. Uzme li se u obzir prosječna produkcija OPP-a od 2 tone po hektaru.Stepen iskorištenja termoelektrana u BiH je oko 32%. pri čemu je moguće dobiti sredstva kroz mehanizam međunarodne saradnje korištenja uglja. smanjenje emisije CO2 se računa uzevši u obzir količinu „istisnutog“ fosilnog goriva. Današnja cijena uglja za elektroprivrede u BiH je 2. računato je smanjenje emisije CO2 za različite scenarije njegoU radu su analizirana četiri scenarija korištenja OPP-a za vog korištenja u BiH. ZAKLJUČAK Pored proizvodnje hrane poljoprivreda može biti i proizvođač energenata. zavisi od čitavog niza barijera korištenja OPP-a i strategije njihovog rušenja. Proračun je realno ostvariv. Ne postoje direktni podsticaji za iskorištavanje OPP-a za proizvodnju energije. Ukupni domaći podsticaji za poljoprivrednu proizvodnju na nivou BiH za 2008. godine. Koji od scenarija je smanjenje emisije kroz CDM (vrijednost CER-a). U tom slu429 20 10 86 420 000 4 200 000 čaju bi se vršila validacija i verifikacija smanjenja emisije 644 530 000 5 300 000 30 10 86 CO2 samo na određenom mjestu/postrojenju koje koristi 644 172 30 20 730 000 7 300 000 energente iz OPP-a. Vrijednost jedne izbjegnute tone CO2 (jedinični na suzbijanju klimatskih promjena u iznosu od 3 100 000 CER) varira. što bi predstavono predstavlja 2-4% od ukupne emisije.15 t ⎣ t ⎦ ⎣ ⎦ (2) Recipročna vrijednost gornjeg izraza daje specifičnu potrošnju uglja od oko 0. dok u slučaju suspaljivanja OPP-a sa ugljem neophodne su minimalne promjene na postrojenju. proizvodnja jednog MWh električne energije uzrokuje emisije CO2 od 0. Na taj način ukupni troškovi izdavanja CER-a bi Primjenom metodologije opisane u prethodnom poglavlju izse značajno smanjili. Iz tabele 3 se vidi da bi korištenjem podsticaja kroz CDM bilo realno moguće povećati ukupne podsticaje za poljoprivredu za oko 10%. oko 32 EUR/toni. Uzevši u obzir vrijednost dobijenu u izrazu (1) dobije se da je specifična emisija CO2: 1. Da je to značajno smanjenje. potrebno je prethodnu vrijednost umanjiti srazmjerno količini električne energije koja se dobija iz hidroelektrana. U slučaju korištenja svega 20% poizvršen uz pretpostavku da je stepen efikasnosti konverzije energije iz OPP-a u električnu odnosno toplotnu isti kao i u slučaju tencijala emisija CO2 se smanjuje za 310 000 t/a. što je oko 4% ukupne emisije u BiH u 2005. Emission reduction of CO2 and values of CERs in different scenarios of using of residues from agricultural production in Bosnia and Herzegovina tak da u prvom Kjoto periodu smanje emisije za 5-6% u odnosu na emisiju iz 1990. Oprema za konverziju energije iz OPP-a je znatno skuplja od opreme za konverziju energije iz fosilnih goriva. enerCERs reduction of energiju dručju uspostaviti sistem proizvodnje energenata iz OPP-a i gije – energije giju EUR/a CO2 t/a for heating njihovog korištenja. Procjena smanjenja emisije izvršen je za slučaj zamjene uglja. a ostali bi prošli znatno pojednostavljeniju proceduru. Postoji zagarantovana cijena električne energije iz biomase.32 ≈ 1. Pošto je BiH pristupila Protokolu iz for energy – heating power energy Kjota i može koristiti CDM. Iz tabele 3 se vidi da je. Tabela 3. iskorištavanje treba da bude što bliže mjestu proizvodnje energenata iz OPP-a (distribuirana proizvodnja energije). programskog CDM-a kako bi se troškovi izdava215 86 10 10 310 000 3 100 000 nja CER-ova smanjili na najmanji mogući iznos. godini. U tabeli 3 dato je smanjenja emisije CO2 kao i procijenjeni iznosi podsticaja koji je moguće dobiti za to proizvodnju toplotne i električne energije. OPP se može koristiti i kao zamjena tečnim i gasovitim gorivima. država treba raditi na uspostavenergy energy power ljanju tzv. Međutim. Smanjenje emisije CO2 i vrijednost CER-a za različite scenarije korištenja dijela OPP-a raspoloživog u Bosni i Hercegovini Table 3.26 ⋅ 0. a finansijski efekat je 7 300 000 EUR/a. tj.76 tona. da bi ovaj vid iskorištavanja bio ekonomski održiv potrebno je % od ukupnog potenda država kroz strateška opredjeljenja definiše mehanizme Energija cijala podsticaja kao i da stvori preduslove za korištenje međunaSmanjenje Vrijednost Energy % of total potential rodnih mehanizama za podsticanje obnovljivih izvora energiemisije CO2 CER-a GWh za elektri. energije u BiH mogao bi biti dodatni izvor prihoda za poljoprivrednike.6 = 0. za proračun je uzeta vrijednost od 10 EUR-a. govori podatak da većina razvijenih zemalja imaju zada- 66 PTEP 12(2008) 1-2 . Dobar način promovisanja korištenja OPP-a u energijske Values of Emission za toplotnu svrhe su pilot projekti.

gde se između ostalog koristi i za sušenje žitarica.3.plaća se nakon potrošnje. [2] [3] [4] [5] LITERATURA [1] Knežević A. . Studija izvodljivosti: Komercijalno korištenje drvnog ostatka u Centralnoj BiH kao projekat ekonomskog oporavka i razvoja regije. posebno u ugroženim agrarnim područjima . Husika A. Isto tako. Zbog svojih brojnih prednosti i niske cene u odnosu na druge energente. uz ispunjavanje zahtijeva u pogledu zaštite okoline (emisija gasova i zbrinjavanje pepela). soje i ostalih zrnastih proizvoda.).3. 25260 Apatin. najsigurnije i najkorisnije fosilno gorivo. On spada u najčistije. 2006. particularly the achievement of significant energy saving. potrošač nema potrebe za dodatnim prostorom i poslovima oko skladištenja.b.113) Stručni rad Paper PREDNOSTI KORIŠĆENJA PRIRODNOG GASA KAO ENERGENTA U PROCESIMA SUŠENJA ADVANTAGES OF NATURAL GAS USAGES IN DRYING PROCESSES Boško ILIĆ. u procesima sušenja kukuruza.2008. vol. Iskustvo zemalja sa dugom tradicijom korišćenja gasa pokazuje da je prirodni gas i jedan od najbezbednijih energenata. Biblid: 1450-5029 (2008) 12. PRIRODNI GAS KAO ENERGENT Prirodni gas je vitalna komponenta svetske energetike. REZIME U radu se analiziraju prednosti korišćenja prirodnog gasa kao energenta. CO2.. REZ. Strateški plan i program razvoja energetskog sektora Federacije BiH. Primljeno: 10.Doprinos smanjenju uvoza tečnih i gasovitih goriva u BiH.). dipl.69 UDK: 662. p. wheat and other cereal products are analysed in this paper. Slavko IVANIŠEVIĆ. . Zenica 2004. CETEOR Sarajevo.d. sagorevanje SUMMARY The advantages of natural gas usage in the drying processes of maize. Savremena poljoprivredna tehnika. Srbija je zemlja sa vrlo niskom energetskom efikasnosti. U radu je pokazano da se korišćenjem prirodnog gasa kao energenta u procesu sušenja. postižu značajne uštede u potrošnji energije. which were installed at the factory JEDINSTVO in the town of Apatin. . Za potrošače je interesantna njegova dostupnost i sistem naplate . This paper illustrates advantages of natural gas usage in the grain drying processes. Ključne reči: prirodni gas. fuel. u širokoj potrošnji. pa je i sa stanovišta zaštite životne sredine korišćenje prirodnog gasa kao energenta opravdano i preporučljivo.ing*.type: DVSK-MD and the manufacturer POBEDA . na sušari tipa DVSK-MD proizvođača "CER" i sušari tipa DVSZ proizvođača "POBEDA" u pogonu preduzeća "JEDINSTVO" iz Apatina. upotreba prirodnog gasa proizvodi takođe i najmanju količinu ugljen-dioksida (CO2). combustion UVOD Prirodni gas danas se višestruko koristi: u industriji. a ne unapred kao što je to slučaj sa ostalim energentima. These significant facts on natural gas make it an appropriate and recommendable source of energy in grain drying processes. Takođe. sušenje. gorivo. prirodni gas je kao energent našao veliku primenu i u poljoprivredi.o..type: DVSZ.767(497.. 1-2. što je bitan doprinos smanjenju globalne emisije ugljen-dioksida.Doprinos uštedi domaćih fosilnih goriva i smanjenju emisije CO2..: Proizvodnja energije – novi zadatak i izvor prihoda za poljoprivredu.Doprinosi većem zapošljavanju lokalnog stanovništva. Prihvaćeno: 17. poboljšava se proces sagorevanja i smanjuje emisija štetnih gasova u atmosferu (NOx.ljalo oko 15% današnjeg izdvajanja za podsticaj poljoprivredne proizvodnje u BiH. Srednjoročna strategija razvoja poljoprivrednog sektora u FBiH (2006 – 2010.Riješava se trajno snabdjevanje gorivom za vlastite potrebe poljoprivrednih gazdinstava. Sarajevo 2006. Key words: natural gas. Industrijska zona b. za proizvodnju električne energije. barley. a prednosti njegove primene u ovoj oblasti prezentovane su u ovom radu. .: Inicijativa za pristupanje protokolima uz Konvenciju o prekograničnom zagađivanju zraka na velike udaljenosti i Okvirnu konvenciju o klimatskim promjenama. Igić S. kao sirovina u proizvodnji a koristi se i za pogon motornih vozila. 2005. Primjena OPP-a kao goriva bi imala niz efekata: . Poboljšati energetsku efikasnost znači koristiti tehnologije koje PTEP 12(2008) 1-2 67 .). "Jedinstvo".ing** * d. Novi Sad. drying. za komercijalnu upotrebu. ** a. natural gas usage in drying processes improves the heating process and also reduces emissions of exhaust gases (NOx. 21000 Novi Sad. Korišćeni su podaci dobijeni praćenjem i analizom potrošnje goriva pri radu sušare na lož-ulje i pri radu sušare na prirodni gas. Adamović D. 2008. The information on natural gas and oil consumption was gained from the following drying systems: the manufacturer CER . CO2. Sarajevo. dipl.o. Tešić M. Posmatrano u odnosu na sva ostala fosilna goriva..67 . pa mu i upotreba sve više raste. Rumenački put b. ječma.2008. 32. "Centro-gas".b. Also. pšenice...

02.225 kg/m3). version LN/1LN (Low Nox) [2] Ekonomska analiza primene prirodnog gasa U tabeli 1. U sastavu prirodnog gasa nalaze se gasoviti ugljovodonici.75 10.85 68 PTEP 12(2008) 1-2 . ima veliku brzinu sagorevanja bez dima. pri projektovanju i izvođenju radova na gasifikaciji objekata. ukusa i mirisa. WEISHAUPT gas burner. kao posledica većeg opsega regulacije gorionika i kvalitetnijeg sagorevanja na poziciji malog opterećenja.m. • nema varničenja na obodu plamena. Gorivo / Fuel • postojeća ložišta za druge vrste goriva Natziv / Name Prirodni gas TNG * Lož-ulje Mazut uglavnom se mogu prilagoditi za rad na prirodni Natural gas LPG Light fuel oil Heavy oil gas. bliskim Table 1. Poređenje cena energenata koji se koriste u • niska cena u odnosu na druge energente. prikazan je gasni gorionik sa redukovanom emisijom NOx gasova u produktima sagorevanja.73 1. sveden na minimum.30 12. Comparation of fuel cost of grain drying process stehiometrijskom. “JEDINSTVO” iz Apatina.D. Prirodni gas je bez boje. proizvod WEISHAUPT. Pored prethodno navedenih. • kvalitetnija regulacija temperature sušenja. • plaćanje se vrši mesečno.) 9. Kod direktnih sušara (produkti sagorevanja pomešani sa vazduhom za sušenje prolaze kroz masu zrna) pri radu sa tečnim gorivima moguće su pojave naslaga nesagorelog goriva na masi zrna.8 kg/Sm3 u odnosu na gustinu vazduha od 1. poboljšava se proces sagorevanja. Calorific value Hd PRIMENA PRIRODNOG GASA U PROCESIMA SUŠENJA Primenom prirodnog gasa kao energenta u procesu sušenja žitarica. Potreba za optimizacijom energetske efikasnosti je argument koji investiciona ulaganja za prelazak sa postojećih goriva. Prirodni gas je gotovo idealno gorivo koje se lako meša sa vazduhom. Drugi argument su troškovi na emisiju štetnih produkata koji nas čekaju u budućnosti. Danas su tehničke karakteristike gasnih uređaja. • ekološki najpogodniji energent. uz primese vodonika (H2) i negorivih gasova (CO2. kako domaće tako i međunarodne. Donja toplotna moć prirodnog gasa s kojom računamo u Srbiji je 33. stepen iskorišćenja. nije otrovan.2007. dati su ekvivalentni odnosi najčešće korišćenih sagorevanja uz veliki opseg regulacije opterećenja i visok goriva na sušarama za žitarice. N2). Prirodni gas obično merimo standardnim kubnim metrima (1 Sm3 odgovara količini gasa koja pri pritisku od 1. Sve ove prednosti su se potvrdile i nakon konverzije goriva (prelazak sa rada na lož-ulje na rad na prirodni gas) na sušarama u A. kao i tečna goriva. nakon potrošnje. pravilnike.40 2.54 1 7. Prednosti prirodnog gasa kao energenta: • nema potrebe za transportom i skladištenjem goriva. Tabela 1. odlikuje se lakom zapaljivošću i eksplozivnošću.05 * tečni naftni gas (propan-butan) ** u cene je uključen PDV. poboljšava se kvalitet osušenog zrna. procesima sušenja žitarica • sagoreva sa malim koeficijentom viška vazduha. lakši je od vazduha (gustina prirodnog gasa je približno 0.2008. kao što su ugalj i tečna goriva. Takođe je bitno da se (minimalno dva puta godišnje) izvrši pregled i provera gasne instalacije i podešavanje gorionika odnosno regulacija sagorevanja. Zbog toga je bitno. čime je smanjena opasnost od požara.98 8.12.08 11.37 3. 1. Karakteristike prirodnog gasa Prirodni gas kao mešavina gasovitih ugljovodonika sa dominacijom metana. u poređenju sa korišćenjem ostalih energenata. ali je bitno da gorionik ima podešeno sagorevanje da ne bi došlo do isticanja nesagorelog gasa u prostor sušare i eventualnog stvaranja eksplozivne smeše. u procesima sušenja uočavamo i sledeće prednosti prirodnog gasa u odnosu na lož-ulje: Efektivna cena (din/kWh) *** Price per kWh Indeks cene prema ceni prirodnog gasa Price index for natural gas 3. Na slici 1. Pri radu na prirodni gas do ove pojave ne dolazi. • prirodni gas omogućuje potpunu automatizaciju procesa Sl.500 kJ/Sm3. čime se svrstava među ekološki najčistije energente. Prirodni gas.01325 bar i temperaturi od 15 °C zauzima prostor od 1 m3). *** za koeficijent korisnog dejstva 0. postižu se značajne uštede u potrošnji energije. 1. Jedinica mere / Unit Sm3 kg litar kg • prirodni gas kao energent omogućuje Cena po jedinici mere (din) ** 28 76 72 35 modernizaciju i povećanje ekonomičnosti Price per unit mnogih industrijskih i tehnoloških postrojenja uz Donja toplotna moć Hd (kWh/j. čađi i čvrstih ostataka. predstavlja izuzetno vrednu energetsku i hemijsku sirovinu koja poseduje i značajne tehnološkoekonomske i ekološke prednosti u odnosu na ostala konvencionalna goriva. od kojih najviše metana (CH4). smanjuje emisija štetnih gasova u atmosferu i postižu značajne finansijske uštede. postojenja i instalacija takve da je nivo opasnosti. što nije slučaj sa radom na lož-ulje. propise i standarde za ovu oblast. do 25.troše manje energije za iste ili bolje energetske usluge. Nemačka [2]. WEISHAUPT gasni gorionik sa redukovanom emisijom NOx [2] Fig. na prirodni gas čine isplativim.01 1. poštovati zakone. pa prilikom rukovanja gasnom opremom o tome treba posebno voditi računa. izvor: JP “SRBIJAGAS” za period 20. • nema pojava nagorevanja zrna (što je čest slučaj kod rada na lož-ulje).03 smanjenje zagađenja životne sredine.

postižu se značajne uštede u potrošnji energije. izrada projektne dokumentacije.316. bitno je redovno i na vreme sprovoditi preglede. Na osnovu svega navedenog pokazuje se da je prirodni gas najpovoljniji energent. Isailović M: Prirodni gas. međutim u ceni mazuta nisu uračunati troškovi prevoza i skladištenja kao ni troškovi grejanja mazuta (koje je neophodno da bi se postigla odgovarajuća viskoznost neophodna za sagorevanje). Gasifikacija sušara je izvedena 2005. [3] Radovanović. koristeći prirodni gas manji su za oko 2. Prihvaćeno: 17. lošije sagorevanje. Pri korišćenju lož-ulja ovi troškovi bi iznosili 24. Schwendi. godine. Ovo pokazuje da je ostvarena je ušteda od 16. Pre ovoga.izdanje.75 dinara. Analiza isplativosti investicije gasifikacije sušare žitarica Analiza je urađena na bazi podataka o potrošnji goriva i drugih parametara. poboljšava se kvalitet osušenog zrna.2008. Indeks cene za mazut (indeks 1. korišćenje prirodnog gasa kao energenta u procesu sušenja žitarica opravdano i preporučljivo. troškovi energenta su iznosili 8. Germany. Eta. na sušari tipa DVSK-MD proizvođača "CER" i sušari tipa DVSZ proizvođača "POBEDA" u pogonu preduzeća "JEDINSTVO" iz Apatina.523 dinara. 6. [5] WEISHAUPT GmbH. U ovom periodu cena 1 Sm3 prirodnog gasa je iznosila 20.664. M: Goriva.980. Zagreb. ispitivanja i sevisiranje opreme i postrojenja.05) je blizak indeksu cene za prirodni gas. Primljeno: 10. Na osnovu svega možemo zaključiti da je sa tehničkog i ekonomskog stanovišta. ZAKLJUČAK Primenom prirodnog gasa kao energenta u procesu sušenja žitarica.3. kako u procesima sušenja tako i uopšte. troškovi prava prolaza i otkupa zemljišta.Tabela 1. LITERATURA [1] Bogner M.000 dinara. Beograd. 1994. štetan uticaj sumpora (čiji je sadržaj u mazutu do 4%) i dr. Troškovi energenta u procesu sušenja. Nakon godinu dana (jedna sezona sušenja) pri radu sa prirodnim gasom. Iz ovog primera se najbolje vide pozitivni efekti primene prirodnog gasa u procesu sušenja žitarica. 2001. Mašinski fakultet. Beograd. U troškove investicije uračunati su: pripremni radovi.3.500. izgradnja priključnog gasovoda i merno-regulacione stanice i takse za priključenje na gasovodni sistem. skladno zakonskim obavezama i rokovima. Isto tako mazut je i sa drugih aspekata nepovoljniji energent: pojava koksiranja. pokazuje da je najpovoljniji indeks cene za prirodni gas. odnosno da je investicija otplaćena na polovini sezone sušenja. [4] Strelec V. kao i sa stanovišta zaštite životne sredine. poboljšava se proces sagorevanja. Energetika marketing. i dr: Plinarski priručnik. kao energent za sušenje je korišćeno lož-ulje. pri radu sušare na lož-ulje i pri radu sušare na prirodni gas. U toku eksploatacije sušare. Prospektni materijal.2008.09 dinara a cena 1 litra lož-ulja 63.228 dinara. PTEP 12(2008) 1-2 69 . Vrednost investicije je iznosila 8.295 dinara. 2005. Nemačka. smanjuje emisija štetnih gasova u atmosferu i postižu značajne finansijske uštede.5 puta u odnosu na lož-ulje. [2] Prospektni materijal proizvođača gorionika “WEISHAUPT”.

većeg sadržaja kiseonika i toga što ne sadrži sumpor. At the end of the two-stage separation procedure oils were separated from water by separational funnel. pokazano je da se metil estri ulja semena duvana mogu koristiti u mešavini sa dizel gorivom bez modifikovanja motora i predgrevanja mešavine [5]. Sastav ulja analiziran je gasnohromatografski. testiranjima na dizel motorima. ekstrakcija. najpre običnom. tobacco seed oil. Međutim. Ekstrakcija samlevenog semena je vršena n-heksanom pri odnosu seme-rastvarač 1:10 g/cm3 na 25oC. 10]. kiselinski. i to u sirovom [3] i u hemijski modifikovanom obliku [4. palmitic and stearic acids (over 95%). palmitinske i stearinske kiseline (više od 95%). Jedan od načina za pojeftinjenje biodizela je korišćenje jeftinijih izvora masnih kiselina. Utvrđeno je da tehnika ekstrakcije i način odvajanja ulja od rastvarača ne utiču bitno na njegove fizičke i hemijske osobine. Independently of the extraction technique and separation procedure the fatty acid tobacco seed oil composition was dominated by linoleic. 9. extraction. kao što su: manji efekat staklene bašte i manje zdravstvenih rizika u poređenju sa upotrebom fosilnih goriva [1]. by classical and ultrasound extraction using n-hexane at 25oC and 1:10 g/cm3 seeds-to-solvent ratio. a zatim direktnom destilacijom vodenom parom do prestanka izdvajanja n-heksana nakon čega se ulje izdvaja iz smeše sa vodom (koja je dobijena kondenzacijom vodene pare) gravitacionom separacijom u levku za odvajanje. UVOD Biodizel postaje sve interesantnije kao alternativa fosilnim gorivima. kiselinski i saponifikacioni broj) osobine. saponifikacioni broj) osobine ulja određene su standradnim metodama. Za dobijanje ulja korišćene su klasična i ultrazvučna ekstrakcija potpomognute mešanjem i hladno presovanje. Ovo ulje ne sadrži nikotin i može se porediti sa drugim jestivim uljima. ali sadrži dosta holesterola [8].70-73 UDK: 633.756. but it also forms a basis of a "healthy" use of tobacco. nije samo društveno i ekonomski opravdano. SUMMARY Tobacco seed usage.3 Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper SEME DUVANA KAO OBNOVLJIVA SIROVINA TOBACCO SEEDS AS A RENEWABLE RAW MATERIAL Dr Miodrag LAZIĆ. Oils were obtained by cold pressing. 7]. Za dobijanje ulja iz semena duvana do sada su korišćene različite tehnike ekstrakcija: ekstrakcija po Soxhlet-u. oleinske. 16000 Leskovac. dok je za potrebe ceđenja korišćeno nativno seme duvana. fizičke i hemijske osobine ulja semena duvana (Nicotiana tabacum L. koja pripada poluorijentalnim vrstama duvana. oleinska. may be an appropriate substitute for diesel fuel. Sadržaj ulja semena duvana kreće se u rasponu od 36-41 % od mase semena. otpadna (korišćena) ulja i nusproizvodi rafinisanog biljnog ulja [2]. kao što su: nejestiva ulja. 1-2. Physical (density and refraction index at 20oC) and chemical (iodine.) tipa Otlja. klasična i ultrazvučna ekstrakcija sa mešanjem) ulja iz semena duvana i način odvajanja ulja od rastvarača na sastav ulja i njegove fizičke (gustina i indeks refrakcije) i hemijske (jodni. U ovom radu ispitivan je uticaj različitih tehnika ekstrakcije na sastav. acid and saponification values) properties of tobacco seed oil were analysed using standard procedures. Uprkos dobrim karakteristikama. This suggests that tobacco seed oil. ulje semena duvana sastoji se uglavnom od linolne. ulje semena duvana. Ključne reči: duvan. rastvarači i hemikalije Za sva ispitivanja korišćeno je seme duvana (N.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. zbog svoje manje toksičnosti. Biljni materijal je prikupljen u fazi plodonošenja 2001.) tipa Otlja. U ovom radu ispitivan je uticaj tehnike ekstrakcije (mehaničko ceđenje. Fizičke (gustina i indeks refrakcije) i hemijske (jodni. as well as. osim u industriji sapuna. is not only socially and economically justified. MATERIJAL I METOD Biljni materijal. boja i lakova. Obtained oils were separated from the solvent under reduced pressure or in a two-stage separation procedure. skrob i neorganske materije [6]. physical and chemical properties of tobacco (Nicotiana tabacum L. Dobijena ulja su odvajana od rastvarača ili uparavanjem pod sniženim pritiskom ili u dvostepenom postupku. The fatty acid composition of tobacco seed oils was determined by the GC analysis after the fatty acids had been transformed into methyl esters with sodium methoxide. a ostatak čine: proteini. mr Ivana STANISAVLJEVIĆ. Seme duvana je otpadni proizvod u duvanskoj industriji. The fatty acid composition. Bulevar oslobođenja 124 REZIME Korišćenje semena duvana kao obnovljive i otpadne sirovine. godine u 70 PTEP 12(2008) 1-2 .71 : 662. Key words: tobacco. p. Nedavno je dokazano da i ulje semena duvana može biti odgovarajuća zamena za dizel gorivo. samo mala količina semena se sakuplja sa biljaka za sadnju iduće godine.) seed oils obtained and separated from the solvent by different techniques were compared. gde se koristi nerafinisano i polu-suvo ulje [11]. Za sada ne postoji rasprostranjena upotreba semena duvana. Glavne masne kiseline su: linolna. Nezavisno od ekstrakcione tehnike i načina odvajanja. dok se ostatak ostavlja na polju neiskorišćen. 7. nakon metilovanja. Sa aspekta uticaja na životnu sredinu upotreba biodizela ima mnoge prednosti. The insignificant difference in physical and chemical properties of oil obtained by different recovery techniques was shown. tabacum L. 5]. dr Vlada VELJKOVIĆ Tehnološki fakultet. već stvara i osnovu za “zdravu” upotrebu duvana. od koga se ekstrakcijom mogu dobiti ulje i sačma (pogača iscrpljenog semena). as a renewable source of energy. distillation followed by direct water stem distillation. biodizel mora da bude proizveden ekonomično. Da bi bio konkurentan na tržištu. osim što mora da zadovoljava kriterijume vezane za životnu sredinu i učinak motora. as a renewable and waste raw material. prema studijama izvedenim u poslednje vreme. biorazgradivosti. All these properties are comparable with properties of other vegetable oils which makes this oil a suitable initial row material for the production of biodiesel fuel. oleic. životinjske masti i ulja. kao i da su ove osobine ulja slične osobinama drugih biljnih ulja što ga čini pogodnom polaznom sirovinom za dobijanje biodizela. klasična i ultrazvučna ekstrakcija [3. palmitinska i stearinska [3.

dok je poređenjem sa prethodno objavljenim rezultatima [7.3 21. Tobacco seed oil yield obtained by classical and ultrasound extraction Prinos ulja (g/100 g suvog semena) Tobacco seed oil yield (g/100 dry tobacco seed) Vreme. odnosno za 3. Protoci azota (noseći gas). pri brzini obrtanja 1. 3x50 W. 10. Fizičke i hemijske osobine ulja semena duvana Vrednosti fizičkih i hemijskih osobina ulja semena duvana tipa Otlja prikazane su u tabeli 2. a zatim se produži sa destilacijom sa vodenom parom do izdvajanja rastvarača u destilatu. respektivno. Metanol. odnosno za 41 i 36. Prinos ulja semena duvana dobijen klasičnom i ultrazvučnom ekstrakcijom Table 1. a jod.8 Klasična ekstrakcija U laboratorijsku čašu (200 cm ) sipa se 16. uz stalno mešanje. natrijum tiosulfat i hlorovodonična kiselina su kupljene kod Lanchema (Češka). 30 m × 250 μm × 0. u slučaju klasične i ultrazvučne ekstrakcije. samo što je laboratorijska čaša u kojoj se vrši ekstrakcija bila uronjena u ultrazvučnu kadu. fenolftalein i dietil etar kod Centrohema (Stara Pazova).0 10 30 60 17. pa je nastala emulzija ulja i vode tretirana na identičan način. a prinos ostvaren ovom tehnikom je 32. Tabela 1. Jug. 9]. U destilacionom balonu zaostaje emulzija ulja i vode koja je nastala kondenzacijom vodene pare. Ceđenje ulja iz semena duvana Ceđenje nativnog semena duvana vršeno je hidrauličkom presom "Komet" Crusher (Germany). 15000 min-1. pa otuda i bolja efikasnost ekstrakcionih tehnika potpomognutim mešanjem i mikromešanjem. Injektirana zapremina smeše metil estara je bila 0. Gasna hromatografija Metil estri masnih kiselina ulja semena duvana su analizirani na gasnom hromatografu (Agilent 6850) sa kapilarnom kolonom (DB WAX.1 21.9 g/100 g suvog semena. Nemačka) na 20°C. Neposredno pre ekstrakcije seme duvana je mleveno pomoću komercijanog električnog mlina (Zepter. a natrijum hidroksid od proizvođača Himedia (Inđija). Sadržaj vlage je određivan po postupku koji propisuje Ph. min Time. a molekulski mehanizam prenosa zamenjuje se konvektivnim mehanizmom. dok je u prihvatnom sudu emulzija n-heksana i vode.9 21. min Klasična ekstrakcija sa Ultrazvučna ekstrakcija sa mešanjem mešanjem Classical extraction with Ultrasound extraction with mechanical agitation mechanical agitation 2. Metil estri najvažnijih masnih kiselina (palmitinska. 40 kHz).3 20.2% u slučaju istih tehnika i uslova ekstrakcije bez mešanja [7. REZULTATI I DISKUSIJA Prinos ulja semena duvana Mehaničko presovanje semena je najefikasnija tehnika za dobijanje ulja iz semena duvana. 30 i 60 minuta. 50 do 200oC brzinom 25oC/min i 200 do 230oC brzinom 3oC/min. linolna i linolenska) identifikovani su upoređivanjem njihovih retencionih vremena sa retencionim vremenima standarda tih metil estara i literaturnim podacima za primenjene uslove.okolini Surdulice. Azot je korišćen kao noseći gas. koncentrovana sumporna kiselina. a filtrat se uparava do suva na vakum uparivaču do konstantne mase. posle metilovanja [13]. Za izvođenje ultrazvučne ekstrakcije korišćena je ultrazvučna kada tipa “SONIC”-Niš (dimenzija 151x200x300 mm. Fizičke i hemijske osobine ulja semena duvana Gustina ulja je određena piknometrijski na 20oC. Kalijum hidroksid je nabavljen kod Mos-Laba (Beograd). hloroform. n-Heksan. u zavisnosti od tehnike ekstrakcije i načina odvajanja ulja od PTEP 12(2008) 1-2 71 . 1 minut). Sa povećanjem brzine strujanja rastvora oko čestice biljne sirovine debljina difuzionog sloja se smanjuje. najpre se običnom destilacijom otpari oko 2/3 rastvarača.1%. stearinska. Sastav ulja semena duvana Sastav ulja semena duvana. tako da je suspenzija semena u rastvaraču bila izložena dejstvu ultrazvuka sve vreme ekstrakcije. Izraženiji uticaj mešanja u slučaju klasične ekstrakcije potiče od činjenice da ultrazvuk uzrokuje mikro mešanje suspenzije i time utiče na prenos mase u masi rastvora i kroz difuzioni sloj.4 podeoka i kroz dizne različitih prečnika (15. za razliku od originalne metode gde je korišćen helijum [14]. Odvajanje ulja od rastvarača Uparavanje pod sniženim pritiskom Po završetku ekstrakcije ekstrakt se odvaja od semena pod vakumom na Büchner-ovom levku.8%. Jodni. Prinos ulja (u g/100 g suvog semena) se izračunava iz mase izdvojenog ulja i mase semena duvana. etanol i kalijum jodid su kupljeni kod Zorka-Pharma (Šabac). Dobijanje ulja semena duvana Ulje semena duvana dobijeno je mehaničkim ceđenjem i postupcima klasične (maceracija) i ultrazvučne ekstrakcije sa mehaničkim mešanjem.6 16.2 i 33.5 %. saponifikacioni i kiselinski broj ulja određeni su standardnim metodama [12].7%.25 μm) i plameno jonizujućim detektorom. 30 i 400 cm3/min. Temperaturni režimi: kolone → 50oC tokom jednog minuta. U slučaju ceđenog ulja. ono je tretirano vodenom parom u destilacionom balonu. Odvajanje ulja od vode vrši se u levku za odvajanje.2 μL.5 15. a protok kroz kolonu je bio 4 cm3/min. Vrednosti hemijskih parametara. Uparavanje pod atmosferskim pritiskom Posle završene ekstrakcije ulja. injektora → 250°C i detektora → 280°C. 3 Ultrazvučna ekstrakcija Ultrazvučna ekstrakcija sa mešanjem vršena je na identičan način kao i klasična ekstrakcija. vodonika i vazduha: 25. određivan je gasnohromatografski. Primenom ultrazvuka ostvareni prinos ulja semena duvana povećava se za manje od 4%. sto je veće je od prinosa dobijenog klasičnom i ultrazvučnom ekstrakcijom sa mešanjem za 36. 10 i 6 mm) sa prethodnim predgrevanjem semena. dok je indeks refrakcije ulja semena duvana meren refraktometrom (Krüss-D-22976. V (2000) i iznosio je 5.4 17.9] utvrđeno da primena mešanja povećava prinos za 9. Ekstrakcija je izvođena na sobnoj temperaturi u trajanju od 5. oleinska.6 g samlevenog semena duvana i 50 cm3 n-heksana (odnos seme-rastvarač 1:3 g/cm3).

8 5.4735 1. s obzirom na visok udeo nezasićenih masnih kiselina u ulju. 3 Gustina / Density (kg/m ) 930.04 70. 16. atmosferskim pritiskom Mehaničko cesa mešanjem sa mešanjem utvrđeno je da se sa porastom Fizičke i hemijske osobine ulja semena đenje Classical Ultrasound temperature neznatno smanjuje duvana Cold pressing extraction with extraction with udeo mono-nezasićenih Physical and chemical properties of mechan. Physical and chem.28 11. stearinsku.08 81. Ultrazvučna ekstrak.27 69. što ukazuje na visok udeo slobodnih masnih kiselina (oko 18%).37 0. linolna i linolenska) masnih kiselina u ulju semena duvana dobijenog ceđenjem je 13.34 12. merenja odnos semena i rastvarača).63 194.12 13. 15.42 70.0 922.69 2. u slučaju klasične i ultrazvučne ekstrakcije.32 8.4735 1.63 4.12 4.76 130. 16. dok se primenom ultrazvuka u 72 PTEP 12(2008) 1-2 . 17.6 18].nezasićene Poly-unsaturated a P=at P<atm m +H2Oa 8.65 3.92 12. Nezavisno od ekstrakcione tehnike i načina odvajanja rastvarača.4736 1.73 0.7 70.78 12.93 Otlja sličan je sastavu ulja (mg KOH/g ulja) / (mg KOH/g of oil) drugih duvana [3. agitation mechanical agitation (oleinska) i poli-nezasićenih tobacco seed oil P=atm P=atm P=atm masnih kiselina (linolne i P<atm P<atm P<atm +H2Oa +H2Oa +H2Oa linolenska).49 183.(83.64 2.42 4. respektivno. 7. sa skoro identičnim udelom o Indeks refrakcije na 20 C glavnih masnih kiselina.5 do 14. linolnu i linolensku.78 0. Klasična ekstrakcija sa mešanjem Classical extraction with mechanical agitation P=atm +H2Oa 9.45 84.75 13. što ukazuje na činjenicu da način dobijanja i odvajanja ulja ne utiču zančajno na njegove osobine.79 15. Kod ulja dobijenog u dvostepenom postupku odvajanja pod Klasična ekstrak. Masna kiselina Fatty acid Mehaničko ceđenje Cold pressing P<atm Palmitinska / Palmitic Stearinska / Stearic Oleinska / Oleic Linolna / Linoleic Linolenska / Linolenic Ostale / Others Zasićene / Saturated Nezasićene / Unsaturated Mono.21 127.51 133. Vrednosti fizičkih osobina svih ulja semena duvana dobijenih u ovom radu nalaze se u granicama standardnih vrednosti koje preporučuje AOCS [12].42 131.74 15. Fizičke i hemijske osobine ulja semena duvana klasičnom i ultrazvučnom ekstrakcijom imaju veći sadržaj Table 2.48 11.91 0.4%) i nezasićenih Dvostepeni postupak odvajanja ulja pod atmosverskim pritiskom a Two stage oil separation under atmospheric pressure ZAKLJUČAK Mehaničko presovanje semena je najefikasnija tehnika za dobijanje ulja iz semena duvana. verovatno. 15.3 923./ Saponification val 186.7 71.54 81.42 71.65 Ultrazvučna ekstrakcija sa mešanjem Ultrasound extraction with mechanical agitation P<atm 8.4 5.73 4.55 13. Jodni broj ulja semena duvana tipa Otlja nalazi se u granicama vrednosti jodnog broja za biljna ulja. bez obzira na način dobijanja i odvajanja ulja.59 12.59 11. Visoka vrednost jodnog broja je očekivana.22 rastvarača međusobno se razlikuju za max ± 5%.0 923.4735 1.63 132.87 15. Uticaj ovih faktora na fizičke osobine ulja (max ± 1%) gotovo je zanemarljiv.77 71.07 12. Utvrđeno je da ulje dobijeno ceđenjem semena duvana ima veći sadržaj stearinske kiseline.38 84.77 72.15 3.27 70.42 (g J2/100 g ulja) / (g J2/100 g of oil) samlevenog semena poluorijentalnog duvana tipa Saponifikacioni br. Sličan maseni udeo zasićenih (od 11.8 do 81.4733 o Index of refraction at 20 C malne razlike u sastavu ulja potiču. kao što se može videti u tabeli 3.49 3.02 0. od vrste i usVrednosti date u tebeli su srednje vrednost dva nezavisna lova gajenja duvana i uslova ekstrakcije (rastvarač.28 72. ali je manji nego kod ulja semena nekih drugih tipova duvana [16. All results are mean of two replicates a Dvostepeni postupak odvajanja ulja pod atmosverskim Tabela 3 Sadržaj masnih kiselina u ulju semena duvana (%) pritiskom Table 3 Fatty acid tobacco seed oil composition (%) a Two stage oil separation under atmospheric pressure Kiselinski broj ulja semena duvana tipa Otlja je visok.83 (mg KOH/g ulja) / (mg KOH/g of oil) stearinske). a povećava udeo Kiselinski broj / Acid value zasićenih (palmitinske i 14.77 85. properties of tobacco seed oil nezasićenih masnih kiselina. Ukupan sadržaj zasićenih (palmitinska i stearinska) i nezasićenih (oleinska. Vrednosti saponifikacionog broja ulja semena duvana su približne vrednostima za ulja semena drugih tipova duvana [3.77 12.39 191..01 8.03 12. Jodni broj / Iodine value Sastav ulja dobijenog iz 127.47 P=atm +H2Oa 9. koja je u opsegu 129-142 [15]. Ova vrednost pokazuje prosečnu dužinu lanca masnih kiselina koje ulaze u sastav ulja. 18].04 70.0 923.6 %. najzastupljenija masna kiselina ulja je linolna. za 20%.0 931.79 12.74 2.14 12. respektivno.33 14.4735 1. temperatura.65 14.9 do 85.49 83. 7. odnosno 22%. čiji maseni udeo u ulju iznosi oko 70%.57 190. a i nalazi se u opsegu vrednosti saponifikacionog broja drugih biljnih ulja.26 12.67 13.75 Sastav ulja semena duvana Prema gasnohromatografskoj analizi metil estara masnih kiselina ulja semena duvana ono sadrži uglavnom (više od 94%) slobodne ili vezane sledeće masne kiseline: palmitinsku.8 do 13.69 0.60 15.nezasićene Mono-unsaturated Poli.43 188. 17. Ulja dobijena Tabela 2. Mini1.1 % i 81. oleinsku.28 71.7%) masnih kiselina određen je i u uljima dobijenih klasičnom i ultrazvučnom ekstrakcijom. 17].

16 (1999) 1078-83. PTEP 12(2008) 1-2 73 . Graz: Martin Mittelbach (publisher) 2004. Honolulu: Hawaii Health Publishers. 1980.B: The extraction of oil from tobacco (Nicotiana tabacum L.Kh. [2] Mittelbach. [17] Umarov A.au/resources/rtlimrovinganalysisofffatt yacidmethylesters. Biomass Bioenergy 28 (2005) 77–86. Shetty Y. Veličković D.S: Tobacco: more than just smoke. Primljeno: 01. stearinska. Nezavisno od ekstrakcione tehnike i načina odvajanja rastvarača. Teshabaev Kh. Agilent Technologies. Khimiya Prirodnykh Soedinenii. najzastupljenija masna kiselina u ulju je linolna. Publ. M. Rahman M.com/deccanherald/feb282005/snt 4. Shimoga.deccanherald. Lois E. Prihvaćeno: 13.V. 14 (2007) 646-652 [10] Veljković V. [3] Giannelos P. Stamenković.) seed oil. Lazić M. Haque M. 2005. 2002. Ahmed G.E: Studies on the caracterisation and glyceride composition of tobacco (Nicotiana tabacum L. ev.2006.B. 28. 16 (2002) 1-9.bst. 06-1827 od 11. Chicago. Zannikos F. 1995 [9] Stanisavljević I..) seeds. Lazić M. Leskovac.odnosu na klasičnu ekstrakciju ostvareni prinos ulja neznatno povećava. <http://www. M. 6 (1990) 827-828. Postupak odvajanja ulja neznatno utiče na sastav ulja. Madan M: Jatropha curcus: a renewable source of energy for meeting future energy needs. Stournas S.B: Ultrasonic extraction of oil from tobacco (Nicotiana tabacum L.A. 2005. Tehnološki fakultet. Chemical Industry & Chemical Engineering Quarterly. [13] Kandpal J. O. 85 (2006) 2671-2675 [5] Usta N: Use of tobacco oil methyl ester in turbocharged indirect injection diesel engine.12. An encouraging prospect. 2005. 6 (1995) 159-160. W: Biodiesel production in Europe and North America. 21. 24. S. 16. pored koje u sastav ulja semena duvana ulaze još palmitinska. Lakićević S: Laboratorijski tehnološki postupak za dobijanje ulja iz semena duvana. [6] Eshetu B: Nicotiana tabacum L. [8] Harris W: The scientific basis of vegetarianisam. Lazić. 13 (2007) 41-50.asp> [12] American Oil Chemist’s Society (AOCS) Official and Tentative Methods. dok ulja dobijena klasičnom i ultrazvučnom ekstrakcijom imaju veći sadržaj nezasićenih masnih kiselina. Lakićević. Nakladni zavod Znanje. Renewable Energy. Industrial Crops and Products.N. Inc. [16] Bajpai M. 24. Zagreb. Aug. oleinska i linolenska. [18] Gofur M. Ultrasonics Sonochemistry. Deccan Herald. C: Biodiesel: comprehensive handbook. LITERATURA [1] Körbitz. Veljković V. Lakićević S.L: Biodiesel production from tobacco (Nicotiana tabacum L.) seed oil with a high content of free fatty acids. Vrednosti svih fizičkih i hemijskih osobina ulja semena duvana tipa Otlja dobijenih u ovom radu ne zavise od tehnike ekstrakcije i načina odvajanja dobijenog ulja i nalaze se u granicama standardnih vrednosti za ulje duvana koje preporučuje American Oil Chemist’s Society (AOCS).3. <http://www. 2005. Pigment & Resin Technology. [14] David F. Veljković V. Apr. V.T. Khasanov M. Renewable Energy.S.html> [7] Stanisavljević I.M..L. Anastopoulos G: Tobacco seed oil as an alternative diesel fuel: physical and chemical properties. 1. Seth S: Use of unconventional oils in surface coatings: blends of alkyd resins with epoxy esters. 2006.L: Improving the analysis of fatty acidmethylesters using retention time locked methods and retentnion time databases: application.L. 29 (2000) 82-87.B. br. Navile.at/pz/oilseeds/eshetu. Sandra P. Remschmidt.. Fuel. Stamenković O. Feb. seed oil. Hossain A. Zonal Agricultural Research Station.T: Nicotiana tabacum seed oil.U. Wylie P.) seeds.2008.com. Todorović. Z.boku. [4] Veljković.ac. Aug.S.3. 1972. 2000.pdf [15] Swern D: Industrijski proizvodi ulja i masti po Baileyju. ipp. [11] Rudramurthy H. Stanisavljević I. Lazić M. NAPOMENA: Autori se zahvaljuju Ministarstvu nauke za finansijsku podršku ovom radu u okviru projekta OI 142073.V. Feb.2008. <http://www. Utvrđeno je da ulja dobijena ceđenjem semena duvana imaju veći sadržaj stearinske kiseline. No. 28 (1993) 25. Vageesh T. 59885871EN.B. Bangladesh Journal of Scientific and Industrial Research. Aug.H.

Novi Sad REZIME Istraživanja su trajala u toku 2003 i 2004 godine. U tom slučaju ponici se pojavljuju kroz 15 do 20 dana. a najmanja kod linije L2 (157 mm). L3 (FAO 600) i L4 (zajednički). the highest. no regularities were established. Obzirom na veliku genetsku ujednačenost metlice se pojavljuju skoro istovremeno na većini biljaka. koja obezbeđuje ravnomerno nicanje je od 10 do 12oC na dubini setve (Drezgić i sar. Rok setve nije značajnije uticao na promenu prečnika klipa. A regular linear decline in the yield occurred over all three tested FAO maturity groups in seed maize hybrids sown on latter sowing dates in 2003. rokovi setve.01 Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper UTICAJ ROKA SETVE NA PRINOS I MORFOLOŠKE OSOBINE SEMENSKOG KUKURUZA EFFECTS OF SOWING DATES ON THE YEALD AND MORPHOLOGICAL TRAITS OF SEED MAIZE Mr Sanja MEHANDŽIĆ*. uspeva u umerenim i suptropskim područjima. Iz tih razloga cilj i zadatak istraživanja je da se prati dinamika razvoja pojedinh linija u različitim rokovima setve. 1995). The hybrid seed yield was determined after harvest. in the inbred L1 sown on the second sowing date. pri čemu nema zakonitosti. Nakon berbe utvrđen je prinos hibridnog semena. Raspored biljaka treba da je takav da obezbedi nesmetanu negu useva. morphological traits. i. Key words: inbreds. 1. The sowing date did not significantly affect the change of the diameter. Temerinska 131. Za proizvodnju semena koristi se najplodnije polje. Minimalna temperatura zemljišta. aprila u zavisnosti od agroekološkog reona i godine (Starčević i sar. L2-FAO 500. 21000 Novi Sad.e. Although sowing dates affected the ear length and diameter. a gustina setve zavisi od uslova i područja (Jevtić S.1992). semenski kukuruz. U 2003. U dvogodišnjem istraživanju ogled je izveden na dve lokacije. različitih FAO grupa zrenja (L1-FAO 400. and L3-FAO 600) and their morphological traits (ear length and diameter) were studied in the trial. Setva se najčešće vrši mašinski. In 2004. 1-2. koje imaju zajedničkog oca i to: L1 (FAO 400).Biblid: 1450-5029 (2008) 12. seed maize. različitih FAO grupa zrenja. godini najveći prinos je ostvaren kod linije L3 u prvom roku setve a najniži u drugom roku setve kod linije L1. kod sve tri ispitivane FAO grupe zrenja. seed yield. sowing dates. Jednogodišnja je biljka kratkog dana. U 2004. U vremenski nepovoljnim uslovima može biti ispoljena nepodudarnost između pojave muških i ženskih cvetova. ni suviše kasna setva (jer se odlaže cvetanje i oplodnja). pssemelab@neobee. prinos semena. Uticaj roka setve je izražen kod linije L1. 74 PTEP 12(2008) 1-2 . odnosno postavljanje ogleda su tri linije semenskog kukuruza. The effect of the sowing date was pronounced in the inbred L1. kao i uticaj istog na prinos hibridnog semena kukuruza. Seme počinje da klija pri temperaturi 8oC. U ogledima je ispitivan uticaj tri roka setve (u razmacima od po 10 dana) na prinos semena tri linije semenskog kukuruza.net ** Institut za ratarstvo i povrtarstvo. Temperaturni uslovi utiču na razviće korenovog sistema.1974). MATERIJAL I METOD RADA Materijal koji je korišćen za ispitivanje. morfološke osobine. respectively. There were significant differences between the tested inbreds.15:631.74-77 UDK: 633. Između ispitivanih linija su postojale značajne razlike. L3-FAO 600) i njihovih morfoloških osobina (dužina i prečnik klipa).e. respectively. Najveća dužina klipa je kod linije L3 (175 mm). the lowest yield was recorded in the inbred L3 sown on the first sowing date. i u 2004. godini sa kasnijom setvom došlo je do pravilnog linearnog smanjenja prinosa hibridnog semena kukuruza.. što nepovoljno utiče na oplodnju i proizvodnju semena. Rokovi setve su uticali na dužinu i prečnik klipa. do 25. godini na poljoprivrednom dobru AD ’’Sloga’’ Kać. L2 (FAO 500). p. godini na poljoprivrednom dobru ’’Kamendin’’ Sirig. Optimalni rok setve semenskog kukuruza je od 10.) je jednodoma biljka razdvojenih polova sa izrazito ksenogamnim načinom razmnožavanja. L2-FAO 500. Rokovi setve različitih linija semenskog kukuruza mogu uticati na biološki prinos hibridnog semena kukuruza kao i na morfološke osobne semena. Analiza semenskog materijala koji je korišćen u postavljanju ogleda obuhvatala je: utvrđivanje mase 1000 semena. utvrđivanje energije klijanja (%) i utvrđivanje procenta klijavosti (%).. ali klijanje je usporeno i neujednačeno. a slično je i sa pojavom svile. Ključne reči: linije. i to u 2003.53. Šematski prikaz postavljanja ogleda prikazan je na sl. SUMMARY The three-year trial was set up in 2003. dr Branko MARINKOVIĆ. U pogledu vremena setve treba tražiti najpovoljnije uslove. dr Đorđe JOCKOVIĆ * Poljoprivredna stanica. The effects of three sowing dates (10-day intervals) on three seed maize inbred lines of different FAO maturity groups (L1-FAO 400. ni suviše rana (zbog negativnog uticaja niskih temperatura). The longest (175 mm) and the shortest (157 mm) ears were found in the inbred L3 and the inbred L2. to je biljka tople sezone i zahteva relativno visoku temperaturu. dr Jovan CRNOBARAC**. i. UVOD Kukuruz (Zea mays L.

819-0. Experiment scheme in 2003 and 2004 L1. Setva je obavljena ručno (motičicom) na optimalnu dubinu (6-8 cm) sa rastojanjem između semenki u redu od 23 cm. Uklanjanje metlica sa majčinske linije obavljeno je na vreme. Najveći prinos je ostvaren u prvom roku setve kod linije L1 (FAO grupe zrenja 400).05. Šematski prikaz ogleda u 2003. tako da u trećem roku setve prinos suvog semena iznosi 1. koji smatraju da najveći uticaj na prinos imaju vremenski uslovi u godini izvođenja ogleda.R3 – sowing terms Ukupna površina ogledne parcele za sve ispitivane linije semenskog kukuruza i sva tri roka setve je iznosila 1. U odnosu na liniju L1 prinos je niži za 50 do 67% u zavisnosti od roka setve. kao i nepravilan raspored istih u kritičnim fazama razvoja kukuruza. Da bi se obezbedila optimalna gustina i dobili tačni podaci istraživanja. da bi se dobio definisani (optimalni) broj biljaka. odnosno 43% od prinosa u prvom roku setve. 19. do svega 0. godini (slika 2). 1.05. Kod linije L2 (FAO grupe zrenja 500) prinos se kretao od 1. za po 10 dana.Sowing terms R1 12. utvrđivane su sledeće karakteristike: prinos klipa. do 1.7 m x 10 m) u tri ponavljanja. prinos zrna (w2 vlage) i morfološke osobine semena. Prostorna izolacija bila je u potpunosti ispoštovana. ’’Sloga’’ Kać 2004. R2 22.908-0. 2. Table 1. L1. prinos suvog hibridnog semena se snižava.44 t/ha u prvom roku setve. Sve ispitivane linije semenskog kukuruza u ogledu.Tabela 1.L3 – linije semenskog kukuruza. i iznosio je 2.L3 – seed corn lines. Zavisnost prinosa linija od roka setve u 2003.Line L2 I II III Linija -Line L3 y =3. ubrane su parcijalno u zavisnosti od stanja vlažnosti. pri čemu je ta operacija laka i bez opasnosti od zakidanja. Rokovi setve .978 Sl. Rokovi setve postavljenog ogleda kukuruza u godinama ispitivanja prikazani su u tab. u zavisnosti od roka setve od 18 do 33%. sa rastojanjem između ponavljanja od 1 m. pre nego što je biljka počela sa polinacijom. Sa kasnim rokom setve. Experiment sowing terms in 2003 and 2004 Mesto i godina Year and location ’’Kamendin’’ Sirig 2003.92 t/ha u prvom roku setve.5 1 0.24 t/ha. kao i da je prinos u odnosu na liniju L1 smanjen. prinos istog hibridnog semena se snižava.L2. tj. Rokovi setve su u razmacima od po 10 dana sa istovremenim usejavanjem oca. Jedan od osnovnih faktora uticaja na prinos hibridnog semena u 2003. U ispitivanim godinama primenjene su standardne agrotehničke mere. Prinos je iznosio od 1.40 t/ha u trećem roku setve. Posmatrano po rokovima setve za ispitivane linije semenskog kukuruza u 2003. i standardnim rastojanjem između redova od 70 cm. godini su visoke srednje dnevne temperature i nedostatak padavina. na svako definisano mesto (u kućicu) posejana su po dva zrna. koje su doprinele povećanom broju jalovih biljaka i smanjenju prinosa po biljci. u svim rokovima setve.04.04. odnosno jedinici površine.R2. Prinos suvog semena . Za svaku liniju kukuruza i svaki rok setve površina osnovne parcele je iznosila 42 m² (6 redova x 0. Rokovi setve ogleda u 2003. R3 02. može se konstatovati da sa kasnim rokom setve dolazi do pada prinosa hibridnog semena kukuruza. Izrazito nizak prinos semena kukuruza je ostvaren kod linije L3 u svim rokovima setve. Yield depending on sowing term in 2003 PTEP 12(2008) 1-2 75 .5 0 I II III Linija . i 2004. Samim tim rezultati ispitivanja se slažu sa rezultatima Starčevića i sar.Dried seed yield (t/ha 3 2. (1991).901 y =1. odnosno kada metlica dobije dovoljnu veličinu drške za čupanje. 1.209 m2.5174x R2=0. Sa kasnim rokom setve iste linije. godini razlike u prinosu su iznosile od 14 do 86%. U 2003. Izabran je najpogodniji momenat za najlakše uklanjanje metlica.L2.R3 – rokovi setve Fig. u međusobnom odnosu majčinskih i očinskih komponenti 4 : 2.04. i 2004.909 y =2.04.Line L1 I II III Linija . tako da 300 m nije bilo parcele sa kukuruzom. Uočava se da se prinos suvog hibridnog semena snižava sa kasnim rokom setve. Fig. 29.464x R2=0. R1.R2. prinos zrna (w1 vlage). 09. REZULTATI I DISKUSIJA Prinos hibrinog semena 2003. Nakon nicanja u fazi tri lista izvršeno je ručno proređivanje biljaka. R1.01 t/ha u trećem roku setve.817x R2=0. Nakon berbe koja je obavljena ručno.874-0. 1. 2. Sl. Merenja su obavljena neposredno po skidanju useva (na parceli) korišćenjem precizne vage i aparata za utvrđivanje vlažnosti.5 2 1.85 t/ha.

Značajna razlika u prinosu semena kukuruza postoji između svih rokova setve.Cob length (mm) 180 170 160 150 140 130 120 110 100 I II III I II III I II III Linija .50 do 5. Prosečna dužina klipa se smanjivala sa produženjem roka setve. godini posmatrano po rokovima setve može se konstatovati. Značajna razlika u dužini klipa se uočava između svih rokova setve (od 3 do 25 mm). Prosečan prečnik klipa kod linije L2 se kretao od 31 do 38 mm u zavisnosti od roka setve. kretao se od 3. Fig. godini kretao se od 4.Line L1 Linija . 3. Razlika između prvog i drugog roka setve nije značajna (4 mm). Rok setve je imao uticaja na prečnik klipa. u zavisnosti od roka setve.Line L1 Linija . pri čemu rok setve nije uticao na dužinu klipa.Line L2 Linija . Sl. Značajna razlika u dužini klipa se uočava između prvog i drugog. Kod linije L3 prosečan prečnik klipa se kretao od 38 do 40 mm u zavisnosti od roka setve. godini (slika 5).Line L1 Linija . Značajna razlika u prinosu semena kukuruza postoji između prvog i drugog. Kod linije L3 prosečna dužina klipa kukuruza se kretala od 126 mm u drugom roku seve do 167 mm u prvom roku setve. Prosečna dužina klipa kukuruza kod linije L1 kretala se od 146 do 171 mm u zavisnosti od roka setve (slika 3).12 t/ha u zavisnosti od roka setve. Prosečna dužina klipa linije majke L2 se kretala od 157 do 167 mm.Line L2 Linija . i drugog i trećeg roka setve.Line L3 Prinos hibrinog semena kukuruza u 2004. Prečnik klipa .Cob diameter (mm) 50 45 40 35 30 25 20 I II III I II III I II III 46 40 42 38 39 36 31 38 40 Sl. i prvog i trećeg roka setve.Line L3 Prosečan prinos hibridnog semena kukuruza linije L3 u 2004.59 t/ha u drugom roku setve. U proseku u prvom i drugom roku setve značajno je veća dužina klipa. i kretao se od 3.Line L2 Linija . 6. Prosečna dužina klipa linije majke L3 se kretala od 174 do 175 mm. Značajna razlika u prinosu semena kukuruza postoji između svih rokova setve. Fig. Značajna razlika u prečniku klipa se uočava između 76 Dužina klipa . Značajna razlika u prečniku klipa se uočava između prvog i trećeg. godini kretao se od 3. Prosečna dužina klipa u zavisnosti od roka setve u 2003. 5.59 do 4. Dužina klipa kod linije majke L1 smanjivala se sa rokovima setve (slika 6). 4. Average cob lenght depending on sowing term in 2003 Prosečan prečnik klipa kod linije L1 u 2003 godini se kretao od 40 do 46 mm (slika 4). u zavisnosti od roka setve. Prosečna dužina klipa u zavisnosti od roka setve u 2004. Značajna razlika u dužini klipa se uočava između prvog i drugog. i drugog i trećeg roka setve. Lines yield depending on sowing term in 2004 Morfološke osobine hibrinog semena kukuruza u 2003. Zavisnost prinosa linija od roka setve u 2004.Cob length (mm) PTEP 12(2008) 1-2 . Fig. pri čemu se dužina povećavala sa kasnijim rokovima setve .Morfološke osobine hibrinog semena kukuruza u 2003. da rokovi setve različito utiču na prinos hibridnog semena kukuruza. uočava se da su male razlike u pogledu prinosa hibrida u istim rokovima setve. 5. 171 168 155 146 146 146 167 126 129 Sl.56 t/ha. Na osnovu slike 5. u zavisnosti od roka setve. Prosečan prečnik klipa u zavisnosti od roka setve u 2003. Dužina klipa . 4. U proseku u prvom i drugom roku setve dužina klipa nema značajniju razliku (1 mm). Najniži prinos suvog hibridnog semena kukuruza je ostvaren u drugom roku setve kod svih linija. 175 175 174 180 170 166 167 170 157 157 158 160 150 140 130 120 110 100 I II III I II III I II III Linija .50 t/ha. kod linije majke L1 se kretao od 40 do 45 mm (slika 7 ). pri čemu prinos raste. Značajna razlika u prečniku klipa se uočava između drugog i trećeg roka setve. a najniži 3. Average cob lenght depending on sowing term in 2004 Prosečan prečnik klipa kukuruza u 2004 godini. i drugog i trećeg roka setve (8 i 9 mm).94 do 5. Fig. 3.59 t/ha do 4. Kod linije L2 prosečna dužina klipa kukuruza se kretala od 146 do 155 mm po rokovima setve.57 t/ha. 6. Najveći prinos je ostvaren kod linije L3 u prvom roku setve i iznosi 5.56 t/ha. i drugog i trećeg roka setve. Značajno je veća dužina klipa između prvog i trećeg. u odnosu na treći rok setve.Line L3 Sl. U 2004. Average cob diameter depending on sowing term in 2003 Linija . Prosečan prinos hibridnog semena kukuruza linije L1 u 2004. Prosečan prinos semena kukuruza linije L2 u 2004.

[3] Jevtić S: Posebno ratarstvo. U odnosu na liniju L1 prinos je niži za 50 do 67% u zavisnosti od roka setve. PTEP 12(2008) 1-2 77 .40 t/ha u trećem roku setve. godini rokovi setve različito su uticali na prinos hibridnog semena kukuruza. [4] Starčević Lj. Poljoprivredni fakultet. Starčević Lj: Uticaj rokova setve na dužinu trajanja fenoloških faza i potrebne sume ukupnih i efektivnih temperatura kod kukurza. Marinković B.3. [5] Starčević Lj. Prinos je iznosio od 1. Poljoprivredni fakultet. tako da je razlika u prečniku klipa je izražena između prvog i trećeg. 96.Line L1 Linija . 1995. Najveći prinos je ostvaren kod linije L3 u prvom roku setve i iznosi 5. Poljoprivredni fakultet . Novi Sad. 7. Dok je prosečan prečnik klipa kukuruza linije majke L3 se kretao od 49 do 50 mm. Spasojević B.56 t/ha.2008. i drugog i trećeg roka setve (1 mm). Rajčan Irena: Uloga nekih agrotehničkih mera u proizvonji kukuruza s posebnim osvrtom na godine sa nepovoljnim vremenskim uslovima. Beograd. Prečnik klipa . Primljeno: 10. • Razlika u dužini klipa između linija različitih FAO grupa zrenja nema zakonitost. Zbornik radova. Nauka. Latković Dragana. 293-308. Rok setve nije značajnije uticao na promenu prečnika klipa. • Najniži prinos hibridnog semena kukuruza u 2003. a samim tim i nemogućnost komparativne analize. s. Novi Sad. Najveća dužina klipa je kod linije L3 (175 mm).Cob diameter (mm) 50 45 40 35 30 25 20 I II III I II III I II III Linija . a najniži 3. 415424.44 t/ha u prvom roku setve. Sl. Matica Srpska. Zbornik radova. Sv. godini je ostvaren kod linije L3 u svim rokovima setve. 1974.Line L2 Linija . Kod linije L2 prosečan prečnik klipa u svim rokovima setve je imao istu vrednost (45 mm).prvog i trećeg i drugog i trećeg roka setve (5 mm).2008. sadašnjost i budućnost). 1992.59 t/ha u drugom roku setve kod linije L1. Univerzitet u Novom Sadu. 227240. a najmanja kod linije L2 (157 mm). Sanja: Uticaj roka setve a prinos i kvalitet semenskog kukuruza. Prihvaćeno: 12. Sv.Institut za ratarstvo i povrtarstvo.3. Average cob diameter depending on sowing term in 2004 ZAKLJUČAK Na osnovu analize rezultata dvogodišnjih ispitivanja uticaja roka setve na prinos semenskog kukuruza i njegovih morfoloških osobina mogu se izvesti sledeći zaključci: • Vremenski uslovi u godinama ispitivanja bili su različiti. • U 2004.Line L3 45 45 40 50 45 45 45 49 50 • Na osnovu rezultata istraživanja u 2003. Marinković. do svega 0. B: Proizvodnja kukuruza u Vojvodini (prošlost.23. LITERATURA [1] Drezgić P. 1991. 7. pri čemu nema zakonitosti. što znači da rok setve nije uticao na prečnik klipa kukuruza.19. Uticaj roka setve je izražen kod linije L1. Fig. [2] Mehandžić. godini. što je značajno uticalo na dobijene rezultate ispitivanja. Magistarska teza. Prosečan prečnik klipa u zavisnosti od roka setve u 2004. morfološke osobine ispitivanih linija semenskog kukuruza ukazuju da rokovi setve utiču na dužinu i prečnik klipa. 2007. Zbornik radova.

Međutim. kvalitet semena. sorta. pa se na istoj biljci mogu naći cvetni pupoljci.0-5. a ranije formirana zrna nagomilavaju veću količinu asimilata zahvaljujući boljem razviću semena. Balkan (I). Bečej. Novosađanka (I) and Vojvođanka (II)] and of three fractions (4. The seed of soybean cultivars. U radu su analizirane sorte stvorene u Institutu za ratarstvo i povrtarstvo iz Novog Sada. dr Svetlana BALEŠEVIĆ-TUBIĆ*. sazrevanje je neujednačeno. Afrodita (0). of different maturity groups [Jelica (00). Novosađanka (I) i Vojvođanka (II).5 mm i > 5. VELINKA GAJIČIĆ dipl. Sl. Za tri frakcije semena soje: 4. Parameters of seed quality (1000-seed weight. „Kamas westrup“ LA-LS 78 PTEP 12(2008) 1-2 . Bočni izdanci se obrazuju postepeno. različitih grupa zrenja: Jelica (00).34 Stručni rad Paper PROMENA KVALITETA SEMENA SOJE U ZAVISNOSTI OD FRAKCIJE SEMENA CHANGES IN SOYBEAN SEED QUALITY DEPENDING ON A SEED FRACTION Miladin KOSTIĆ* dipl.0 mm. 1-2. otvoreni cvetovi i mahune koje su u fazi nalivanja zrna. MATERIJAL I METOD Istraživanje je sprovedeno u PIK-u „Bečej“ „Poljoprivreda“ AD.** * Institut za ratarstvo i povrtarstvo. 1.0-5. Seme navedenih sorti je frakcionisano na laboratorijskom prečistaču semena tipa „KAMAS WESTRUP“ LA-LS (slika 1). zatim dorada semena. Donji izdanci su najstariji. 5. Pored toga. Kvalitet semena usko je vezan i sa njegovim ontogenetskim razvićem i mestom formiranja semena na biljci (Kastori.5-5. različite grupe zrenja: Jelica (00).5 mm) was used in this investigation. p. Korišćeno je seme požnjeveno u 2006. 2007).0-5.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. ukoliko se proces rastenja i razvića odvija u nepovoljnim uslovima. što sve dovodi do značajnih poteškoća tokom žetve. što ima za posledicu da se na istoj biljci soje formiraju zrna različite veličine. koja je bila veoma povoljna za proizvodnju semena soje. frakcija semena. ing. 21220 Bečej REZIME U teoriji i praksi poznato je da kvalitet semena zavisi od više faktora.01:633. SUMMARY It is well known that seed quality depend on many factors. ing. Afrodita (0).0 mm.53. 1984). kao i parametri kvaliteta (masa 1000 zrna.5 mm. mr Vojin ĐUKIĆ*. Afrodita (0). Na biljci postoji morfološki gradijent koji se kreće od osnove ka vrhu. germination viability and germination) and share of each fraction in the total processed seed were tested. seed fraction. veoma je bitno i učešće svake frakcije u ukupnoj masi semena. 5. Novi Sad. a share of each fraction in the total seed mass is very important. Novi Sad. Za istraživanje je korišćeno seme sorti soje stvorenih u Institutu za ratarstvo i povrtarstvo.5-5. Balkan (I). energija klijanja i klijavost). 1. Seme soje na osnovu fizičkih osobina ima okruglast oblik. seed quality. Key words: soybean. „Kamas westrup“ LA-LS Fig. Na osnovu dobijenih rezultata. vremenska razlika u cvetanju i sazrevanju na pojedinim izdancima je mala. godini.5 mm and > 5. energija klijanja i klijavost semena) za svaku frakciju. Aleksandar ILIĆ* dipl. Cilj rada bio je da se utvrdi procentualno učešće frakcija (4. Ključe reči: soja..5 mm i > 5. 2000).78-79 UDK: 631. Balkan (I). čuvanje i skladištenje semena i dr (Tatić. especially on a seed fraction. 5. a između ostalog i od frakcije semena. developed at the Institute of Field and Vegetable crops. kao i učešće svake frakcije u dorađenom semenu. analizirani su parametri kvaliteta semena (masa 1000 zrna.5 mm-5. Soja cveta sukcesivno. cultivar. dorade i čuvanja semena (Hrustić i sar. Obtained results show significant differences between investigated fractions only for 1000-seed weight and percentage share of the stated fractions. ing. 21000 Novi Sad. odnosno klijavost kao osnovni pokazatelj životne sposobnosti semena zavisi od više činilaca. UVOD Kvalitet semena. a ukoliko je rastenje i razviće intenzivno. Zbog toga je neophodno proizvodnji semenske soje prići krajnje obazrivo i veoma odgovorno kako bi se obezbedili što povoljniji uslovi za njeno rastenje i razviće. Also. a najveći uticaj imaju agroekološki uslovi i primenjena agrotehnika. Novosađanka (I) i Vojvođanka (II).0 mm. period sazrevanja semena se produžuje. uočene su značajne razlike između ispitivanih frakcija samo za apsolutnu masu semena i procenat učešća semena navedenih frakcija. Maksima Gorkog 30 **PIK „Bečej“ „Poljoprivreda“ AD. najranije cvetaju i donose plod. tako da je separaciju moguće uraditi jednostavnim postupkom pomoću sita raznih dimenzija i oblika otvora (Babić i Babić.5 mm) u dorađenom semenu soje. 2004).

2008. Contribution of fraction (%) Sorta /Frakcija (mm) Variety/Fraction (mm) JELICA AFRODITA BALKAN NOVOSAĐANKA VOJVOĐANKA 4.0 87.0 5. a iz takvog semena treba očekivati jače i razvijenije ponike koji će kasnije dati i viši prinos zrna po jedinici površine (Jevtić. Rudolf: Fiziologija semena. Energija klijanja je parametar koji je veoma bitan za kvalitet semena soje. 1998). S. Dražić.2008.5 130. Novi Sad.Germination energy (%) Sorta /Frakcija (mm) Variety/Fraction (mm) JELICA AFRODITA BALKAN NOVOSAĐANKA VOJVOĐANKA 4.95 Klijavost semena predstavlja jedan od najvažnijih parametara kvaliteta semena.33 90. 1984. II.0-5. Ivanovski i Mladenovski. Eksperiment je urađen u tri ponavljanja. 2004.67 137.33 189.90 52. Poljoprivredni fakultet.86 58. Babić M. kao i energija klijanja. M. Seme krupnije frakcije ima i veću masu 1000 zrna. 1994.67 94. 5.5-5.5 73.5 mm.67 94. M.67 161. Tabela 1.59 36.5 mm.5-5. što je u svojim istraživanjima istakao i Dražić (1998). Tatić.33 88.67 95. Ispitivanje kvaliteta semena svih frakcija urađeno je prema Pravilniku o kvalitetu semena poljoprivrednog bilja u laboratoriji PIK „Bečej“ „Poljoprivreda“ AD.3.: Uticaj endogenih i egzogenih činilaca na proces starenja i životnu sposobnost semena soje [Glycine max (L.89 5. [2] Dražić.67 173. bila najniža za frakciju 4.0 mm.67 LITERATURA [1] Babić.: Sušenje i skladištenje.5. 2(1995)2.]. Naučni institut za ratarstvo i povrtarstvo.67 247.0 mm dok je najveću vrednost imao za frakciju > 5. 2007. Bečej. a najveća za frakciju > 5. Slobodan: Ispitivanje kvaliteta frakcija semena žalfije (Salvia officinalis L. (red.0 mm. U ukupnoj masi dorađenog semena.33 92. 1994.5 94. 1992.67 202.5 95. Kod ostalih ispitivanih sorti nije bilo većeg variranja energije klijavosti za pojedine frakcije.0 i 5. Tabela 2.5 23. 1995).5 93. [4] Ivanoski.) Merr. Selekcija i semenarstvo.00 90.00 88.55. Iako se između posmatranih parametara krupnoće zrna i mase 1000 semena ne može staviti znak jednakosti.67 126. [5] Jevtić. Najmanja masa 1000 zrna bila je za frakciju 4. Novi Sad. 1995.5 199. dok je najniža vrednost bila kod sorte Vojvođanka za frakciju 4. Sorta Balkan je u ukupnoj masi dorađenog semena imala najveće učešće frakcije > 5. Selekcija i semenarstvo. a najveće za frakciju > 5.3.33 195.5 mm. osim kod sorti Jelica i Balkan.1 88.5-5. Novi Sad.0-5.5 mm (tabela 3). Prihvaćeno: 15.5-5. Novi Sad.0-5. Krupnoća semena soje veoma je varijabilna i zavisi od uslova gajenja kao i od sortnih karakteristika.5 mm. [7] Milošević Mirjana.16 >5. Masa 1000 zrna (g) Table 2. Kod ostalih ispitivanih sorti nisu zabeležene značajne razlike klijavosti semena u odnosu na frakcije. Mass of 1000 seeds (g) Sorta /Frakcija (mm) Variety/Fraction (mm) JELICA AFRODITA BALKAN NOVOSAĐANKA VOJVOĐANKA 4.5-5. Smatra se da krupnije seme daje biljke koje su jače i otpornije i da takve biljke ostvaruju više prinose.). M. s.67 5.0 mm.5 mm) na sitima sa pravougaonim oblikom koja su imala sledeće dimenzije: 4. [8] Tatić.33 ZAKLJUČAK Soja ima različitu krupnoću zrna tako da je moguće izvršiti frakcionisanje semena tokom dorade. 5(1998)3-4.89 9. Tabela 4.67 158. Mladenovski T. Klijavost semena (%) Table 4..5 91. Krupnoća semena nije samo fizičko već i biološko obeležje. Poljoprivredni fakultet.0 mm. najmanji procenat učešća zabeležen je za frakciju 4.00 86. Matica Srpska. Tabela 3. 1998).33 91. PTEP 12(2008) 1-2 79 . I drugi autori navode da frakcije semena ispoljavaju vrlo malu varijabilnost u pogledu klijavosti (Ivanovski i Mladenovski.67 96. a najmanje frakcije 4.33 96. Beograd.0 mm.5 mm dok je najmanji procenat učešća bio za frakciju 4.67 90 89. a najviša kod najkrupnijeg semena (tabela 4).00 91.30 3. Najviša vrednost mase 1000 zrna zabeležena je kod sorte Balkan za frakciju > 5.33 REZULTATI I DISKUSIJA Frakcionisanje semena može se izvršiti na osnovu različite krupnoće zrna. Na osnovu dobijenih rezultata (tabela 1) može se uočiti da je najveće učešće u dorađenom semenu zabeleženo za frakciju > 5.67 91. a može se reći da je najviše zavisila od krupnoće i nalivenosti zrna. a najveće frakcije 4. Novi Sad. Kod sorti Jelica i Balkan ovaj parametar je imao najmanju vrednost za frakciju 4. 5. 2000. 551-582. Univerzitet u Novom Sadu.94 4. koje određuje biološka svojstva semena i koje utiče na razviće ponika i osobine prinosa biljke (Milošević i Ćirović. 1992.5-5.0 2. Energija klijanja semena (%) Table 3. Primljeno: 01.33 95. Doktorska disertacija.5 mm.0 90. Malešević. 153-248.67 92.27 33. a u radu su prikazane srednje vrednosti za svaki ispitivani parametar kvaliteta.Izdvojene su tri frakcije (4.0 mm. Ćirović.43 62. Dražič.67 113. Kod sorti Jelica i Balkan klijavost semena je.33 93.99 2.5 mm.5-5. s.33 >5.67 96. Masa 1000 zrna je varilala za različite frakcije semena. M.: Prinos i kvalitet frakcija semena kod različitih sorti meke pšenice.: Proizvodnja semena soje: Milošević Mirjana.33 >5. vol.66 91. zdravstvenog stanja.0 mm (tabela 2). za sve ispitivane sorte.67 157. kao i od sorte koja se ispituje.5-5.00 140.5-5.56 4.00 93.5 mm i > 5. dok je kod sorte Vojvođanka bilo najmanje učešće frakcije > 5. NK.00 96. Balešević-Tubić Svetlana. [3] Hrustić Milica.5-5. Kod energije klijanja i klijavosti semena soje uočeno je znatno manje variranje po frakcijama. [6] Kastori.: Seme. M. Novi Sad.67 5. 61-63.0-5.5 mm-5.00 172.17 42.5-5. Ljiljana. Institut za ratarstvo i povrtarstvo.0-5.: Biologija i proizvodnja semena ratarskih kultura.): Semenarstvo.67 90. Novi Sad.00 >5. Germination (%) Sorta /Frakcija (mm) Variety/Fraction (mm) JELICA AFRODITA BALKAN NOVOSAĐANKA VOJVOĐANKA 4.0 mm. Učešće frakcije (%) Table 1. potrebno je istaći da ove osobine često uslovljavaju jedna drugu.

Pri tome.racionalizaciju broja izvršilaca kroz efikasnu tehnologiju rada. To se može postići izgradnjom novih ili modernizacijom postojećih kapaciteta i uvođenjem savremenih tehnologija i tehnoloških rešenja koja omogućavaju reorganizaciju i poboljšanje poslovanja i organizacionih postupaka. UVOD Osnovna namera svakog Investitora je da putem ulaganja novčanih sredstava poveća efikasnost u poslovanju.5 m). za sistem skladištenja paleta odabrana je paletno-regalna konstrukcija i to jednoredna i dvoredna. Key words: retail distribution warehouse. masa tako formirane palete ne sme preći 1030 kg.000 m2. od čega 13 otvora za smeštaj tri palete u otvoru i 2 otvora za smeštaj dve palete u otvoru. . krmnog bilja. ing. odnosno 2400 (1100+200+1100) mm za dvoredne. pšenice. Uslovi u skladištu moraju da zadovolje specifične zahteve da bi seme moglo da se čuva duži vremenski period.4 m. .3 (slika 1) smešteno je paletno regalno skladište.000 paletnih mesta. Paletnoregalna konstrukcija oformljena je u 25 redova od čega 6 redova su formirani kao jednoredne paletno-regalne konstrukcije i 20 redova kao dvoredne paletno-regalne konstrukcije. Karlo ĐILVESI dipl. Conditions in warehouse must satisfy specific demands for conserving seed material for long period of time. Objekat ima dimenzije 112 x53. that consists of several smaller systems. Neke analize pokazuju da se u određenim slučajevima optimizacijom načina skladištenja i manipulacijom robe u skladištu počevši od prijema robe u skladište preko načina njenog odlaganja u skladištu i otpreme može uticati na konačnu cenu proizvoda tj. dok reorganizacija postupaka pri radu dovodi do smanjenja broja operacija i skraćuje vreme trajanja ciklusa.brz i efikasan prijem robe. mogu se postići znatne uštede u ceni proizvoda. After reviewing all aspects of the problem.dostupnost artikala u skladišnom delu radi obezbeđenja odgovarajućih tehnoških postupaka. mechanical installations. 80 PTEP 12(2008) 1-2 . 21000 Novi sad.780 mm. Robne grupe planirane za skladištenje i distribuciju su i gotovi upakovani semenski proizvodi: soje. kancelarije zaposlenih. . dr Mladen TATIĆ. SUMMARY Group of experts from the Institute of Field and Vegetable crops Novi Sad has defined project tasks for building retail distribution warehouse on location Rimski Sancevi next to Novi Sad. Iz ovih razloga radi iskorišćenja prostora i zadovoljenja traženog kapaciteta. ing. Uvođenje nove opreme olakšava i ubrzava rad. Object was projected by latest technology and according to EU regulations.uvođenje adekvatne i savremene stabilne i mobilne opreme i . rack system. Maksima Gorkog 30 REZIME Grupa stručnjaka Instituta za ratarstvo i povrtarstvo iz Novog Sada definisala je projektne zadatke za izgradnju skladišnodistributivnog centra na lokaciji Rimski Šančevi neposredno pored Novog Sada. Na osnovu projektovanog kapaciteta dnevna količina robe u prijemu iznosi 150 tona na dan a kapacitet skladišta je oko 8.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. proposition was created for building a retail distribution warehouse of rack type on 6000 m2. Osnovna jedinica za smeštaj artikala je standardna drvena euro paleta 1200 x 800 x 144 mm. Ključne reči: skladišni centar. In this short period of time object was constructed with complete infrastructure. a sa 2 palete u otvoru 1800 mm. Because of this demands System of mechanical installation was built. Ovo ima naročitog značaja kod skladištenja transporta i manipulacije u skladištima. seed storage. prodajni prostor.53. Širina paletno-regalne konstrukcije je 1100 mm za jednoredne. mr Imre PATAKI.01 Stručni rad Paper SISTEM SKLADIŠTENJA I ČUVANJA SEMENA POLJOPRIVREDNIH KULTURA U KONTROLISANIM USLOVIMA STRORAGE AND PRESERVATION SYSTEMS OF SEEDS IN CONTROLLED CONDITIONS Mr Velimir LONČAREVIĆ. čuvanje semena. Naravno ovo se postiže uz primenu najsavremenijih tehnologija i uz potpunu automatizaciju od procesa proizvodnje pa sve do otpreme robe iz skladišta. Jednoredne paletno-regalne konstrukcije i dvoredne paletnoregalne konstrukcije po dužini imaju 15 otvora. Ovakav objekat prvenstveno zahteva sledeće: . Iz tog razloga ugrađeno je više podsistema koje čine Sistem mašinske instalacije. suncokreta. Visina objekta je 10. It took 16 months from initial idea to realization of this project .2 m (visina do nosača krovne konstrukcije je 7. U delu objek- ta između osa 1 . garderobe. U tako kratkom vremenskom periodu izgrađen je objekat sa kompletnom infrastrukturom na zadovoljstvo investitora.4 smešteni su punionica baterija viljuškara. kukuruza. Ukupna dužina konstrukcije je 40. U ovu masu je uračunata i masa palete i ambalaže. mašinske instalacije. p. Širina stuba vertikalnog nosača je 130 mm. MATERIJAL I METOD Zadatak je bio da se u skladišnom delu objekta omogući skladištenje asortimana semenske robe prema datim podacima o robnim grupama. Vlado ČAPELJA dipl.brzo i efikasno uskladištenje kako bi se proizvodi što pre stavili na raspolaganje prodaji. 1-2. sanitarni čvor. ing.80-82 UDK: 631. Nakon svestranog sagledavanja problema sastavljen je predlog za izgradnju skladišno-distributivnog centra regalnog tipa na površini od 6. Objekat treba da bude projektovan na najsavremenijim principima i usklađen sa standardima EU. šećerne repei povrća. Od ideje do realizacije projekta proteklo je 16 meseci. Slaviša ŠTATKIĆ dipl. Između osa 3 . Institut za ratarstvo i povrtarstvo. Svetla dužina otvora sa 3 palete u otvoru iznosi 2700 mm. regalni sistem.

visina dizanja čeonog viljuškara je 1000 kg na 4400 mm. Prvi nivo paleta je na 250 mm. na osnovu više faktora koji su ugrađeni u informacioni sistem.1 2 3 4 1 2 Sl. Nosivost vertikalnog nosača je 12. U zavisnosti od vrste robe koja je pristigla. Prema podacima (Milošević M.000 kg.000 kg.000 kg na pod skladišta. Razmak između vođica je 1650 mm. Kota gornjeg nivoa zadnje palete je 7550 mm. Čeoni viljuškar odlaže palete na konzolu po dužoj strani od 1200 mm. Vozila koja su na prijemu ili opremi su veće nosivosti i parkiraju se paralelno sa objektom. celina 2 -3 i celina 1 . drugi nivo paleta je na 2180 mm. i Malešević. čeoni viljuškar transportuje palete u skladište i smešta ih na konzole paletno-regalne konstrukcije. Pošto su predviđene 3 konzole po visini.2 koja je sa kontrolisanom temperaturom čuvanja od 10 . temperatura zrna do 10 . ili na drugi način. Istovar ili utovar iz/u vozila vrši se klasičnim čeonim viljuškarom sa pneumaticima.15oC i relatvna vlažnost vazduha do 75% su parametri vazduha za bezbedno skladištenje semena do jedne godine čuvanja. Vođice su L profili 100/50 mm. Za visoke kategorije semena ipak treba obezbediti bezbednije uslove preciznije temperature vazduha do +12 ºC.) za suvo seme. Kota kolovoza i kota skladišta su u istom nivou. Opterećenje po stopi je 6. Skladištenje podrazumeva čuvanje više vrsta semena na odgovarajućoj temperaturi i u propisanim uslovima. Skladište je podeljeno u dve celine i to sa normalnim temperaturnim režimom. Šematski prikaz Skladišno-distributivnog centra Fig. a sa dve palete 2. Za ulaganje i iskladištenje paleta predviđen je električni visokodohvatni viljuškar sa okretnom glavom ili teleskopskim viljuškama koji zahteva malu širinu radnog hodnika. a čine ga postupci kojima se roba nakon prijema i kontrole odlaže u skladište. Za tu svrhu su sva mesta u celom skladištu označena bar kodom. Nosivost para horizontalnih nosača sa 3 palete je 3. automatski se određuje mesto uskladištenja. Ista operacija se obavlja tokom otpreme. Po preuzimanju paleta iz vozila.12°C Relativna vlažnost i temperatura vazduha su dva činioca koja najviše utiču na starenje semena. Odgovarajuća kontrola ova dva činioca obezbeđuje uslove za njegovo uspešno čuvanje i skladištenje. Roba se iz dela skladišta određenog za prijem. gde ostaje do isporuke. obmotane streč folijom. Analizom količine semena visoke kategorije koji godišnje prolazi kroz skladišta Instituta došlo se do zaključka da je dovoljno hladiti samo do oko 300 paletnih mesta. treći nivo paleta je na 3950 mm i četvrti nivo paleta je na 6000 mm. odakle ih nakon toga preuzima visokodohvatni viljuškar i smešta na predviđenu lokaciju u paletnom regalu. otprema viljuškarima do mesta za skladištenje. Ovim se obezbeđuje stabilnost tereta prilikom manipulacija paletama. Taj prostor je fizički odvojen od ostalog dela magacina i dodatno izolovan. Lokacija odlaganja palete nalazi se u radnom nalogu i na nalepnici ili adresarskoj kartici. U podu regala su predviđene vođice za bezbedno kretanje viljuškara koji mora imati bočne točkove.000 kg i ta težina se raspoređuje na dve stope. Na taj način pored iskorišćenja kapaciteta skladišta omogućen je prilaz svakoj pojedinačnoj paleti radi uzorkovanja. obrnutim redosledom. 1. Iz centra za pakovanje palete se dopremaju propisno obezbeđene. REZULTATI I DISKUSIJA Osnovna funkcija objekta je skladištenje i distribucija semena. koja se dodeljuje paleti. 2004. nakon adresiranja. 1 Blueprint of storage-distributive centre 3 4 Po visini paletno-regalne konstrukcije su formirane za smeštaj paleta u 4 nivoa. PTEP 12(2008) 1-2 81 . prilikom prijema.

Ventilatori za provetravanje samo odsisavaju vazduh. Podsistem grejanja 2. 2000. hlađene i klimatizovane prostorije predviđene su vazdušne zavese na ulazima. Deo skladišta koji je hlađen ima dva ulaza tako da se na oba ulaza nalaze klima uređaji koji obezbeđuju hladnu zavesu vazduha prilikom otvaranja vrata. Novi Sad. 2004.Zahtevane uslove okoline u objektu obezbeđuje Sistem mašinske instalacije koji se sastoji od sledećih podsistema: 1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Merno mesto Measurement location 1 2 3 4 5 6 7 8 Prosek . broj izmena vazduha 5 izmena/čas .za skladišni prostor. Odgovarajuća kontrola ova dva činioca obezbeđuje uslove za njegovo uspešno čuvanje i skladištenje. Malešević. broj izmena vazduha 1 izmena/čas .1 9. U zavisnosti od pozicije merača temperature i relativne vlažnosti vazduha postoji izvesna razlika po mernim mestima. Novi sad. broj izmena vazduha 6 izmena/čas .4 55. Podsistem ventilacije 3. Uslovi koji su traženi da ispuni ovaj podsistem su sledeći: .2008. Novi sad.za garderobe. Poljoprivredni fakultet.3. Za prodajni deo je predviđena toplovodna vazdušna zavesa na ulazu. Sistem hlađenja je projektovan tako da je teoretski predviđen unos do max. a njihove prosečne vrednosti za period od 01. pošto se vrata za ulaz automatski otvaraju preko senzora pa se tako automatski uključuje i vazdušna zavesa. sa kontrolisanom temperaturom 0. Mirjana.85 – 141.2008. Tabela 1. Merenje parametara vazduha u skladišnom centru (tab. a nadoknada se vrši prestrujavanjem svežeg spoljnog vazduha. Babić.6 9. prostor broj izmena vazduha 3 izmene/čas .4 12. jer se vazduh u skladištu ne sme ovlažiti da ne bi dovelo do ovlaživanja semenskog materijala. Podsistem vazdušnih zavesa Podsistem ventilacije obuhvata sve funkcionalne delove objekta. a troškovi bili u prihvatljivim okvirima za grejane.8 12. Unutrašnja temperatura ovog dela magacina se kreće +12 ±2°C. 1) vrši se na osam mernih mesta. broj izmena vazduha 8 izmena/čas . a koji treba da obezbede visok nivo funkcionisanja objekta ovakvog tipa. Razumljivo je da je zimi vazdušna zavesa topla. Za mesec dana se pokazalo da je ovakav objekat nedostajao ne samo Institutu već i potrošačima. Potrebno je da se uklone svi sitni nedostaci i razrade svi neophodni sistemi logističke podrške koji su u fazi uvođenja.8 54. Relativna vlažnost i temperatura vazduha su dva činioca koja najviše utiču na kvalitet semena. Zvanično je otvoren 18. M: Sušenje i skladištenje.2008.6 10. a leti hladna.7 10.4 48. Prihvaćeno: 11. Podsistem rashladne instalacije se sastoji od agregata sa direktnom ekspanzijom i isparivačko-ventilatorskom sekcijom unutar dela skladišta sa kontrolisanom temperaturom.2008. No.9 9.1 48. Prosečne vrednosti parametara vazduha u skladišnom centru Table 1.za tehničke prostorije.4 52. N values of air parameters in the storagecentre Br. godine predstavljene su u tabeli.0 41. 70 t/dan semena. LITERATURA [1] Milošević. s.7 o Relativna vlažnost Relative air humidity % 57. [3] Interna dokumentacija Instituta za ratarstvo i povrtarstvo. Podsistem vazdušnih zavesa .da bi se sačuvala efikasnost i funkcionalnost. – 20. Podrazumeva se da se ventilacija vrši povremeno po potrebi svih prostorija pa je predviđeno ručno rukovanje sa svim elementima podsistema.03. 82 PTEP 12(2008) 1-2 .2 12.za administrativni.01. Podsistem rashladne instalacije 4.5 izmena/čas.za toalete.5 61. ali sistem za sada zadovoljava tražene uslove. Sistem mašinske instalacije opravdava očekivanja i za sada obezbeđuje tražene parametre vazduha u skladišnom delu objekta. Primljeno: 10.Average Temperatura vazduha Air temperature C 9.03. Naučni Institut za ratarstvo i povrtarstvo.0 54. Agregat poseduje vazduhom hlađeni kondenzator. Ljiljana.za prodajni proctor.3. [2] Babić. M: Monografija Semenarstvo.za skladišni prostor. broj izmena vazduha 2 izmene/čas .2008. Objekat je urađen i opremljen po najsavremenijim standardima EU.7 ZAKLJUČAK Skladišno-distributivni centar Instituta za ratarstvo i povrtarstvo izgrađen je u rekordnom roku.

ns. akcenat bi trebalo staviti na tehnička rešenja koja bi omogućila korišćenje biomase na postojećoj ili modifikovanoj opremi.07% dok su troškovi baliranja na višem nivou u odnosu na prethodni sistem i čine 29. the expenses of the system of cylindrical bales were lower by 21. Sa druge strane ograničenost fosilnih goriva prisiljava čovečanstvo da se okrene traženju zamene za fosilna goriva. The calculation of the expenses confirmed that the price of the preparation of a ton of small grain straw by the system of small quadratic bales amounted to 1.00 dinars. e-mail: zekic@polj. loading included with 35. the utilisation of other sources of energy should be increased.48% niže troškove.88% ukupnih troškova. UVOD Poznato je da osnovna proizvodnja ratarskih useva povlači za sobom istu ili čak i do tri puta veću količinsku produkciju biljnih ostataka. Poljoprivreda produkuje veliku količinu različitih vrsta biomase ali su za energetsku primenu najpogodniji žetveni ostaci ratarske proizvodnje. energija dobijena organskom konverzijom. da bi se navedeni period trajanja postojećih rezervi sirove nafte sveo na manje od deset godina. expenses.76% dok su troškovi baliranja na drugom mestu i čine 21. pa se slama spaljuje ili u najboljem slučaju zaorava. Posebnu pažnju bi trebalo posvetiti tehničkim rešenjima za energetsko iskorišćenje biomase poreklom iz poljoprivrede. odnosno 18. or 23. poljoprivrede i primarne prerade poljoprivrednih proizvoda.61 €.48%. Posmatrani tehnološki postupci su normirani na takav način rada se potencijali pojedinih sistema za sakupljanje koriste u celosti. i. drvne industrije. The preparation of the straw by the system of small quadratic bales could be achieved with a price of 1. Osnovni činilac koji u najvećoj meri određuje ekonomičnost svakog oblika korišćenja žetvenih ostataka je efikasnost organizacije i ostvareni troškovi spremanja. The most significant item in overall expenses accounted for transportation expenses (27. Ovakva praksa. The most important item in total expenses would be transportation expenses. U nekim rejonima sporedne sirovine su zauzele svoje funkcionalno mesto u nastavku procesa proizvodnje.54 €. small grain straw. odnosno 23. Due to all previously stated it possible to stipulate the need for a further increase of mechanisation of working processes in agriculture. Najznačajniju stavku u ukupnim troškovima čine troškovi transpotra sa 27. Najpogodniji za energetsku primenu su otpaci i nusproizvodi šumarstva. Agriculture produces large quantities of different types of biomass. Pri tome u slučaju malih četvrtastih bala proces se bazira velikom korišćenju nekvalifikovane PTEP 12(2008) 1-2 83 . MATERIJAL I METOD RADA Projektovanje troškova spremanja žetvenih ostataka sistemom malih četvrtastihi i velikih valjkastih bala. troškovi. p. preparation. Najznačajniju stavku u ukupnim troškovima takođe čine troškovi transpotra u koje je uključen i utovar sa 35.88 dinars. usled toga različiti vidovi biomase postaju sve značajniji.982.00 dinara. Činjenica je.1:620. Key words: straw. but the most favourable for energy usage are harvest remains.557. Ovaj problem jednim delom može da reši oduvek dostupna.39% of the overall expenses. 1-2. According to calculations conducted.557.yu REZIME Budući da fosilana goriva postaju sve deficitarnija potrebno je povećati korišćenje drugih izvora energije.54 €.83 . Iz ovoga moguće je ustanoviti potrebu za daljim povećavanjem mehanizovanosti radnih procesa u poljoprivredi. The main factor that determines the cost-effectiveness of every form of harvest remains usage is the efficiency of the organisation and the achieved preparation expenses. while the baling expenses would be higher compared to the previous system and would make 29. odnosno slama strnih žita. wood industry. Ovakva rešenja bi u znatnoj meri smanjila početna investiciona ulaganja i direktno uticala na ekonomičnost energetske ili drugih vrsta upotrebe biomase.ac. Wastage and by-products of forestry. kada bi ukupno stanovništvo na Zemlji trošilo energiju na nivou zemalja razvijenog sveta.39% ukupnih troškova Prema izvedenim obračunima sistem valjkastih bala ostvaruje za 21. prouzrokuje i brojne negativne posledice.95 Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper UTVRĐIVANJE TROŠKOVA SPREMANJA SLAME SISTEMOM VALJKASTIH BALA I SISTEMOM MALIH ČETVRTASTIH BALA DETERMINATION OF PREPARATION COSTS OF THE SMALL GRAIN STRAW BY THE SYSTEM OF CYLINDRICAL AND SMALL QUADRATIC BALES Dr Vladislav ZEKIĆ Poljoprivredni fakultet Novi Sad. a danas drastično zapostavljena. or 18. therefore different types of biomass are becoming more significant. Spremanja slame sistemom valjkastih bala moguće je izvršiti po ceni od 1. Kroz obračun troškova utvrđeno je da cena spremanja jedne tone slame strnih žita sistemom malih četvrtastih bala iznosi 1.07%. pored očiglednih gubitaka iskoristive biomase.e. odnosno sagorevanje.61 €. SUMMARY Since fossil fuels have been becoming ever more deficient. agriculture and primary processing of agricultural products are most available for usage. Pri tome.88% of the total expenses.85 UDK: 631. Departman za ekonomiku poljoprivrede i sociologiju sela.76%). a negde predstavljaju sirovinski balast. spremanje.88 dinara. while the baling expenses ranked second and made 21.Biblid: 1450-5029 (2008) 12.982. izvedeno je na dva ispitivana gazdinstvu koja istu koriste za dobijenje toplotne energije. Ključne reči: slama.

48 1. 2) princip cene koštanja. model 1. nije predmet tržišnog prometa i da se pri utvrđivanju cene koštanja nailazi na teškoće budući da se radi o tzv.85 195.5 tona slame. Troškovi ulja se utvrđuju u skladu sa nabavnim cenama standardno korišćenog motornog ulja i normativima utroška. Standaradna organizacija ovoga radnog procesa na ispitivanom gazdinstvu podrazumeva angažovanje šest do osam radnika. Obračun je izveden prema normativima utvrđenim u praksi (tabela 1). kalkulacije troškova korišćenja priključnih mašina. kao i kalkulacije troškova zarada za stalno zaposlene radnike.U toku procesa baliranja dolazi i do utroška materijala. mogu se primeniti dva osnovna principa: 1) princip zamene i 2) princip prinosne vrednosti. odnosno ukupno 4. pri čemu učinak iznosi 7.820 / transport Welger 730 a John Deere .81 M regular. odnosno 4.624. odnosno slame na samoj parceli.94 281.90 1. i korišćenje iste mašine u ostalim operacijama (transport. Pri tome dnevni učinak iznosi 67. Radni dan u trajanju od 12 časova ne predstavlja izuzetak kod radova sezonskog karaktera. Tabela 1. U suštini obračun troškva energetske eksploatacije treba početi sa obračunom vrednosti žetvenih ostataka. Usage costs estimation for the operative and appended machines Mašina Machines IMT . Troškovi pogonskog goriva za traktore utvrđuju se u skladu sa zvaničnim cenama pogonskog goriva na tržištu i normativima utroška goriva za standardne režime korišćenja traktorskog agregata. koji se sastoji iz tri oštra čelična tela koja služe za nabadanje bala i odmotač Zmaj – 402. presa John Deere – 592. Na osnovu obračunatih troškova prema pojedinim kategorijama moguće je doći do ukupnih troškova spremanja. Valorizacija vrednosti slame ili bilo kojeg proizvoda može da se izvodi na više načina. vrednost žetvenih ostataka se ne obračunava. Utovar bala na prikolicu vrši se utovarivačem koji je pričvršćen na prikolicu. te troškova utrošenog veziva. prese i zaradu rukovaoca traktora. Prosečna udaljenost je procenjena na 7 kilometara. Na posmatranom gazdinstvu koristi se klasična kompozicija za transport malih četvrtastih bala koja se sastoji od traktora za vuču i dve modifikovane prikolice. odnosno: kalkulacije troškova korišćenja pogonskih mašina za pojedine režime korišćenja. tako da učinak iznosi 300 bala.820 MTZ . U procesu baliranja dobijaju se bale dužine 800 mm. prikolice za transport Zmaj Z – 489. Utovar bala vrši sezonska radna snaga bez korišćenja mehaničkih pomagala. tako da može da varira od 12. Iskustva sa posmatranog gazdinstva ukazuju da je najrealnija procenjenja težina od 15 kilograma. Troškovi poreza i taksi utvrđuju se u skladu sa važećim zakonskim propisima. po pravilu.2 kilograma po toni balirane slame. Kako je veoma teško govoriti o povećanju vrednosti u proizvodnji koja koristi biomasu a obračun cene zamene zahteva čitav niz pretpostavki pri obračunu troškova energetskog korišćenja slame. te se ista koristi u obračunu.481 Zmaj . Budući da slama. Kao rezultat procesa baliranja dobijaju se standardne rolo bale standarnih dimenzija pri čemu masa pojednačne bale iznosi do 350 kg. Težina bala zavisi od podešavanja prese i vlažnosti balirane biomase. Obračun troškova uključuje troškove korišćenja izabranog traktora. Navedeni normativi korigovani su u skladu sa iskustvenim normativima unutar ispitivanog gazdinstava. Prema podacima sa ispitivanog gazdinstva.592 Zmaj .33 952. zarade traktoriste.5 hektara na čas rada. Obračun troškova podrazumeva korišćenja traktora IMT – 539 u procesu baliranja malih četvrtastih bala i MTZ – 820 pri eksploataciji u procesu baliranja valjkastih bala. Predračun troškova korišćenja pogonskih i priključnih mašina Table 1. transporta i manipulacije slame spremljene u obliku malih četvrtastih bala (tabela 2).76 1. dok je u na posmatranog gazdinstvu ova potrošnja veća i iznosi oko 4.500 bala slame prosečne težine od 15 kg. odnosno 5. troškove manipulacije i skladištenja. Troškovi utovara bala obračunati su zajedno sa troškovima transporta.5 tone balirane slame po času rada. pa sve do 35 kilograma.5 tona balirane slame po času rada.7 kilograma po hektaru.072. REZULTATI I DISKUSIJA U prvom delu obračuna izrađeni su predračuni korišćenja pogonskih i priključnih mašina. Obračun zarada bazira se na bruto zaradi pri čemu je ista obračunata u skladu sa prosečnim zaradama na posmatranim gazdinstvima.radne snage. Isti su izvedeni za sve bitne elemente konačne kalkulacije.402 Troškovi (d/času) Cost (d/hour) 765. U toku radnog vremena od 12 časova procenjen je učinak od 3600 bala slame u realnim uslovima. Troškovi osiguranja određeni su prema aktima “DDOR” Novi Sad.63 tona slame na sat. vezanim proizvodima. manipulacija i odmotavanje. Sa druge strane u slučaju valjkastih bala isti se temelji na što većem mehanizovanju radnih procesa. Troškovi ulja za diferencijal i menjač. širine 490 mm i visine 360 mm. 3) princip cene zamene i 4) princip prinosne vrednosti. Pri ovakvoj organizaciji rada dnevni učinak radne grupe iznosi približno petnaest kompozicija za radno vreme od 12 časova.49 Troškovi eksploatacije slame sadrže troškove spremanja slame.401 Manipulator Zmaj Z . transport do mesta skladištenja. Obračun troškova korišćenja pogonskih i priključnih mašina izveden je na osnovu ranije izrađenog modela implementiranog kroz program za tabelarne obračune.21 15. transporta i manipulacije žetvenih ostataka strnih žita koristi se traktori IMT – 539 i Belorus MTZ – 820. 84 PTEP 12(2008) 1-2 . Troškovi održavanja utvrđuju se normativnim metodom na bazi normativa ukupnih troškova održavanja u toku veka trajanja razvijenih putem istraživanja unutar Instituta KTBL. tovatne masti i guma utvrđivani su prema normativima Zadružnog saveza Vojvodine. Sam proces baliranja malih četvrtastih bala vrši se agregatom sastavljenom od traktora i prese za male prizmatične bale.06 120. Kao osnovne načine za valorizaciju materijala koji se koristi u poljoprivrednoj proizvodnji moguće je primeniti sledeće principe: 1) princip preovlađujće tržišne cene. pri sakupljanju ostvaruje se prosečan prinos slame od 3 tone slame po hektaru. Troškovi smeštaja utvrđuju se u skladu sa cenom eksploatacije kvadratnog metra tipskog građevinskog objekta i prostorom potrebnim za smeštaj mašine. veziva za povezivanje bala (polipropilensko vezivo). Zmaj Z – 401.539 MTZ . U slučaju baliranja malih bala navedenom presom koristi se polipropilensko vezivo tip p 320 u količini koja prema normativima iznosi 3. Kao osnovne pogonska mašina u procesu ubiranja. Pored pogonske mašine proces baliranja žita podrazumeva i upotrebu sledećih priključnih mašina: presa Welger 730a.573. U praksi je moguće ostvariti učinak od približno 2. te se mora uzeti u obzir pri obračunu. uređaj za manipulaciju jednostavne konstrukcije. Navedeni model pored obračuna ukupnih troškova korišćenja pogonskih i priključnih mašina omogućuje i izvođenje senzitivne analiza i izradu kalkulacije diferencijalnih troškova. Troškovi spremanja slame sistemom velikih valjkastih bala se sastoje iz troškova korišćenja agregata sastavljenog iz traktora i prese za baliranje.

07 550.18 12. Troškovi se obračunavaju prema ceni jednog časa korišćenja navedenih mašina i troškovima zarade za traktoristu u skladu sa normativima ispitivanog gazdinstva.3. BVL.39 3. 2006. Pri tome. Poljoprivredni fakultet.88 dinara. 1995. [12] http://hypertextbook. Troškovi manipulacije obuhvataju samo troškove slaganja bala. PTEP 12(2008) 1-2 85 . odnosno slama strnih žita. Verlagsgesellschaft.17 35.43 9.57 49. Tabela 3. Subotica.26 27.: Sagorevanje balirane biomase. V: Upravljanje troškovima korišćenja pogonskih mašina u poljoprivredi. Institut za poljoprivrednu tehniku.2008.17 144.76 12. V: Utvrđivanje troškova spremanja slame sistemom malih četvrtastih bala. [11] Cenovnik mašinskih usluga na obradi poljoprivrednog zemljišta.39% ukupnih troškova Prema izvedenim obračunima sistem valjkastih bala ostvaruje za 21. T. Kroz obračun troškova utvrđeno je da cena spremanja jedne tone slame strnih žita sistemom malih četvrtastih bala iznosi 1.htm Primljeno: 10. transporta i manipulacije slame spremljene u obliku valjkastih bala (tabela 3). [8] Zekić. odnosno 18.48 1.67 100. 1998.48% niže troškove. Poljoprivredni fakultet Novi Sad. 2007. U datom slučaju troškovi transporta ostataka biomase su relativno niski što predstavlja značajan uslov ekonomičnosti celokupnog procesa. PTEP. Poljoprivredni fakultet Novi Sad. transporta i manipulacije. [5] Schmid A: Wirtschaftliche Betriebsführung und Kalkulation im Lohnunternehmen (KTBL). Novi Sad.00 LITERATURA [1] Janjić. [6] Zekić. N: Valorizacija vrednosti slame strnih žita. Troškovi transporta slame.00 243. JUMTO. [10] Zekić.07% dok su troškovi baliranja na na višem nivou u odnosu na prethodni sistem i čine 29. UDK 43. 2000.38 kilograma po toni balirane slame.40 243. Poljoprivreda produkuje veliku količinu različitih vrsta biomase ali su za energetsku primenu najpogodniji žetveni ostaci ratarske proizvodnje. doktorska disertacija. što iznosi oko 0. Najznačajniju stavku u ukupnim troškovima čine troškovi transpotra sa 27. R. Manipulacija u skladištu prema definisanim parametrima obavlja se prednjim traktorskim utovarivačem priključenim na traktor MTZ – 820. Međutim veći deo potencijala biomase zbog relativno niske energetske vrednosti i prostorne disprerzije nije pogodan za eksploataciju. jer su troškovi istovara obuhvaćeni pri obračunu troškova transporta. Univerzitet u Novom Sadu. 1995. Revija agronomska saznanja. Poljoprivredni fakultet Novi Sad. 1985. Obračun ukupnih troškova slame spremljene u obliku valjkastih bala Table 3. Traktori i pogonske mašine. T. Transport se vrši specijalizovanom traktorskom prikolicom koju pogoni traktor MTZ – 820.557.00 dinara. Na ispitivanom gazdinstvu ova potrošnja iznosi oko 40 metara po bali.: Menadžment poljoprivrednih mašina.88 9.61 €.54 €. Tica. 36. [4] Renijus.86 182. M: Utvrđivanje troškova spremanja slame sistemom valjkastih bala. Estimation of the total costs for the straw in small square bales Operacija Operation Baliranje Pressure Materijal Material Utovar i transport Lading and transport Manipulacija Kaying Odmotavanje Disertangle Skladištenje Storage Ukupno Total Troškovi (d/toni) Struktura (%) Cost (d/ton) Structure (%) 433. V.2008.982. Pri odmotavanju bala nastaju troškovi korišćenja traktorskog agregata sa priključenim odmotačem Zmaj . Verlagsunion – Agrag. Műnchen. ISSN 0354-9496. [2] Krmpotić. obračun se izvodi na osnovu tržišne cene. M.402 i troškovi zarade rukovaoca traktora. K:Traktoren – Technik und ihre Anwendung.88% ukupnih troškova.07 330. 2007. Novi Sad.76% dok su troškovi baliranja na drugom mestu i čine 21. čine troškovi transpotra u koje je uključen i utovar sa 35. [3] Nikolić. Novi Sad.01 100. odnosno 23. te se procenjuju se kroz vrednost gubitka do 20% količine korišćene slame. Zbog velikog potencijala i obnovljivosti biomasa predstavlja jedan od značajnijih izvora energije.88 21. Agoekonomika. Spremanja slame sistemom valjkastih bala moguće je izvršiti po ceni od 1. Značaj poljoprivrede je utoliko veći budući da su poljoprivredna gazdinstva osnova buduće proizvodnju energije iz biomase.557.372. V: Ocena ekonomske opravdanosti energetske upotrebe biomase. Ekonoimski fakultet.982.07 6. takođe.35 259. 1997. Brkić. 2006. Novi Sad. Obračun ukupnih troškova slame spremljene u obliku malih četvrtastih bala Table 2. Estimation of the total costs for the straw in cylinder bales Operacija / Operation Baliranje Pressure Materijal Material Utovar i transport Lading and transport Manipulacija Kaying Odmotavanje Disertangle Skladištenje Storage Ukupno Total Troškovi (d/toni) Struktura (%) Cost (d/ton) Structure (%) 457.40 546. Osnovni parametar ekonomičnosti korišćenja žetvenih ostataka u bilo koje svrhe predstavljaju troškovi spremanja. [9] Zekić. V. pri čemu se obračun primenjuje na utvrđene troškove sakupljanja. [7] Zekić. Prihvaćeno: 11. magistarski rad.com/facts/Energy Density of Coal. Troškovi skladištenja se obračunavaju polazeći od pretpostavke da se slama skladišti na otvorenom prostoru. baliranih u obliku velikih valjkastih bala.Tabela 2. Zadružni savez Vojvodine. Novi Sad. prednost se mora dati onim tehnološkim rešenjima koja su već raširena u praksi pri čemu akcenat treba da bude na njihovom modifikovanju i dopunjavanju. Iz ovoga moguće je ustanoviti potrebu za daljim povećavanjem mehanizovanosti radnih procesa.50 1. 2007.3. obuhvataju utovar i transport od parcele do ekonomskog dvorišta ili neke druge lokacije gde se slama skladišti. Godina 12.67 100. Najznačajniju stavku u ukupnim troškovima.00 ZAKLJUČAK Budući da fosilana goriva postaju sve deficitarnija potrebno je povećati korišćenje drugih izvora energije. i sar: Potrošnja dizel goriva u ratarstvu (monografija). i sar. Na osnovu obračunatih troškova prema pojedinim kategorijama moguće je doći do ukupnih troškova spremanja.27 16. ISSN 0354-2092 broj 5. broj 2.26 16. Jovanović. UDK 631. Darmstadt.00 29.

86-88 UDK: 633. When several protectants are used. osim nanošenja fungicida i eventualno insekticida. Efikasnost zaštite semena od primarnih zaraza zaprašivanjem je nesporno. which come under different brand names. koja se speru u dublje slojeve zemljišta. p. korišćenih prilikom zaprašivanja semena. Oglede su postavili prof. 21000 Novi Sad. ali rezultati nikada zvanično nisu objavljeni. transporta i setve semena.854. što znači praškasti oblik hemijskih zaštitnih sredstava. UVOD Prilikom industrijske dorade semenskog materijala koriste se uglavnom poznati i propisani metodi rada i mašine.. which signifies that they are liquids. a služi kao nosač zaštitnih sredstava i daje semenu lepši izgled. Evidentno je da su rezultati tih ogleda pokazali da se primarna zaraza plamenjače na suncokretu javlja kod doze zaprašivanja 86 PTEP 12(2008) 1-2 . određujući najmanju dozu koja još pruža zaštitu od primarne zaraze ili napada patogena. nanose se u vidu koktela ili pojedinačno. To je jedan od razloga da se u Institutu za ratarstvo i povrtarstvo iz Novog Sada pristupilo ozbiljnom pokušaju da se utvrdi stvarna količina izgubljenog sredstva sa površine semena.ing. Još početkom devedesetih godina prošlog veka postavljeni su ogledi koji su trebali odgovoriti na pitanje koja je minimalna količina sredstva prilikom zaprašivanja semena koja još pruža efikasnu zaštitu od primarne zaraze posle klijanja..Biblid: 1450-5029 (2008) 12. This paper describes the analytical method used to assess the amount of leached protectants and discusses the obtained experimental data. Slaviša ŠTATKIĆ dipl. which are in the form of powder. Institut za ratarstvo i povrtarstvo. Fini otrovni prah zaštitnih sredstava leti u okolinu i zavlači se u sve delove mašina za zaprašivanje. The moisture causing the protectants to wash off may be resident moisture. klijanje. Prvenstveno iz ekoloških razloga nastup na inostranim tržištima bez primene inkrust mase je teško zamisliv. predstavljajući opasnost od trovanja.. Svakako da u današnje vreme treba strogo voditi računa koja su sredstva za tretiranje semena poljoprivrednih bilja dozvoljena zakonom. Sva navedena hemijska sredstva su otrovna i rad sa njima traži pridržavanje propisanim preventivnim i zaštitnim merama. i najveće doze iznad koje je sredstvo toksično za klicu. sreds- tva koje omogućava bolje prianjanje pesticida za površinu semena. ambalaži. ostali su za internu upotrebu Institutu.ing. Sredstva koja se nanose na seme su uglavnom fungicidi. seed or plant. make use of various carriers. REZIME Kompanije koje proizvode hemijska zaštitna sredstva za poljoprivredu za svoje proizvode propisuju dozu za korisnike. insekticidi itd. SUMMARY Manufacturers of agricultural chemicals supply recommendations regarding the doses to be used. podrazumeva i korišćenje inkrust mase. Maksima Gorkog 30. Za WP formulaciju. The seeds that lost their protective coating are prone to pathogen attacks and primary infection. The objective of this study was to determine by an analytical method the amount of seed protectants that is washed off from a seed surface during germination and leached into the soil. The WP formulations. sa površine semena posle setve a nakon dodira sa vlažnim zemljištem koje izaziva klijanje. seed dusting. noseći sa sobom čestice hemijskih zaštitnih sredstava. Boško DEDIĆ dipl. Ključne reči: hemijska zaštitna sredstva. ing. dr Vladimir MIKLIČ. Key words: chemical protectants. or extra moisture coming from heavy rainfall or showers.78 Stručni rad rad Paper ODREĐIVANJE KOLIČINE IZGUBLJENOG SREDSTVA ZA ZAŠTITU SEMENA SUNCOKRETA USLED SPIRANJA LOSS OF SUNFLOWER SEED PROTECTANT DUE TO LEACHING Karlo ĐILVESI dipl. transport i setvu. Tretiranje semena suncokreta prilikom dorade. količina hemijskih zaštitnih sredstava. Daliborka BUTAŠ dipl. primarna zaraza. veličini pakovanja i sredstvima za zaštitu koja se nanose na seme. leaching.ing. To može biti vlažnost u manjoj količini koja se ponaša stabilno ili dinamična vlažnost koja se pojavljuje usled pljuskova a ponaša se nestabilno i brzo prodire u dublje slojeve. Rad sa praškastim oblicima je težek kako u doradnim centrima tako i u toku manipulacije. they are either blended or are applied separately in several layers. Do preporučenih doza najčešće se dolazi eksperimentalnim putem. The recommended rates are typically experimentally calculated by determining the minimum effective dose that provides protection against primary infection or pathogen attack and the maximum dose above which the chemical in question becomes toxic for the germ. spiranje. koriste se razni tečni nosači koji imaju različite trgovačke nazive ali su im zajedničke osobine da su neškodljivi za klicu i da ne stupaju u hemijske reakcije (inertni su). primary infection.ing. 1-2. Zaštitna sredstva koja se danas koriste za zaprašivanje semena uglavnom se stavljaju u promet sa oznakom XL što znači da su u tečnom stanju. but their common characteristics are that they are harmless for the germ and are chemically inert. which is limited in volume and is stable. U ovom radu pokušalo se analitičkom metodom utvrditi. patogeni.dr Stevan Maširević i Karlo Đilvesi dipl. ali koja količina sredstva se gubi sa površine semena dolaskom u dodir sa vlagom oduvek interesuje korisnike. germination. Kada se istovremeno koristi više zaštitnih sredstava za zaštitu semena. semenku ili biljku. which is dynamic and which percolates quickly into deep soil layers carrying along the washed off protectants. U radu je opisana jedna analitička metoda za utvrđivanje izgubljene količine hemijskih zaštitnih sredstava i široj javnosti su prikazani praktični rezultati. Proizvođači zaštitnih sredstava danas u promet stavljaju sredstva u obliku praha i tečnosti. Most protectants that are presently used for seed treatments are labelled XL. slojevito. pathogens. Iz dubljih slojeva čestice pesticida nisu dostupne klijancu u startu te su izloženiji patogenima i primarnoj zarazi. Razlika se javlja u primenjenim tehnologijama. zaprašivanje semena.

. .2622 116. To je i razlog što je ovo stručni a ne naučni rad.6299 104. godine bilo je industrijski dorađeno sa čistoćom 99. Za preciznije podatke. U ovu grupu je svrstan i kontrolni uzorak.0511 0.A. Ovako pripremljeni uzorci su dobili oznaku I (rimsko jedan). Sa dozom od 150g/100kg semena nije se javljala zaraza. – Petrijeva posuda sa ostatkom taloga P.P. Odabrano seme roda iz 2006.0072 22. Pretpostavljajući da se sa glatke površine lakše spere zaštitno sredstvo. Posle zaprašivanja seme je uskladišteno 2 dana na sobnoj temperaturi u spremištu predviđenom za držanje manjih količina hemijskih sredstava i tretiranog semenskog materijala.Apron (metalaxyl) 200 g/100 kg semena .11. Nakon sušenja Petri kutije su stavljene u eksikator na sobnoj temperaturi da se ohlade.1862 104. Nakon tretiranja semena u laboratoriji uzorci su šifrirani na sledeći način: 1.A. Obe grupe uzoraka sa Petri kutijom stavljene su u laboratorijsku sušnicu na 6 sati na temperaturu od 45 oC stepeni.1350 0. Tabela 1. U odnosu na kontrolni uzorak svi uzorci su pokazali pozitivne rezultate na otpornost na primarnu zarazu bez obzira na spiranje dela hemijskih zaštitnih sredstava.A. da se utvrdi količina sredstva koja se gubi sa semena. M-2 seme iz inostranstva tretirano tonerom Sepiret + Apron + voda Seme iz inostranstva tretirano je sledećim dozama: .6383 0.6357 106. . ovde korišćena analitička metoda može da se detaljnije razradi i dopuni. Zaprašivalo se na sledeći način: 1. Method Code 100 seed weight 1 I A-0 4. (tab.7989 94. Posle opisanih priprema u Petri kutije su raspoređene semenke (100 kom. nagli pljuskovi. pa se na takav papir rasporedilo seme suncokreta.0006 4. L-A1 tretirano seme tečnim Apronom + lepak + voda 4. Treba primetiti da se javlja razlika u masi i kod kontrolnog uzorka u prvom redu tabele (A-0).28 REZULTATI I DISKUSIJA U toku dva dana dok je seme bilo u skladištu razradila se metoda određivanja količine opranih hemijskih sredstava sa perikarpa semena. Razlozi za to su što se korišćena računska metoda u nekim delovima oslanja na pretpostavke koje u praksi nisu idealne kao što se uzima u teoriji.1493 106.0123 0. Lepak u dozi 15 g/100 kg semena 4.A.0026 18. Druga grupa uzoraka se pripremala tako da se filter papir umočio u posudu sa vodom.5747 6. M-1 seme iz inostranstva tretirano tonerom Sepiret + Apron + voda 6.0026 20.0036 25.8438 0. U pretposlednjoj koloni P.P.0 M-1 M-2 6. Posle hlađenja seme suncokreta je stavljeno u natron vrećice a Petri kutije sa filter papirom su izmerene na laboratorijskoj analitičkoj vagi. 1) rezultati izražavaju masu oprane suve materije sa perikarpa semena suncokreta. T-A1 tretirano seme tonerom Viospor + Apron + voda 5. Voda po potrebi za dozu bacanja 32 ml/1kg semena.2648 0.Ogledi su izvedeni u periodu od 01.0500 123.voda po potrebi za dozu od 28 ml/1 kg semena. P. Toner (inkrust masa) u dozi 300 g/100 kg semena 3.3 L+A1 4. 2007. ( % ) No. Rezultati merenja spiranja hemijskih zaštitnih sredstava sa semena suncokreta Table 1.9%.3746 104.Spremljene su Petri kutije sa upijajućim filter papirom laboratorijske finoće kao uloškom i stavljene su u eksikator sa silika gelom na sobnoj temperaturi 24 časa. godine.4671 0.na u masenim jedinicama iz kojih se može izračunati i procenat. ZAKLJUČAK Postavljeni ogledi su pokazali da korišćene doze hemijskih zaštitnih sredstava pružaju zaštitu semenu bez obzira na delimični gubitak usled nepredviđenih uslova (suša. ocedilo se. Masa semena koja se zaprašivala u laboratorijskim uslovima bila je po 1 kg.0041 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 I I I I I II II II II II A-1 4.Od svih uzoraka se odbrojalo 2 x 100 semenki osim kontrole od koje se odbrojalo samo 100.-P.6800 106.Posle 24 časa izmerene su mase praznih Petri kutija sa uloškom na laboratorijskoj analitičkoj vagi.6 M-1 M-2 A-1 6.9129 121.P.3643 116.3766 123. To se objašnjava prisustvom prašine na ljusci semena suncokreta. To je količina izražena u gramima koja se spere pre klijanja. – Petri dish containing remaining residues Rezultati u ovom radu ne mogu se smatrati apsolutno tačnim.P.8366 104. A-1 tretirano seme sa tečnim Apronom + voda 3.A.5586 123.6872 0.metalaxylom od 130g/100kg semena. Apron (metalaxyl) u dozi 300 g/100 kg semena 2. P. Ostali kvaliteti semena su zanemareni. – empty Petri dish P.7 4.6 T+A1 4. Measurements of the rate of leaching of sunflower seed protectant Masa100 R.2 94.-P.0087 32.7 6. Nakon dosta predloga i diskusija prihvaćena je analitička metoda koja se sastojala u sledećem: . tačnije kada je seme pre klijanja izloženo obilni- I – uzorci stavljeni na filter papir i potopljeni vodom I – samples placed on filter paper and immersed in water II – uzorci stavljeni na navlaženi filter papir II – samples placed on wet filter paper P. MATERIJAL I METOD Cilj istraživanja je bio. P. preve- PTEP 12(2008) 1-2 87 . Količina vode se nije merila. odlučilo se za korišćenje semena sa na oko glatkim perikarpom.0013 9.2 T+A1 4.10.) suncokreta i polivene prskalicom sa vodom dok se filter papir nije dobro natopio. Ovlaživanjem semena na dva načina pokušali su se oponašati prirodni uslovi.2376 0. Na kraju treba dodati da je semenski materijal korišćen za oglede posejan i ispitan u kontrolisanim uslovima na primarnu zarazu.Sepiret 4355 blue 240 g/100 kg semena .Od svih uzoraka izmerene su mase.broj Metoda Šifra sem. joj padavini i kada koristi vlagu iz zemljišta ili je izloženo slabijoj padavini.1898 0.0015 10.3989 104. izraže. A-0 netretirano seme – kontrola 2. U ogled su uključena i dva uzorka industrijski zaprašena iz inostranstva. U zadnjoj koloni prikazana je oprana suva materija izražena u procentima koja se dobila ogledom. Ovi uzorci su dobili oznaku II (rimsko dva).P. te su gubici veći nego kod površina koje su neravne (hrapave ili sa uzdužnim brazdama).8002 0.1344 94.0011 7. – prazna Petri posuda P.9590 94.4115 106.8 L+A1 4.0072 22.0082 104.2361 121.4584 123. do 25. Prilikom izračunavanja procenata treba i to uzeti u obzir.

Biogas proizveden od tečnog đubreta može se upotrebiti za obezbeđivanje tople vode. M.88-92 UDK: 662. soil improvement. Dr Vangelica Jovanovska** IN-TREJDING-Bitola. dok se sopstveni postojeći sistem za zagrevanje i hlađenje upotrebljava da obezbedi neelektične oblike energije. S. Kombinovani toplotno-mehanički (CHP) sistemi generišu električnu i upotrebljivu toplotnu energiju u jednom integrisanom sistemu. U odnosu na već ispitanu činjenicu da doza metalaxyla od 150 g/100 kg semena pruža još odgovarajuću zaštitu od primarne zaraze. 1994 Đilvesi. Dokić. Beograd. Donji Milanovac. Primljeno: 10. while onsite heating and cooling equipment is used to meet non-electric energy requirements. Zbornik radova sa XXVI seminara agronoma. reduction and injection of the substrate are all vital preconditions. 1987 Milošević.e paid by the power authorities for electricity fed into the public network. D. "fertiliser factory". Dobijeni podaci iz ogleda upućuju na to da treba preispitati ispravnost preporučenih doza za zaprašivanje semena koje daju proizvođači hemije. digester. kombinovanje toplotna i mehanička snage. K... redukcije i injektovanja substrata su predtretmani od bitnog značaja. Naučna knjiga.4 g/100 kg ostatka zaštinih sredstava na semenu. dimitra@mt. Perfect thermo statisation.. Mira. Miklič...3. 2002. sveska 20 [2] Đilvesi. Zbornik radova Naučnog instituta za ratarstvo i povrtarstvo. K. Key words: Biogas. p. Zlatibor. where they not only helped produce energy. 1-2. Macedonia. integrated system. Energiju oprodukuje metan (CH4) koji proizvode specifične bakterije dekompozicijom organskog materijala bez prisustva kiseonika. timjugo@mt.net. Stručni rad Paper BIOGAS TECHNOLOGY IN AGRICULTURE TEHNOLOGIJA PROIZVODNJE BIOGASA U POLJOPRIVREDI Mr Nikola Jovanovski *.of account taken of such items as manure efficiency. but also performed a variety of important functions in the pre-treatment of highly organically polluted sewage. Nolit. REZIME Tehnologija proizvodnje biogasa je kompleksna. combined heat and power. biogas plants became widely used in both. however. kalkulacije nameću potrebu za optimizacijom bioloških procesa razmatrajući pojedinačno stukturne i hidrauličke zahteve.2008. water protection and avoidance of gaseous emissions in agricultural economics. there has been a drastic change in the perceived significance of almost all these factors. P.lika količina vlage). [3] [4] [5] [6] [7] [8] LITERATURA [1] Đilvesi.2008. Bitola.: Uporedna analiza sredstava i tehnologije zaprašivanja prilikom dorade na klijavost semenskog suncokreta.: Semenarstvo. M. M. Biogas technology failed to have the same degree of success in the agricultural field. On the one hand. 1992.767. Ključne reči: Biogas. 1996 Škorić. The energy is provided by methane gas (CH4) which is produced by highly specialised bacteria when organic material decomposes in an oxygen-free atmosphere.mk.: Uticaj inkrust mase nove formulacije na kvalitet semena suncokreta.3. communal and industrial sewage treatment works. Beograd.mk * ABSTRACT The technology of biogas production is a complex one. 88 PTEP 12(2008) 1-2 . Novi Sad. električne energije bez ikakve dodatne dorade (desumorisanja). i drugi: Suncokret. Over the last few years. sveska 37 Interna dokumentacija Instituta za ratarstvo i povrtarstvo iz Novog Sada Ljubisavljević. Ćirović. K. Institut za ratarstvo i povrtarstvo. along with the 10w level . fabika đubriva. kontinualnog mešanja. Nolit.njaka poljoprivredne tehnike Vojvodine i VI savetovanja PTEP-94. homogenizacije. As a result. Novi Sad. This contrasts with the common practice of separate heat and power (SHP) where electricity is generated at a central power plant. Maksimalni gubitak sredstva za zaštitu iz iznetih podataka iznosi 32. Prole. U uobičajenoj praksi razdvojenih mehaničkih i toplotih ssitema elktricitet se generiše u termoelektrani.2% što još uvek obezbeđuje 203. Zbornik radoBiblid: 1450-5029 (2008) 12.: Opšte semenarstvo. ** Faculty of Biotechnical Sciences.or indeed total lack . 1988 Prihvaćeno: 12.: Prva iskustva sa domaćom inkrust masom za zaprašivanje semena poljoprivrednih kultura. On the other.: Zrnasti proizvodi u prometu. Podaci u tabeli potvrđuju pretpostavku da je gubitak sredstava za zaštitu semena veći usled jačih padavina. INTRODUCTION Because of high energy costs during the seventies. this was due to the limited rarige of operationally safe and well-tested systems available and to negative experience with cheap solutions in the past. since biological processes need to be optimised taking individual structural and hydraulic requirements into account. it was due to the relatively 10w pri<. digestor. Macedonia.2 va sa XX savetovanja stru. homogenisation. Uspostavljanje idealne termostanica. electricity and automotive energy without any further processing (desulphurization). Mihaljev I. Beograd.net. Combined heat and power (CHP) systems generate electricity and useful thermal energy in a single. Biogas from liquid manure can be used to provide hot water. dobijeni rezultati potvrđuju da nema gubitaka zaštitnih sredstava u toj količini da se ugrozi zdravstveno stanje useva. V. hygienisation and stabilization of sewage sludge. 1989 Marić. continuous blending.

Biogas contains approximately 65 to 70% methane. During combustion in heat recovery generation sets. etc.year-round application of fermented substrate . The par- Fig. This means that around 80 to 90% of the biodegradable organic substances are transformed in the reactor and the nutrients they contain are converted into a water-soluble form. In modern heat recovery generation sets (gas motor). 1 Postrijenje za proizvodnju biogasa The "fertilizer factory" A biogas plant is not only a supplier of energy. Only with the growth of human population and its economical activities. which reduces the risk of erosion and ground water pollution to a minimum. Since there is no opportunity for transmission or transport loss from high-voltage power cables. During this process.it is actually the ecological advantages of the biogas method which could make it a vitally important factor for the continued existence of many large. is extracted from the air during the process of plant biomass production and is released again when the biogas burns. Nature does not produce any wastes. the organically bound nutrients are almost completely mineralised. the energy contained in the methane gas is converted into electricity (or automotive energy) and hot water at a ratio of 1:3. the biggest part of the organic waste fraction is still simply put on waste disposal sites. which corresponds to an energy content of 5. After a biological treatment in the reactor.hygienisation and biological treatment of liquid manure and slurry . since biological processes need to be optimized taking individual structural and hydraulic requirements into account. The uncontrolled decomposition of these materials adds another stress factor to our endangered environment. biogas liquid manure can be applied all year round . The organic "liquid manure" has been replaced by a fully-fledged "liquid fertiliser" with trace elements and growth hormones.) meanwhile are being recycled.is avoided. The biosphere has a high buffer potential giving it a wide tolerance range for all natural products and processes. Once well fermented.without risk of causticisation. continuous blending. homogenization. electricity and automotive energy without any further processing (desulphurisation). the solar energy stored by the plant in the form of an organic substance is bacterially converted into a directly utilisable form. All by-products and final products of natural processes are used in a continuous cycle of the composition and mineralisation of organic substances. all the nitrogen content is in the ammonium form. Fig. reduction and injection of the substrate are all vital preconditions.resulting in unpleasant smells and environmental pollution . The digester The technology of biogas production is a complex one. metals. Digester Sl. All the plant nutrients remain in the substrate and can be applied according to plant growth. With the continuous growth of the cities and the concentration of an increasing part of the population in municipal areas. This completes the CO2 cycle so that energy won from biogas does not contribute to the controversial "greenhouse effect". The CO2 released is a product of plant photosynthesis. transformed into a form in which they are utilisable by plants. While a big part of the inorganic wastes (like glass. hydrogen (CH4) and small quantities of oxygen (CO2). plastics. All that is actually extracted from the liquid manure is carbon. The energy is provided by methane gas (CH4) which is produced by highly specialised bacteria when organic material decomposes in the oxygen-free atmosphere.and medium-scale businesses: . 1. The optimised process control ensures that the nitrogen loss in the ammonia form . Biogas plant Sl. a solution of the waste problem becomes more and more inevitable. 2. an efficiency factor of more than 90% is achieved in conversion to hot water and electricity (in comparison: modern calorific and atomic power stations operate with an efficiency factor of around 40%).5 to 6 kW per m³. it is possible to make virtually full use of the primary energy available.2.avoidance of gaseous emissions .even to growing crops .energy production . The waste gases mainly consist of CO2 and water (catalytic mode). Digestor The power station Biogas from liquid manure can be used to provide hot water. it also helps redeem valuable plant nutrients from liquid manure and slurry in a biologically and ecologically viable form and to "manufacture" a valuable soil improvement material. Thanks to the anaerobic processing method.e. which greatly increases efficiency. waste became a serious danger to the steady-state of the natural metabolic processes. Perfect ther- PTEP 12(2008) 1-2 89 .mobilisation and redemption of plant nutrients mostatisation. i.avoidance of nitrate erosion .

users abandoned their on-site electric generation in favour of more convenient purchased electricity. technical. industries found they could reduce energy demand if they built larger. It is done by a slow running screw mill producing a particle size of approximately 40 mm. As the cost and reliability of a separate electric power industry improved in the United States. small plastic particles. limiting on-site electricity generation to the level usable at the site (EEA 1998). restaurant garbage and residues from industrial processes and slaughter houses which are stored in separate tanks. the total efficiency of these integrated systems is much greater than from separate systems (e. This act played a critical role in expanding cogeneration into the marketplace by addressing many barriers that were present in the early 1980s. U. They are removed from the bottom of the tank and gathered in a separated container. Instalirani kapaciteti (GW) u Sjedinjenim Džavama 90 PTEP 12(2008) 1-2 . Glass and metals are separated from the liquid by sedimentation. This allowed Pre-Crushing Pre-crushing is necessary only to open plastic bags and other packaging. and Separation This is done in one single stage by means of a special suspending unit consisting of a steel tank with a built in mixer. Since preseparated garbage is delivered. Fig. thus poisoning the basic resources of human life. there is the possibility to take over liquid wastes like fats. and environmental conditions of the particular area. This suspension with a dry-matter-content of about 10% is pumped to a buffer tank to allow a constant feeding of the reactor over 24 h/d. in the example in the figure. 3. Homogenisation.S. In addition. ammonia and methane to the atmosphere. In order to achieve better solubility of fats and proteins and for hygienisation purposes. This contrasts with the common practice of separate heat and power (SHP) where electricity is generated at a central power plant. Interest in CHP has fluctuated over the years because of changes in the marketplace and government policies. organic wastes contain significant energy potentials as well as valuable plant nutrients and the capability of improving and conserving agricultural soils. This situation motivated the enactment of the Public Utilities Regulatory Policy Act of 1978 (PURPA). As a result. many independent power producers found a use for some of their waste thermal energy. What Is Combined Heat and Power? Combined heat and power (CHP) systems (also known as cogeneration) generate electricity and useful thermal energy in a single. more economical cogeneration plants optimized for both thermal and electric output (Cicio 1998). a homogeneous suspension of water and organic material free of foreign matters is made. From the buffer tank the suspension can be either pumped directly into the methane reactor or mixed with other liquid wastes prior to fermentation. The decision for one of these technologies can only be taken with regard to infrastructural. at the same time. after the energy price increases resulting from the 1973 and 1979 "energy crises. 3. and other mineral salts. Technologies which have been developed for the large-scaleprocessing of organic wastes are the composting and the anaerobic fermentation. CHP has evolved differently in Europe than in the United States. utilities had become sophisticated in protecting their markets for electricity. CHP systems were the most common electricity generators. Installed capacity (GW) in United Sated Sl. The final milling and homogenisation takes place in the folllowing step. and paper are separated from adhesive fats etc. wood. The screw mill is placed on the top of the suspending unit and is fed with the bio waste by a crane. Because CHP captures the heat that would otherwise be rejected in traditional generation of electric power. and float. On the other hand. Since PURPA provided the only way for non-utility generators to sell excess electricity. Due to the intensive movement of the liquid. For these reasons.tially anaerobic conditions cause gaseous emissions of carbondioxyd. the CHP system has an efficiency of 85% while the separate systems have a combined efficiency of only 45%). The floating fraction is removed from the surface by an especially designed screen and conveyed to a container. would make use of the valuable components and characteristics of the materials. In the late 1970s.. At the turn of the century in the United States. Suspension. Engineers have always appreciated the tremendous efficiency opportunity of combining electricity generation with thermal loads in buildings and factories. while the products of the mineralisation processes contaminate the ground water with phosphates. nitrates.g. The thermal energy recovered in a CHP system can be used for heating or cooling in industry or buildings. while on-site heating and cooling equipment is used to meet non-electric energy requirements. integrated system (see figure). the suspension is heated up to about 70°C. During the diluting process the pre-crushed material is intensively mixed and suspended. efforts have been made during the last decades on the development of waste processing technologies which would be ecologically safe and." a renewed interest in CHP developed. the separation is done automatically. By 1978. Both methods have their specific advantages and disadvantages. CHP's share of electricity use had fallen to only 4 percent (Casten 1998). by this time. The take-over station The take-over procedure is the same as previously described. The pre-crushed material is fed from the top and diluted with the process water up to a dry matter content of about 10 %. Many utilities refused to purchase excess power from CHP facilities. CHP is a well-established concept with a long history. However. and the future is uncertain if we stay with current policies.

4. Procentualni udeo u nacionalnim proizvodnjienergije Evropskih zemalja CHP sistemom u 1997. 5. The 1980s saw a rapid growth of CHP capacity in the United States. 4. CHP systems in 1997 in a variety of European countries. Fig. smaller industrial. The United Kingdom has seen CHP's share of electricity power production double in the last decade. These electricity-optimized CHP systems are called "non-traditional" cogenerators. Installed capacity increased from less than 10 gigawatts electric (GWe) in 1980 to almost 44 GWe by 1993 (Fig. Figure ES-5 presents the results of the analysis conducted for this report of the potential for CHP capacity with barriers removed. However. 5. with these countries now obtaining more than 30 percent of their electricity from CHP. While on average the European Union countries obtain about the same amount of their electricity from CHP as the United States (9 percent). Estimating this added CHP capacity is difficult because of the diversity of system types and potential sites. Most of this capacity was installed at large industrial facilities such as pulp and paper. Percentage of national power production European countries generated by CHP systems in 1997 Sl. 4.7 GWe in 1997.them to qualify as a cogenerator under PURPA. district energy systems).g. the market interest in CHP has gained in strength in many European countries. Policy and Base case Sl. Balance of the combined heat and thermo energy production Sl. institutional. Table ES-1 summarizes the impacts of this added capacity. Planirana i stvarna proizvodnja PTEP 12(2008) 1-2 91 . 5. 5. and commercial facilities will begin to make up a greater part of the new capacity. Poređenje konverzije goriva u upotrebljivu toplotnu i električnu energiju kombinovanim i razdvojenim sistemima Fig. new capacity would likely be built. Green 1999). 6. Similarly. 5). shows the percentage of national power production generated by Fig. with projections of increases to 5 GWe by the year 2000. New district energy systems. it is anticipated that much of the early capacity will occur at larger industrial and institutional facilities that already have boiler systems and thermal distribution infrastructures (e. will take longer to become a major factor in CHP because of the time required to develop and grow the piping network. Denmark and the Netherlands have seen tremendous growth in CHP since 1980. As time progresses. Bilans kombinovane proizvodnje toplone i električne energije These plants provided a "thermal host" for the electric generator. with no significant additions to capacity because of the barriers discussed above (Fig. Installed CHP capacity has risen to 3. if these barriers are removed. Fig. However. petroleum. 6. along with the United States (Brown 1998. godini Potential Current projections foresee a stagnation of the CHP market. 3). Fig. Comparation conversion of the fuel in useful thermal and electricity energy by combined and separated systems Sl. and petrochemical plants. This analysis draws upon several other studies and analyses. which aggregate the thermal demands of several facilities or buildings.

The United States has taken the first steps toward setting in place policies to promote CHP by establishing a national target. Solar Energy Research Institute. 2000 [11] Instalation and performanse of low-cost polyethylene tube biodigesters on small-scale farms.W...2002 [2] Biogas.. 1991 [9] AvtomobilbnbII transport i zaŠtita okružaI Šoei sredbI. CHP presents an opportunity to improve the "bottom line" for businesses and public organizations. 4.L. LITERATURE [1] Teorija na motori so vnatresno sogoruvawe. distributed generation also addresses emerging congestion problems within the electricity transmission and distribution grid. 1994 [8] Stetna izduvna emisija MSUS i mogucnost njenog smanjena ..208 14. D..... 1988 [4] Comparison of start-up of an upflow anaerobic sludge blanket reactor and a polyurethane carrier reactor. 1997 [12] Agricultural energy consumption. And the private sector should actively pursue adoption of CHP . Moskva transport. while continuing to squander over two-thirds of the energy contained in the fuel. Konjević B.1996 [3] Prilog proučavanju uticajnih veličina na radne karakteristike motora sa biogasom kao osnovnim gorivom. B. Stefanovic A. Summarizes the impacts of added capacity Tabela 1. Capital Savings (MMTce) CHP Gen.Kiril i Metodi”. not technical or economic.394 4.840 700 1. Sovetuvanje DTM III . Tehnicka kniga. Petrovic S. Univerzitet “Sv..Dimovski I. Parker.A. ($mill. biomass generation and livestock manure value in the Southern High Plains. Beograd . while also providing a path for improving the environment.R. The DOE and the EPA have begun to review the means for achieving this target. NA—not reported in source CONCLUSIONS Combined heat and power can contribute to the transformation of the United States' energy future. Prihvaćeno. while creating a favourable regulatory environment for CHP. Preston T.) ($Mill) (TBtu) (GWe) (TWhe) Industrial (ACEEE) 2010 34 217 22. Livestock Waste Streams:Energy and Environment.Frank Kansiime. CHP represents an opportunity to make significant progress toward meeting our Kyoto commitments on greenhouse gas reductions. with increasing fuel consumption and carbon emissions. Stewart. Dolberg F..555 2. The private sector must work with government regulators and policy makers to insure that competition and incentives for innovation are preserved. 18th Biennial Conference of the Intarnacional Association onWater Quality. 2000 Primljeno: 10. Sarwatt S.3. August.2008.C.Table 1. Huub J. Đulbic M. The local air quality improvements and opportunities for economic growth presented by CHP are equally compelling. In Proceedings of Workshop. Socletu of Automotive Engineers.. Skopje..600 480 960 2.100 1.V. Sobranie na RM.Dimitrovski M. 1997 [6] Zakon za kvalitet na vozduhot.. At least half this wasted energy could be recaptured if we shift from centralised generation to distributed systems that cogenerate power and thermal energy.290 5.A.MF – Beograd.S. 1998) 2010 20 NA NA 2020 40 NA NA Total 2010 73 365 35.1997 [10] Gaseous fuels & other alternative fuels.Bui Xuan An.210 NA NA 8.540 Small CHP (Kaarsberg et al.035 21 51 17 35 73 143 grams at both the federal and state levels for overcoming the significant hurdles to greater use of CHP. CHP has become an important element of the national energy debate.Robinson. 1997 [13] Anaerobic digestion data base: Guide for operation and analysis. Ferrero G.Wedver.B. Ikubovskii IO.Gijzen.214 5.World Animal Review Number 88 FAO Rome. economy-wide energy efficiency improvement and emissions reductions. Singapore.Ohrid. CHP offers significant.825 57 2010 19 148 13.. B. 1995 [14] Biomass Gasification. 2004 [7] Dinamička ramnoteža vo prirodata (EkoloŠki opservacii). Masinski fakultet – Nis. Rodriguez L.918 34 2020 62 396 40.995 8.07. Our existing system of centralised electricity generation charts an unsustainable energy path. The private sector also needs to take a leadership role. Lior International. G. Besides saving energy and reducing emissions. Skopje . Biomass Program Office . Sumiranje uticaja dodatih kapacoiteta Impact of Additional CHP Capacity DisCumulative Net EnNew Adplaced Net Additional ergy ditional Carbon Savings Util. Auvermann. HidrometeoroloŠki zavod .2008. Dimitrovski M. During the last two years. The target now needs to be translated into concrete policies and pro- 92 PTEP 12(2008) 1-2 .960 2020 152 786 59.860 2020 50 390 19.both for environmental and "bottom-line" benefits. The primary barriers to greater CHP use are regulatory and institutional.300 1. 1996 [5] Aerozagađenje od strane putnickih vozila.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful