PTEP – ČASOPIS ZA PROCESNU TEHNIKU I ENERGETIKU U POLJOPRIVREDI PTEP – JOURNAL ON PROCESSING AND ENERGY IN AGRICULTURE

Glavni i odgovorni urednik / Editor in Chief Prof. dr Mirko Babić Urednik za engleski jezik / Editor in English Prof. dr Ljiljana Babić Za izdavača / for Publisher Milivoj Radin, dipl.ing. Tehnički sekretar / Technical secretary Mr Ivan Pavkov

Nacionalna redakcija / National Editorial Board
Dr Mirko Babić, red. prof, Poljoprivredni fakultet, Novi Sad, Dr Anđelko Bajkin, red. prof, Poljoprivredni fakultet, Novi Sad, Dr Miloš Tešić, red. prof, dopisni čalan VANU, Fakultet tehničkih nauka, Novi Sad, Dr Mirjana Đurić, red.prof, Tehnološki fakultet, Novi Sad, Dr Milica Radosavljević, Institut za kukuruz «Zemun Polje», Zemun, Dr Mirjana Milošević, red. prof, Nacionalna laboratorija za ispitivanje semena, Novi Sad, Dr Jovanka Lević, Tehnološki fakultet, Novi Sad, Mr Branislav Karadžić, Poljoprivredni fakultet, Novi Sad.
Dr Zuzana HLAVÁČOVÁ, Ákos KERTÉSZ ELECTRICAL PROPERTIES OF DRIED FRUITS / ELEKTRIČNE OSOBINE SUŠENOG VOĆA 1 Dr Ljiljana BABIĆ, mr Ivan PAVKOV, dr Mirko BABIĆ PROMENE NEKIH FIZIČKIH OSOBINA RASTVORA ŠEĆERA TOKOM OSMOTSKOG SUŠENJA KAJSIJE / CHANGE IN SOME PHYSICAL PROPERTIES OF SUCROSE SOLUTION DURING APRICOT (PRUNUS ARMENIACA) DEHYDRATION 5 Dr Zorica PAJIĆ, mr Jelena SRDIĆ, dr Milomir FILIPOVIĆ OPLEMENJIVANJE KUKURUZA ŠEĆERCA ZA RAZLIČITE NAČINE POTROŠNJE / SWEET MAIZE BREEDING FOR DIFFERENT CONSUMPTION PURPOSES 12 Dr Tajana KRIČKA, dr Neven VOĆA, Vanja JURIŠIĆ, dipl. ing. ALKALNA HIDROLIZA KAO ALTERNATIVNA METODA SANACIJE KLAONIČKOG OTPADA / ALKALINE HYDROLYSIS AS AN ALTERNATIVE METHOD FOR SLAUGHTERHOUSE WASTE SANITATION 15 Dr Milka VUJAKOVIĆ, dr Mirjana MILOŠEVIĆ, dr Zorica NIKOLIĆ, dr Ksenija TAŠKI-AJDUKOVIĆ, ŽIVOTNA SPOSOBNOST SEMENA SOJE PROIZVEDENE U USLOVIMA SA I BEZ NAVODNJAVANJA / SEED VIGOUR IN SOYBEAN PRODUCTION WITH AND WITHOUT IRRIGATION 19 Dr Miodrag ZORANOVIĆ, dr Vlado POTKONJAK EKOLOŠKI TRETMANI STAJNJAKOM / ECOLOGICAL MANURE TREATMENTS 22 Dr Jasna GVOZDENOVIĆ, dr Vera LAZIĆ PAKOVANJE I ODRŽIVOST PREHRAMBENIH PROIZVODA / PACKAGING AND DURABILITY OF FOODSTUFFS 27 Dr Jozef BAJLA PROMENE PENETROMETRIJSKOG OTPORA ZEMLJIŠTA PRI GAJENJU JAROG I OZIMNOG JEČMA KONZERVACIJSKIM TEHNOLOGIJAMA / CHANGES IN SOIL PENETRATION RESISTANCE DURING SPRING AND WINTER BARLEY GROWING BY SOIL CONSERVATION TECHNOLOGIES 31 Dr Radmila ALMAŠI ŠTETNI INSEKTI SUVOG VOĆA I GROŽĐA / INSECT PESTS IN DRIED FRUITS AND RAISIN 34 Dr Milovan PAVLOV, dr Živorad VIDENOVIĆ, Zoran STANIŠIĆ dipl. ing., Nebojša RADOSAVLJEVIĆ dipl. ing., Jovan PEŠIĆ dipl. ing, mr Jelena SRDIĆ ANALIZA PROIZVODNJE SEMENA NEKIH ZP HIBRIDA KUKURUZA U 2007. GODINI / THE ANALYSIS OF SEED PRODUCTION OF SOME ZP MAIZE HYBRIDS IN 2007 37 Dr Maša BUKUROV, mr Siniša BIKIĆ EKONOMIČNI TERMODINAMIČKI CIKLUSI ZA STAKLENIKE / COSTEFFECTIVE THERMODYNAMIC CYCLES FOR GREEN HOUSES 41 Dr Eugenios KATSANIDIS PHYSICAL AND CHEMICAL PRE-TREATMENT OF OCTOPUSES AIMING AT TENDERISATION WITH REDUCED PROCESSING TIME AND ENERGY REQUIREMENTS / FIZIČKI I HEMIJSKI PREDTRETMANI ZA OMEKŠAVANJE MESA OKTOPODA RADI SMANJENJA VREMENA PRERADE I UŠTEDE ENERGIJE 45 Dr Vera LAZIĆ, Dr Jasna GVOZDENOVIĆ, mr Tanja PETROVIĆ MOGUĆNOSTI SAVREMENOG PAKOVANJA HRANE / POSSIBILITIES OF MODERN FOOD PACKING 49

Međunarona redakcija / International Editorial Board
Dr Ljiljana Babić, professor, Faculty of Agriculture, Novi Sad, Serbia, Dr Costas Akritidis, professor emeritus, Aristotle University, Thessaloniki, Greece, Dr Tajana Krička, professor, Faculty of Agronomy, Zagreb, Croatia, Dr Zuzana Hlaváčová, Slovak University of Agriculture in Nitra, Nitra, Slovak Rebublic, Dr Janos Beke, professor, Szent István University, Gödöllö, Hungary
Dr Zorica SREDOJEVIĆ, dr Dušan MILIĆ MOGUĆNOST PROCENE RIZIKA POSLOVANJA POLJOPRIVREDNOG PREDUZEĆA / THE POSSIBILITY OF THE BUSSINES RISIK EVALUATION OF THE AGRUCULTURAL ENTERPRISE 53 Dr Dušan MILIĆ, dr Veljko VUKOJE PROIZVODNO-EKONOMSKA I UPOTREBNA VREDNOST KAJSIJE / THE PRODUCTION, ECONOMIC AND UTILITY VALUE OF APRICOT 57 Dr Veljko VUKOJE, dr Dušan MILIĆ, Darko MALETIĆ, dipl.inž. ANALIZA OSNOVNIH PARAMETARA USPEHA PREHRAMBENE INDUSTRIJE VOJVODINE (2002-2006) / THE ANALYSIS OF BASIC PARAMETERS OF SUCCESS IN FOOD INDUSTRY IN VOJVODINA (2002-2006) 60 Azrudin HUSIKA POTENCIJAL SMANJENJA EMISIJE STAKLENIČKIH GASOVA UPOTREBOM BILJNIH OSTATAKA IZ POLJOPRIVREDNE PROIZVODNJE U BOSNI I HERCEGOVINI / POSSIBILITY TO REDUCE GREENHOUSE GAS EMISSIONS BY USING VEGETATIVE RESIDUES FROM THE AGRICULTURAL PRODUCTION IN BOSNIA AND HERZEGOVINA 63 Boško ILIĆ, dipl.ing, Slavko IVANIŠEVIĆ, dipl.ing. PREDNOSTI KORIŠĆENJA PRIRODNOG GASA KAO ENERGENTA U PROCESIMA SUŠENJA / ADVANTAGES OF NATURAL GAS USAGES IN DRYING PROCESSES 67 Dr Miodrag LAZIĆ, mr Ivana STANISAVLJEVIĆ, dr Vlada VELJKOVIĆ SEME DUVANA KAO OBNOVLJIVA SIROVINA / TOBACCO SEEDS AS A RENEWABLE RAW MATERIAL 70 Mr Sanja MEHANDŽIĆ, dr Jovan CRNOBARAC, dr Branko MARINKOVIĆ, dr Đorđe JOCKOVIĆ UTICAJ ROKA SETVE NA PRINOS I MORFOLOŠKE OSOBINE SEMENSKOG KUKURUZA / EFFECTS OF SOWING DATES ON THE YEALD AND MORPHOLOGICAL TRAITS OF SEED MAIZE 74 Miladin KOSTIĆ dipl. ing, dr Svetlana BALEŠEVIĆ-TUBIĆ, mr Vojin ĐUKIĆ,. Aleksandar ILIĆ dipl. ing, VELINKA GAJIČIĆ dipl. ing. PROMENA KVALITETA SEMENA SOJE U ZAVISNOSTI OD FRAKCIJE SEMENA / CHANGES IN SOYBEAN SEED QUALITY DEPENDING ON A SEED FRACTION 78 Mr Velimir LONČAREVIĆ, dr Mladen TATIĆ, Karlo ĐILVESI dipl. ing, mr Imre PATAKI, Slaviša ŠTATKIĆ dipl. ing, Vlado ČAPELJA dipl. ing. SISTEM SKLADIŠTENJA I ČUVANJA SEMENA POLJOPRIVREDNIH KULTURA U KONTROLISANIM USLOVIMA / STRORAGE AND PRESERVATION SYSTEMS OF SEEDS IN CONTROLLED CONDITIONS 80 Dr Vladislav ZEKIĆ, UTVRĐIVANJE TROŠKOVA SPREMANJA SLAME SISTEMOM VALJKASTIH BALA I SISTEMOM MALIH ČETVRTASTIH BALA / DETERMINATION OF PREPARATION COSTS OF THE SMALL GRAIN STRAW BY THE SYSTEM OF CYLINDRICAL AND SMALL QUADRATIC BALES 83 Karlo ĐILVESI dipl.ing, dr Vladimir MIKLIČ, Daliborka BUTAŠ dipl.ing, Boško DEDIĆ dipl.ing, Slaviša ŠTATKIĆ dipl.ing. ODREĐIVANJE KOLIČINE IZGUBLJENOG SREDSTVA ZA ZAŠTITU SEMENA SUNCOKRETA USLED SPIRANJA / LOSS OF SUNFLOWER SEED PROTECTANT DUE TO LEACHING 86 Mr Nikola JOVANOVSKI, dr Vangelica JOVANOVSKA BIOGAS TECHNOLOGY IN AGRICULTURE / TEHNOLOGIJA PROIZVODNJE BIOGASA U POLJOPRIVREDI 88 INFORMACIJE D1 - D4 POSLOVNO STRUČNI DODATAK D5 - D14

SADRŽAJ / CONTENT

Izdavač: Nacionalno društvo za procesnu tehniku i energetiku u poljoprivredi (bivše društvo JUPTEP), 21000 Novi Sad, Trg Dositeja Obradovića 8. Suizdavač: Poljoprivredni fakultet, Novi Sad, Trg Dositeja Obradovića 8. tel :++381 (0)21 459 958; e-mail: ptep@ptep.org.yu; Internet sajt: www.ptep.org.yu; Korektura: prof. dr Ljiljana Babić; Dizajn časopisa: Mirko Babić, Prelom: mr Ivan Pavkov; UDK brojevi: Radmila Kevrešan; Štamparija: "Offsetprint", Novi Sad, Matice srpske 6. Tiraž: 300 primeraka; Godišnja pretplata: 1200 din (žiro račun: 340-4253-72, Erste banka, Novi Sad); Rešenjem Ministarstva za informacije Republike Srbije, br. 651-105/97-03 od 6.2.1997, časopis je upisan u registar pod brojem 2307. Kategorija: Časopis nacionalnog značaja

P T E P - Časopis za procesnu tehniku i energetiku u poljoprivredi

Biblid: 1450-5029 (2008) 12; 1-2; p.1-4 UDK: 664.854

Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper

ELECTRICAL PROPERTIES OF DRIED FRUITS ELEKTRIČNE OSOBINE SUŠENOG VOĆA
Dr Zuzana HLAVÁČOVÁ, Ákos KERTÉSZ Department of Physics, Slovak University of Agriculture in Nitra, Slovak Republic, Zuzana.Hlavacova@uniag.sk

SUMMARY
The electrical measurements are utilized in many areas of human activity. A lot of methods based on the dielectric measurements are exploited at appraisal of various fruits quality. Samples of dried fruits were delivered by Faculty of Agriculture of University in Novi Sad. Electrical properties (resistance, impedance, electrical capacity) were measured by LCR meter GoodWill LCR-821. Dried fruits were located between 2 plates of capacitor. Measurements had been realized at frequencies from 100 Hz to 200 kHz. Each electrical property was measured at all frequencies three times. Average value has been computed from these ones. Frequency dependencies of impedance and capacity were determined for all samples. The capacity and impedance decrease powerly in dependence on the frequency. Key words: electrical properties, dried fruits.

IZVOD
Električnim osobinama bioloških materijala se posvećuje odgovarajuća pažnja u istraživanjima već duži niz godina. Kada se analiziraju električne osobine biljnih tkiva, neophodno je uzeti u obzir njihov nehomogen sastav sa makroskopskog i mirkoskopskog stanovišta. Ako je u pitanju analiza sa mirkoskopskog aspekta, uočava se da je unutrašnjost ćelije dobar provodnik, jer sadrži jone koji ulaze u sastav rastvora organske materije. Ćelijska membrana sama po sebi nije provodnik. Ako se biološki materijali posmatraju sa makroskopskog aspekta, onda se zaključuje da su oni nehomogenog sastava i polu-provodnici ili dielektici. Gustina i strukturni raspored ćelija u okviru tkiva, kao i vrsta tkiva sama po sebi utiču bitno na električne osobine. Poroznost materijala takođe utiče na ove osobine, jer u zavisnosti od veličina i rasporeda pora u njima se nalazi određena količina vazduha, te on sa svojom temperaturom i vlažnošću takođe bitno utiče na električne osobine. Prema tome, porozni materijali imaju sledeće uticajne faktore na električne osobine: dimenzije i prostorni raspored pora, zatim njihova gustina i poroznost kada su u hrpi. U ovom radu su prezentovani rezultati merenja sledećih električnih osobina: otpornosti, impedance i kapacitivnosti pri frekvenciji električne struje u dijapazonu od 50 do 200 kHz. Sva merenja su obavljena uz pomoć LCR instrumenta tipa GoodWill 821. Rezultati su skladišteni u PC. Biološki materijal koji je korišćen bili su uzorci sušenog voća i to kajsije, kruške i dunje. Uzorci su dostavljeni od strane Poljoprivrednbog fakulteta Univerziteta u Novom Sadu. Sva merenja električnih veličina su rađena sa tri ponavljanja, a zatim je konstatovana srednja vrednost. Na graficima slika 1, 2, 3 i 4 su prezentovani rezultati merenja otpornosti i impedance uzoraka sušenog voća pri frekvenciji od 50 do 200 kHz. Konstatuje se da obe merene veličine imaju iste vrednosti do frekvencije od 1,0 kHz, a nakon toga impedanca opada znatno brže nego otpornost. Kapacitivnost u finkciji od frekvencije je, takođe, grafički predstavljena na slikama 5 i 6. Ustanovljene su regresione jednačine kod ove merene veličine za šest uzoraka dunje. Konstatuje se da osušena dunja ima najmanje vrednosti otpornosti i impedance, a najveće merene vrednosti su bile kod suve jabuke. Dunja ima najveće vrednosti kapacitivnosti u funkciji od frekvencije. Ključne reči: električne osobine, sušeno voće.

INTRODUCTION
Electrical properties of the biological tissues have been of interest for many years. When studying the physical properties of tissue, it is necessary to consider its non-homogeneity from the macroscopic and microscopic points of view. When testing the electrical properties from the microscopic point of view, it is apparent that inside the cell is conductive because there is conductivity of ion type in the content of the organic and inorganic matter solutions. The cell membranes are not conductors. From the macroscopic point of view, it is possible to regard the biological materials as non-homogeneous semi-conductors or dielectrics. The density and structural arrangement of the cells in them and the properties of each type of tissue influence the electrical properties of these materials. The characteristics of loose and porous materials are also influenced by the properties of air, which is trapped between the parts or in the pores, most especially its relative humidity and temperature. The deployment of the parts in the pack, the size of parts, gappiness, contact surface and bulk density also influence the electrical properties of loose materials. Among the influential factors for porous materials the following can be involved: size and distribution of pores, porosity and bulk density. Further factors are temperature of the material, but the

most significant is the influence of the presence of water, its uneven deployment in the material, different binding energy in each water bond in the material and sorption properties (Hlaváčová, 2003). Kubík (2005) investigated the fractal properties of apple flesh, which can be used at characteristics of porous material description. It is necessary to consider the change of the electric conductivity type at transition of the electric current through the biological material. The inside of the cell has the ionic conductivity. The electric current in a cellular membrane travels as displacement current. The density of the electric current i is defined as 1 dQ i= S dτ where: Q – charge (C), τ – time (s), S – surface (m2). The relationship between the density of the current and electric field intensity is

r r i = σ E = −σ gradU

where: σ – electric conductivity (S.m-1), grad U – gradient of the electric voltage (V.m-1), E - intensity of the electric field (V.m-1). This equation is valid too for electrolyte at low values of electric field intensity.

r

PTEP 12(2008) 1-2

1

If the current passing through the material is unsteady, for density of electric current is valid d (ε E ) i =σ E + dτ where: ε - permitivity of material (F.m-1). Complex value of current density is valid in the case of alternating electric field in the shape

quinces. Ten pieces of dried fruits were chosen from each group. We measured the resistance, impedance and capacitance of dried fruits by LCR meter GoodWill 821 at the frequency range from 50 Hz to 200 kHz. The measured values were loaded by PC. The dried pieces of fruits were located between 2 plates of capacitor. Each electrical property was measured at all frequencies three times. Average value has been computed from these ones.

ˆ ˆ i = (σ + jω ε )E

- complex value of electric field intensity, j – where: imaginary unit (1), ω - angular frequency (s-1). Permittivity of moist material must be considered to be complex. It has a real part ε ′ and imaginary part ε ′′

ˆ E

RESULTS
Frequency dependencies of resistance, impedance and capacitance were drawn. These electrical properties decrease with frequency. For illustration, on Fig. 1, 2 and 3 the frequency dependencies of resistance and impedance for sample No. 2 of dried apple, pear No. 4 and apricot No. 6 are shown.
1.0E+5

ˆ ε = ε ′ − jε ′′ = ε − j

where δε is the loss angle (1) of the dielectric and

σ = ε (1 − j tgδ ε ) ω

tgδ ε =

σ ωε

where: tgδε - tangent of loss angle (1). A lot of methods based on the dielectric measurements are exploited at appraisal of various fruits, vegetables or their products quality. Maezawa and Akimoto (1996) utilized electrical conductivity to determine the characteristics of low-temperature sensitive vegetables. The electrical conductivity and electrolyte leakage at injured and non-injured sites of vegetables showing chilling injury were compared. The time course of changes in electrical conductivity followed that reflecting the extent of surface pitting. Electrical conductivities and electrolyte leakage at sites with surface pitting were always higher than those at nonpitted sites. It is suggested that electrical conductivity and electrolyte leakage should be considered as the indicators of chilling injury. Tsarouhas et al. (2000) suggested the method for rapid assessment of freezing resistance. The electrolyte leakage method detected injury in more levels of freezing stress (-3 °C, 4 °C and –5 °C) than the impedance (-4 °C and -5 °C). Manley and Hummel (1996) compared the index of injury with tissue ionic conductance formulas for analyzing electrolyte leakage data from freeze-stressed cabbage tissues. These results support the use of simpler method for analyzing electrolyte leakage data in studies of cabbage freezing tolerance. Arnold et al. (1998) described electrical impedance methods for assessing fruit quality. Methods were minimized or compensated the influence of interfacial impedances between electrodes and plant tissue, which occur when assessing fruit or vegetable quality by electrical impedance methods. Compensated 3-electrode techniques suitable for use with currently available impedance analyzers are presented. The techniques are illustrated by examples of their effectiveness at suppressing impedance artifacts with a novel tissueprobe and non-invasive measurement. The health state of some fruit can be observed on ground of their electrical properties. Hlaváč (2007) described the rhelogic properties of plum jam and their dependencies on temperature. Labudová, Vozárová (2002), Božiková (2005) investigated the thermal properties of various material, which are the important parameters at the material during, storage and processing.

1.0E+4

R, Z , kOhm

1.0E+3

1.0E+2

1.0E+1 0.0 40.0 80.0 120.0 f , kHz 160.0 200.0

Fig. 1. Frequency dependencies of resistance and impedance for sample No. 2 of dried apple Sl.1. Zavisnost otpora i impendanse od frekvencije za uzorak No. 2 suve jabuke
600.0

500.0

R, Z, kOhm

400.0

300.0

200.0

100.0 0.0 40.0 80.0 120.0 f , kHz 160.0 200.0

MATERIAL AND METHODS
Samples of dried fruits were delivered by Faculty of Agriculture of University in Novi Sad. The method of drying is described by Babić Lj. et al. (2007). The fruits were dried in osmotic drier on the beginning and in convective drier after it. Measurements were done on the dried apricots, pears, apples and

Fig. 2. Frequency dependencies of resistance and impedance for sample No. 4 of dried pear Sl.2. Zavisnost otpora i impendanse od frekvencije za uzorak No. 4 suve kruške

2

PTEP 12(2008) 1-2

6 of dried apricot Sl. Z .0E+1 0. fo = 1 kHz.06803 R= f (f) dula3 m=2.-0. Frequency dependencies of capacitance for 6 samples of quince Sl.4.904151) * 1761. Zavisnost otpora od frekvencije za šest uzoraka sušene dunje As we had presented in Hlaváčová et al. fo = 1 kHz.57783 R= f (f) dula5 m=7.2g Y = pow(X. sample No. Zavisnost otpora i impendanse od frekvencije za uzorak No.00 0.8092 1.0 f . The regression equation has shape: ⎛ f ⎞ C = Co ⎜ ⎟ ⎜f ⎟ ⎝ o⎠ −k 1000. 4 suve kruške (◊) i uzorak No.4g Y = pow(X.0 80.0 120. 3. 100.0154234) * 3.00 80.0 80. pF quince5 m=7.-0.00 R= f (f) R= f (f) dula1 m=1. 2 for dried apple (o).-0. 6. sample No.00 1. 4 of dried pear (◊) and sample No.2g Y = pow(X.0E+2 Fig.0 40.805166) * 1174. kHz 160. Z – impedance.-0.0 40.0 ⎛ f ⎞ R = Ro ⎜ ⎟ ⎜f ⎟ ⎝ o⎠ −k ⎛ f ⎞ . kOhm 1500.48 6.0 Fig.0 f .0 C .2500. f – frequency.-0.00 R= f (f) dula4 m=5. Ro – reference resistance. 4 frequency dependencies of resistance for 6 samples of dried quince are shown. Z = Zo ⎜ ⎟ ⎜f ⎟ ⎝ o⎠ −k where: R – resistance. We found out that this fact is valid also for other types of dried fruits.0 where: C – capacitance.0 ance decreases more quickly that resistance. pF Fig.-0. The dependencies for all samples have the same progress and the regression equation for resistance and impedance has the shape of decreasing power function 10.00 2.0 0.-0.57656 Fig. After this frequency the imped- 1. k – constant. 6 suve kajsije On Fig. 4.0 10.00 1.0E+3 Y = pow(X. 2 suve jabuke (o) 1.9g Y = pow(X.4g Y = pow(X.86606) * 1165.0 200.0 200. Frequency dependencies of capacitance for sample No. kHz 160. Co – reference capacitance.0 40.00 f .0E+4 Y = pow(X.-0.9g Y = pow(X.00 40.0 2000. Frequency dependencies of resistance and impedance for sample No.0 R.00 200.0152351) * 3.16305 R= f (f) dula6 m=4. The coefficients of determination have high value for all samples. kHz 160.0277378) * 8.0278365) * 9. kHz 160.876238) * 1434.0 120. 6 suve kajsije (+).5.35 quince6 m=4.79 quince3 m=2.0 500.28793 R= f (f) dula2 m=1.861982) * 1406. uzorak No. Zo – reference impedance.0 120. 5. kohm 8.0 0. f – frequency.-0. Frequency dependencies of resistance for 6 samples of dried quince Sl.943058) * 2856. which is caused by the capacitance of apricot. Zavisnost kapacitivnosti od frekvencije za uzorak No.6.0 f .-0.2g Y = pow(X. 6. 6 the coefficient of regression equation are presented.-0. frequency dependencies of capacitance for sample No. 6 of dried apricot (+). 6 of dried apricot (+).44 4. On Fig. 4 of dried pear (◊) and sample No.9g Y = pow(X. On Fig. 2 for dried apple (o) are shown.4g Y = pow(X. (2007) the resistance and impedance have almost the same values at the low frequencies till 1 kHz for apricots.0 80.4g 1.0 0. The coefficients of determination of these equations have high value for all samples.2g Y = pow(X.-0.0 200. k – constant.00 quince4 m=5. Zavisnost kapacitivnosti od frekvencije za šest uzoraka dunje PTEP 12(2008) 1-2 3 . 12.85 quince2 m=1.0263057) * 4.0E+5 frequency dependence of capacitance quince1 m=1. 5.0214852) * 4.00 120. The same dependencies for 6 sample of dried quince are on Fig.3.51 C . Sl.9g R .

19. For all fruits the shape of curves is the same. [11] Maezawa. 4 PTEP 12(2008) 1-2 . VEGA 1/3454/06 (Slovak Republic) and regional project “Fruit and vegetable osmotic dryer development” 114-451-0565 (Serbia – Vojvodina) REFERENCES [1] Arnold W. Matić-Kekić. In: PTEP Journal on processing and energy in agriculture. R.. 464. PTEP Journal on processing and energy in agriculture. 67. Akimoto. M. S. [2] Babić. Journal of the American Society for Horticultural Science. 106 – 108. 85-90. p. Lj. Prihvaćeno: 12. [4] Božiková. . Pavkov.Gifu University. Electrical impedance methods for assessing fruit quality: avoidance of electrode artifacts.2008. M. p.81-86. AGR. From this we can dedicate that the properties of one type of dried fruits are the same including the moisture content. 2002. 2003(4). ACKNOWLEDGEMENT: This work was supported by research projects VEGA 1/3471/06. 49. PTEP – Časopis za procesnu tehniku i energetiku u poljoprivredi.121(6): 1141-1146. 2005(4). et al. RES. ENG. Acta technologica agriculturae. 2007(3). W. M: Some chosen thermophysical parameters of apples and applesauce. Ľ: Micro-structure Fractal Analysis of Apple Flesh of Cultivar Pinova. p. 109-111. p. p. Research Bulletin of the Faculty of Agriculture. Zsuffa L: Application of two electrical methods for the rapid assessment of freezing resistance in Salix eriocephala. p. 2007(3). G. impedance and capacitance were drawn. Novi Sad. ISSN 1450-5029 [8] Kubík. Hummel.105.2008. Kenney. Á: Some Electrical Properties of Dried Apricots Prunus Armeniaca L. Pavkov. P: The rheologic properties of plum jam. p. 1998.Vozárová. 11. which is caused by the capacitance of dried fruits. Babić. In: PTEP. Frequency dependencies of resistance. 75-78. 102 . p. ISSN 1450-5029 [6] Hlaváčová. C. It is caused by different chemical composition of fruits. Journal of Thermal Analysis and Calorimetry. Agriculturae Conspectus Scientificus. 89 – 92. Babić. After this frequency the impedance decreases more quickly than resistance. Karadžić B. (3):165-169. 8. Babić Ljiljana. [7] Hlaváčová.3. Japan. [9] Labudová. I: Održivi energetski model proizvodnje sušenog voća kombinovanom tehnologijom. The resistance and impedance have various values for various types of dried fruits. V: Uncertainty of the Thermal Conductivity Measurement Using the Transient Hot Wire Method. Z. Primljeno: 10. YU ISSN 1450-5029. (2005)9:5. These regression equations have high coefficients of determination. 257 – 265 [10] Manley.CONCLUSION Samples of dried fruits were delivered by Faculty of Agriculture of University in Novi Sad. Snežana. M. These electrical properties decrease with frequency. L: Index of injury compared to tissue ionic conductance for calculating freeze damage of cabbage tissues. A. Acta Horticulturae. The samples of dried quince have lowest values and the highest ones have the dried apples. 2007(3). I: The Quality Indicators of Osmotic Dried Apricot. Biomass and Bioenergy. 11. The pieces of quince have the highest values of capacitance. Kertész. Lj. K: Characteristics of electrical conductivity of low-temperature sensitive vegetables. [3] Babić M.3. Z: Low-frequency electric properties utilization in agriculture and food treatment.1996(61). str. Journal on Processing and Energy in Agriculture. R. 125-136. Babić. The resistance and impedance have almost the same values at the low frequencies till 1 kHz. The regression equation has the shape of decreasing power function. The displacement between frequency dependencies of capacitance for 6 samples is very small. [12] Tsaurouhas V. ISSN 1335-2555 [5] Hlaváč.

2004. Merene su vrednosti elektro provodnosti i pH rastvora tokom testova u svih šest ponavljanja. 2001. solid gain. Trg Dositeja Obradovića 8. Babić Lj. SUMMARY Osmodehydration is taking place in solution of distillated water and sucrose. Eastogi i sar. The changes in pH solution values were observed too. ali takođe i neke ne-nutritivne fitohemijske komponente. je primena osmotskog sušenja. 1998. Već je dobro poznato da se osmotska dehidracija voća obavlja u osmotskom rastvoru i da se pri tome dešavaju tri transporta materije: migracija vlage u tečnoj fazi iz voća ka PTEP 12(2008) 1-2 5 . Jedna od tehnologija koja obezbeđuje osušeno voće visokog kvaliteta. Khoyi i sar. što je rezultat prelaska molekula vode i rastvorivih organskih kiselina iz polutki kajsija. Optimization of analyzed physical properties recommended the regime of apricot halves osmotic dehydration in solution of 35oC of temperature (or similar values which are dominant during summer in continental climate) and with 50 to 65 Bx solution concentration. The effect of solution temperature and concentration on solid gain and moisture loss are significant. Stefanović i sar. Zaključuje se da rastvor ima i dalje značajni potencijal. the preparation of fresh solution needs a certain amount of sugar.5% of total initial mass of samples. raznih poslastica. a u smislu smanjenja potrebnih sirovina za rastvor. S druge strane je takođe opšte poznato da je održivost većine voća u svežem stanju nakon ubiranja vrlo kratka. When larger number of tests is carrying out. mr Ivan PAVKOV. The changes in physical properties of apricot halves were also studied. 1995. kajsija. mlečnih napitaka sa njihovim učešćem. s obzorom da je maseni odnos voća i rastvora 1:10.4%. i sar.5-11 UDK: 634. Konstatuje se porast električne provodnosti. O ponašanju različitih vrsta voća (Martinez-Monzo i sar.4%. Some physical properties of the solution were observed during the tests. 2007) tokom procesa osmoze ima podataka u literaturi. Gianotti i sar. the solution has significant potential for further tests because the mass ratio of fruit and solution is 1:10. such as solid gain and moisture loss during the time of tests duration.solid gain i promena mase vlage . Praćene su neke fizičke osobine rastvora tokom svih šest upotreba. 1-2. The changes in samples moisture content were more intensifying with solution temperature of 60oC compare to 35oC upon the same value of solution concentration of 65 Bx. Navindra 2008). uz očuvanje senzorskih osobina. The plan of tests consider six times reuse solution with it’s reconcentration for each new experiment in order to minimize sugar consumption and to achieve optimization of the process. 2004.05%. Babić Lj. mada se zna da imaju važnu ulogu u prevenciji izvesnih bolesti. kiseline i minerali se već dosta zna o povoljnom uticaju na ljudski organizam. p. nakupljanje suve materije. Isto tako je poznato da lignini i fenolne komponente u voću imaju značajno učešće u smanjenju rizika od pojave srčanih oboljenja i infarkta (Hertog i sar 1993. 2002. while this value was 16. Chenlo i sar. Optimizacijom analiziranih parametara se preporučuje režim osmotskog sušenja polutki kajsija pri temperaturi rastvora od 35oC (ili sličnim ambijentalnim vrednostima temperature tokom leta u kontinentalnom klimatu) i koncentracijama rastvora od 50 do 65 Bx. and in the second it was 23. The increase of electro conductivity values was obvious as a result of water molecules and soluble organic acid transport from apricot halves. Departman za poljoprivrednu tehniku. a u drugom 23. Novi Sad REZIME Osmodehidracija se dešava u rastvoru destilovane vode i saharoze. dok je pri temperaturi od 35oC i istoj koncentraciji bila 16.6% in the tests of solution temperature 35oC and the same concentration. Ustanovljeno je da temperatura i koncentracija rastvora imaju bitnog uticaja na dva pomenuta fluksa materijala. Erlei i sar. apricot. U prvom slučaju je iznosila 24. 2007.2 Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper PROMENE NEKIH FIZIČKIH OSOBINA RASTVORA ŠEĆERA TOKOM OSMOTSKOG SUŠENJA KAJSIJE CHANGE IN SOME PHYSICAL PROPERTIES OF SUCROSE SOLUTION DURING APRICOT (PRUNUS ARMENIACA) DEHYDRATION Dr Ljiljana BABIĆ. On the contrary. priprema svežeg rastvora zahteva u krajnjoj liniji značajnu potrošnju šećera. 2001.563.4% during the tests where solution temperature was 60oC and concentration of 65 Bx. solution physical properties. Analizirale su se promene koje se dešavaju na polutkama kajsije “novosadska rodna”. Međutim nakupljanje suve materije je pri temperaturi rastvora od 60oC i koncentraciji od 65 Bx iznosila 32. fizičke osovine rastvora. obavljen je planski eksperiment pri čemu je on korišćen šest puta uz ponovnu rekoncentraciju za svaki novi test. moisture loss. kao i konzumiranje suvog voća. Pri obavljanju većeg broja eksperimenata. ali ne dominatno. In the first case moisture loss was 24. Promene pH vrednosti rastvora su takođe uočene. The conclusion is set down.moisture loss tokom konstatnog vremena trajanja eksperimenata. i sar. Radi optimizacije procesa. Key words: osmodehydration. To je i razlog što su promovisane zamene svežem voću u obliku sokova. Ključne reči: osmodehidracija.5% u odnosu na ukupnu masu uzorka na početku. 2007. Ono sadrži izvesne hranljive komponente. naročito u poslednjih 15-tak godina. u zavisnosti od vrste voća. 2000) ili antibakterijsku ulogu.21:631. but not so impressive. Preko svojih bioloških efekata voće ima antioksidantsku (Lui i sar 2002) antimutagenu (Wargovich. Promena mase vlage je bila intenzivnija pri temperaturi rastvora od 60oC u odnosu na 36oC i konstatnoj vrednosti koncentracije od 65 Bx . promena vlage. Za većinu ovih supstanci još nisu definisane nutritivne funkcije. dr Mirko BABIĆ Poljoprivredni Fakultet. Kil i sar. the solid gain was 32. UVOD Voće je uvek imalo značajnu ulogu u ishrani čoveka. Za ostale mikro nutritijente koji se nalaze u voću kao što su celulozna vlakna. vitamini.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. The surveying of electro conductivity and pH values of solution in six successive cycles was done. kao što su nakupljanje suve materije iz rastvora .6%.

ponovno korišćenje rastvora bez ikakvih intervencija ili sa rekoncentracijom. Sl. to jest šest eksperimentalih jedinica koristi isti rastvor. 1998) u poređenju sa drugim procesima. isparavanje tečne faze. Rastvor ulazi u sušaru sa gornje strane i nakon prolaska preko sloja polutki odvodi se cirkulacionom pumpom (Babić Lj. Nakon toga je svaki plod ručno polovljen oštrim nožem i izvađena je koštica. PK-kanal. Masa uzoraka pre. 1980) o potrebnoj koncentraciji na planiranim temperaturama za eksperiment. Masa šećera koja je dodavana je ustanovljena na osnovu grafika (Hanbook for sugar industry. Polutke kajsije su se u osmotskom uređaju sušile 2 sata. finalni proizvod još uvek ima dosta vlage. Takođe su na osnovu poznatih masa uzoraka tokom procesa izračunate vrednosti vlažnosti koje su korišćene za prezentovanje kinetičkih krivih sušenja. kao što je slučaj kod nekih drugih postupaka.1). te se može smatrati polu-proizvodom. Prva vrednost je odabrana jer je ona bliska temperaturama okolnog vazduha kontinentalne klime u vremenu kada se kajsija suši (juni i juli mesec. a on se pre svega odnosi na menadžment osmotskog rastvora. zamrznuti ili se izneti na tržište kao minimalno prerađeno voće. Dalla Rosa i sar. On se može dalje osušiti do ravnotežne vlažnosti. i sar. collector. 1. Menadžmentom eksperimenta je predviđeno da se pri jednom režimu (jedna koncentracija rastvora i dva nivoa temperature rastvora) koji je rađen u tri ponavljanja. Konstrukcija korpe u koju su ulagane polutke kajsije i sama sušara su takvi da obezbeđuju odnos voća i rastvora 1:10. Plan eksperimenta je postavljen tako da su odabrana dva nivoa temperatura rastvora i to 35oC i 60oC. Koncentracija rastvora je takođe izabrana na dva nivoa i to od 50 Bx i 65 Bx. Cirkulacijom rastvora je obezbeđeno relativno kretanje u odnosu na bio materijal koji se nalazi u nepokretnom sloju. Za eksperiment su birane kajsije na osnovu organoleptičke procene o stepenu iste zrelosti. ZK. channel. 2001. Peiro i sar. 2006) smatraju da se mogu sprovesti sledeći postupci: 1. pri čemu je rastvor šećera korišćen u 6 ponavljanja iz primenu rekoncentracije. kao i na kraju procesa. osmotic dryer. 1. miris i tekstura ne menjaju. circulation pump. ili dodavanjem vode u slučaju obavljanja eksperimenta sa nižom koncentracijom. korišćenje rastvora kao ingradijenta za neke druge procese nakon biološke dekontaminacije. Predhodno izmerena masa polutki je odlagana u korpu sušare za osmotsku dehidraciju i odmah ulagana u osmotsku sušaru. i to sorta “novosadska rodna”. Temperatura rastvora nije visoka. tokom i nakon sušenja. Kretanje rastvora kroz nepokretni sloj polutki kajsije (Babić. membranska rekoncentracija i 4. Višak rastvora na površini polutki je otklanjan tuširanjem. Tokom jednog testa u trajanju od 2 sata uzimani su takođe i uzorci rastvora. Uzorak za osmotsku dehidraciju je pripreman tako što je opran pod mlazom vode i odložen na papirni peškir. Istraživači (Barranco i sar. odlagani u plastične kontejnere i čuvani u frižideru na 40C u trajanju od tri dana. 2001. Odmah je merena Ph vrednost pomoću ručnog pH-metra proizvođača Eutech. TM-termometar. uniformnosti kvaliteta i dimenzija plodova. sistem ima i neke nedostatke. 2003. to jest dodavanjem suvog rastvorka. thermometer. Sledeća značajna osobina osmotskog sušenja je niska potrošnja energije za 1 kilogram isparene vlage (Panagiotou i sar. migracija rastvorivih organskih jedinjenja kao što su voćni šećeri. region Vojvodine je lociran na 45o20’N i 19o51’E) i ona predstavlja donju granicu. heater. Toledo. Pored ovih prednosti. Wi – masa vlage u uzorku u i-tom vremenu (g).rastvoru. Uređaj za osmotsku dehidraciju na kome je obavljeno sušenje je prikazan na slici 1. Podešavanje njegove koncentracije za svaki novi test je obavljeno dodavanjem šećera. Vlažnost uzoraka je merena gravimetrijskom metodom u laboratorijskoj sušnici na 60oC. coverage Tretman pri osmotskoj dehidraciji Osmotski rastvor je pravljen rastvaranjem šećera u pripremljenoj destilovanoj vodi. pigmenti. boje. Time je omogućena kontrola temperature rastvora. RT-razmenjivač toplote. Pratiće se promene fizičkih osobina rastvora kao što je elektroprovodnost. 2006) OS-osmotska sušara. Si – masa suve materije u uzorku u i-tom vremenu (g). te će se optimizacijom sirovine (saharoza) i energije (smanjenje potrošnje) preporučiti režim sušenja polutki kajsija. brzine kretanja rastvora oko uronjenih plodova i masenog odnosa rastvora i voća. Intenzitet razmene materije tokom osmoze zavisi od temperature i koncentracije rastvora od geometrijskog oblika i dimenzija voća. te se tretirano voće ne zagreva na više temperature. sve dok se u dva uzastopna merenja nije pojavila konstantna vrednost izmerene mase. vitamini. Testovi su rađeni sa tri ponavljanja. Plodovi su ručno brani na obližnjem poljoprivrednom gazdinstvu. Si − So 100 So 6 PTEP 12(2008) 1-2 . So – početna masa suve materije (g). 2006) Fig. EG-električni grejač. a druga vrednost je gornja granica na osnovu predhodnih saznanja (Babić Ljiljana 2004). kao i izračunate srednje vrednosti vlažnosti su poslužile za izračinavanje promene mase vlage – ML (moisture loss) i priraštaja suve materije u polutkama – SG (solute gain) na osnovu jednačina (Sutar i Gupta. a zatim su brisane papirnim ubrusom. Cilj ovog rada je da prezentuje rezultate istraživanja osmotske dehidracije kajsije. heat exchanger. S1 S2sabirnik. proizvođača Mettler. 3. a takođe i ponašanje bio materijala tokom procesa. organske kiseline i minerali u istom smeru i transport šećera iz rastvora ka voću. Solution movement through fixed bed of apricot havles (Babić. CP-cirkulaciona pumpa. zbog svoje dominantnosti u proizvodnji. P-poklopac. Tokom ovog vremena izuzimani su izorci svakih 30 minuta. 2004) do indirektnog zagrejača. ML = Mo − Mi 100 Mo (1) (2) SG = gde je: Mo –početna masa vlage u uzorku (g). Zbog toga se senzorski atributi kao ukus. pH vrednost i koncentracija. Zbog ovakve razmene materije između voća i rastvora. 2007): MATERIJAL I METOD Sirovina Kajsije (Prunus armeniaca) je izabrana kao voćna vrsta koja će se analizirati. i elektrokonduktivnost aparatom MC226 Conductivity Meter. Holandija (preciznost merenja 0. 2.

REZULTATI I DISKUSIJA Efekat temperature i koncentracije rastvora na promenu mase vlage i nakupljanje suve materije
Obavljanje eksperimenta osmotskog sušenja polutki kajsije je urađen u 12 testova. Pri jednoj koncentraciji rastvora je sprovedeno 6 testova sa istim rastvorom, ali koji je pri svakom sledećem testu rekonstruisan. Na osnovu rezultata merenja masa i vlažnosti uzoraka polutki kajsije sačinjene su tabele koje su poslužile za dalju obradu i prezentovanje rezultata. Sačinjene su kinetičke krive sušenja pojedinih testova koji su rađeni u tri ponavljanja, prezentovane na slici 2.
89 VLAŽNOST MOISTURE CONTENT (%) 88 t=60oC, c=65 Bx t=35oC, c=65 Bx

tkiva. Razlozi za ovu pojavu su kako u uslovima na graničnoj površini, tako i u unutrašnjosti biomaterijala. Viskozitet šećernog rastvora pri određenoj temperaturi i koncentraciji je limiritrajući parametar za transport vlage iz materijala i rastvorka (saharoze) u biomaterijal. Pri povišenim vrednostima temperatura rastvora smanjuje se viskozitet rastvora što značajno utiče na povećanje prelaza molekula vode sa površine ka rastvoru. Pošto su polutke kajsije porozne strukture, u mikro i makro kapilarama se nalaze i molekuli suvog vazduha, pored molekula vode. Postoji verovatnoća da će mnogi od njih biti zarobljeni u porama, jer će pri unutrašnjoj migraciji naići na kapilare manjeg prečnika od dimenzije molekula vazduha. Izgleda da povišene temperature rastvora stvaraju uslove za „elastifikaciju“ ćelijskih opni, te se zarobljeni molekuli vazduha lakše probijaju do granične površine i tome oslobađaju prolaz za molekule vode.
88,5 87,5 86,5 85,5 84,5 83,5 82,5 t=35oC, c=50 Bx t=35oC, c=65 Bx

86 85 84 83 82 81 80 79 78 0 15 30 45 60 75

90

105

120

VLAŽNOST MOISTURE CONTENT (%)

87

0

15

30

45

60

75

VREME - TIME (min)

90 105 120 VREME TIME (min)

A)
88,5
VLAŽNOST MOISTURE CONTENT (%) 88 87 86 85 84 83 82 81 80 79 78 0 15 30 45

A)

87,5 VLAŽNOST MOISTURE CONTENT (%) 86,5 85,5 84,5 83,5 82,5 81,5 80,5 79,5 0 15 30 45 60 75 90 105 120 VREME - TIME (min) t=60oC, c=50 Bx t=35oC, c=50 Bx

t=60oC, c=50 Bx t=60oC, c=65 Bx

60

75

B) Sl. 2. Uticaj temperature rastvora pri konstantnim koncentracijama na kinetičke krive sušenja Fig. 2. Effect of solution temperature at constant solution concentrations on drying kinetic curves Kinetičke krive sušenja polutki kajsije su date u zavisnosti od uticaja temperature rastvora na odvijanje procesa. Na slici 2A su predstavljene kinetičke krive promene vlažnosti polutki kajsija pri temperaturama rastvora od 35oC i 60oC, a pri konstantnoj vrednosti koncentracije rastvora od 65 Bx. Na slici 2B je zavisnost istih vrednosti temperatura rastvora pri koncentraciji od 50 Bx. Dve krive na oba grafika se mogu aproksimovati pravom linijom. Ova linearna zavisnost promene vlažnosti od temperature ili koncentracije rastvora su ustvari dve skoro paralelne prave linije. Odavde se zaključuje da se pri analizi uticaja temperature rastvora pri konstantnoj vrednosti koncentracije, pojave migracije dešavaju na skoro istovetan način, samo što su intenzivnije pri višim vrednostima temperature. Kao što se i moglo očekivati, povišenje temperature rastvora sa 35oC na 60oC intenzivira migraciju molekula vlage iz voćnog

90 105 120 VREME -TIME (min)

B) Sl. 3. Uticaj koncentracije rastvora pri konstantnim temperaturama rastvora na kinetičke krive sušenja Fig 3. Effect of solution concentration at constant solution temperatures on drying kinetic curves Iz predhodne analize se može zaključiti da i koncentracija šećera u rastvoru utiče na migraciju molekula vode. Na slici 3 su prikazani uticaju koncentracije rastvora od 50 i 65 Bx pri konstatnim vrednostima temperature rastvora od 35 i 60oC. Obe krive na slici 3A i 3B imaju sličan trend i vrlo su bliske. Razlog ovome je mali dijapazon vrednosti koncentracije i to od 50 i 65 Bx. Kinetičke krive se mogu grubo aproksimovati linearnom jednačinom. Uočava se strmiji nagib krivih pri temperaturi osmotskog rastvora od 60oC u poređenju sa krivama dobijenim na nižoj temperaturi rastvora. Time se još jednom potvrđuje uticajnost temperature rastvora. Pri istim vrednostima koncentracije rastvora, za isto vreme obavljanja procesa dehidracije, srednje vrednosti vlažnosti uzoraka sušenih na 60oC su niže. Sa grafika 3B se takođe uočava da se sušenjem u osmotskom rastvoru pri koncentraciji od 50 Bx, za 120 minuta

PTEP 12(2008) 1-2

7

t=35oC, c=50 Bx

0

15

30

45

60

75

90

105

120

VREME - TIME (min)
26 25 24 23 22 21 20 19 18 17 16 15 14 13 12 11 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1 0 0 15 30 45 60

NAKUPLJANJE SUVE MATERIJE SOLUTE GAIN (%)

23 22 21 20 19 18 17 16 15 14 13 12 11 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1 0

PROMENA MASE VLAGE MOISTURE LOSS (%)

NAKUPLJANJE SUVE MATERIJE SOLUTE GAIN (%)

postiže vlažnost uzoraka od oko 80%, dok se ta ista vrednost vlažnosti postiže za 90 minuta, ali pri višoj koncentraciji od 65 Bx. Ovakva konstatacija se ne može reći za nižu temperaturu osmotskog rastvora. Promene mase vlage – ML (moisture loss) i nakupljanje suve materije – SG (solid gain) u uzorku su izračunavane preko jednačina [1] i [2]. Promena mase vlage u uzorku je intenzivnija, što je koncentracija rastvora viša pri konstantnoj temperaturi rastvora (slika 4). Lazarides (1995), Khoyi (2007), Chenlo et al. (2007), Sutar (2007), Azoubel and Murr (2004) i Falade et al (2007) su u svojim istraživanjima došli do iste konstatacije. Rastvor u kome je povišena koncentracija saharoze omogućuje veću koncentracionu neravnotežu u sistemu rastvor-polutke kajsije, što ima za posledicu intenzivniju migraciju molekula vode iz voća, ali i difuziju rastvorka (saharoze) ka voću. Pored toga, pri višoj koncentraciji rastvora gradijent osmotskog pritiska je takođe intezivniji, što takođe utiče na značajniju promenu mase vlage u biomaterijalu. Sa slike 4 se takođe uočava da na temperaturi rastvora od 35oC, povećana koncentracija od 65 Bx izaziva veću promenu mase vlage u odnosu na koncentraciju od 50 Bx, ali ne toliko izražajnu kao pri temperaturi rastvora od 60oC.

vora i produženjem trajanja procesa na više od dva sata. Ovu činjenicu treba imati na umu pri optimizaciji procesa, jer niža koncentracija znači smanjenje potrošnje sirovine (šećera) i energije, a time i smanjenje troškova postupka. Nakupljanje suve materije u polutkama kajsije koje se osmotski tretiraju je ustvari usvajanje molekula saharoze iz rastvora. Smer kretanja ove materije je suprotan od fluksa molekula vode iz voća u rastvor. Nakupljanje saharoze uslovljava promenu originalne hemijske strukture voća, što je nepoželjan efekat osmotske dehidracije. Osnovni cilj je da nakupljanje suve materije bude što manje uz maksimalni fluks mase vlage. Na slici 5 su prikazani fluksevi saharoze pri dvema različitim temperaturama i koncentracijama rastvora za vreme trajanja eksperimenta. Konstatuje se znatno veće nakupljanje na temperaturi od 60oC u poređenju sa temperaturom rastvora od 35oC.
18 17 16 15 14 13 12 11 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1 0 0 15 30 45 60

t=35oC, c=50 Bx t=35oC, c=65 Bx

75

90 105 120 TIME (min)

t=35oC, c=65 Bx

PROMENA MASE VLAGE MOISTURE LOSS (%)

32 30 28 26 24 22 20 18 16 14 12 10 8 6 4 2 0 0 15 30 45 60 75

t=60oC, c=50 Bx t=60oC, c=65 Bx

90 105 TIME (min)

120

t=60oC, C=50 Bx t=60oC, C=65 Bx

Sl. 5. Nakupljanje suve materije (rastvorka) u polutkama kajsije Fig 5. Solute gain in apricot halves Nakupljanje suve materije je na višoj temperaturi rastvora je oko 30% u odnosu na početnu masu uzoraka, a ova vrednost je prilično visoka (između 28 i 29%) i pri nižoj koncentraciji rastvora na istoj temperaturi. Do sličnih rezultata istraživanja došli su Falade et al. (2007) i Kjoyi et al. (2007). U isto vreme je nakupljanje suve materije pri temperaturi rastvora od 35oC bilo skoro duplo manje, oko 15 procenata. Nije uočena značajnija razlika u SG na različitim koncentracijama rastvora pri temperaturi od 35oC. Time je ovaj proces osmodehidracije odgovorio postavljenom zahtevu za što manjim nakupljanjem šećera iz rastvora, to jest što manjim promenama hemijske strukture polutki kajsije pre procesa. Ako se uzme u obzir i konstatacija koja je postavljena nakon analize promene mase vlage, da proces

75

90

105

120

VREME - TIME (min)

Sl. 4. Promena mase vlage polutki kajsija pri različitim temperaturama i koncentracijama rastvora Fig 4. Moisture loss changes within apricot halves on different solution temperatures and concentractions Odavde se može zaključiti da pri ovoj temperaturi koja je bliska ambijentalnoj tokom leta, zadovoljavajuća promena mase vlage u uzorku se može ostvariti i sa nižom koncentracijom rast-

8

PTEP 12(2008) 1-2

obavljen sa rastvorom temperature 35oC (ili sa temperaturama rastvora bliskim ambijentalnim) ostvaruje zadovoljavajuće smanjenje vlažnosti uzoraka, onda se zaključuje da je to prijateljski (environmentally friendly) režim osmotskog sušenja polutki kajsija.

Promene fizičkih osobina rastvora pri korišćenju šest puta sa rekoncentracijom
Električna provodnost ili elektrokonduktivitet osmotskog rastvora zavisi od sastava rastvora, to jest od vrste i količine šećera, od hemijskog sastava vode kao rastvarača, od temperature rastvora, koncentracije rastvorivih organskih jedinjenja koja su prešla iz polutki kajsije u rastvor i od količine vode iz polutki kajsija tokom procesa. Već je naglašeno da je kao rastvarač korišćena destilovana voda, što znači da u svom sastavu nije imala minerale ili neka rastvoriva organska ili neorganska jedinjenja. Dodavanjem šećera i zagrevanjem rastvora da bi se obezbedio režim osmotskog sušenja od 60oC i koncentracije od 60 Bx ova vrednost je iznosila 4,4 μS/cm, ili za režim sušenja od 35oC i koncentracije od 65 Bx, elektro konduktivitet je bio 4,1 μS/cm. Promene električne provodnosti rastvora koji se koristio šest puta uz rekoncentracijom za svaki novi test su date na slici 6.
ELEKTRO PROVODNOST - EC (nS/cm) 190 180 170 160 150 140 130 120 110 100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0
0 30 60 90 120 150 180 210 240 270 300 330 360 390 420 450 480 510

učešća fosfora sa 0,046% računato u odnosu na vlažnu osnovu, na 0,0325% nakon osmodehidracije. Slični rezultati merenja su bili i kada je u pitanju učešće kalcijuma. Sorte “kečkemetska ruža” i “novosadska rodna” nisu pokazale promenu sadržaja kalcijuma pre i posle osmoze, dok se kod “ambrozije” sadržaj smanjio sa 0,27% u odnosu na vlažnu osnovu na 0,2% nakon procesa. U ovoj analizi se koristila sorta “novosadska rodna”, te se može zaključiti da povećanje eletroprovodnosti nije nastalo zbog migracije mikroelemenata kalcijuma i fosfora u rastvor. Merenjima pH vrednosti rastvora, tokom dvočasovnog testa, koji se koristio šest puta dobijeni su rezultati prikazani na slici 7. Početne pH vrednosti su bile 8,1 kod testova na temperaturi od 35oC i koncentracijama od 50 i 65 Bx i 7,4 kod testova pri temperaturi rastvora od 60oC i istim koncentracijama. U oba slučaja se uočava opadajući trend krivih, što znači smanjenje pH vrednosti.
pH VREDNOSTI RASTVORA U ŠEST PONAVLJANJA SOLUTION pH VALUES IN SIX CYCLES

8,5

pH

8 7,5 7 6,5 6 5,5 5 4,5 4 0 30 60 90 120 150 180 210 240 270 300 330 360 390 420 450 480 510 540 570 600 630 660
660

t=35oC, c=65, 50 Bx

690
690

VREME-TIME (min)

8 7,5 7 6,5 6 5,5 5 4,5 4 3,5 3
0 30 60

pH VREDNOSTI RASTVORA U ŠEST PONAVLJANJA SOLUTION pH VALUES IN SIX CYCLES
t=60oC, c=65, 50 Bx

pH

90

120

150

180

210

240

270

300

330

360

390

420

450

480

510

540

570

600

630

VREME -TIME (min)

TEST 4,8,12,3,7,11 TEST2,6,10,1,5,9

Sl. 7. Promene pH vrednosti rastvora prilikom upotrebe 6 puta Fig 7. Values of solution pH change in six reuse Rastvori su već posle 120 minuta imali pH vrednost od 5,7 ili 4,1 što znači da su bili kiseli. Ova promena rastvora iz bazne u kiselu sredinu je mogla da nastane samo prelaskom rastvorivih organskih kiselina iz polutki kajsije. S obzirom da je maseni odnos voća i rastvora bio 1:10, to znači da je u pitanju znatna masa rastvora. Ukoliko je rastvor tako brzo promenuo svoju vrednost u kiselu i zadržao je tokom sledećih pet testova, to znači da je i znatna količina organskih kiselina “isprana” iz polutki kajsije. Prelazak organskih kiselina je ravnomeran u jedinici vremena, jer je promena elektrokonduktivnosti ravnomerna u jedinici vremena takođe. Stoga se promena elektrokonduktivnosti može izraziti u funkciji od vremena trajanja procesa. Na slici 8 prikazan je trend promene elektrokonduktivnosti za prva tri testa na temperaturi rastvora od 35oC i pri koncentraciji od 65 Bx. Ustanovljena je linearna zavisnost ove dve veličine. Slična konstatacija se izvodi za isti rastvor pri dalja tri korišćenja, ali sada na koncentraciji od 50 Bx. Koeficijenti linearnih korelacija su uz pomoć Microsof Office Excel 2003 paketa izračunati i prezentovani u tabeli 1. Iako je ova promena data u funkciji od vremena, ona ustvari predstavlja povećanje sadržaja molekula vode i rastvorivih organskih kiselina u osmotskom rastvoru, to jest na indirektan način reprezentuje fluks or-

VREME -TIME (min)

Sl. 6. Vrednosti elektro provodnosti rastvora u šest ponavljanja Fig 6. Affect of solution six times reuse on electro conductivity Naosnovu rezultata merenja se konstatuje porast električne konduktivnosti koji je pre svega rezultat početne koncentracije šećera, ali i migracije rastvorivih organskih kiselina i jedinjenja iz kajsije, kao i mikroelemenata. Autori Peiro-Mena et al. (2006) su došli do sličnih rezultata istraživanja pri osmotskom sušenju ananasa. Multiplim regresionom analizom su došli do izraza koji opisuje promenu elektroprovodnosti u zavisnosti od učešća kalcijuma, magnezijuma i fosfora iz voća u rastvoru. Međutim, na osnovu sopstvenih rezultata istraživanja ponašanja prilikom osmotskog sušenja tri sorte kajsija i to “kečkemetske ruže”, “novosadske rodne” i “ambrozije”, konstatuje se da je sorta uticajan faktor na promenu sadržaja mikroelemenata. Tako na primer, sorta “novosadska roda” i “kečkemetska ruža” imaju istu sadržinu fostora pre i posle dvočasovnog osmotskog sušenja (razlike su u novou greške merenja ili uzimanja uzoraka polutki za analizu), jedino je kod sorte “ambrozija” izmereno smanjenje

PTEP 12(2008) 1-2

540 570 600 630 660 690 720

720

720

9

[5] Dalla Rosa. Stoga se smatra da je preporućljivo osmotski sušiti polutke kajsije na temperaturama rastvora oko 35oC.66 8.0563 0. Fernandez-Herrero. ali ne toliko izražajnu kao pri višoj temperaturi rastvora. [3] Babić Ljiljana. [2] Babić Ljiljana.06 83.9235 0. Takođe se uoćava da na temperaturi rastvora od 35oC.58 15. 8. što je koncentracija rastvora viša pri konstantnoj temperaturi rastvora. Koeficijenti korelacije linearne regresije elektroprovodnosti EC i vremena trajanja (τ . a prilično je visoka (između 28 i 29%) i pri nižoj koncentraciji rastvora na istoj temperaturi. konstatuje se da na višoj temperaturi rastvora od 60oC ova vrednost je oko 30% u odnosu na početnu masu uzoraka. Zaključeno je da temperatura i koncentracija rastvora imaju uticaja na obe računate veličine. Nakon statističke analize došlo se do podataka u promeni mase vlage i nakupljanja suve materije u uzorcima koji su se desili pri osmotskom sušenju na temperaturama rastvora od 35oC i 60oC i pri koncentracijama od 50 i 60 Bx. Schubert. rastvor u kome je povišena koncentracija saharoze omogućuje veću koncentracionu neravnotežu u sistemu rastvor-polutke kajsije. NAPOMENA: Rezultati istraživačkog rada su nastali zahvaljujući finansiranju Ministarstva nauke i zaštite životne sredine.2763 0. Trend linije promene elektroprovodnosti rastvora tokom vremena pri šest ponavljanja sa rekoncentracijom Fig 8. Pavkov I: New technology for apricot (Prunus armeniaca) fruit drying. EC=A+Bτ Ciklusi Cycles 1 2 3 4 5 6 A 4. c=65 Bx ELEKTROPROVODNOST -EC (nS/cm) 24 22 20 18 16 14 12 10 8 6 4 2 0 0 30 60 90 120 TEST 2 TEST 6 TEST 10 o VREME-TIME (min) NEXT THREE CYCLES (t=35 C. M.2553 0.SG. 49(2001). od 1.ganske materije iz polutki ka rastvoru. oko 15 procenata. F. Može se zaključiti da pri masenom odnosu voća i rastvora 1:10. te da ovaj broj ponovne upotrebe rastvora može da bude i veći. Promena mase vlage u uzorku je intenzivnija.0443 0. I International Congress: Food Technology.EC (nS/cm) o vosadska rodna“. Journal of Food Engineering. 223-236. 8(2004)1-2:1-3. Moreira. Pavkov I: The quality indicators of osmotic dried apricot Prunus armeniaca. H: Combined osmotic and microwavevacuum dehydration of apples and strawberries. [4] Chenlo. Quality and Safe. c=50 Bx) 165 160 155 150 145 140 135 130 125 120 115 110 105 100 95 90 85 80 75 0 30 60 90 ELEKTROPROVODNOST. Babić M.2612 R 0..9181 0. R. Republike Srbije. Coefficients of linear regression equations of electro conductivity EC versus time (τ . Giroux..04. Pavkov I: Uticajni faktori na promenu vlažnosti polutki kajsija pri osmotkom sušenju. Analiziranjem elektro provodnosti i pH vrednosti osmotskog rastvora koji je korišćen u šest uzastopnih testova i to sa rekonstrukcijom pre svakog sledećeg testa.. i pri koncentracijama rastvora između 50 i 60 Bx radi povećanja ekonomičnosti procesa. U. povećana koncentracija od 65 Bx izaziva veći promenu mase vlage u odnosu na koncentraciju od 50 Bx. 49(2002) 193-199. F: Osmotic treatments (OT) and problems related to the solution management. koja je bezbedna za očuvanje senzorskih svojstava ploda.9966 ZAKLJUČAK U radu su prezentovani rezultati merenja obavljenog planskog eksperimenta osmotskog sušenja polutki kajsije sorte „no- 10 PTEP 12(2008) 1-2 . C. Vazques. Kada je u pitanju nakupljanje suve materije . TEST 1 TEST 5 TEST 9 120 VREME-TIME (min) Sl. U isto vreme je nakupljanje suve materije pri temperaturi rastvora od 35oC bilo skoro duplo manje.min) pri korišćenju rastvora 6 puta Table 1. što ima za posledicu intenzivniju migraciju molekula vode.2005. rastvor ima potencijala za veći broj korišćenja od šest.min) in six solution reuse LITERATURA [1] Babić Ljiljana.9669 0. Journal of Food Engineering.. Trend lines of solution electroconductivity versus time during six cycles with solution reconcentration Tabela 1. Babić M. 186193.94 129. [6] Erle.. G: Osmotic dehydration of chestnut with sucrose: Mass transfer processes and global kinetics modeling.9544 0. 1-7. THREE FIRST CYCLES t=35 C.92 B 0. projekta evidencionog broja BTN-341‚002B pod nazivom “PROIZVODI OD SUŠENOG VOĆA” u okviru Nacionalnog programa „Biotehnologija i agroindustrija”. 72(2007)4.9087 0.88 110.. 78 (2007) 765-774. Novi Sad. smatra se da su njegovi potencijali još uvek nedovoljno iskorišćeni. Babić M. PTEP – Časopis az procesnu tehniku i energetiku u poljoprivredi. Agriculturae Conspectus Scientificus. Journal of Food Engineering. Nije uočena značajnija razlika u SG na različitim koncentracijama rastvora pri temperaturi od 35oC. Naime.0607 0.

M. HortScience35(2000) 573-575..H. [8] Hanbook for sugar industry. 25(1995) 151166. Vol 5(1995). N. Bertolo. Dalla Rosa. pp 2-7 [20] Sutar. V. Karathanos. Second book. F. [17] Peiro-Mena. M.C.. MartinezMavarrette.A.. [10] Kil. 78(2007) 1355-1360. pp 836-843 [15] Navindra P. B: Content of potentially anti carcinogenic falconoid of tea and fruit juice. 1980. [19] Stefanovic. Journal of Agricultural and Food Chemistry. [14] Martinez-Monzo.E. International Journal of Food Science and Technology. 78(2007). Niskolaidis. 630-635. R. J: Osmotic dehydration kinetics of apricot using sucrose solution. Urosevic. Prihvaćeno: 07. Seeram: Berry Fruits for Cancer Prevention: Current Status and Future Prospects.M. Fito. Primljeno: 04.B: Mass transfer modeling of the osmotic dehydration of some fruits. M: Microbial aspects on short time osmotic treatment of kiwifruit. 265-270. Journal of Food Engineering.[7] anotti . Chiralt....4.. Lee. 1998. E...P.2008. Belgrade. Maroulis Z..T. 33(1998) 267-284. V. 1242-1246. Greece.. P.. Guetzoni. Gupta. 49(2001) . D.. Physical and Structural Effects. N. M.P.. [21] Torreggiani. Danila. N: Micronutrient flow to the osmotic solution during grapefruit osmotic dehydration.. N: Compositional and physicochemical changes associated to successive osmodehydration cycles of pineapple (Ananas comosus). Brown.. V. Proceedings of the 11th International Drying Symposium (IDS’98). Bin A. Journal of Food Engineering. Hollman.. [13] Lui. 90-97. Journal of Food Engineering. Cammacho.M. C. Dias. Martinez-Navarrete. Osmotic Dehydration of Apple as Affected by Vacuum Impregnation with HM Pectin. Journal of Agricultural and Food Chemistry 50(2002)10. pp 247-253 [22] Wargovich. G. P. J. M. Journal of Food Engineering.M. M. J. Rewiev “Agronomska saznanja”.R. 2926-2930. 41(1993)8. Thessaloniki. Cammacho..G. 74(2006) 299-307. Dias. A: Mass transfer kinetics during osmotic preconcentration aimig at minimalsolid uptake. [12] Lazarides. Hessari.J: Anticancer properties of fruits and vegetables.K: Mathematical modeling of mass transfer in osmotic dehydration of onion slices.Q. M. 79(2006) 842-849.C. Journal of Agriculture and Food Chemistry.. J. M.. M.2008. Journal of Food Engineering 49. Katsanidis. Practical Application on Osmotic Drying of Agricultural Products.4.C. Van de Pitte. R. [16] [16] Panagiotou. C. Reis Brod. 56(2008)3. G.M. P. Li X.... Journal of food Engineering. [18] Peiro-Mena. Business community.L. Osmotic Pre/treatments in Fruits Processing: Chemical.. Volume A. M. PTEP 12(2008) 1-2 11 . Journal of Food Engineering. Weber. Journal of Food Engineering 56(2002) 97-103 [11] Khoyi. [9] Hertog. MartinezMavarrette.Y.M..H: Antioxidant and antiproliferative acticities of raspberries.. A. P: Drying of pear d’Anjou with and without osmotic dehydration. H. Sacchetti. Lui R. 2001.

structure and taste are very important in selection of hybrids for the commercial production. nežnost. boja zrna. ima specifične zahteve za određenim kvalitetom. UVOD Kukuruz šećerac se koristi za ljudsku ishranu u mlečnoj fazi razvoja endosperma. različite dužine vegetacije. p. has its specific requirements for certain quality. shape. Komercijalna prerada (konzerviranje ili zamrzavanje) zahteva ujednačenu veličinu i oblik klipa. izgled klipa i biljke. kvalitet zrna. grain quality. kao i produžen period prihvatljivog kvaliteta zrna je vodio korišćenju tih gena u razvoju i poboljšanju šećerca. Građa zrna. Kukuruz šećerac se proizvodi za različite načine korišćenja. Beograd REZIME Kukuruz šećerac se koristi za ljudsku ishranu u mlečnoj fazi razvoja endosperma. Građa zrna. Maintenance of sweetness after transport is also a very important trait. Zadržavanje slatkoće posle transporta je takođe veoma važna osobina. The highest number of commercial sweet maize hybrids is based on one or more recessive alleles that alter a carbohydrate content of the endosperm. sweet and succulent.12-14 UDK: 631. Različiti geni koji se koriste u oplemenjivanju kukuruza šećerca uslovljavaju kvalitet zrna koji se razlikuje od kukuruza standardnog kvaliteta (ukus.1987). dr Milomir FILIPOVIĆ Institut za kukuruz «Zemun Polje». Ključne reči: kukuruz šećerac. za različite namene. ima specifične zahteve za određenim kvalitetom. kada je zrno nežno. građa i ukus su veoma važni kod izbora hibrida za komercijalnu proizvodnju. Sweet maize that is transported needs to be of the uniform maturity in order to reduce the percentage of residues at mechanical harvest of the crop. obični (sugary) šećerci. Veliki broj hibrida kukuruza šećerca je stvoren u svetu. nije dostupan javnosti.25 Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper OPLEMENJIVANJE KUKURUZA ŠEĆERCA ZA RAZLIČITE NAČINE POTROŠNJE SWEET MAIZE BREEDING FOR DIFFERENT CONSUMPTION PURPOSES Dr Zorica PAJIĆ. the kernel colour. Industrijska prerada (konzerviranje ili zamrzavanje) zahteva ujednačenu veličinu i oblik klipa. (Boyer and Shannon. Najveći broj komercijalnih hibrida kukuruza šećerca se zasniva na jednom ili više recesivnih alela koji menjaju ugljenohidratni sastav endosperma. koji je najviše korišćen tridesetak godina unazad. sočno i slatko. sa različitim genima i kombinacijama gena koji povećavaju sadržaj šećera u zrnu. Ukus (slatkoća) i izgled klipa su na prvom mestu po važnosti za potrošnju šećerca u svežem stanju. Kukuruz šećerac razlikuje se od drugih tipova kukuruza po prisustvu jednog ili više recesivnih gena koji menjaju sintezu skroba u endospermu pa se šećerac koristi kao povrće. The kernel structure. industrial processing. Key words: sweet maize. SUMMARY Sweet maize is consumed as human food in the milk stage of the endosperm development when the kernel is soft. The shape and uniformity of the ear. veličina i ispunjenost zrna posle rezanja su zahtevi za više načina iskorišćavanja (prerade) šećerca. konzistencija). Sweet maize is produced for different purposes. 1-2. Oblik i ujednačenost klipa. a osnovni je u tome što relativno kratak period u toku koga zrno zadržava visok kvalitet. građa i ukus (naročito slatkoća) se veoma ozbiljno razmatraju kada se bira hibrid za komercijalnu proizvodnju. i jedno je od najpopularnijih povrtarskih kultura. beside the yield and softness of the pericarp. efekta ksenija i prirode visoke kvarljivosti finalnog proizvoda. The taste (sweetness) and the ear appearance are the most important for sweet maize fresh market. mr Jelena SRDIĆ. Prepoznavanje dodatnih gena endosperma koji bi uslovili viši nivo šećera. Na 12 PTEP 12(2008) 1-2 . Seme kukuruza šećerca je jedan od najprofitabilnijih proizvoda. size and fulfilment after cutting are requirements for several modes of utilisation (processing) of sweet maize. boja zrna. pored prinosa i nežnosti perikarpa. oblik. ali postoje i određene razlike u postupcima zbog razlika u korišćenju proizvoda. Svaki način iskorišćavanja šećerca. Each mode of its utilisation. su). supersweet – sa povećenim sadržajem šećera u zrnu. Homozigotni recesivni gen (sugary. Oblik i ujednačenost klipa. MATERIJAL I METOD U selekciji kukuruza šećerca se koriste metode i tehnike koje se koriste u selekciji kukuruza standardnog kvaliteta zrna. Commercial processing (tinning or freezing) requires the uniform size and shape of the ear. Šećerac koji se transportuje na velika rastojanja treba da ima uniformno stasavanje (sazrevanje) klipova da bi se redukovao procenat otpadaka u mehaničkoj berbi useva. Kukuruz šećerac se proizvodi za različite načine korišćenja. pored prinosa i nežnosti perikarpa. Metodi koji će se koristiti u jednom selekcionom programu kukuruza šećerca zavise od specifičnih ciljeva programa i raspoloživog selekcionog materijala. veličina i ispunjenost zrna posle rezanja su zahtevi za više načina iskorišćavanja (prerade) šećerca.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. Zadržavanje slatkoće posle transporta je takođe veoma važna osobina. Svaki način iskorišćavanja šećerca. Ukus (slatkoća) i izgled klipa su na prvom mestu po važnosti za potrošnju šećerca u svežem stanju. Skoro celokupna selekcija kukruza šećerca u svetu se obavlja u privatnim kompanijama gde je selekcioni materijal zaštićen. a potrošnja se iz godine u godinu povećava u našoj zemlji i većini zemalja širom sveta. oblik. industrijska prerada. i životnu sposobnost semena. Najveći broj komercijalnih hibrida kukuruza šećerca se zasniva na jednom ili više recesivnih alela koji menjaju ugljenohidratni sastav endosperma. ima nedostataka.

efikasno i subjektivno ocenjene. dužine klipa 20-23 cm. elitne samooplodne linije i sintetičke populacije. (Pajić et al. Dublja zrna obezbeđuju bolji izgled posle rezanja. oblik i veličinu klipa. Sl. debljine perikarpa i nežnosti (mikroskopi. Nepoželjni su hibridi kod kojih su delovi komušine postavljeni između redova zrna. mada je prinos uvek važan. ujednačenost klipa. 2. kao što je izgled klipa i zrna. Za merenje osobina kao što je sadržaj šećera.primer. Meri se prinos klipa sa komušinom.1. Adekvatna dužina komušine klipa je veoma važna jer sprečava oštećenja koja čine ptice i insekti. Cilj programa selekcije šećerca je identifikacija najboljih hibrida za različite načine korišćenja. Sl. Boja zrna varira zavisno od tržišta. pored novih hibrida. Naravno. 2001). obliku i veličini klipa su izuzetno važne osobine. kada je zrno u mlečnoj fazi. Nove hibridne kombinacije kukuruza šećerca u Institutu za kukuruz „Zemun Polje”. Hibridi za tržište svežeg šećerca trebalo bi da produkuju veliki broj atraktivnih klipova po jedinici površine. Sweet corn hybrid for processing PTEP 12(2008) 1-2 13 . analizatori za šećer). Tracy. 2001). Za većinu tržišta svežeg šećerca najpoželjniji hibridi šećerca su oni koji imaju najmanje 16 pravo raspoređenih redova zrna. (Pajić i Dumanović. – Šećerci za industrijsku preradu mogu da se prerađuju konzerviranjem celog zrna. može da se nađe kompromis za druge osobine. one se često rade u poslednjoj fazi programa testiranja hibrida. dubokog zrna. Komušina klipa tokom prerade se relativno lako odsranjuje specijalnim komušačima za kukuruz šećerac. Svi hibridi za industrijsku preradu treba da su adaptirani za mehanizovanu berbu. refraktometri. Berba se obavlja otkidanjem klipova sa komušinom da ne bi došlo do povrede zrna koje je nežno. sl. Yelow sweet corn for fresh market Za hibride šećerca namenjene industrijskoj preradi tj. 1. 2000). U tom slučaju klip treba da je obavijen komušinom tamno zelene boje i sa lisnim zastavicama na vrhu. lošiji jestivi kvalitet u odnosu na hibride glavne sezone (Pajić et al. Osobina izgled klipa obuhvata broj redova zrna. (Marshall. ocenjuje se dubina zrna.1. svaka tehnika meri samo jedan parametar i ne može da odredi suptilan ukus koji je rezultanta kombinacije više različitih komponenata. Hibrid žutog zrna za tržište svežeg kukuruza šećerca Fig. za rezanju zrna. miris i ukus. zavisno od klimatskih uslova. Za industrijsku preradu gde se zamrzava klip važan je broj klipova po hektaru. boja. nežnost. Bela ili svetlo zelena boja svile je najviše tražena kako u industriji za preradu šećerca tako i na tržištima svežeg šećerca. Oblik klipa je veoma važan u industriji za preradu šećerca. kao i boja zrna. U slučaju konzerviranja rezanog zrna važan je prinos zrna. vremenski raspon za ocenu prinosa i osobina kvaliteta hibrida šećerca je vrlo ograničen . najvažnije osobine su one koje uslovljavaju izgled zrna i normalan izgled (stanje) zrna posle rezanja. 2000. broj redova zrna. veličina klipa i krupnoća zrna. (Tracy. zavisno od klimatskih uslova. 2. Ako je hibrid izuzetan u nekom pogledu. Pošto su ove analize skupe i zahtevaju vreme. sl. Hibridi kukuruza šećerca za industrijsku preradu. tenderometri.2. Mnoge osobine mogu biti brzo. Neke osobine koje su relativno malo važne kod drugih tipova kukuruza su kritično važne za potrošnju šećerca u svežem stanju. komušanje i rezanje zrna. značenje “prinosa” se menja zavisno od tržista. 1987). Blago zašiljen (u obliku sveće) klip najviše odgovara modernim mašinama za rezanje zrna za maksimalnu efikasnost i malo gubitaka (otpadaka).samo 5 do 7 dana. Glavni resursi u selekciji šećerca su elitni hibridi. Postoje uređaji i tehnike za određivanje sadržaja šećera i suve materije (hromatografi. i dr. uključena i dva do tri standardna sa kojima se upoređuju hibridi koji se ispituju. Odabiranje hibrida u prvoj fazi je zasnovano na osobinama koje su relativno visokonasledne. ozrnjenost. se ispituju u uporednim ogledima po slučajnom blok sistemu (24 hibrida u ogledu). i sočnost potrebna je oprema. širinu i dubinu zrna. konfiguraciju (raspored) redova (pravac i uređenje). Od iste količine svežeg neprerađenog šećerca dobiće se veći prinos hibrida dubokog zrna nego od hibrida koji ima plitko zrno. zamrzavanjem rezanog zrna i zamrzavanjem celog klipa. širina i dubina. Boja oklaska je obavezno bela. Kukuruz šećerac se često koristi direktno u klipu (tržište svežeg šećerca). niži prinos. U mnogim krajevima je veoma važan izgled klipa sa komušinom za prodaju šećerca u svežem stanju. dužina klipa. pri čemu nema oštećenja zrna koje je veoma nežno. Berba se obavlja 21 do 24 dana posle oplodnje. Prinos i komponente prinosa se određuju u svim fazama ispitivanja. ozrnjenog klipa do vrha. Hibrid kukuruza šećerca za industrijsku preradu Fig. U ogled su. Ekstremno rani hibrid može da ima mali broj redova zrna. 1998). konzerviranjem kukuruznog krema.). Standard za ove karakteristike varira od tržista do tržista i od sezone do sezone gajenja. Ujednačenost u sazrevanju. U poređenju sa drugim tipovima kukuruza. Za neka tržišta važna je težina pojedinačnog klipa. a samim tim i bolji prinos. prinos klipa bez komušine. REZULTATI I DISKUSIJA Hibridi kukuruza šećerca za potrošnju u svežem stanju.

Babić M. slatkoću. Mišović M. Ocena kvaliteta obuhvata ukus. (2000): Breeding Maize for Nutritional Value and Industrial Use. (1998): SPECIFIČNI TIPOVI KUKURUZA. 1998. 155-198. a samim tim i bolji prinos..26.633. Hallauer Edition. Kada se prerađuje sh2 tip šećerca. Arnel R. [4] Pajić Zorica. širinu i dubinu zrna. Prihvaćeno: 13.1. Veliki je interes za korišćenje hibrida sa povećanim sadržajem šećera u zrnu za zamrzavanje zbog nemogućnosti dodavanja šećera da bi se poboljšao ukus zaleđenom proizvodu.2. Dumanović J. redukuje se količina ili se uopšte ne dodaje šećer. Ramstad. (Pajić et al. Prinosi klipa. 2000. tj. Ukus je takođe veoma značajan. pa su osobine klipa veoma važne.8 43 81 ZPSC 531 su 17. 111-115. kao i boja zrna.2008.Ramstad.raspored redova (pravac i uređenje). Nežnost zrna je važna u određivanju kvaliteta za sve načine prerade. 14 PTEP 12(2008) 1-2 . U tabeli 1. 1-207.1 42 85 ZAKLJUČAK Kukuruz šećerac se često koristi direktno u klipu. Association of Cereal Chemists. Beograd. Watson.15.5 45 96 ZPSC 391 su 13. Pajić i Dumanović. Dumanović J. NAPOMENA: Rad je rezultat dela programa Projekta BT6800B:»Oplemenjivanje kukuruza šećerca i kokičara». ali slatkoća može da se popravi dodavanjem šećera tokom procesa prerade. Za hibride šećerca koji se koriste za industrijsku preradu tj.P.Eds. USA.6 39 76 ZPSC 462 su 13.1987). konzistenciju i izgled. Izgled komušine i ozrnjenost vrha nisu važni zato što se vrh klipa skraćuje.and E. Olemenjivanjem se stvaraju hibridi za različite načine korišćenja.2). Pajić et al. Watson. Ponekad se dodaje i so. Tracy.3.Shannon (1987): Carbohydrates of the kernel. (1987): Sweet corn. Institut za kukuruz «Zemun Polje». St. Amer.A. [2] Marshall S. Second Edition. 1994. [6] Tracy W.3 44 83 ZPSC 111 su 11. % of kernels and organoleptic properties of released ZP sweet corn hybrids Prinos klipa % zrna / Ocena kvaliteta (poena) Assessment of quality % of Hibrid / Hybrid (t/ha-1) / Yield Total points (100%) of ear (t/ha-1) kernels ZPSC 213 su 12. CRC Press Inc. Ass. of Cereal Chemists. koji finansira Ministarstvo nauke Republike Srbije.. and J. Tabela. (Boyer and Shannon. Genetika. Dublja zrna obezbeđuju bolji izgled posle rezanja.. najvažnije osobine su one koje uslovljavaju izgled zrna (stanje) posle rezanja. Vol. USA. MN. ozrnjenost. MN. Oblik klipa je veoma važan u industriji za preradu šećerca. (UDC: 547. 2001).1. za rezanje zrna.. zahtevi su slični kao za potrošnju hibrida u svežem stanju povećani broj klipova po jedinici površine (kao glavni parametar prinosa) i poželjan izgled klipa..7 43 93 ZPSC 424 su 15. U većini slučajeva kod zamrzavanja celog klipa šećerca. Eds. procenat rezanog zrna i ocene kvaliteta nekih ZP hibrida kukuruza šećerca.. su prikazani prinosi.W. Genetika. LITERATURA [1] Boyer C. Vol. širina i dubina. mada se prerađuju i neki hibridi belog zrna.E. and Rošulj M. Paul. Iowa. St. S. [5] Pajić Zorica. Maize and Sorghum Breeding at the End of 21st Century. boju zrna.0 41 90 ZPSC 411 su 16. Monografija.45.C.saccharata).F. Am. [3] Pajić Zorica. USA. 3. konfiguraciju .255-282. No.9 42 89 ZPSC 471 su 12.2008. In: Corn: Chemistry and Technology. Yield of ear. No.3. zavisno od tržišta za koje se priprema proizvod.S.6 46 86 ZPSC 504 su 14.Paul. Pp. and P.Svetlo žuta boja zrna je najpoželjnija. Radosavljević Milica (1994): Effects of Sucrose Content of grain Quality of Sweet Corn (Zea mays L. randman zrna i ocena kvaliteta nekih ZP hibrida kukuruza šećerca Table. onakvi kakve tržište zahteva. (2001): Sweet corn.A. Pp. Osobina izgled klipa obuhvata broj redova zrna. Ames..D.. In: Corn: Chemisry and Thchnology. oblik i veličinu klipa. Primljeno: 01.32. In: Specialty Corns.3 45 96 ZPSC 421 su 12.

kao osnovne građevne jedinice svih proteina. alkaline hydrolysis. Hrvatska REZIME Sve zemlje EU preuzele su obvezu promjene odnosa u energetskom sektoru temeljem zajedničke legislative. Cilj ovog rada bio je odrediti kvalitetu fermentiranog ostatka nakon procesa anaerobne fermentacije klaoničkog otpada prethodno podvrgnutog alkalnoj hidrolizi. a u isto vrijeme ostavlja organsku masu koja je vrlo pogodna za anaerobni proces i proizvodnju bioplina [5. tropa od melase. Vanja JURIŠIĆ.12:637. Međutim. kao mogući način zbrinjavanja klaoničkog otpada javlja se i alkalna hidroliza [3]. chemicals). Ključne riječi: Klaonički otpad. The Directive 30/2003/EC defines year 2010 as the final date until which CO2 emissions in transport. Slaughterhouse waste represents potentially dangerous waste. 10 000 Zagreb. Direktiva 30/2003/EC definira 2010. Ulazne sirovine za proizvodnju bioplina mogu se podijeliti na poljoprivredne ostatke (hrana za životinje i životinjski gnoj) i agroindustrijske ostatke. and their impact on the ozone reduction.5 Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper ALKALNA HIDROLIZA KAO ALTERNATIVNA METODA SANACIJE KLAONIČKOG OTPADA ALKALINE HYDROLYSIS AS AN ALTERNATIVE METHOD FOR SLAUGHTERHOUSE WASTE SANITATION Dr Tajana KRIČKA. postoji sve veća zabrinutost ljudi za preveliko ispuštanje stakleničkih plinova u atmosferu. kemikalije). To je proces u kojem se. SUMMARY According to the common legislative. 1774/2002 [2]definirane su kategorije otpada i to prva i druga kategorija kao visoko rizični i rizični materijal. peptidne veze se razlažu pri čemu ostaju mali peptidni lanci i aminokiseline u obliku kalijevih i natrijevih soli [4]. not only because of its renewability. sirutka. otpad od povrća. Provedene su kemijske analize uzoraka. Tijekom procesa alkalne hidrolize. Agronomski fakultet Sveučilišta u Zagrebu Zavod za poljoprivrednu tehnologiju. pivskog tropa. njihov utjecaj na smanjenje ozona. Takva odluka dovela je do problema skladištenja sve većih zaliha mesno-koštanog brašna te nemogućnost adekvatnog zbrinjavanja ovog organskog otpada. Može se zaključiti da su biogeni elementi bili prisutni u umjerenim koncentracijama. EU je 2005. poput jabučnog tropa. it can be concluded that biogenic elements were within the moderate concentrations while the heavy metal content was within the approved limits. previously treated with alkali. Proces se ubrzava zagrijavanjem sustava. alkalna hodroliza. due to more efficient sanitation. However. gdje je za visoko rizični otpad prve kategorije propisana metoda spaljivanja i odlaganja ostataka tj. Biomass can be considered as a strategic resource. Biomasa se može smatrati strateškim resursom. godine. human health and global warming. kao jedne drastične metode. Realno. Proces alkalne hidrolize može biti kataliziran enzimima. Prema regulativi EC br. 1-2. pepela na odlagališta. EU has introduced alkaline hydrolysis as an alternative method for slaughterhouse waste sanitation. sanitation. Alkalna hidroliza za razliku od spaljivanja. godinu kao krajnji rok do kojeg se emisija CO2 mora smanjiti za 50% u transportu i to za period od 1990. voćnog tropa. melasa. kiselinama i lužinama – vodenim otopinama kalijevog i natrijevog hidroksida. u Republici Hrvatskoj je zabranjena upotreba mesno-koštanog brašna kao komponente u hrani za životinje te je za sanaciju novonastalog otpada određeno spaljivanje u kafilerijama [2]. according to the EU legislative. ostaci hrane. dok su koncentracije teških metala bile unutar dozvoljenih granica. There is a reasonable concern for an increasing release of greenhouse gases into the atmosphere. but because of its availability which can lead to country’s prosperity (transport fuel. biogas. The objective of this study was to determine quality of fermented residues after an anaerobic digestion of slaughterhouse waste.15-18 UDK: 006:628. jer je ne samo obnovljiva. a treća kategorija je nisko rizični. zdravlje ljudi i globalno zagrijavanje. međusobno su povezane peptidnim vezama tvoreći polipeptidne lance. električnu i toplinsku energiju. godine uvela i alkalnu hidrolizu kao alternativnu metodu za sanaciju klaoničkog otpada. i. ima niz prednosti jer omogućuje učinkovito uništavanje priona. a optimalni rezultati postižu se pri temperaturi od 150°C. dr Neven VOĆA. vinskog tropa. iznutrice. što iznosi 84% od ukupnog smanjenja emisija CO2 u atmosferi. Tom se regulativom propisuje i način zbrinjavanja životinjskog otpada. Key words: slaughterhouse waste.e. industrijski organski otpad te dodatne sirovine. uzročnika bolesti BSE. ing. Klaonički otpad predstavlja potencijalno opasan otpad koji se prema zakonima EU mora spaljivati u spalionicama.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. which. p. do 2010. 84%. i. bioplin.513. Međutim. ulja za prženje. UVOD Sirovine za proizvodnju bioplina dijele se na poljoprivredne ostatke. a nakon pojave Bovine spongiformne encefalopatije (BSE). respectively. pljeve i prašina žitarica. ostaci uljarica. želučano crijevni sadržaj. osim spaljivanja. Prema odluci Europske komisije. u agresivnom mediju. should be decreased by 50%.6]. Europska komisija je svakoj pojedinoj sirovini pridodala točno specifičnu šifru.e. koji mogu poboljšati socio-ekonomski status (gorivo za transport. masti. PTEP 12(2008) 1-2 15 . sanacija. tropa od pšenice. solima metala. stari kruh. has to be burnt in incinerators. Aminokiseline. kožica i slično [1]. a predstavlja važan korak u cijepanju proteinskih lanaca poput priona. electrical and thermal energy. overall emissions. ostaci mesa. After the results of chemical analyses were obtained. nego i dostupna svugdje te se iz nje mogu dobiti proizvodi važni za državni prosperitet. dipl. zbog učinkovitije sanacije. all the EU member states have taken up a commitment to change the ratio in their energetic sector. tropa od krumpira. krv. skladištenje i transport Svetošimunska cesta 25. veće molekule razgrađuju na manje.

C. amonijak i sulfide. Razgrađene mineralne tvari. hidrolitičke i fermentativne bakterije razgrađuju ugljikohidrate. a u tablici 2 prikazani su rezultati kemijske analize fermentiranog ostatka mesno-koštanog brašna.fosfora. Proces anaerobne fermentacije događa se u nekoliko stupnjeva koji uključuju različite vrste bakterija. određenih plamenofotometrijski. Proces anaerobne fermentacije odvija se u fermentoru u strogo kontroliranim uvjetima (bez kisika). Cd. acetogene bakterije dalje razgrađuju produkte hidrolize u octenu kiselinu. ostaju u cijelosti zadržane te “spremne“ za gnojidbu. Za razliku od gnojidbe s nefermentiranim organskim gnojivima.8]. uključuje i turbinsku proizvodnju električne energije ili gorive ćelije. kao i za potrebe navodnjavanja poljoprivrednih površina.Anaerobna fermentacija kao nastavak saniranja alkalno hidroliziranog klaoničkog otpada je biokemijski proces u kojem određene vrste bakterija razgrađuju biomasu u anaerobnim uvjetima.kalija i natrija. Laboratorijsko postrojenje na kojem su provedena istraživanja sastoji se od vodene kupelji. Bioplin se obično sastoji od manjih količina vodikovog sulfida. 135. Može se prevesti u toplinsku ili električnu energiju korištenjem standardnih kogeneracijskih tehnika. Udio metana obično je od 55-70%. Kada se u procesu primjenjuju više temperature. idealan je za kogeneracijska postrojenja. zbog kompleksnosti mikrobnih interakcija. . Anaerobne bakterije jedne su od najstarijih živih organizama na zemlji. koje djeluju zajednički. Proces anaerobne fermentacije Proces anaerobne fermentacije provodio se u mezofilnim uvjetima. Fermentirani ostatak koji ostaje nakon procesa anaerobne fermentacije i dobivanja bioplina može se koristiti kao organsko gnojivo. Međutim. budući da u Republici Hrvatskoj nema zabilježenih slučajeva BSE. Ni) određeni pomoću atomske apsorpcijske spektrometrije (AAS).Amount of ashes Udio proteina . U tablici 1 prikazan je sastav mesno-koštanog brašna kao sirovine za anaerobnu fermentaciju.Amount of water Udio pepela . u drugoj fazi. Pb. Bioplin je smjesa nekoliko plinova. Kemijska analiza mesno-koštanog brašna Table 1. ugljik (IV) oksid. temperatura u fermentoru mora se održavati na najmanje 35°C (mezofilni uvjeti). skraćuje se vrijeme same fermentacije. dušika. vodika i kisika. dobivenog anaerobnom fermentacijom.Chemical analysis Udio vode . te stoga nije bilo potrebe ovaj proces provesti na višim tlakovima i temperaturama. Fermentirani ostatak ima nekoliko prednosti kad se koristi kao organsko gnojivo. određenog spektrofotometrijski metodom molibdatplavo. Ovi uvjeti alkalne hidrolize uzeti su kao optimalni. Energetski sadržaj bioplina ovisi o količini metana koja se nalazi u njemu.0 bara i temperaturi od 130.Amount of proteins Udio masti . Cr. ove bakterije mogu razgraditi gotovo sav biološki materijal.98 16 PTEP 12(2008) 1-2 .). vode i inokuluma za pokretanje reakcije fermentacije te je pokrenut postupak anaerobne fermentacije.elektroprovodljivosti (E. koje sadrži neprobavljive sastojke poput lignina. utvrdit će se mogućnosti korištenja istraživanih fermentiranog ostatka u poljoprivrednoj proizvodnji. Kako bi se potaknula bakterijska aktivnost. Mn. veći je broj anaerobnih bakterija koje rastu i razmnožavaju se u mezofilnim uvjetima nego što je onih koje rastu i razmnožavaju se u termofilinim uvjetima [9]. izravno iz uzoraka na pH-metru s kombiniranom elektrodom (DIN EN 12506:2003). Kemijske analize uključile su određivanje: . Hg. ali se može koristiti i kao gorivo u motorima. u nekoliko stupnjeva prevode biološki materijal u bioplin. određenog metodom po Kjeldahlu (ISO 1871:1975). metanogene bakterije prevode ove međuprodukte u bioplin [7. As. mogu proizvoditi električnu energiju. Tabela 1. a pogotovo dušik. Pogodan je za motore s unutarnjim sagorijevanjem koji. Inokulum za pokretanje reakcije bio je aktivni mulj uzet s pročiščivača otpadnih voda Kemijske analize Kemijske analize u okviru rada obuhvatile su utvrđivanje kemijskih svojstava te prisustva teških metala kod fermentiranog ostatka mesno-koštanog brašna te fermentiranog ostatka klaoničkog otpada prethodno tretiranog alkalnom hidrolizom. Co. Nadalje. Mg. Razvile su se u vrijeme kada Zemljina atmosfera nije u svojem sastavu imala kisik.Amount of fat (%) 2. Slijedi da nema materijala zaraženog prionima. alkohol. u trajanju od 30 dana pri temperaturi od 35°C.31 56. do 55°C (termofilnim uvjeti). kao uzročnicima ove bolesti. Potom. .ukupnog dušika. MATERIJAL I METOD RADA Proces alkalne hidrolize Alkalna hidroliza klaoničkog otpada provela se u zatvorenom sustavu od inox-a.70 10. Iz svega navedenog cilj ovog rada je istražiti kvalitetu fermentiranog ostatka nakon anaerobne fermentacije klaoničkog otpada prethodno podvrgnutog alkalnom hidrolizom u usporedbi s klaoničkim otpadom obrađenim standardom metodom spaljivanja. elektromagnetskih miješalica i šaržnih staklenih reaktora. Chemical analysis of meat-bone meal Kemijske analize . Velik broj bakterija. Izuzev drveta.02 22. s dodatkom 44%-tne otopine kalijeve lužine te 30%-tne otopine natrijeve lužine. Buduća primjena bioplina. Zn. Cu. vodik. pomoću konduktometra MA5964 s kombiniranom elektrodom (ISO 7888:1985). u različitim vremenskim razdobljima.pH. u kombinaciji s generatorom. vodik i ugljik (IV) oksid. Komprimirani bioplin može se također koristiti kao alternativno gorivo u transportu [10]. proces je vrlo teško kontrolirati. dok su svi ostali mikroelementi (Ca. pri tlaku od 3. . Anaerobni proces razgradnje organskih supstanci u zatvorenom sustavu bioplinskog postrojenja prolazi praktički bez gubitaka na biljnim hranjivim tvarima. .12]. 153°C. a to su visoki udio hranjivih tvari. Na posljetku. proteine i masti koje se nalaze u biomasi te ih prevode u masne kiseline. REZULTATI I DISKUSIJA Klaonički otpad nakon spaljivanja (mesno-koštano brašno) U reaktore laboratorijskog bioplinskog postrojenja se punila smjesa mesno-koštanog brašna. U prvoj fazi. zabilježeno je brže djelovanje fermentiranog gnojiva jer su hranjive tvari nakon fermentacije već u mineraliziranom obliku i tako mogu biti bolje iskorištene od biljaka [11. pri čemu metan i ugljik (IV) oksid čine 90% ukupne smjese. koji u potpunosti simuliraju uvjete kakvi se nalaze u industrijskim postrojenjima za proizvodnju bioplina velikog kapaciteta. humusne karakteristike te velika količina vode. Ovaj stupanj se naziva hidroliza (ili likvefakcija). Fe. Međutim. Također. koje se odvijaju pri anaerobnoj fermentaciji.

odnosno aktivnog mezofilnog mulja. utvrđen je povećani udio soli i natrija.31 1. Nakon alkalne hidrolize klaoničkog otpada.04 0.M. a C/N odnos fermentiranog ostatka klaoničkog otpada prethodno tretiranog alkalnom hidrolizom kreće se od 11.58 Iz tablice 2 može se utvrditi niži udio suhe tvari i bogata opskrbljenost organskom tvari. Klaonički otpad nakon alkalne hidrolize U tablici 3 prikazan je sastav klaoničkog otpada nakon tretmana alkalnom hidrolizom.44 99.13 0. Glede količine osnovnih biogenih hraniva.67 0.34 10.95 13.50 13. Mean values of chemical analysis results of slaughterhouse waste pretreatet with alcaline hydrolysis Kemijska analiza Chemical analysis pH E.26 4. .79 0. Rezultati srednjih vrijednosti kemijskih analiza klaoničkog otpada prethodno podvrgnutom tretmanu alkalne hidrolize Table 3. Rezultati srednjih vrijednosti kemijskih analiza uzoraka tekućeg fermentiranog organskog ostatka nakon anaerobne fermentacije mesno-koštanog brašna Table 2.43 overall on D.07:1:1.74 0. %N 8.tv.68 1.Tabela 2. Visoka razina organske tvari u uzorcima rezultira i visokim sadržajem organskog ugljika.20 0.38 82.24 6.40 1.56 % C organski . Ca i Mg kreće se u očekivanim koncentracijama.20 organic u prirodnom uzorku 0.tv. Proizlazi da se analizirani uzorci mogu razvrstati u organska gnojiva.25 6.85:1.85 35.38 0.i mikroelemenata u granicama koje omogućuju primjenu u Nadalje.tv.14 0.60 0.82 0. Utvrđeno je da su proizvodi obojene suspenzije neugodnog mirisa.in original sample ukupan na s.51 4. odnosno da nije došlo do razvoja hlapivih masnih kiselina. Hidrolizirani klaonički otpad sadrži relativno veliku količinu vode.62 4. proteini u hrani.M.06 45.26 1. odnosno zaustavljanja proizvodnje metana.87 mg/kg Zn 30.21 0.M.% C 47.04 0.51 .25 0.% anneal loss 84. kako bi osigurali opskrbu životinja s potrebnim aminokiselinama.38 0.61 0.00 % s.23 E. a rezultati su prikazani u tablici 4.68 0. (105oC) % H2O %ŽO . dobiveni hidrolizat podvrgnut je anaerobnoj fermentaciji u reaktorima laboratorijskog bioplinskog postrojenja.Slaugterhouse waste Uozrak 1 Uzorak 2 Uzorak 3 Sample 1 Sample 2 Sample 3 9.68 0.10 1.19 0.20 0. Odnos N:P:K iznosi 10.tv.87 0.00 0.89 % Mg 0.72 % K2O 2. Mean values of chemcal analyses results of liquid fermented residue after the anaerobic fermentation of meat-bone meal Kemijska analiza Izvorni uzorak .55 15.60 0.16 11.82 8.% anneal loss % N ukupni na s.50 249.00 76. utvrđena je gotovo neutralna reakcija gnojiva koja ukazuje na to da je fermentacija protekla dobro.% D. kao i mikroelementima.31 0. Podaci iz tablice 3 pokazuju da je kod svih uzoraka pH fermentiranog ostatka u lužnatom području.43 80. kategorije te se dobilo organsko gnojivo. kao niti do oslobađanja plinova.C.58 mg/kg Mn 39.M.03 0.83 88.39 0. ostali oblici .03 >1 0. Odnos N:P:K iznosi 3. Ovim postupkom sanirao se otpad I. a C/N odnos.35 0.61 24.15:1:1.40 0.15 47.41 0.40 37. PTEP 12(2008) 1-2 17 .06 84.83 51.other 13.00 10.25 12.59 14.02. Proces anaerobne fermentacije trebat će se produljit na štetu bioplina. Tabela 3.20 1.Ž.40 0.55 82.84 56.00 22.49 17.94 0.% N overall on D.95 forms(105°C) %P2O5 2. % C organic omjer C/N .09 9. fermentiranog ostatka mesno-koštanog brašna je ispod uobičajenih vrijednosti za bio-gnojiva te iznosi 5.00 8. Mjerenjem pH vrijednosti.56 0.43 12.18 3.37 35.46 0. tv.03 0.09 0.25 11.41 mg/kg Cd 0.C/N ratio % P2O5 % K2O % Ca % Mg % Na mg/kg Mn mg/kg Zn mg/kg Cu mg/kg Fe mg/kg Ni mg/kg Pb mg/kg Cd mg/kg As mg/kg Hg mg/kg Co mg/kg Cr Klaonički otpad . Ukupni udio mikroelemenata i teških metala kreće se u koncentracijama koje ne prelaze maksimalne dozvoljene koncentracije (MDK) propisane Pravilnikom o zaštiti poljoprivrednog zemljišta od onečišćenja štetnim tvarima (NN 15/1992) [13] te se može zaključiti da analizirani fermentirani klaonički otpad nije opterećen štetnim tvarima koje bi mogle kontaminirati okoliš. % C organski na s.38 do 14.77 0.45 46. Kako bi se proteini iskoristili.00 0.69 33.00 mg/kg Pb 1.Filtrat Talog Chemical analysis Original sample Filtrate Percipitate pH 6. uz dodatak vode i inokuluma.33 0. (mS/cm) 21.Ž.04 7. .19 0.04 0.00 % H2O 95.52 0.C.98 0. zakiseljavanja supstrata. .04 0.96 86.61 % Ca 5. moraju se sastojati od najmanje 50% esencijalnih aminokiselina i 50% dušičnih spojeva za sintezu neesencijalnih aminokiselina. mS/cm % s.38 0. dok su vrijednosti ostalih makro.% percipitate 1.% annealing residue (550oC) % G.61 26. ovisno o uzorku.81 % Na 0.82 77. Sadržaj ukupnog dušika kreće se u koncentraciji od 4%.01 4.67 19.45 82.94 17. Razrjeđenjem s vodom ne dolazi do naknadnih kemijskih reakcija.20 0.00 84.05 43. (105oC) 4.29 2.68 29.68 0. omjer probavljenih esencijalnih aminokiselina u hrani treba biti isti kao u tijelu životinje.50 4. .82 mg/kg Fe 262.44 residue (550oC) % G.59 46.88 1.21 gnojidbi određenih kultura.00 % talog .% annealing 15.35.63 mg/kg Cu 14. Udio P. Količina organskog ugljika u filtratu bila je niska te ne predstavlja problem pri eventualnoj primjeni navedenih materijala kao organskih gnojiva.00 15. .00 %ŽO .72 0.50 14. analizirani uzorci su vrlo bogato opskrbljeni dušikom i fosforom.79 0. na što će trebati obratiti pažnju prilikom eventualne primjene u poljoprivredi.32 0.19 0.% D.93.62 0.90 0.57 4.

.R. S..3.42 9. Ukoliko se fermentirani ostaci upotrebljavaju u ratarstvu i travnjaštvu ne zahtijevaju se nikakve dorade tih ostataka. B. Bioresource Technology. Oikari. kalija. Gu. Kao alternativna metoda spaljivanju svojim rezultatima alkalna hidroliza se pokazala kao vrlo učinkovita metoda uništavanja priona te je kao takva i patentirana. J. Alkalna hidroliza klaoničkog otpada. 3.3.31 82. dok su vrijednosti ostalih makro. Temeljem iznesenog. Musaphy. Kalambura. S.in original sample ukupan na s. (1981): An overview of current simulation models for an anaerobic digester.7%). 262-266. Plant. S. Krmiva 47. (1986): Recent developments in hydrogen management during anaerobic biological wastewater treatment. M..Ž. H. Jurnal of hazardous materials B97 295-314. D.3%).. kalcija i magnezija kreće se u normalnim koncentracijama za ovakvu vrst materija. Proc Biochem 38: 447-454. Zagreb. J. A.25:1 te je ispod uobičajenih vrijednosti za bio-gnojiva.M. Ž. Levanon.13 12.P. Germany. Mean values of chemical analysis results of fermented slaughterhouse waste pretreatet with alcaline hydrolysis Kemijska analiza . Creemers (2003): Alkaline thermal sludge hydrolysis. ZAKLJUČAK Temeljem vlastitih istraživanja kakvoće fermentiranih ostataka klaoničkog otpada prethodno tretiranih alkalnom hidrolizom i spaljivanjem može se utvrditi: 1. Ukupni sadržaj mikroelemenata i teških metala kreće se u koncentracijama koje ne prelaze maksimalne dozvoljene koncentracije (MDK) propisane Pravilnikom o zaštiti poljoprivrednog zemljišta od onečišćenja štetnim tvarima (NN 15/1992) [13]. Praćenjem važnijih biogenih elemenata može se utvrditi da su koncentracije u svim istraživanim uzorcima umjerene. Kako se ovakav fermentirani ostatak upotrebljava kao gnojivo zbog ekološke poljoprivrede. [8] Salaminen E. Baeyens.62 9. Kuitunen. No. H. Jukić.M. Krička. Danai. U odnosu na stajski gnoj. vidljivo je da hidrolizirani klaonički otpad sadrži veliku količinu vode (82. Biotechnol Bioeng 28: 585-602. N. Official Journal of the European Communities [3] 92/2005/EC: Implementing Regulation 1774/2002/EC of the European Parliament and of the Council as regards means of disposal or uses of animal by-products and amending its Annex VI as regards biogas transformation and processing of rendered fats.. Rintala. J. (2001): Prospects and problems of sludge pretreatment processes. Voća. U.6. Ovako niski udio suhe tvari je normalna pojava za fermentirane ostatke nakon anaerobne fermentacije.. 105-108. Rupić.other forms(105°C) NH3-N % P2O5 % K2O % Ca % Mg % Na mg/kg Mn mg/kg Zn mg/kg Cu mg/kg Fe mg/kg Pb mg/kg Cd Klaonički otpad Slaugterhouse waste 7. kalcija i magnezija te veći sadržaj mikroelemenata. Na temelju rezultata kemijske analize. Kalambura. O.51. Analizom utvrđeni sadržaj fosfora.2008. [11] Yu. 2.. (1991): A suggested solution for sloughterhouse wastes: uses of the residual materials after anaerobic digestion.% D.. . 97100.43 78.Q.tv. Book. Narodne novine 91/2001..G. fosfora. ovo gnojivo ima više dušika. 44(10) 121-128. 81 – 88. što je 18 PTEP 12(2008) 1-2 . J. Rezultati kemijskih analiza fermentiranog klaoničkog otpada podvrgnutom prethodnom tretmanu alkalne hidrolize Table 4. koji iznosi 4.52 68. [13] (2001): Pravilnik o ekološkoj proizvodnji u uzgoju bilja i u proizvodnji biljnih proizvoda u RH.. 4. [6] Kalambura.3 0.. Kemijskom analizom uzoraka fermentiranih ostataka utvrđena je blago alkalna reakcija kod svih istraživanih uzoraka. može se zaključiti da analizirani fermentirani klaonički otpad nije opterećen štetnim tvarima koje bi mogle kontaminirati okoliš.overall % on D. J.. utvrđen je povećani sadržaj soli i natrija. St. [4] Neyes. Analizom teških metala došlo se do zaključka da su one sukladno Pravilniku o ekološkoj proizvodnji u uzgoju bilja i u proizvodnju biljnih proizvoda (NN 91/2001) u Republici Hrvatskoj u dozvoljenim su vrijednostima za sve istraživane uzorke. odnosno proizvodnje bioplina.H. [7] Harper.12 2. Ž. Högmander. S. (105oC) % H2O %ŽO . Pos.98 37. [9] Marchaim.60 40. N ostali oblici .. J.70 21.. G. [12] Voća.4%. MI.% anneal loss % C organski na s. mS/cm % s.W. . Fang. Sadržaj ukupnog dušika kreće se u koncentraciji od 9.H..53 1. E.96 6. H. Tabela 4.10 17.tv.Podaci iz tablice 4 pokazuju da je pH gnojiva u lužnatom području. .22 441. V. Ćosić..11 najvjerojatnije uvjetovano povećanom količinom kalcija te se može zaključiti da je pH u granicama tolerancije.70 te C/N odnos fermentiranog ostatka klaoničkog otpada prethodno tretiranog alkalnom hidrolizom. (2005): Digested residue as a fertilizer after the mesophilic process of anaerobic digestion. LITERATURA [1] Boekhurst. izračunat je N:P:K odnos u uzorku.% C organic u prirodnom uzorku . (2001): Anaerobically digested poultry slaughterhouse wastes as fertiliser in agriculture. . T.. Vol. U: Livestock Waste: A renewable Resource.Chemical analysis pH E. Bioresource Technology. koji iznosi 3. 2.. R.2008. Ogilvie..i mikroelemenata u granicama koje omogućuju primjenu u gnojidbi određenih kultura.35:1:0.81 1. C. 78. [10] Kaltwasser. Pohland. Berlin. može se utvrditi da omjer N:P:K zadovoljava potrebe takve proizvodnje. (1980): Biogas – Regenerative Energieerzeugung durch anaerobe Fermentation organischer Abfälle in Biogasanlagen.90 94.28 0. [2] 1774/2002/EC: Regulation (EC) No 1774/2002 of the European parliament and of the council of 3 October2002 laying down health rules concerning animal by-products not intended for human consumption. soil and environment. Technol. T. 127 – 134..% annealing residue (550oC) % G. Prihvaćeno: 17..72 0. Primljeno: 04. American Society of Agricultural Engineers. (2002): Comparative performance of mesophilic and thermophilic acidogenic uplflow reactors. [5] Mueller. D. Härkönen. Nadalje. Krička.J.C.tv..02 1. F. Bauverlag GmbH. Water Sci. N.. Joseph. Jukić. 37. Isto se može utvrditi i za mangan.R.24 1. što znači da je udio suhe tvari vrlo nizak (17. T. A.

dr Ksenija TAŠKI-AJDUKOVIĆ*. Ključne reči: soja. Vremenski uslovi. Seme proizvedeno u uslovima navodnjavanja imalo je veću klijavost primenom standardnog laboratorijskog metoda od semena proizvedenog u uslovima suvog ratarenja. SUMMARY Weather conditions. dr Mirjana MILOŠEVIĆ*. između ispitivanih sorti i linija. Hiltner test i hladni test). Significant differences among tested cultivars and lines were observed by the application of this test. Seed germination (Standard laboratory method) and seed vigour (accelerated aging test. To je veoma važna informacija za proizvođače semenskog i merkantilnog useva. te pojava suše. Ravnica i Novosađanka) i dve linije (1-210174 i 1-210201) soje selekcionisane u Institutu za ratarstvo i povrtarstvo u Novom Sadu. Cilj rada je bio da se utvrdi uticaj navodnjavanja na kvalitet i životnu sposobnost semena soje. mr Maja IGNJATOV*. vigour.01 Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper ŽIVOTNA SPOSOBNOST SEMENA SOJE PROIZVEDENE U USLOVIMA SA I BEZ NAVODNJAVANJA SEED VIGOUR IN SOYBEAN PRODUCTION WITH AND WITHOUT IRRIGATION Dr Milka VUJAKOVIĆ*. vigor određuje dugovečnost semena bez štetnih posledica (ISTA.53. značajno smanjuju prinose i kvalitet semena soje. i različitih uslova proizvodnje dobijene su primenom Hiltner i hladnog testa. Vremenski uslovi. In the estimation of seed vigour. dok bi slabovigorozne partije semena trebalo sejati u optimalnim klimatskim uslovima (Ferguson. as well as. The germination value of the seed produced under irrigation (Standard laboratory method) was higher than the value of the seed produced under dry land farming conditions. 21000 Novi Sad. Primenom ovog testa uočene su značajne razlike između ispitivanih sorti i linija. Seme je proizvedeno u uslovima suvog ratarenja i navodnjavanja. kako za proizvođače semena. Violeta DOKIĆ. 2006). Nepovoljan uticaj suše može se uspešno eliminisati navodnjavanjem useva. significantly reduce yields and quality of soybean seed. klijavost. jer se takve partije mogu sejati ranije u proleće. Hiltner test and cold test) were tested under laboratory conditions. dr Jegor MILADINOVIĆ**. 2006). U oceni životne sposobnosti semena najviše vrednosti dobijene su primenom testa ubrzanog starenja. the highest values were obtained when accelerated aging test was applied.19-21 UDK: 633. especially amounts and the distribution of rainfalls. germination.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. Hiltner testa i hladnog testa. dipl. 1-2. Significant differences among tested cultivars and lines and different production conditions were obtained for seed vigour by using Hiltner and cold tests. 21000 Novi Sad. a posebno količina i raspored padavina u vreme formiranja i nalivanja zrna mogu značajno smanjiti prinos i kvalitet semena. atipičnih ponika i neklijalih semena. ing. Unfavourable effects of drought could be successfully eliminated by crop irrigation. Maksima Gorkog 30 REZIME Vremenski uslovi. Maksima Gorkog 30 ** Institut za ratarstvo i povrtarstvo. Key words: soybean. PTEP 12(2008) 1-2 19 . and two lines developed at the Institute of Field and Vegetable Crops in Novi Sad. UVOD Soja spada u red najzastupljenijih biljnih vrsta današnjice. tako i za krajnje korisnike. životna sposobnost. 1993). Životna sposobnost ili vigor semena predstavlja skup osobina koje određuju aktivnost i ponašanje partije semena komercijalno prihvatljive klijavosti u različitim uslovima spoljne sredine. were tested. Ispitivanja su izvršena na tri komercijalne sorte i dve linije soje selekcionisane u Institutu za ratarstvo i povrtarstvo u Novom Sadu. Seme je proizvedeno u uslovima suvog ratarenja i navodnjavanja. Pored pomenutog. drought. U laboratorijskim uslovima izvršeno je ispitivanje klijavosti (standardni laboratorijski metod) i životne sposobnosti semena primenom vigor testova (test ubrzanog starenja. Inkubacioni period je bio osam dana na 25oC i relativnoj vlažnosti vazduha 95% (ISTA. U laboratorijskim uslovima izvršeno je ispitivanje klijavosti semena primenom standardnog laboratorijskog metoda. The seed was produced under conditions of dry land farming and irrigation. posebno količina i raspored padavina. Može se reći da je ona otkriće XX veka i od tada površine pod sojom iz godine u godinu rastu. Prednost je ta što se mogu identifikovati visokokvalitetne partije semena koje bolje podnose stresne uslove u polju. Seme je naklijavano na pesku. a posebno količina i raspored padavina u vreme formiranja i nalivanja zrna mogu značajno smanjiti prinos i kvalitet semena. Da bi se zasejale tako velike površine potrebno je obezbediti dovoljne količine sortnog semena visoke životne sposobnosti. dr Zorica NIKOLIĆ*. Three commercial soybean cultivars. Ispitana je i životna sposobnost semena primenom testa ubrzanog starenja. MATERIJAL I METOD RADA Ispitivanja su izvršena na tri komercijalne sorte (Balkan.34:631. Značajne razlike u životnoj sposobnosti semena.* * Nacionalna laboratorija za ispitivanje semena „NLIS“. Nakon tog perioda utvrđen je procenat tipičnih ponika. p. Značaj ispitivanja životne sposobnosti semena je višestruk. Standardna laboratorijska klijavost ispitana je na 4 x 100 semena.

2). Primenom pomenutog testa uočavaju se razlike između ispitivanih genotipova u zavisnosti u kakvim uslovima je proizvedeno seme (sl. Klijavost semena soje dobijena primenom testa ubrzanog starenja Fig. Pored toga. dok kod drugih genotipova te razlike nisu Sl. 1). 1999). 1995). U uslovima suvog ratarenja proizvedeno seme imalo je nižu klijavost koja se kretala 80–94%. Genotipovi kod 20 PTEP 12(2008) 1-2 . sirak i soju u Severnoj Americi i Evropi (Hampton. a potom izvršeno ocenjivanje klijavosti semena. Hiltner test – na navlažen pesak postavljno je 4 x 100 semena koja su pokrivena slojem lomljene cigle. 1991) i predstavljeni grafički. 100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 Balkan 1-210201 sorta-variety bez navodnjavanja-without irrigation sa navodnjavanjem-with irrigation Novosađanka bez navodnjavanja-without irrigation sa navodnjavanjem-with irrigation Sl. 1. te samo seme koje poseduje visok vigor formira tipičan ponik (Hampton i TeKrony. Seed germination soybean using accelerated aging test Primenom Hiltner testa statistički značajno više vrednosti dobijene su kod semena proizvedenog u uslovima navodnjavanja. U hladnom testu seme je izloženo niskoj temperaturi od 10oC sedam dana. Klijavost semena soje dobijena standardnim laboratorijskim metodom Fig. Seed germination soybean using standard laboratory method Test ubrzanog starenja je jedan od najčešće korišćenih vigor testova za seme soje u Severnoj Americi (Ferguson 1990). Različito ponašanje genotipova. a najviše se koristi za kukuruz. primenom testa ubrzanog starenja uočili su i Maksimović i sar. list 47/87) i iznosi 75% (sl. 1. Inkubacija je trajala 10 dana u optimalnim laboratorijskim uslovima (Hampton i TeKrony. što je povezano sa povećanjem lipidne peroksidacije koja je pokazatelj prisustva stresnih uslova (McDonald. 2001). Kao podloga korišćena je mešavina zemlje i peska u odnosu 2:1 (Hampton i TeKrony. Klijavost semena soje dobijena primenom Hiltner testa Fig. 3. Nakon tog perioda utvrđena je klijavost semena. Posle tog perioda izvršeno je ocenjivanje klijavosti semena soje. 2. 3). 1995). Pre stavljanja semena u optimalne uslove. Primenom testa ubrzanog starenja došlo je do statistički značajnog smanjenja klijavosti kod sorti Ravnice sa 96% (sa navodnjavanjem) na 86% (bez navodnjavanja) i Novosađanke sa 97% (sa navodnjavanjem) na 89% (bez navodnjavanja). 2. 4). 1995). Dobijeni rezultati su statistički obrađeni primenom dvodimenzionalne analize varijanse (Hadživuković. seme je izloženo temperaturi od 42oC i vlažnosti vazduha od 100% u periodu od 96 časova (Hampton i TeKrony. primenom pomenutog testa mogu se dobiti i informacije o dugovečnosti semena (TeKrony. osim kod genotipova Balkan i 1-21020 gde nisu konstatovane statistički značajne razlike (sl. Hladni test je razvijen da simulira nepovoljne uslove i utvrdi sposobnost semena da klija na niskoj temperaturi. Primenom ovog testa seme se izlaže visokoj temperaturi i visokoj relativnoj vlažnosti što utiče na povećanu vlažnost semena i na povećanu aktivnost hidrolitičkih enzima (npr. lipoksigenaza). Klijavost semena proizvedenog u uslovima suvog ratarenja kretala se od 73% (Novosađanka) do 91% (1-210201). 100 90 germination (%) klijavost (%) 80 70 60 50 40 30 20 10 0 Balkan Novosađanka 1-210201 sorta-variety REZULTATI I DISKUSIJA Seme proizvedeno u uslovima navodnjavanja imalo je klijavost 94–97 što je znatno iznad norme koja je propisana Pravilnikom o kvalitetu semena poljoprivrednog bilja (Sl. bile statistički značajne (sl. (2004) i Schuab i sar. 1992). kao kod standardnog laboratorijskog testa. 100 klijavost (%) germination (%) 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 Balkan 1-210201 sorta-variety bez navodnjavanja-without irrigation sa navodnjavanjem-with irrigation Novosađanka klijavost (%) germination (%) Sl. debljine oko 1 cm. Sloj mlevene cigle u Hiltner testu predstavlja fizičku prepreku klijanju. 1995). Kod sorti Ravnica.Test ubrzanaog starenja ispitan je na 4 x 50 semena. a zatim stavljeno u optimalne uslove za klijanje u trajanju od četiri dana. (2007). Seed germination soybean using Hiltner tests Hladno i vlažno zemljište koje se često javlja u rano proleće može da bude ograničavajući činilac za uspešno klijanje i nicanje semena u polju. Novosađanka i linije 1-210174 statistički značajno niže vrednosti za ispitivani parametar dobijene su u uslovima suvog ratarenja. 3.

20. C.: Seed deterioration: physiology.. kao i oštećenjima od mraza i suše. Novi Sad 1991. [4] Hadživuković. Poljoprivredni fakultet. Seed germination soybean using cold tests ZAKLJUČAK Na osnovu dobijenih rezultata mogu se izvesti sledeći zaključci: . list 47/87) [11] TeKrony.: Statistički metodi. Poljoprivreda između suša i poplava – tematski zbornik radova. Milka.: Handbook of Vigour Test Methods. 27 (1999). M. USA (2002). Ithaca.. AOSA (2002) navodi da se primenom hladnog testa može proceniti fiziološko oštećenje semena koje je uzrokovano produženim i neuslovnim skladištenjem. McDonald. Tatić.P. D. Jurnal of Seed Technology.. [10] Pravilnikom o kvalitetu semena poljoprivrednog bilja (Sl.. Balešević-Tubić.L. 102-108. 1. J.B. i različitih uslova proizvodnje dobijene su primenom Hiltner i hladnog testa. Braccini. Franca-Neto. što je konstatovano i u našim istraživanjima.2008.M: Report of seed vigour subcommittee.. (eds.K. između ispitivanih sorti i linija. T.Seme proizvedeno u uslovima navodnjavanja imalo je veću klijavost primenom standardnog laboratorijskog metoda od semena proizvedenog u uslovima suvog ratarenja. . M. . 95% (Novosađanka) i 92% (1-210174).kojih se javila statistički značajna razlika imali su klijavost 71% (Ravnica). J. NE. Svetlana. Seed Science and Technology. Scapim. [8] Maksimović. [2] Ferguson. Poljoprivredni fakultet. repair and assessment. TeKrony. 17 (1993). 14 (1990) 182-184. 101-104. J. NY (2001). D.: Vigour testing within laboratories of the International Seed Testing Association: a survey. Seed Science and Technology.M. A.: Seed vigor testing. Meschede. S.B. Klijavost semena soje dobijena primenom hladnog testa Fig. 4. 32 to the Handbook of Seed Testing Association of Official Seed Analysts.2008.R. Turnipseed. M.B. 70% (Novosađanka) i 78% (1-210174) kod semena proizvedenog u uslovima suvog ratarenja. Seed Science and Technology.). [9] McDonald.U oceni životne sposobnosti semena najviše vrednosti dobijene su primenom testa ubrzanog starenja. [3] Ferguson. M. (2004). Contribution No. Seed Science and Technology (2006). International Seed Testing Association (1995).: Proizvodnja semena soje u uslovima sa i bez navodnjavanja. D. 11-11. 100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 Multidisciplinarni pristup oplemenjivanju i tehnologiji proizvodnje soje u cilju povećanja proizvodnje (BTR 6852) LITERATURA [1] AOSA: Seed Vigour Testing Handbook. 20 (1992). [12] Schuab.A. J. Prihvaćeno:18. Primenom ovog testa uočene su značajne razlike između ispitivanih sorti i linija. Vujaković. Gutormson. 35 (2007).. Pp.R. departman za uređenje voda.M.. Avila. NAPOMENA: Istraživanja na ovoj temi delom sredstava finansiralo Ministarstvo za nauku Republike Srbije kroz projekat: PTEP 12(2008) 1-2 21 . [6] Hempton. B.Značajne razlike u životnoj sposobnosti semena. J. In: Seed technology training manual. 177237. dok je klijavost semena proizvedenog u uslovima navodnjavanja bila 90% (Ravnica).G..3. Drugo prošiteno izdanje. Society of Commercial Seed Technologists.M.: Germination test under water stress to evaluate soybean seed vigor. [7] International Seed Testing Association (ISTA): International Rules for Seed Testing.: AOSA perspective of seed vigor testing. klijavost (%) ermination (%) Balkan Novosađanka 1-210201 sorta-variety bez navodnjavanja-without irrigation sa navodnjavanjem-with irrigation Sl. S. 187-199. Jurnal of Seed Technology. 4. Primljeno: 06. Livija.3. [5] Hempton. 199-203.G.

Direktno u vezi sa produkcijom CO2. Inače. but their pollution potential is the highest. koncentracije organskog C. Treće. Azot i fosfor su dva nutrienta od bazne poljoprivredne važnosti. dobro zadržavanje vlage u sušnim i često “efikasnoj drenaži” u vlažnim reonima. Mn. Nitrogen and phosphorous are two nutrients of the fundamental importance in agriculture. Većina ovih produkata ne može biti asimilovana od biljaka. Teški metali ovde su definisani kao elementi grupa I i II alkalnih metala. soil. Methane and CO2 emissions are important in relation to global warming. Stoga. Međutim. esencijalni su za biljke. zagađenje. 1987). kiseonička sposobnost može biti redukovana ispod repernog nivoa. Upotreba organskih otpada generalno povećava hranidbeni kapacitet zemljišta. primenom većih doza tečnog stajnjaka u zemljištu raste njegova respiraciona stopa iznad vrednosti zasićenja. Nastavljena kontinualna aplikacija rezultira akumulacijom organskih materija i njihovim zapušenjem zemljišnih pora. sumpor u sulfate SO42-. especially ammonia and those with unpleasant odour. Denitrifikacija. Od ovih gasova. Reprezenti Fe. dok razvojem intenzivne poljoprivrede identifikuju se i redukuju njegovi negativni uticaji na životnu sredinu i globalne efekte staklene bašte. esencijalni 22 PTEP 12(2008) 1-2 . ekologija. UVOD Istorijski. izazivajući mineralizaciju nutrienata. koja imaju najveći potencijal zagađenju ovih pojavnih oblika vode. njegovim ispiranjem u dublje slojeve ili direktnim izbacivanjem u vodene tokove. minerals running off from the soil surface. gasovi neprijatnih mirisa (indoles. gas. nutrienti animalnog stajnjaka mogu oticati u površinsku ili zemljišnu vodu. Ključne reči: stajnjak. organske kiseline u alkohole. pokazala su signifikantno poboljšanje fertilizacionog potencijala zemljišta. koncentracija kiseonika u zemljištu određuje stopu razlaganja organske mase i tip krajnjih proizvoda. On pomaže stabilizaciji zemljišne mase sprečavajući njenu eroziju.22-26 UDK: 631. oticanjem minerala sa zemljišne površine. U aerobnim uslovima ugljenik se pretvara u CO2. takođe je principska putanja NO i N2O u atmosferu. U regularno nakvašenim zemljištima. SUMMARY Water pollution from livestock production is usually caused by leaching. Neiskorišćeni od useva. Emissions of H2S and CO from underground slurry storages could provoke death incidences in animal buildings. mogu biti formirani anaerobnim skladištenjem stajnjaka. porasta korena i formiranja njegovih dlačica.862:504. poboljšava njegov respiracioni režim. Redukcija respiracije korenovog sistema. Trg Dositeja Obradovića 8. Zn. ecology. Promene u sistemu uzgoja životinja. voda. Isti elementi plus Se. povećavajući zapreminu anaerobnih zona.. slurry seepage in deep layers or by the direct discharge into water flows. totala N i P (Bernal et al. zormi@uns. U prošlosti je njegov uticaj na kvalitet zemljišta ocenjivan isključivo sa aspekta proizvodnih potencijala useva. zagađenje zemljišta uzrokovano primenom ekstremno visokih stopa stajskih nutrienata.7 Pregledni rad Review EKOLOŠKI TRETMANI STAJNJAKOM ECOLOGICAL MANURE TREATMENTS Dr Miodrag ZORANOVIĆ. združena sa anoksidnim uslovima u zemljištu. The air in livestock buildings contains over hundred gas compounds. ugljenik je konvertovan u metan. posledica je manjka kiseonika u zemljištu i dovodi se u vezu sa prisustvom isparljivih organskih kiselina. 1-2. Cu. Metan i CO2 emisije značajne su u vezi sa efektom globalnog zagrevanja.Biblid: 1450-5029 (2008) 12.ns. citokinins ili CH4. S’ druge strane. dr Vlado POTKONJAK Poljoprivredni fakultet. u smislu zaštite životne sredine. azot u NH4+ a nakon toga u nitrate NO3-. rezultirale su produkcijom tečnog i čvrstog stajnjaka. zagađenje vode može biti uzrokovano direktnim oticanjem nakon njivske aplikacije stajnjaka i raskvašavanjem prekomerne doze nutrienata. mikrobskim agensima i prašinom u sistemu ishrane. zagađenje vazduha može biti uzrokovano unutar uzgojnog objekata i tokom aplikacije na zemljištu putem neprijatnih mirisa i gasova stvorenih dekompozicijom stajnjaka. gas. H2S i mercaptans). stvaranjem njihovog debalansa kao uzroka slabih proizvodnih potencijala izložene biljne vrste. Cr. Negativan uticaj stajnjaka ne ogleda se samo kroz zagađenja azotnim jedinjenjima. Ni i vanadijum. dodavanje organske materije esencijalno je za održavanje i poboljšanje plodnosti zemljišta. Istraživanja o korišćenju tečnog stajnjaka svinja na krečnim poljoprivrednim zemljištima strnih žita. Kao prvo. nitrati u gasove N2O i/ili molekularni azot N2.yu REZIME Zagađenje vode od stočarskog stajnjaka često je izazvano raskvašavanjem. Key words: manure.ac. water. to su mirisne supstance i amonijak. Co. Ova fizička degradacija zemljišta može ozbiljno redukovati stopu infiltracije vode i difuziju kiseonika. uglavnom za goveda i svinje. Excess nutrients of animal manure can run off into surface or soil waters. Vazduh u stočarskim objektima sadrži iznad sto gasnih jedinjenja izduvanih u neposredno okruženje. Novi Sad. životinjski stajnjak je blagotvorno hranivo u zemljištu. p. a sulfati redukovani na H2S. zemljište. gustinu naseljenosti faune. Oslobađanje H2S i CO iz podzemnih skladišta tečnog stajnjaka može izazvati grupne smrtonosne incidente u animalnim objektima. voćnih i bademskih kultura pod irigacionim tretmanom semi-aridne klimatske zone. curenjem tečne faze skladištenog stajnjaka bez prisustva adekvatne hidroizolatorske podloge. U tom smislu hazardi su grupisani u tri pravca. čime velika masa zemljišta metabolizira produkujući jedinjenja isparljivih kiselina. skatoles. 12 godina unazad. enzimske aktivnosti. mikrobske biomase i značajno poboljšanje njegove strukture. pollution. a mnogi od njih su toksični za same biljke i atmosferu. Dakle. All these gases are emitted into the surrounding.

Koncentracije vazdušno desantnih vodu. 1. Sn i Zn. 1. Visoka iz sveže deponovanih ili skladištedih fekalija i mokraće.3 kg/ha) i Cu. Pri tome se ton. zagađenje zemljišta teškim objektu. prihvatljiv odnos input/output proizvodnog ciklusa. Neiskorišćeni od useva. Azot iz stajnjaka može životinjske vrste. Obzirom na prirodu preopterećenje nutientima nitrate leaching nutrient overload pokretljivosti. jer u njemu mogu akumulisati životinje. animalnog stajnjaka mogu oticati u površinsku ili zemljišnu izazivajući infekcije. pri uzgoju 1000 tovnih svinja i prosečnoj ventilacionoj stopi 200 Poljoprivreda doprinosi zagađenju okruženja na mnogo m3/UGh tokom cele godine. Na osnovu proizvodnju (Burton. zakonske regulative zemalja u Akumulacija teških metala okruženju vazduh stavljaju na prvo mesto Metal accumulation Cu. jedna su od najozbiljnijih pretnji bakterija. Istaknuti izvori emisije su životinjska hrana i same prihranjivanju zemljišta. Glavna organska jedinjenja mirisa prisutnih u raspolaže bilo kakvom formom gasnog gubitka. patogens deposition MATERIJAL amonijak.razlaganje organske materije u to su mirisne supstance i amonijak. može rezultirati iz poljoprivrednih aktivnosti vezano za stočnu bazni su faktori za razvoj domaćeg stočarstva. Ugljen-dioksid produkovan je iz vazduha izdahnutog negativno uticajne mikroorganizme. potencijalna je CH4.materijala. nisu poznati na opasnost grupno smrtnih incidenata. uključujući Cd. pored industrijskih i gradskih otpada. podložni ozone depletion global warming absorpciji teških metala preko crevnog sistema. u velikoj meri amonijak je produkovan bakterijskom i enzimskom korespondirajuće sa glavnim svinjarskim područjima. Za razliku tome. oblika vode. Ostali. a kao konsekvenca mogu akumulirati depozicija potencijalne toksičke količine Cu-a u jetri. Mo. mercaptani. Zn. uglavnom sastavljene od CO iz podzemnih skladišta tečnog stajnjaka.3 kg/ha Cu. posebno urinu. aldehidi. Gasovi koncentracija teških metala. objekat putem ventilacionog sistema. ekstreta. Naveći deo gasova nastaje polju fiziološke funkcije i smatraju se biološki štetnim. Postoji oskudna evidencija o zdravstvenim i ekološkim ući u površinsku vodu kroz oticanje ili biti imobilizirani u rizicima prisutnih mirisa u procesu uzgoja posmatrane zemljište/objedinjenje organske materije. 1997) iskustava zemalja Evropske Unije. dekompozicije sumpora. Cu. biti podeljena u dve faze: 1. Azot i fosfor su nutrienti od bazne poljoprivredne mikroorganizama posebno su visoke u svinjarskim i živinarskim važnosti. 1. Hg. Preživari mogu biti pod ekstremnim rizikom u poređenju sa svinjama trošenje ozona globalno zagrevanje (koje izlučuju 80-95% Cu i Zn). minimiziranje mirisnih smetnji postalo je biti raskvašen u zemljišnoj vodi ili izgubljen kao gasno glavni faktor dizajna i operativnosti modernih stočarskih jedinjenje u atmosferu. Organske masne kiseline su najvažnija grupa. konkurentnost stočarskih proizvoda po kvantitetu i Sl. voda i zemlja” raskvašavanje nitrata veoma je visok. vode i vazduha koje kvalitetu. sl.2 kg/ha) na poljoprivrednom zemljištu. Cr. Oslobađanje H2S i jedinjenja na slabije mirise i produkte. kao nužan proizvod uzgojnih Fig. u pogledu izmetu/mešavina urina. dekompozicijom kiselina formiranim acidifikacijom organskih indicirala su maksimalno opterećenje Zn-om (do 3. Potential soil. 1999). Vazduh u stočarskim objektima sadrži iznad sto gasnih alkoholi. na nivou redukovane stočarske drenaža oticanje proizvodne. U objektu za uzgoj om (do 2. oticanjem minerala sa zemljišne iritirati sluzne opne i preopterećenje plućno prećišćavajućih površine. su generisani raspadom organskih komponenti pod uticajem Mn. water and air pollution that can result procesa životinjskih vrsta. Oba nutrienta mogu biti usvojena porastom useva. patogeni. nutrienti transportovani u respiratorni sistem čoveka i životinja. Veći deo prašine napušta bašte”.su za životinje. emisije iz zemljišta emissions from soil zakišeljavanje acidification PTEP 12(2008) 1-2 23 . aktivnosti. Pored genetskih potencijala i kvalitetne ishrane. Zagađenje vode od životinjskih stajnjaka često je 500 kg (Hartung. fosfor nije raskvasiv niti jedinica. Sa česticama prašine mikroorganizmi mogu biti izbacivanjem u vodene tokove. Stepen zagađenja tri bazna životna faktora “vazduh. Predpostavljajući prosečnu REZULTATI I DISKUSIJA koncentraciju prašine u izduvnom vazduhu od 2 mg/m3. ispiranjem u njegove dublje slojeve. olovo i živa. Značajne količine ovakvih gasova prisutne su kod preživara. u smislu zaštite neposrednog okruženja. Co. Od ovih gasova. Potencijalno zagađenje zemljišta. njena ukupna emisija bila bi oko načina. komponenti. Njena visoka koncentracija može izazvano raskvašavanjem. stajnjaci su najvećim delom “pod drainage Run-off etiketom” opasnih otpada. kao ozbiljnih izvora nepoželjnog efekta “staklene prostirnog materijala i od njih samih. odours U domaćim uslovima. Fe. Metan i CO2 emisije organska jedinjenja i 2. Ni. stajnjak i ostale vrste otpada from agricultural activity related to livestock production (Buretiketiraju se kao energetski i prihranjivački resursi. ili direktnim mehanizama. Metan je produkovan anaerobnom godišnjeg opterećenja teškim metalima iz zbirnih stajnjaka.… mogućih susedskih sporova. fenoli. kao arsen. CO2 i H2O. a samo manji stepen iz stajnjaka skladištenog u biljne vrste. više zemljišne organizme i od životinja. ammonia mirisi. Pb. Goveđi dekompozicijom azota sadržanog u organskim jedinjenjima stajnjak preliven aproksimativno sa 1. Ipak.0 kg/ha Zn i 0. rezultat su anaerobnih jedinjenja izduvanih u neposredno okruženje (Hartung i Philips. zaštita životne sredine. 1997) akcentira na usavršavanju tehnologija dorade i eliminaciji gasnih Prašina u objektima za uzgoj životinja potiče od hrane. posebno celuloznih komponenti.prosledno razlaganje organskih značajne su za efekat globalnog zagrevanja. u većoj meri pokazuje tendeciju njihove reciklaže u govedarskom farming sistemu. amini i dr. Kroz lanac ishrane. stočarskim otpadima (organski masne kiseline. 1999). Sumpor-vodonik je proizvod anaerobne bakterijske metalima može indirektno uticati na životinje i ljude. koji imaju najveći potencijal zagađenja ovih pojavnih objektima. Degradacija organske materije u stajnjacima može 1994). kao komponente amino kiselina u Istraživanja u Engleskoj (Chambers et al.).

kao kreč. nisu se razlikovale (Leinonen et al. Dakle. ▪ složena oprema sa specijalizovanim operaterima. jer mikroorganizmi mogu biti efikasno uništeni ozonom sa ekonomski umerenim dozama. Praktično. Jedinjenja sa sadržajem sumpora proizvodi su degradacije amino kiselina i mikrobske redukcije sulfata prisutnih u urinu. principielno atraktivna zbog jednostavnog razvoja. Efikasnija aeracija može biti ostvarena prolazom Radijacija Kako su patogeni združeni sa stočnim stajnjacima. UV radijacija Generalno. Mane tretmana radijacije: 24 PTEP 12(2008) 1-2 . ▪ ▪ ▪ ▪ visoko kapitalno ulaganje. Ovi sistemi kategorizuju se na osnovu rang skale od niskih do visokih nivoa tehničke sofistikacije. Radijacija zavisi od intenziteta izvora i vremena na koje je materijal izložen. ▪ serijski protoci pogodni su za širok opseg otpada i ▪ imaju ograničen ekološki uticaj u poređenju sa hemijskim tretmanima. dok ostale forme od ukupno 99% azota. Ozonizacija Ozon je troatomski molekul kiseonika-O3. On se proizvodi električnim pražnjenjem kroz kiseonik.uopšteno smatrana postojnim indikatorom ofanzivnosti mirisa iz stajnjaka (Williams. Laboratorijska istraživanja upoređuju efekte magnetizma uz precizan monitoring. 1998). mnogo veći efekat radijacije verovatniji je u relativno čistijim otpadnim tečnostima. feces i urin pomešani sa adekvatnom količinom prostirke i ▪ čvrste frakcije odstranjene iz tečnih stajnjaka separacijom. ▪ farmski stajnjak. Za sve sisteme kompostiranja razmena gasova i snabdevanje kiseonikom kritični su parametri procesa. Temperatura i sadržaj suve materije nisu odstupale između netretiranih i kontrolisanih stajnjaka. nisu u stanju da fotoreaguju po oštećenju nukleinske kiseline pod dejstvom UV zraka. tj. Zakrečavanje živim krečom podseća na proces prolongirane pasterizacije u uslovima povišene temperature mešavine. Mane tretiranja hemikalijama ▪ u nekim slučajevima zahtevana je velika količina hemikalije. Mane toplotnih tretmana: ▪ povećane emisije mirisa i amonijaka. ▪ zahteva kratko vreme izlaganja i ▪ nivoi doza lako varirajući u saglasnosti sa rizikom i tipom stajnjaka. npr. nitratni sadržaj manji. ▪ mehaničko podsticanje-iritacija. tečni stajnjaci su neopravdan materijal na polju primene tehnologije UV zračenja. Kompostiranje Kompostni sistemi primenjivi su na: ▪ životinjski stajnjak bez prostirnog materijala. 1985). su zemljišni poboljšivači. ▪ laka operativnost na farmskom odredištu i ▪ neke hemikalije. Ovo se široko koristi u industriji konzumne i preradi otpadne vode. ▪ pogodan za širok rang patogena. Prednosti tretiranja stajnjaka hemikalijama: ▪ mnogo alkalnih hemikalija izlazi u susret zahtevima za inaktivaciju patogena. Tretmani eliminacije ofanzivnih mirisa Hemijski tretman je široko korišćen metod dekontaminacije objekata i stajnjaka na mestu izbijanja evidentiranih bolesti i mirisa. (Haas et al. ▪ visoki energetski troškovi. (1983)). Haas et al. Prednosti toplotnog tretmana: ▪ relativno jednostavan metod. Od strane više autora (Farooq and Akhlaque. Nakon ovakvih tretmana radijacijski obrađen materijal ne postaje radioaktivan.kompostni reaktori. a u nekim slučajevima zahtevaju 34 puta veće doze (Chang et al. ▪ visok nivo poverenja za inaktivaciju patogena. U tretiranom stajnjaku njegov površinski sloj bio je neznatno ređi. pogodni samo za kontrolu patogena bez ekološkog benefita. razmena gasa za obezbeđenje aerobnih uslova u njenom centru nije zagarantovana. Hartemann et al. zakrečavanje ima uticaj na sposobnost preživljavanja patogena tretiranog miksa. Zajednički izvor upotrebljen za jonizujuću gama radijaciju je Cobalt 60 60 Co. Toplotni tretman stajnjaka ima široku aplikaciju za različite vrste mikroorganizama. Prednosti tretmana radijacije: ▪ jednostavan koncept i veoma efektivan za izvesne patogene vrste. Usled porasta javne zabrinutosti agencije za zaštitu životne sredine traže načine pojednostavljenja i standardizovanja merenja mirisa. pri kontaktu može znatno lakše oksidirati organsku materiju u odnosu na O2. 1984). Magnetizam Ovo je nedovoljno istražena tehnologija. čime rezultantni ozon mehurasto struji kroz otpadnu vodu radi njene dezinfekcije. On je veoma reaktivan. a optimalna se pojavila pri temperaturi iznad 20° C. virusi su mnogo otporniji na UV zračenje od bakterija (Harris et al. On uključuje mešanje sanitarnih aditiva u stajnjaku (formaldehida i natrijum hidroksida) i osiguravanje kontaktnog vremena oko četiri dana. osim u varijanti povratne toplote i ▪ potreba snabdevanja farmskog odredišta sa gorivom. Prema Rynk-u (1992). potvrđeno je da su virusi generalno više otporni na ozonizaciju od bakterija kao što je E. 1987). ▪ prinudna aeracija i ▪ aeracija u posudnom sistemu . ▪ zdravstveni i bezbedonosni rizici za osoblje i životinje. Mala aktivnost uočena je ispod 10° C. Zajedno sa visokom pH. ozbiljna ugroženost zdravlja u neposrednom okruženju i virusi teže ka priličnoj rezistentnosti. Međutim. ▪ velike emisije mirisa i amonijaka i ▪ toksični efekti na okruženje. Rang kompostnih sistema evaluirao je u pravcu različitih tipova supstrata i okolnosti tretmana. virusi-suprotno bakterijama. razlikuju se četiri tipa kompostnih sistema: ▪ pasivna aeracija. tehnika radijacije može biti adaptirana za njihov tretman. Bakterija poseduje ćelijske mehanizme za obnavljanje fizičkih promena pri izlaganju svetlosti izvesnih talasnih dužina. UV je pogodna samo za dekontaminaciju pri visokom intenzitetu radijacije. coli. Malo je objavljenih radova u cilju njene verifikacije. niske cene koštanja i minimalnog pogonskog inputa. ▪ dekontaminacioni efekat. kao parcijalan ili združen metod. Upotreba elektronskog snopa ili X-zračne radijacije predpostavlja velik trošak. 1995). Ako je gomila oslonjena na pasivnu aeraciju veoma velika. upotrebom elektronskih noseva. 1983. Kreč može biti korišćen u formi zagašenog i nezagašenog. čime se povećava zapremina otpada. U oba slučaja nužno je intenzivno mešanje. (1995) istraživali su inaktivaciju virusa pri upotrebi formaldehida.

▪ razgradnja organske mase. 1996).pokrivni sloj od finišnog komposta. koja se razvija zajedno sa tokom procesa. separacija (npr. zagađenje vode i snižavanje zagađenja vazduha).dobro mešan sirov materijal. Pri većem učešću ugljenika gubici amonijaka opadaju. 2. poljoprivreda je procenjena kao izvor polovine CH4 emisija. Dobro izmiksovana statična gomila optimalno je aerisana preko vazdušno-cevnog sistema uz pomoć radijalnog ventilatora. skladištenja i poljske aplikacije netretiranog i digestovanog stajnjaka. Fermentacija stajnjaka u biogasnim digestorima signifikantno će redukovati nivo isparljivih čvrstih faza. snižavanje mirisa. Usled odstranjivanja organske materije. upotrebu hemijskih aditiva i membranskih procesa. sl. tako da produkovan CH4 zamenjuje ugalj u produkciji energije. za lakšu manipulaciju. 6. jer dostupni N može biti inkorporiran u mikrobskoj masi. U slučaju digestije ukupne količine stajnjaka i biljnih otpada. 4. ZAKLJUČAK Dostupan je širok rang tehnika za manipulaciju stajnjakom i eliminaciju kompleksa problema njegove finalne upotrebe uz adekvatne benefite: aeracija (neprijatni mirisi.blower. 2. Kao praktični u farmskoj primeni. (2001) razvili su model za ocenu totalne redukcije emisije gasova staklene bašte produkovane digestijom stajnjaka i organskog otpada u biogas postrojenjima.usisavanje.vazduha kroz vertikalne i horizontalne distribucione kanale. zeoliti pokazuju interesantne osobine usled njihovog katjon razmenjivačkog kapaciteta i primetne selektivnosti amonijačnog jona. za proizvodnju biogasa. Composting by using forced ventilation (Rynk. Sommer et al. redukciju u organskom tovaru) i kompostiranje (npr. a više od polovine N2O emisija. porous base.perforirana cev. Mikrobiološka ispitivanja verifikovala su sanitarni efekat kompostiranja i pokazala značajnu redukciju mikroorganizama (Käck. dok su N2O emisije iz poljski apliciranog stajnjaka povezane sa azotnim inputom. Za uspešno pasivno kompostiranje važno je: ▪ propisno izmešati hranidbeni materijali sa odnosom C:N 30:1. 1 1 2 4 5 3 6 7 1 grupa koje određuje performanse procesa.porozna baza. anaerobna digestija i „laguniranje“ (npr. wellmixed raw material. Ovo obuhvata toplotne tretmane. Kompostiranje upotrebom prinudne ventilacije (Rynk. 3. perforated pipe. obzirom na mogućnost realizacije visokog nivoa kontrole neprijatnih mirisa. suction. neki tretmanski sistemi ostaju za dokazivanje po efektivnosti i dovoljno niskoj ceni. ▪ poboljšanje fertilizacione vrednosti stajnjaka. nudeći kompletnu doradu stajnjaka. Danas postoje brojna pilot i demonstraciona postrojenja. redukcija u organskom tovaru). a oslanjaju se na porast specifičnih mikrobskih LITERATURA PTEP 12(2008) 1-2 25 . tada izduvni gasovi mogu biti propušteni kroz biofilter za kontrolu neprijatnih mirisa. tada polupropusni pokrivač podstiče redukciju emisije neprijatnih mirisa. Emisija amonijaka zavisi i od odnosa C:N supstrata. 1992) Fig. pri neznatnim anaerobnim uslovima. Predpostavljajući da su sav stajnjak i organski otpad digestovani. posudni kompostni sistemi mogu biti više podesni u zoni lokalnih naselja. Aeracione stope manje od 40 l/min/t supstrata. 7hrpasti filter od filternog komposta. štiteći gomilu od kiše i konvektivnog hlađenja vetrom. vlažnošću zemljišta i korišćenim metodom aplikacije. za formiranje fertilizacionih proizvoda). Volatilne čvrste faze korišćene su kao bazna promenljiva za predviđanje CH4 i N2O emisija tokom digestije. od ovih procesa se očekuje: ▪ proizvodnja biogasa. Upotrebljeni kao aditiv za redukciju gubitka amonijaka. Ako je sistem pod nadpritiskom. prezentuju visok rizik emisije CH4 i N2O. Kao zatvoreni reaktori. 2. 5. potencijalno ostvarljiva redukcija gasova staklene bašte treba da je 3%. Postoji rang novih procesa koji mogu doprineti efektivnosti tretmana u budućnosti. Aeracija i anaerobni tretmani Aeracija i anaerobni tretman su biološke metode za tretiranje tečnog stajnjaka. odour filter pile of screened compost Mana sistema je zahtev namenskog prostora i nužne energetske instalacije u cilju aeracije gomile. ponekad sa rangom prodajnih koproizvoda. 1992) 1. cover layer of finished compost. ▪ redukcija emisija gasova staklene bašte tokom skladištenja i aplikacije stajnjaka na zemljištu i ▪ tretman drugih organskih otpada. ▪ redukcija patogena.3 i 1% respektivno. ▪ redukcija ofanzivnih mirisa. Unutar Evrpske Unije. dok N2O uglavnom potiče iz obrta fertilajzera i stajnjaka na obradivim zemljištima zajedno sa dekompozicijom ostataka useva. Emisije metana iz kanala unutar životinjskih objekata i skladišta povezane su sa temperaturom isparljive čvrste faze. prečišćavanje zemljištem. Glavni izvori CH4 su digestija i skladišta stajnjaka. 1997). Budućnost ovakvih sistema zavisiće uveliko od njihove tržišne vrednosti i globalne svesti za ovakvim visoko-stepenim tretmanom. Redukcija efekta staklene bašte Atmosferska koncentracija CH4 i N2O povećava se godišnjim stopama od 0.duvaljka. Dodavanje zrelog komposta značajno povećava proizvedenu količinu N2O. ublažavanje koncentracije gasova staklene bašte približno je 4%. anaerobna digestija tečnog stajnjaka i organskog otpada može redukovati emisiju obe gasne komponente. Emisija metana i azotnog oksida može biti kontrolisana adekvatnom aeracionom stopom (Osada et al. i ▪ predvideti optimalno vreme za kompletiranje kompostiranja. Ako sistem funkcioniše pod negativnim pritiskom vazduha-usisavanje. 2. ▪ obezbediti povoljnu strukturu radi slobodnog kretanje vazduha. Sl. Generalno.

J. Dumais. 173-179. [14] Rynk. p. Water Sci. Y. Soloman D. S. 21 (1987) 6. N. 14 (1995) 2.. UV inactivation of pathogenic and indicator microorganisms. 1997.2008. J. In Martinez. R. Germany. 1984. C.. Forschungsbericht Agrartechnik im VDI (VDIMEG) 285. In Proceedings of the International Congress ‘Regulation of Animal Production in Europe’. Section B . Agricoltura Mediterranea 117. M.. 475-483. Reduktion ofdrivhusgasemission fra gylle og organisk affald ved biogasbehandling (Reduction of emission of greenhouse gases from slurry and organic waste during biogas treatment. Proceedings of the Int. C. 1998. B. R. S. 1994. [8] Hartung. (eds). 26-29 May 1998. C. J. D.. Curtis.3. Foliguet.. 1983 Comparative response of mixed cultures of bacteria and virus to ozonation. and Maudet.. 1316-1365.. 373-380. [15] Sommer. A. 687-692. 809-812. Rennes (F). (Ammonia emissions during composting of separated solids from liquid manure in aerated composting reactors) Dissertation Universität Hohnenheim. Böhm. Sorensen. Roing. Indicators of piggery slurry odour offensiveness.. Block.2008. Moller. P. S. G. Acta Agriculturae Scandinavica.. [16] Williams. [7] Hartung. H. H. K. p..Soil § Plant Science 48 (1998) 2. ISBN 0-9531282-0-2. Yonaga. Technol. 15.. Off. Water Res. eds J. Microb. Strauch. p. 309-318. F. H. B. [5] Farooq.. Richard. 8th International Conference on the FAO ESCORENA Network on Recycling of Agricultural.. O. N2O.. 1996 Ammoniakemissionen bei der Kompostierung separierter Feststoffe aus Flüssigmist in belüfteten Rottereaktoren. Prihvaćeno: 21. [13] Osada. Johnson. 435-476. CH4 and NH3 emissions from composting of swine waste. V. J. Symposium on Ammonia and Odour Control from Animal Production Facilites. R. [10] Harris. G. UK. Lobe. H. A. M. [6] Haas. Silsoe Research Institute. C. Tec. 1999. Ossoff.. p. Ahl. USA. Agricultural Wastes 10.) DIAS Report on Animal Husbandry. Akhlaque.A. Voermans. R. NY 14853-5701. Joret.3. Dorfman. S.. H. G. D. H. Northeast Regional Agricultural Engineering Service. Ithaca. 26 PTEP 12(2008) 1-2 . L. D. 2001. Epiz... [4] Chang. M. D.M. Heavy metals loading from animal manures to agricultural land in England and Wales. Cooperative Extension. J.. 49 (1985) 6. Control of gaseous emissions from livestock buildings and manure stores. M.. Journal of Agricultural Engineering Research 57. G. Netherlands. [12] Leinonen... C. Qualls. V. Water Ras.. Phillips.. G. Virological study of drinking and wastewater desinfection by ozonation. Petersen. Airborne emissions from animal production and its impact on environment and man. 65-72. 17. [9] Hartemann. Vinkeloord. 1997.. 15-36. M. Nicholson. S. Ultraviolet inactivation of selected bacteria and viruses with photoreactivation of the bacteria. D. Rosmalen. Heinonen-Tanski. [3] Chambers.. [2] Burton. Appl. 152 Riley-Robb Hall. Municipal and Industrial Residues in Agriculture (RAMIRAN 98). Manure Management: Treatment Strategies for Sustainable Agriculture. B. D. 24-42. K. J. Env. T.. Kuroda.. Proc. Rinne. 1983. Monteny. J. Sci. Int. R. A. Bedford.. J. Lax A. J. 1987. Rev. Nitrogen economy of cattle slurry aeration and spreading on to grassland. [11] Käck. P. R. 145-154. M. M. 1992. Influencia de los purines de cerdo sobre la fertilidad de suelos calizos. S. Adams. P. 1999. F. M. C. Inactivation of viruses in liquid manure. Primljeno: 15.[1] Bernal. J. On-farm Composting Handbook.

Varšanji. Pri tome. spajanjem se sabiraju pojedinačne dobre karakteristike svakog materijala. 1-2. 2007). Prema broju slojeva ambalažni materijali mogu biti dvoslojni. a diversity in their shapes and designs. Za izuzetne zahteve postoji mogućnost pakovanja u vakuumu ili kombinovanoj zaštitnoj amtosferi što omogućava. U zavisnosti od kvaliteta upakovanog sadržaja. 2000. U radu su dati rezultati analize kvaliteta ambalažnog materijala. Gvozdenović i dr. i dr. 1985. Curaković. bul. 1984. durability of foodstuffs.. Curaković. M. Sa unutrašnje strane (prema proizvodu) se uglavnom nalazi polietilen niske gustine zbog mogućnosti termozavarivanja. 1980. u neizmenjenom stanju. Prilikom takvog spajanja. 1981. ili sa što manje promena. requirements. 1982. Gvozdenović i dr. Za spoljašnji sloj se bira materijal kao što je papir. Gvozdenović.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. J. molekula vlage i molekula kiseonika. KOMBINOVANE FOLIJE I AMBALAŽA ZA VAKUUMSKO PAKOVANJE I PAKOVANJE POD ZAŠTITNOM ATMOSFEROM Zahtevi koji se postavljaju pri pakovanju osetljivih prehrambenih proizvoda mogu da budu vrlo različiti kako u pogledu mehaničkih čvrstoće (fleksibilne kesice ili posudice). dr Vera LAZIĆ Tehnološki fakultet. Gvozdenović i dr. At the same time. štiti sadržaj od mehaničkih uticaja i sprečava delovanje svetlosti. Tehnološki kvalitetno proizvedenu i fiziološki vrednu hranu treba sačuvati za duži period. potreba. packing processes. postoji široka paleta ambalažnih materijala. Pošto jedan ambalažni materijal obično ne može da zadovolji sve ove zahteve vrši se kombinacija dva ili više materijala. Što se tiče nepropustljivosti ambalažnog materijala. odnosno dužine održivosti proizvoda. Key words: containers materials. as well as. This paper presents the results of the analysis of material quality of containers. 2006. njihovih kombinacija. načina formiranja i hermetizacije ambalaže za pakovanje osetljivih proizvoda koji za dužu održivost zahtevaju pakovanje u vakuumu ili inertnoj atmosferi. Gvozdenović. kontrolisanu propustljivost molekula kiseonika. 1996. Varšanji. promena vlage. Kod zahteva produžene održivosti i visokoosetljivih proizvoda postoji potreba hermetizacije sistema kao što je pakovanje u razne vrste posudica. Cara Lazara 1 REZIME Savremena tehnološka dostignuća omogućavaju da se kvalitet hrane . Curaković i dr. održivost prehrambenih proizvoda. the modes of formation and airtightness of containers for packing susceptible products whose longer durability requires packaging in vacuum or inert atmosphere. vrste i oblika ambalaže. containers. odnosno dužine održivosti proizvoda. u zavisnosti od kombinacija materijala. Savremena tehnološka dostignuća omogućavaju da se kvalitet hrane . azota i ugljendioksida i na taj način pruža optimalnu zaštitu i dugotrajnu održivost upakovanog sadržaja (Gvozdenović. particularities of their application. their combinations. Heis. UVOD Životne namirnice predstavljaju prirodnu kombinaciju materija kao što su voda. ambalaža. proizveden raznim tehnološkim postupcima sačuva u odabranoj ambalaži optimalnim postupkom pakovanja. pored drugih faktora. 2001. U zavisnosti od kvaliteta upakovanog sadržaja. Tadić. belančevine. Lazić i dr. by packing them into chosen containers by the optimum procedure of packing. koji se lako PTEP 12(2008) 1-2 27 .27 . postoji široka paleta ambalažnih materijala. potreba.karakteristika boje i vitamina kao i intenziviranja neenzimatskog potamnjivanja (Heis. 2007. Gvozdenović. bojene i druge materije koje treba zaštititi od različitih spoljnih i unutrašnjih uticaja. Gvozdenović. there is a wide scope of container materials.kutija. zavisi od zaštitnih karakteristika kombinacija ambalažnog materijala.30 UDK: 621. procesi pakovanja. types and shapes of containers. 1987. troslojni i višeslojni. 1993. 1995. 1993. Ona je nosilac zaštite od uticaja spoljašnje sredine. Odabrana ambalaža treba da pre svega čuva integritet upakovanog sadržaja.798:664 Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper PAKOVANJE I ODRŽIVOST PREHRAMBENIH PROIZVODA PACKAGING AND DURABILITY OF FOODSTUFFS Dr Jasna GVOZDENOVIĆ. specifičnosti primene ambalaže kao i raznovrsnost oblika i dizajna upotrebljene ambalaže. 2000). boja kao i nepropustljivosti za arome. 2000. Da bi se nutritivna vrednost i kvalitetna svojstva prehrambenih proizvoda što duže zadržali. (Varsanyi.1988. 1991). tako i u pogledu kvaliteta samog materijala da bi se postigli uslovi zaštite proizvoda prema oksidaciji. Adequate and functional containers have to be chosen in order to keep nutritive values and quality properties of foodstuffs as long as possible. potrebno je odabrati adekvatnu i funkcionalnu ambalažu. 2006. i dr. Hanlon. dobijaju se kombinovane folije optimalnih karakteristika. Curaković. 1981. Curaković i dr. 1985. značajnu ulogu ima i pravilno odabrana i upotrebljena ambalaža. 1998. proizveden raznim tehnološkim postupcima sačuva u odabranoj ambalaži optimalnim postupkom pakovanja. ugljeni hidrati. 1980. p. i dr. 1987. 21000 Novi Sad. manufactured by different technological processes. mineralne materije.U očuvanju njenog kvaliteta. Ključne reči: ambalažni materijali. njihovih kombinacija. that is. male propustljivosti za vodenu paru i potpune zdravstvene ispravnosti. durability of highly valuable foodstuffs depends on protective properties of combinations of materials. trajnost visoko vrednih prehrambenih proizvoda. vitamini. masti.. specifičnosti primene ambalaže kao i raznovrsnost oblika i dizajna upotrebljene ambalaže (Gvozdenović. po količini i kvalitetu. 1996.ambalažnih jedinica u obliku kesica od kombinovanih materijala sa zaštitom od foto-oksidativnih promena. postojanosti vitamina. SUMMARY The modern technological achievements provide keeping quality of foodstuffs. sve do momenta upotrebe. In dependence on quality of the packed content. the durability of the product. 1985).

Lazić. Kombinovanjem sa drugim materijalima koji imaju višu temperaturu omekšavanja od PE i dobre barijerne osobine za gasove i elektromagnetno zračenje (naročito UV oblast) dobijamo optimalnu zaštitu za odgovarajući proizvod. što bi moglo za pos- Za pakovanja na mašini DIXIE UNION.Kod vakuumskog pakovanja ili pakovanja pod zaštitnim gasovima koriste se visokobarijerni materijali gde mala propustljivost za gasove obezbedjuje održivost postignutog vakuuma ili pakovanja u zaštitnoj atmosferi (Heiss.90 μm. Gvozdenović. 2. Posudice se uglavnom izrađuju od kombinovanih materijala visokih barijernih svojstava sposobnih na formiranje ambalažnih jedinica oblikovanjem procesom izvlačenja. 1980.200" sa pripadaju- 28 PTEP 12(2008) 1-2 . Packing machine Debljine folije (μm) 110 140 160 170 200 Thickness of foil (μm) Granica izvlačenja (mm) 20 .1).zagrejana folija oblikuje u kalupu.50 40 . 2). Gvozdenović i dr. 1984). Kod formiranja oblika posudica. Formiranje ambalažnih jedinica Fig. 1987.Posudice se nakon pakovanja sadržaja hermetički zatvaraju termoformiranjem. 1980. Lazić. 1981. J. Gvozdenović. Curaković. 2007. Folija otvrdne u kontaktu sa hladnim kalupom i zadržava svoj oblik. 2. Ako bi se termoformiranje izvršilo u dubinama većim od optimalnih došlo bi do smanjenja debljine slojeva folije.Thickness of upper foil Sl. 2000. Gvozdenović. 2007). 1993). 1982. i . bitno je da se ne ide na veće termičko izvlačenje nego što je optimum za određenu debljinu folije. Gvozdenović . Kod izvlačenja donje folije za posudice. Forming of packaging units U tabeli 1.70 50 . ledicu imati smanjenje barijerne zaštite folije u odnosu na faktore spoljnje sredine. naročito na ivicama. date su granice termičkog izvlačenja za odgovarajuće debljine donje folije. 1984.40 30 . Tabela 1.80 Limmit of tearing (mm) Proces formiranja i zatvaranja posudica Proces formiranja i zatvaranja posudica na mašini za pakovanje DIXIE UNION može se prikazati na slici (Sl. Gornja folija se ne izlaže termoforminanju pa njena debljina može da bude 70 . Mašina za pakovanje Fig. pa se ova folija može koristiti i za veće dubine izvlačenja.posudice -gornja folija PA/PE(poliamid/polietilen) debljine 90 µm i donja folija PA/PE(poliamid/polietilen) debljine 150 µm. vazduh) ispitana je metodom LYSSY-a. 1. 1995. Propustljivost gasova (CO2. nepropusna na svetlost. Hanlon. i dr. U slučaju visokoosetljivih proizvoda. t=85 OC DUBOKO IZVLAČENJE DEEP DRAW THERMOFORMING FORMIRANJE FORMING PUNJENJE PROIZVODA FILING OF PRODUTS PROCES FORMIRANJA I ZATVARANJA KESICA Kombinovane folije se formiraju u ambalažne jedinice oblika kesica na pakericama i nakon punjenja sadržaja hermetički zatvaraju termozavarivanjem (sl. nije sklon abraziji. potrebno je definisati njihova barijerna svojsta u smislu propustljivosti molekula gasova. a debljina donje folije je 150 μm što znači da je uzet veliki faktor sigurnosti.60 40 . koristi se aluminijumska folija. 1. 1997. 2007).kesice izradjene od kombinacije OPP/OPP (orijentisani polipropilen/ orijentisani polipropilen) debljine 20 µm. Debljine donje folije Table 1. Za izradu posudica najčešće se koriste kombinacije ambalažnih materijala za gornju foliju PA/PE(poliamid/polietilen) debljine 90 µm i donju foliju PA/PE (poliamid/polietilen) debljine 150 µm. (Heiss. molekule gasova i vodene pare (Gvozdenović. Gvozdenović i dr. 1993. 2002. N2. Da bi se omogućila njihova adekvatna primena naročito u uslovima vakuuma ili pri pakovanju u zaštitnoj atmosferi. i dr. Curaković 1993. 2006. 1987. dubina izvlačenja je 25 mm. Hanlon. kod kojih su mogući brzi procesi promene kvaliteta kao jedan od slojeva. R. PREGREVANJE THERMOFORMIMG FOLIJA / FOIL OBLIKOVANJE AMBALAŽE FORMING OF PACKAGING VAZDUH / AIR (P=3-5 bar). 2001.grafički obrađuje. na aparatu "LYSSY GPM . ZATVARANJE CLOSING VAZDUH / AIR t=140 OC ETIKETIRANJE LABELLING REZANJE CUTTING ZBIRNO PAKOVANJE PACKAGING Sl. MATERIJAL I METOD Za ispitivanje barijernih svojstava ambalažnih materijala i pravilnosti hermetizacije uzeti su sledeći uzorci: . U zavisnosti od zahteva proizvoda koji se pakuje kao karakteristični oblici ambalaže primenjuju se kesice ili posudice kod kojih se hermetizacija vrši termozavarivanje ambalažnih materijala (Heiss. 1980. O2. i dr.

6 6. 8.76 22.Gvozdenović i dr.60 22.23 6 23. Rezultati ispitivanja kvaliteta hermetizacije ambalažnih jedinica Da bi se konstatovalo da li je hermetizacija na liniji pakovanja kvalitetno izvedena.5 5. 4.8 5.3396A).56 26. 2007. 3. dok su na pozicijama 1 i 5 (sredine kraćih strana) najjači.8 6. s tim da su na pozicijama 9 i 10 (uzdužni var) vrednosti nešto veće. Sl.6 5.05 24. Sile kidanja vara(N/15mm) Table 3.8 5.27 23.2 6.45 30.22 27. 3500 Propustljivost gasova ..9 5. Tensile strength(N/15mm) Position / sample 1 2 3 4 5 1 31. Rezultati ispitivanja sile kidanja termovarova kod uzoraka kesica dati su u tabeli 2..0 18. Gasses permeability of upper and lower foil Rezultati su u skladi sa preporučenim literaturnim vrednostima za ovu vrstu ambalaže(Varsanyi. O2 i vazduha za uobičajene kombinacije koje se koriste za formiranje kesica date su na slici 3.0 4.43 4 15.Sile kidanja vara (N/15mm) Table 2.5 6. vidimo da su varovi najslabiji na pozicijama 2. Pravilnost zatvaranja-hermetičnost termovarova ispitana je penetracionim sredstvom (0. 4.8 6. 2007).320) i itegratorom (HEWLETT PACKARD .5 6. 2006.5% rastvor Rhodamina -B u etilenglikolmonoetiletru). 2006).53 2 31.25 24.52 27. Na pozicijama 3 i 7 (sredine dužih strana) su varovi srednje jačine.8 5.1 5.47 24.6 6. Tensile strength (N/15mm) Br. Gasses permeability of different packaging materials Rezultati su u skladi sa preporučenim literaturnim vrednostima za ovu vrstu ambalaže(Varsanyi. Uzeto je 3 puta po 5 uzoraka prazno zatvorenih ambalažnih jedinica od svakog tipa ambalaže.ćim gasnim hromatografom (GS . Propustljivost gasova gornje i donje folije Fig. ispitana je mikroporoznost formiranih termovarova i sile kidanja termovarova. Lazić i dr.7 5. oblik i tip zatvaranja ambalaže kao i najpovoljnije načine i uslove pakovanja.0 6. mora da obezbedi adekvatnu zaštitu nutritivnih vrednosti sadžaja i kvalitetnu održivost proizvoda. N2.6 6.43 29. odnosno propustljivost gasova ambalažnih materijala na CO2. Merenjem zatezne čvrstoće formiranih varova konstatovana je ujednačenost po pozicijama.39 29.0 15. Tabela 2. i prazno zatvorene ambalaže tipa posudica -gornja folija PA/PE (poliamid/polietilen) debljine 90 µm i donja folija PA/PE(poliamid/polietilen) debljine 150 µm. 6.0 10. 4. Sile kidanja vara ispitana je na aparatu INSTRON-4301.58 28. PTEP 12(2008) 1-2 29 .78 3 29.9 5.57 22.37 20. 1985. Rezultati ispitivanja sile kidanja termovarova kod uzoraka posudica dati su u tabeli 3.09 29. i dr. što znači da su varovi dobro formirani.0 6.61 29.86 29. Da bi se ovi zahtevi postigli.77 34.94 7 30. 2007.8 5. 1 2 3 Pozicija/ Position 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 6.0 20.54 24. Heiss. 120 Propustljivost gasova Gases permeability (ml/m2/24 h) 100 80 60 40 20 0 CO2 O2 N2 Vazduh Gasovi Gases Gornja folija Donja folija X Tabela 3.4 5.86 32.63 29.52 22. Gvozdenović i dr. Propustljivost gasova različitih ambalažnih materijala Fig. prema vrsti i osetljivosti proizvoda potrebno je primeniti optimalne vrste i kombinacije ambalažnih materijala.0 6.51 23. 1985.16 24.70 Ako razmotrimo jačinu vara po pozicijama. ZAKLJUČAK Ambalaža za pakovanje prehrambenih proizvoda pored zahteva dobre prezentacije upakovanog proizvoda u ambalaži.03 20.8 5.14 27.6 5. 1980.69 32.0 20.3 REZULTATI I DISKUSIJA Rezultati ispitivanja propustljivosti odabranih kombinacija ambalažnih materijala Rezultati barijernih svojstava folija .Gases permeability (ml/m2/24 h) 3000 2500 2000 1500 1000 500 0 CO2 O2 PE (95) OPP (20) OPPmet (20) OPP/OPP OPP/PE (20/50) OPPmet/PE (20/50) PET/OPPmet/PE (12/38/30) N2 Vazduh Gasovi Gases Sl. 1998./No. što ukazuje na dobro podešavanje zatvaranja pakerice i dobar kvalitet formiranih varova kod ambalaže tipa kesica. Za ispitivanje mikroporoznosti termovarova uzeti su uzorci prazno zatvorenih kesica izradjenih od kombinacije OPP/OPP (orijentisani polipropilen/ orijentisani polipropilen) debljine 20 µm.76 25.74 28.0 6.6 6.2 6.23 29.70 21.8 18.96 X 33. Rezultati ispitivanja propustljivost gasova za gornju i donju foliju dati su na slici 4.41 29.51 25.9 16. Heiss.9 20.0 6.92 30.4 5. 1980.99 5 28.52 26.54 23.0 5. 3. Lazić.24 27.34 34.1993.84 8 23. Ni kod jednog uzorka nije došlo do prodora penetracionog sredstva kroz var.

marketing. Tanja. [2] Curaković. Savremeno pakovanje 23(1982) 5. Proceedings. Vujković. Vera. Gordana. Marija. Savremeno pakovanje1 (1991) s.63-67. Sweden. M. 30 PTEP 12(2008) 1-2 . Tepić. IX Jugoslovenski Kongres o ishrani. Popov-Raljić. Vujković. 25(1998) 1. M: Ambalaža i njen uticaj na održivost sušenog voća i povrća. 1984. Curaković. M. Lazić. Filipčev. Jasna. [13] Gvozdenović. (2006).1981. s. s.399. Prag. LITERATURA [1] Curaković. 1993. Vera.s. prerada i plasman šljive i proizvoda od šljive". Novi Sad. pregledni rad. (Monografija). V. l3 . Lazić. Bojana. M. s. 291-301. [11] Gvozdenović. Jugoslovensko savetovanje "Proizvodnja. Ajka. Petrović.progam od značaja za nauku i tehnološki razvoj AP Vojvodine.s. San Francisco.1985. [12] Gvozdenović.VI Kongres o ishrani naroda Jugoslavije. Uvodni referat. 37(1996) 1-4.VI Kongres o ishrani naroda Jugoslavije. Romarić.l5. Novi Sad. New York.. Ikonić. Vera: Ambalaža. I: Zaštitne osobine ambalaže za pakovanje hrane. Jasna. Jasna. 257-268.3. Tasić. BTN 371013. R. R. s. I: Primena kombinovanih ambalažnih materijala za pakovanje dehidriranih proizvoda. Gvozdenović. S. 26-29. Pakovanje pekarskih proizvoda korišenjem modifikovane atmosfere. Acta Alimentaria. Influence of Protective Characteristics of Packaging Material on Packed Dried Fruits. I: Packed food quality changes during storage. Hrana i ishrana. Žito-Hleb. Savremeno pakovanje 23(1982)5.38 . Vera. Jasna: Aseptičko pakovanje u prehrambenoj industriji. Ljiljana. Novi Sad. Gvozdenović.397. 11th International Chemical Equipment Desing and Automation. Novi Sad. Quality and Safety. M. 20-24. Jasna. 1987. M. [17] Lazić. M. Aljilji. Bodroža-olarov. Tomović. (1980): Verpackung von Lebensmitteln. Tylosand. Vera. Paper presented at Symposium on aseptic Processing and Packaging of Foods. Novi Sad. 17-21. M. Curaković. CHISA 93’. I International Congress. [6] Gvozdenović.3. 306. Springer Verlag. Vujković. Jasna. [7] Gvozdenović. s. Jasna: Uticaj osobina semipermeabilne višeslojne ambalaže na promene kvaliteta praha maline.2008. Barselona. Jasna: Karakteristike i mogućnosti primene kombi doza za pakovanje raznih vrsta proizvoda. s. Jasna.249. Lazić. Food Chemistry 70 (2000). Novi Sad. Jasna. [5] Gvozdenović. M: The Influence of Packaging and Storage Time Colour of Dehydrated Raspberry. Aleksandra. Vera. 29(1988) 2. 560. 24(1995) 3. Tehnološki fakultet. Doktorski disertacija. Lazić. Curaković. Savremeno pakovanje. Curaković. M. [14] Hanlon. Gvozdenović.21-28. 20-24. Prihvaćeno: 24. I: Influence of semipermeability of packaging materials and packagings on the atmosfere in the packaging. [3] Gvozdenović. Nataša. London. Tehnološki fakultet. Kotor.NAPOMENA: Rezultati istraživačkog rada su nastali zahvaljujući finansiranju Ministarstva nauke i zaštite životne sredine Republike Srbije.54 . p. Curaković. (1993). Food Technology. Vera. plasman. Lazić. (2007) s. [16] Lazić. s. Vujković. Svrzić. Gordana: Effects of packaging materials and storage time on the quality of sensitive food products. Proceedings. Jasna. Svrzić. Stoiljković. Academic Press. [9] Gvozdenović. Jasna. Curaković. Curaković. XI Symposium NODA. Gvozdenović. Zbornik izvoda radova. [19] Varsanyi. Lazić.. Džinić. Jovanka. I WorldCongress of Public Healt Nutrition Society.pod nazivom Tehnologija salatnih preliva i salata na bazi majoneza i projekta 114-451-005665/2. I: Primena kombinovanih ambalažnih materijala za pakovanje dehidriranih proizvoda. Primljeno: 20. Magistarski rad.. Acta periodica Technologica.(2007). Jasna: Ispitivanje podobnosti kompleksnih ambalažnih materijala i ambalaže za pakovanje instant paradajza. P: Packaging materials and conditions for packing of fresh meat. projekta evidencionog broja BTN 341002 B pod nazivom" Proizvodi od sušenog voća". Jasna.2008. [4] Gvozdenović. Berlin-Heidelberg-New York. Jasna. Vera. Jasna.s.58-65. Tehnološki fakultet. [10] Gvozdenović. Gvozdenović. Koštunići (2001). [18] Tadić.s. [8] Gvozdenović. Curaković M: Investigation of caracteristic Colour Stability of Powdered Orange Base Juice. [15] Heiss. Jasna: Handbook of package engineering.

Zemljište je imalo visoki kapilarni uspon. Za veće dubine za varijante sa oranjem na srednju dubinu utvrđene su veće i ujednačenije vrednosti penetrometrijskog otpora. spring barley. Sadržaj humusa je bio srednji (cca 2. Celovitom analizom izmerenih rezultata penetrometrijskog otpora za jari ječam utvrđeno je da za rast i razvoj biljaka. pH KCl se kretao oko 5. Da bi bilo moguće obuhvatiti promene u širokom opsegu različitih tehnologija obrade zemljišta i prihranjivanja na zemljištu tipa černozem.B.64 gcm-3. plitko oranje (do 0. pri čemu su se višegodišnji eksperimenty pomerali po ispitivanoj površini eksperimentalne baze. Za rešavanje zadatka korišćene su sledeće varijante obrade zemljišta: A – konvencionalna. reduced . Ključne reči: konzervacijske tehnologije. winter barley. oranje na srednju dubinu (0. while values determined for the system C were higher approximately by 100% at the depth from 15 to 40 cm. PTEP 12(2008) 1-2 31 . Rezultati merenja penetrometrijskog otpora u toku 2007. ukupna poroznost (Pc) u oraničnom sloju bila je 44 – 47% a u podoraničnom 42%. Higher and more uniform values of penetration resistance were found in greater depths in the variant with medium deep ploughing. SUMMARY The field trials were set up with spring barley (variety Nitran) and winter barley (variety Gerlach) and different soil tillage systems (conventional .16''321'' Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper PROMENE PENETROMETRIJSKOG OTPORA ZEMLJIŠTA PRI GAJENJU JAROG I OZIMNOG JEČMA KONZERVACIJSKIM TEHNOLOGIJAMA CHANGES IN SOIL PENETRATION RESISTANCE DURING SPRING AND WINTER BARLEY GROWING BY SOIL CONSERVATION TECHNOLOGIES Dr Jozef BAJLA Slovak University of Agriculture in Nitra. jari ječam. Za eksperimente sa ozimim ječmom sorte Gerlach u toku 2006. penetrometrijski otpor. results gained in trials with winter barley variety Gerlach in 2006 show uniform values of penetration resistance over all observed depths and tillage systems. with maize as a preceding crop and disc harrow as a tool. MATERIJAL I METOD Cilj istraživačkog projekta bilo je ispitivanje redukovane i konzervacijske tehnologije u proizvodnom sistemu ječma.C). ozimi ječam. p.18 – 0. godine pokazali su male razlike između tehnologija A i B. Results accomplished on penetration resistance in 2007 show small differences between tillage systems A and B. retencioni vodni kapacitet i nižu tačku venjenja.15 m). tehnologije A i B obezbeđuju bolje uslove. Furthermore.12 . uz očuvanje principa dugogodišnjeg održivog razvoja privređivanja. koje je ocenjeno penetrometrijskim otporom.2. B – redukovana. a za tehnologiju C bile su izmerene više vrednosti za približno 100% na dubini 15 do 40 cm. Rešenje sadržaja zadatka bilo je usmereno na pitanja gajenja novih sorti ječma u sistemu zemljište – biljka okruženje u zavisnosti od konvencionalnih i redukovanih konzervacijskih načinima obrađivanja zemljišta. The overall analysis of gained results on penetration resistance indicates that soil tillage systems A and B provided better conditions for the growth and development of plants.31-33 UDK: 633. biologizacijom i ekonomizacijom najbitnijih agrotehničkih mera u sadejstu sa novim visokoproduktivnim sortama. godine utvrđene su ujednačene vrednosti penetrometrijskog otpora za sve merene dubine i sve ispitivane tehnologije obrade.58 – 2. Merena prava specifična masa zemljišta bila je u opsegu 2.A. U radu su navedeni okvirni rezultati ispitivanja redukovanih i konzervacijskih tehnologija uz poštovanje osnova stalno održivog razvoja privređivanja sa stanovišta promena u zemljišnom okruženju. U okviru polifaktorijalnih ogleda postavljenih na Ekstra-metalnoj bazi FABZ SPU za različite tehnologije obrade zemljišta i različite varijante prihranjivanja.0. kao i ostvarenog prinosa za izabrane sorte ječma. Key words: conservation technologies. Za tehnologiju C sa teškom tanjiračom čija je pretkultura bio kukuruz. The values of penetration resistance in the variant with minimum tillage. Sistem načina setve nije bio predmet ispitivanja u okviru sitnoparcelnih eksperimenata. B-redukovana i C-minimalna) utvrđeno je da varijante sa oranjem na srednju dubinu imale su veću rastresitost zemljišta na dubi većoj od 10 cm u poređenju sa redukovanim i minimalnim tehnologijama obrade. It was determined that soil loosening was greater at the depth of 10 cm in the variants with medium deep ploughing than in variants with reduced and minimum tillage.15 m). Slovak Republic REZIME U poljskim proizvodnim uslovima sa jarim ječmom (sorta Nitran) i ozimim ječmom (sorta Gerlach) pri različitim tehnologijama obrade (A-konvencionalna. prate se procesi koji utiču na prinos kod novih perspektivnih sorata ječma. minimum . izmerene su više vrednosti penetrometrijskog otpora za sve dubine u poređenju kad je pretkultura bila šećerna repa.20 m). C – minimalna. penetration resistance. Poljoprivredne kulture menjale su se po određenom poljoprivrednom ciklusu rotacije gajenih kultura. UVOD Ekonomski i ekološki održiva proizvodnja može da se realizuje samo uz poštovanje osnova ciljanog privređivanja na zemljištu u kombinaciji sa pravilnim gazdovanjem i čuvanjem prirodnih resursa. Povećanje prinosa poljoprivrednih kultura u sadašnje vreme moguće je samo racionalizacijom. Deo istraživačkog programa predstavlja praćenje promena stanja zemljišta sa pedološkog i biohemijskog gledišta. 1-2. were greater over all depths than in the same variant but with sugar beet as a preceding crop.Biblid: 1450-5029 (2008) 12.1 %). tanjiranje (0.

4 MPa. Nitran. koja je praćena u toku sve tri godine ispitivanja. resistance. za varijantu A izmerene su niže vrednosti penetrometrijskog otpora u površinskom sloju do 5 cm u odnosu na ostale varijante. godine merenja su izvedena dosta brzo nakon setve u veoma sličnim zemljišno-vodnim uslovima kao u toku 2006.2 MPa a za dibine iznad 40 cm dostizao je vrednosti čak 1. 2007 Penetrometrijski otpor. Merenja su izvedena u prolećnom periodu. resistance. i 2007.15 m za određivanje specifične mase prave i zapreminske i relativne vlažnosti zemljišta.5 3 2. MPa 1. i 2007. Rezultati merenja – jari ječam Nitran Fig. 2006 1-10 cm 2 1.Penetrometrijski otpor. merenja su izvedena pri višim vrednostima relativne vlažnosti zemljišta što je imalo uticaja i na izmerene vrednosti penetrometrijskog otpora zemljišta. Za veće dubine vrednosti penetrometrijskog otpora bile su takoreći izjednačene.98%. Mpa Penetr.2 1 0. Približno isti rezultati dobijeni su i za jari ječam koji je zasejan nakon kukuruza.74 gcm-3. godine. U toku 2005.7 MPa. pri čemu su uzimani uzorci zemljišta sa dubina 0. predloženog i propisanog Bajlom (1996). Već na osnovu navedenih rezultata uočava se da u toku 2006.27 do 1. Za veće dubine penetrometrijski otpor za varijante B i C imao je više vrednosti i dostigao je vrednosti 1.4 1. koja je praćena u 2006. i vlažnost zemljišta u granicama 16.4 do 21. 2005 Penetrometrijski otpor. uz maksimalnu vrednost takođe približno 1.cm-3. a za veće dubine registrovane su više vrednosti penetrometrijskog otpora. 1. Takođe je praćena i ozima sorta Gerlach.1 do 1. godine. MPa Merenja su izvedena nakon setve i u karakterističnim fazama razvoja biljaka. ocenjivane su sve varijante obrade.6 MPa. U toku 2007. a redukovana masa od 1. Za određivanje rezultata korišćenja je destriktivna statistika i grafička interpretacija zavisnosti penetrometrijskog otpora od dubine sonde.31 do 1. Pošto nije bilo moguće da se prate sve sorte jarog ječma. Za veće dubine došlo je do približavanja vrednosti penetrometrijskih otpora. a redukovana masa od 1.8 MPa. Prilikom merenja u usevu jarog ječma nakon kukuruza bile su za tehnologiju A izmerene praktično jednake vrednosti kao i za prethodni predusev.6 0. U toku ispitivanja posebna pažnja je posvećena da se izbegnu periodi kada nije bilo moguće zabosti penetrometar u zemljište. U toku 2006. Nitran. 1. za varijantu B samo 2 MPa a za varijantu C vrednost od 2. godine zapreminska masa zemljišta kretala se od 1. Xanadu i Ledi nisu registrovane statistički značajne rezlike. Na dubini približno 10 cm penetrometrijski otpor je imao više vrednosti čija vrednost je dostigla i do 2 MPa a za varijante B i C ove vrednosti su iznosile samo 1.2 MPa). nakon preduseva šećerna repa i kukuruz. Za jari ječam koji je posejan nakon šećerne repe.2 0 1-10 cm 11-20 cm 21-30 cm 1 2 Tehnologije obrade. i vlažnost zemljišta u granicama od 10. u površinskom sloju zemljišta izmerena razlika od 100% u korist varijante A (maksimalne vrednosti 1. kad je u varijanti sa predusevom kukuruz. Za uzimanje uzoraka zemljišta korišćeni su standardni cilindri po Kopeckom zapremine 100 cm3. na dubini 25 cm dostizao je vrednosti približno 1. za objekat ocenjivana izabrana je sorta Nitran. Za jari ječam zasejan nakon repe u površinskom sloju zemljišta do dubine 10 cm izmerene su niske vrednosti penetrometrijskog otpora za tehnologiju A. Određivanje specifične mase prave i zapreminske.10 – 0. Takođe je izvedeno nekoliko merenja za sorte Xanadu i Ledi. kao i relativne vlažnosti zemljišta izvedeno je gravimetrijski. pri tačno definisanim uslovima merenja.8 MPa.1 MPa za varijantu A i 2.8 MPa.8 0. Određivanje specifične mase prave i zapreminske i relativne vlažnosti zemljišta izvedeno je na osnovu odgovarajućih normi STN. redukovana (plitko oranje) i minimalna (tanjiranje). Za ocenjivanje rezultata izabrani su termini sa ujednačenim vrednostima vlažnosti zemljišta. Za varijantu sa pretkulturom šećerna repa. Prilikom ocenjivanja tehnologija pomoću penetrometrijskog otpora zemljišta ustanovljene su velike razlike između tehnologija obrade zemljišta (slika 1). godini.6 1.12 do 1. i 2007. resistance. za koji tehnologija A je imala izrazito niže vrednosti penetrometrijskog otpora u površinskom sloju do 5 cm. ali i pored toga u celom merenom profilu zadržala se razlika od cca 1 MPa. a za veće dubine se povećao na vrednost 0. Mpa Penetr.5 MPa (dubina 25 cm). Merenja su se odvijala u periodu od marta do juna. Measurements results – spring barley Nitran U toku 2006.6 do 14.5 2 1. Zapreminska masa zemljišta kretala se od 1. Za tehnologije B i C u površinskom sloju izmeren je penetrometrijski otpor od 1 MPa. Mpa Penetr.5 0 1 1-10 cm 11-20 cm 21-30 cm 2 Tehnolgije obrade.5 0 1 2 Tehnologije obrade. za varijantu A čak 3 MPa. što je u toku 2006. MPa 4 3. Na dubini do 10 cm izmerene su maksimalne vrednosti penetrometrijskog otpora zemljišta.15 MPa za varijantu C). Tillage tehnologies 3 Sl. godine i realizovano.2%. godine prilikom ocenjivanja razlika u stanju zemljišta među sortama jarog ječma Nitran. koje su poređene sa sortom Nitran. Tillage technologies 3 11-20 cm 21-30 cm REZULTATI I DISKUSIJA Prilikom posmatranja uticaja tehnologije obrade zemljišta posmatrane su tri varijante obrade zemljišta: konvencionalna (oranje na srednju dubinu).82 g. tako da je u toku narednog perioda posmatrana samo sotra Nitran. godine merenja su izvedena dosta kasno. 52 gcm-3. godine merenja su izvedena u prvoj polovini maja. i 2007. Za određivanje penetrometrijskog otpora korišćen je penetrometar tipa P–BDH 3A. s obzirom na dug sušni period nakon setve.5 1 0. U toku 2005. dok za dubine iznad 40 cm dostizao je vrednosti iznad 1. a za tehnologiju 32 PTEP 12(2008) 1-2 .4 0. Najveća razlika je registrovana između tehnologija A i C. 52 gcm-3. (svega 0.5 1 0. Tillage tehnologies 3 Nitran.

T. 311321. ZAKLJUČAK Polifaktorijalni ogledi sa ječmom pri različitim tehnologijama obrade zemljišta (konvencionalna. 446.4 0. No. Tillages technologies C 1-10 cm 11-20 cm 21-30 cm Sl. Značajnije razlike izmerene su u površinskim slojevima zemljišta do dubine 10 cm u korist redukovanih tehnologija. J. No.. In: J. Za tehnologiju C vrednosti penetrometrijskog otpora bile su niže i kretale su se oko vrednosti 1. ASAE Standards Year Book 1986. 1996. redukovana i minimalna) pokazuju da površine obrađene tehnologijom sa oranjem u većini slučajeva ostvaruju bolju usitnjenost zemljišta u dubinama do 10 cm u odnosu na redukovane tehnologije.. s. MPa 1. M: Metodika 2/1987. p. godine su bili značajno ujednačeniji. p. 2008 Penetrometrijski otpor. 38. tehn. resistance MPa 1. No. Prihvaćeno: 20. 1995.5 MPa. do 2004. [6] O´Sullivan. In: Acta technol. Rezultati merenja u toku 2007. na dubini od 25 cm kretao se od 1 do 1. D: Poboljšan prenosni konusni penetrometer sa digitalnim očitavan-jem. In: Rocz.2 0 A B Tehnologije obrade. Mpa Penetr. Na dubini do 10 cm utvrđen je penetrometrijski otpor za sve tehnologije od oko 0. Primljeno: 14. p.6 0.6 0.4 1. Razlike su se pojavile prilikom poređenja tehnologija. 24. Soil Sci. F. teh. Za jari ječam za redukovanu tehnologiju u toku vegetacije izmerene su niže vrednosti penetrometrijskog otpora i ujednačenije promene u odnosu na tehnologiju sa oranjem. Nauk Roln. Redukovane tehnologije imale su za celi opseg obrađivanog zemljišta niže vrednosti penetrometrijskog otpora u odnosu na tehnologiju sa oranjem.6 1. J.2 MPa). 22. [3] Bajla.8 0. godine možemo konstatovati da su dobijene približno iste zavisnosti promene penetrometrijskog otpora. z. Gligorić Radojka. da je ovakvo stanje posledica ekstremno tople zime bez izmrzavanja zemljišta do dubine 25 cm. J. 22.5 MPa.11-18. In: Savr. bile su samo malo niže u odnosu na ostale varijante. In: J.3 . Tillage technologies C 1-10 cm 11-20 cm 21-30 cm Specijalni slučaj bili su rezultati iz 2007. minimalni sistemi obrade imaće veće efekte na čuvanje vlage u zemljištu.4 1. MPa Penet.2 1 0. Hrubý. U navedenom periodu javile su se visoke temperature u prolećnom periodu a vrednost isparavanja vode kod redukovanih tehnologija bila je niža. Poređenjem merenja penetrometrijskog otpora za ozimi ječam pokazuje da za rast i razvoj biljaka povoljnije okruženje proizvode tehnologije A i B. Hrubý. SAU Nitra. ujednačenije promene penetrometrijskog otpora sa nižim vrednostima izmerene su takođe za redukovane tehnologije.137-148. V. LITERATURA [1] Bajla. P.. tj. godine. D: Techniques for measuring changes in the packing state and cone resistance of soil after the passage of wheels and tracks. poljopriv. ekonomski efekti biće još izraženiji.1987. [5] Nikolić. Furman. Prilikom poređenja rezultata trogodišnjeg istraživačkog perioda sa rezultatima istraživanjima u periodu od 2002. koje su naravno posledica pogoršane strukture zemljišta (slika 2). dok su tehnologije A i B pokazale sličnu promenu sa malim razlikama.7.3. 1987. Rezultati merenja – ozimni ječam Gerlach Fig. p. 9-16. Ako uzmemo u obzir da se prilikom minimalne obrade javljaju manji troškovi energije i uštede u vremenu pri izvođenju redukovanih tehnologija. Hrubý.C pri promeni penetrometrijskog otpora izmerene su nešto više vrednosti.7. Za tehnologiju C izmerene su vrednosti za 100% više za dubine od 15 do 40 cm. R. Z. Post. PTEP 12(2008) 1-2 33 .2.2 0 A B Tehnologije obrade. su se ovi rezultati ponovili i uprkos promenama vremena. Ovi rezultati pokazuju da u doba klimatskih promena i sa povećanim nedostatkom padavina u jugozapadnom regionu Republike Slovačke.. KTR PAN. 1973. D: Zastosowanie mikrokomputera do pomiarów penetrometricznych.3. Zágora. No.396-404.452.446..6 1. kad su izmerene značajne razlike u usitnjenosti gornjih vrsta zemljišta u korist tehnologije sa oranjem. do 2007. 38. a kol. M.4 0.2. Chábera. 61p. L: Uzroci i posled-nice prekomernog sabijanja zemljišta. U godinama od 2005. kada se koristi oranje na srednju dubinu ili plitko oranje. [2] Bajla.2008. p. Measurements results – winter barley Gerlach Prilikom praćenja ozimog ječma Gerlah u toku 2006.5 MPa a maksimalne vrednosti izmerene su na dubini od 40 cm (2. agric. Využití penetrometrických metod pro průzkum a projektování zúrodňovacích opatření. p.426.: Interpretation and presentation of cone resistance data in tillage and traffic studies. 1997. In: Savr. godine izmerene su velike razlike promene penetrometrijskog otpora. Najveće razlike su se pojavile u opsegu od 10 do 20 cm i pokazuju na neke specifične greške u sistemu obrade.2 1 0.8 0. In: VÚZZP Praha. Gerlach. koja se pojavljuje kao odlučujući faktor koji utiče na visinu prinosa. [7] Soane. resistance. D: Prenosný kužeľový penetrometer s digitálnym záznamníkom. Pretpostavljamo. Za veće dubine za tehnologiju sa oranjem je utvrđena viša neravnomernost penetrometrijskog otpora. Probl. Gerlach. Popović. Krakow. Soil Sci.2008. J. 2. Površinski sloj oranog zemljišta se pre prosušio od prekomerne vlažnosti zemljišta i formirana je povoljnija struktura zemljišta u poređenju sa redukovanim tehnologijama obrade.. 2007 Penetrometrijski otpor.8 1. Váchal. [4] Ehrlich. B. poljopriv. 2. Savin. [8] Standard ASABE: ASAE S 313.

iz reda devokrilaca Drosophila spp.) and the consequences of larvae feeding on dried fruits. sušenja.. na sušenim kajsijama od 21. Odrasle gusenice preobraze se u lutku na površini proizvoda. Najveće štete nastaju u izgledu suvog voća. već ako proizvodi stoje duže vreme. Najveći broj ispiljenih gusenica ostvaren je pri početnoj gustini od dva i tri para leptira. suvo grožđe. Tyrophagus longior Gerv. Lasioderma serricorne F. prodavnicama. u njima se često razvijaju insekti. 21000 Novi Sad. čuvanja u skladištima.. Anthrenus verbasci L. od svih izdvaja se bakrenasti moljac (Plodia interpunctella Hbn. kao najpolifagnija vrsta kod nas. Plodia interpunctella Hbn. Plodia interpunctella Hbn. suve kajsije. Ženka polaže jaja na površinu suvog voća u nabore. Cryptophagus laticollis Lucas. Plodia interpunctella Hbn.. Cilj ovog rada je bio da se ispita mogućnost razvića i razmnožavanja insekata u suvom voću. About 86 % of larvae fed for two weeks.. Posebno je istraživan potencijal razmnožavanja bakrenastog moljca. 1974) Na osnovu kriterijuma o kvalitetu uskladištenih poljoprivrednih proizvoda. najverovatnije bi se susreli sa problemom prisustva (posledicama ishrane) većine nabrojanih vrsta.. Iz tih razloga.6 eggs per pair (population density of 10 pairs) to 22. Pored toga što se hrani suvim voćem. T. Attagenus pellio L. Oryzaephilus surinamensis L. sa 100 grama suvog voća postavljena su imaga bakrenastog moljca u kopulaciji. Eklodirani leptiri (razdvojeni polovi). dried apricot. Karakteristično je za insekte koji se hrane na suvom voću da se njihovo razviće od jajeta do imaga odvija na površini proizvoda. zbog prisustva gusenica. stara jedan dan. Štete usled njihove ishrane su očigledne.7 dana pile se gusenice koje se hrane suvim voćem. Gubici u težini suvog voća su zanemarljivi. Although the number of larvae was great. Na smrtnost gusenica uticao je nagli pad vlažnosti proizvoda. zagađuje ga i za sobom ostavlja karakterističan zaprljan izgled. stari do 24 sata. castaneum Herbst.8 jaja/ paru (10 parova) do 78.34-36 UDK: 634. The loss of the dried fruit weight cased by insect feeding is insignificant. 1-2. brojnost gusenica naglo opada. Zbog povećane vlage često se javljaju grinje Carpoglyphus lactis L. suvom grožđu i kajsijama. The rapid decrease in product moisture affected the larval mortality. a iz reda leptira Nemapogon granella L. Nakon 3 ..4 jaja/ paru (dva para).4 eggs per pair (two pairs) in prunes. suve šljive. Fully grown larvae produce considerable webbing and coarse excreta. MATERIJAL I METOD RADA Mogućnost razvića i razmnožavanja bakrenastog moljca u suvim šljivama. The damage they do by feeding is enormous. Key words: dried fruit pests.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. hranljivi i sigurnosni.8 jaja/ paru (dva para). Ženke parova koje nisu postavljane „in copuli“ nisu polagale jaja ili su polagale jako mali broj. Da bi što veći broj leptira kopulirao. prune. a zatim. postavljen je ogled sa ovom vrstom na suvim šljivama. Ključne reči: štetni insekti suvog voća. i posledice ishrane gusenica u suvom voću. Obtained results indicate that the laying capacity ranged from 7. Vremenski gledano 86 % gusenica se hrani oko dve nedelje. Trogoderma inclusum Le Conte. The highest number of hatched larvae was developed at the initial population density of two and three pairs. u roku od nedelju dana. jer u slučaju proizvodnje veće količine suvog voća.8 jaja/ paru (jedan par) i na suvom grožđu od 21. Ipak. Na suvim šljivama zabeležena je nosivost od 7. ukusni.21 Originalni naučni rad Orginal Scientific paper ŠTETNI INSEKTI SUVOG VOĆA I GROŽĐA INSECT PESTS IN DRIED FRUITS AND RAISIN Dr Radmila ALMAŠI Poljoprivredni fakultet.8 eggs per pair (one pair) in dried apricot and from 21. Faktori koji definišu kvalitet proizvoda su pojavni ili vidljivi kvalitet. and then their number abruptly decreased during the third week. Necrobia rufipes Deg. 2006). results show that the average number of fully grown larvae. a zatim izleće leptir.8 eggs per pair (10 pairs) to 78.. Glycyphagus domesticus De Geer. Ipak. A special attention was paid to a breeding potential of Indian-meal moth (Plodia interpunctella Hbn. SUMMARY This research shows that some insect species can develop in dried fruits in our country. p. REZIME Ova istraživanja ukazuju na vrste insekata koje se mogu razvijati u suvom voću u našoj zemlji. U staklene posude. Manje su poznate štete koje prouzrokuju insekti na suvom voću. transporta. (Cangardel et Fleurat. Trg Dositeja Obradovića 8. I pored velikog broja gusenica.6 jaja/ paru (pri gustini populacije 10 parova) do 22. egzuvija. Postavljanje ogleda je bilo jako rastegnuto. Iz grupe sekundarnih štetočina Tribolium confusum Jacquelin duVal. Ephestia kuhniella Z (Almaši.6 jaja/ paru (pet parova) do 63. polovi su razdvajani u stadijumu gusenice. then from 21. lutaka i leptira mali. Gladon (2006) kvalitet voća i povrća definiše kao kombinaciju karakteristika koje daju proizvodu izvesnu vrednost za potrošače. Za to vreme za sobom ostavljaju svilenkast trag nalik na «paučinu» i zrnasti izmet. sastavni. Cryptolestes ferrugineus Stephens. rezultati su pokazali da je prosečan broj formiranih odraslih gusenica. which lowers the market value. Lathridius protensicollis Mannerheim. Losses caused by insects in dried fruits are difficult to estimate. UVOD Insekti dospevaju na suvo voće tokom sazrevanja na stablu. pupae and moths was small. do oko mesec dana.8 eggs per pair (two pairs) in raisins. raisin.6 eggs per pair (five pairs) to 63. u njima ne sme biti ni živih ni uginulih insekata. pakovanja. The most serious loss caused by insect infestation is in quality and appearance of dried fruits. izgriženosti i izmeta. grožđu i kajsijama ispitivana je u entomološkoj laboratoriji Poljoprivrednog fakulteta u Novom Sadu. domaćinstvima (ulaze u zapakovano suvo voće). Plodia interpunctella Hbn. Odrasle gusenice proizvode velike količine svilenkastih niti koje smanjuju tržišnu vrednost proizvoda.). Od primarnih insekata koji se razvijaju i razmnožavaju u skladištima iz reda tvrdokrilaca značajni su Carpophilus hemipterus L. Biologiju bakrenastog moljca proučavali su mnogi istraživači i ona je uglavnom poznata. jer je veoma mali broj leptira kopulirao. spajani su u jedan sud i u 34 PTEP 12(2008) 1-2 . u praksi nije uvek tako. Stadijum lutke traje oko nedelju dana. then in the presence of larvae and exuviae.

temperatura. Suve šljive i kajsije postaju tvrde i suve (nejestive i za čoveka). suvog grožđa 5. Number of eggs deposition Na osnovu atraktivnosti suvog voća za polaganje jaja najveći broj jaja položen je na suvim kajsijama i grožđu. formira se više lutaka i leptira na suvom grožđu. Bakrenasti moljac korišćen u ovom eksperimentu odgajan je u termostatu na 27 + 1 0C i relativnoj vlažnosti vazduha 40 – 60 %. postavljanje ogleda je trajalo oko dva meseca. 2. dva. grožđe i kajsije su kupljene u prodavnici. Svaki stepen početne gustine populacije leptira postavljen je u 12 ponavljanja. izmerena je težina suvog voća i izračunati su gubici u težini usled kaliranja i ishrane insekata. Ukoliko je veći broj ženki na jednom mestu one ne ostvaruju svoj potencijal ovipozicije. Sl. smrtnost u stadijumu jaja.6 jaja/jednom paru (kod gustine populacije 10 parova) do 22. Broj ispiljenih gusenica po jednom paru Fig.8 (dva para). Ova činjenica je otežavala pregled jaja. 1987). Najveća smrtnost nastupa posle 15 do 20 dana posle piljenja. Prosečan broj gusenica koje su se hranile na voću je različit (sl.6 (pet parova) do 63. Na slici 1 prikazana je nosivost ženki bakrenastog moljca u zavisnosti od početne gustine populacije leptira. 3. Ovde treba naglasiti da se posmatrala F1 generacija potomaka sa suvog voća.0 %. najviše su se gusenice hranile na suvim kajsijama. U eksperimentu je ispitivano pet različitih gustina populacije bakrenastog moljca (jedan. Number of hatching caterpillars/pair Sl. što se može opravdati nedostatkom prostora i malom količinom suvog voća po jedinici površine. Zapaženo je da i posle toliko dana gusenice uginu malih dimenzija. 2007). 1. Zbog dnevno neujednačenog broja parova. embriogeneza se završila u skoro 100 % jaja što znači da se isti procenat gusenica ispileo. 2). na sušenim kajsijama od 21. Celokupno gledano (sl. Pretpostavlja se da je ova štetočina značajnija u skladištima suvog voća gde se generacije razvijaju na suvom voću. a naročito gusenica.kopulaciji postavljani na suvo voće. lutke. pet i 10 parova). Kao rezultat ovoga. 3. Najveća smrtnost zabeležena je u stadijumu gusenice na svim vrstama sušenog voća. gusenica. relativna vlažnost vazduha. Potomstvo lutaka Fig. smrtnosti jaja. ali suvo voće brzo gubi vlagu na toj temperaturi. Na osnovu istraživanja Grosu (1975) ženke mogu položiti do 400 jaja. različitost hrane na kojoj se gusenice hrane (Almaši.4 (dva para).7 %. Posle prebrojavanja populacije svih razvojnih stadijuma insekata. a kajsija 19. 2. Suve šljive.8 (kod gustine populacije 10 parova) do 78.8 (jedan par) i na suvom grožđu od 21. Prosečna nosivost na 42 proizvoda iznosi 159 jaja (Almaši i sar. Na slici 4 prikazana je smrtnost razvojnih stadijuma bakrenastog moljca pri početnoj gustini populacije 2 para leptira. koje su veoma brzo uginjavale. Number of developed pupae (butterflies) Kolika će biti brojnost potomstva zavisi od nosivosti ženke. mada su temperaturni uslovi povoljni. 1. dok suvo grožđe ostaje dobre konzistencije i posle dužeg vremena čuvanja. REZULTATI I DISKUSIJA Na brojnost potomstva insekata i visinu štete na suvom voću utiče veliki broj faktora nosivost. 3) jako je mali broj izletelih leptira potomaka u odnosu na nosivost ženki. Najveći broj jaja položen je pri najmanjoj početnoj gustini populacije parova (jedan i dva para). ali ne navodi na kojim proizvodima. Sl. Na suvim šljivama zabeležena je nosivost 7. gusenica i lutaka. Pregledom jajnih horiona. Gledano u procentima. PTEP 12(2008) 1-2 35 . vlažnost proizvoda. tri. Vlažnost suvih šljiva pre postavljanja ogleda je bila 35. Uočava se i velika individualna razlika u broju položenih jaja na istoj hrani. Najveći broj ispiljenih gusenica je pri početnoj gustini od dva i tri para.9 %. suvom grožđu a najmanje na suvim šljivama. Nosivost ženki Fig.

Radmila. Fleurat. što smanjuje tržišnu vrednost suvog voća. 36 PTEP 12(2008) 1-2 . a ozbiljniji gubici nastaju u izgledu i kvalitetu proizvoda. Posle više od mesec dana. 1-5. Zbornik ZUPP. Štete usled njihove ishrane su očigledne. leptiributterflyes Stadijumi razvića / Development stages Sl.cel. 7-13. . . 5. NAPOMENA: Rezultati istraživačkog rada su nastali zahvaljujući finansiranju Ministarstva nauke i zaštite životne sredine Republike Srbije.3. . VIII Savetovanje o zaštiti bilja. grožđa i kajsija su zanemarljivi. relativna vlaga vazduha i temperatura je promenljiva. Na smrtnost gusenica uticala je najverovatnije vlaga proizvoda. P. Mortality of Indian Meal Moth (density at the begining two pairs) Posmatrajući uginuće gusenica na suvim šljivama (sl.111 . PTEP.D. 4. Bordeaux. (1975): Sos.100 90 suve šljive (prune) suve kajsije (dried apricot) suvo grožđe (raisin) Procenat smrtnosti (%) Percentage of mortality (%) 80 70 60 50 40 30 20 10 0 jaja-eggs gusenicecaterpillars lutke-pupae U prirodnim uslovima skladišta. koji prežive u skladištima. Babin Kuk. [2] Almaši Radmila. (1975): Insects on dried fruits.6 jaja/jednom paru (kod gustine populacije 10 parova) do 22.Na suvim šljivama zabeležena je nosivost od 7. D. T. kada su proizvodi prekriveni svilenkastim nitima. 1-27.Najveća smrtnost zabeležena je u stadijumu gusenice na svim vrstama sušenog voća. Mortality of caterpillars Na osnovu istraživanja Simmons and Nelson (1975) gusenice bakrenastog moljca se ne hrane u suvom voću ako je vlaga proizvoda ispod 10 %.4 % od težine. 182. and Nelson. [8] Simmons. Studi cercet biol.Procenat ispiljenih gusenica je skoro 100 %. (2006): Posle ubirajuće tehnologije za voće i povrće u SAD. Lepidoptera. Suvo grožđe se pokazalo pogodnije za celokupno razviće bakrenastog moljca i pri svim gustinama populacije dobijeni su leptiri (Almaši.C. 2006). 5) po danima uočava se da 86 % gusenica se hrani oko dve nedelje. Rezultati su pokazali da se ova vrsta razvija na svim proizvodima.) i oštećenost suvih šljiva. na sušenim kajsijama od 21. ali da postoji razlika u preživljavanju gusenica. Zaštita bilja. Dani Days 17 20 22 30 Sl. 27 (4): 327 . Bucuresti 10. u roku od nedelju dana.113. .6 (pet parova) do 63. With Engl. Posmatrajući razviće bakrenastog moljca na suvom grožđu.2008. Novi Sad. [5] Cangardel. nalik na paučinu i kada se na površini kreću odrasle gusenice koje traže mesto za preobražaj u lutku. Ž. Phycitidae). Les cahiers. što ukazuje na nedostatak hranljivih elemenata u suvom voću. Rom. uočava se da ovaj proizvod omogućuje nešto bolje razviće gusenica nego suve šljive i kajsije. 1-2. najčešće kasno primeti. Uočava se i velika individualna razlika u broju položenih jaja na istoj hrani. 389 . je dovoljan da se generacija obnovi i nastanu štete. United States Department of Agriculture. Stef. u roku od nedelju dana. F. Veljković Olivera (2006): Mogućnost razvića. 4. ZAKLJUČAK Na osnovu dobijenih rezultata može se zaključiti: . Prihvaćeno: 18. na suvom grožđu preživelo je svega 2 % lutaka u odnosu na položena jaja. a zatim.3. izmeta i svilenkastih niti na površini proizvoda) i kvalitetu. Agriculture Handbook 464. Kupljene suve šljive imale su vlagu oko 35 %. Smrtnost gusenica Fig. 5.. (1987): Uticaj režima ishrane na fekunditet i fertilitet bakrenastog moljca (Plodia interpunctella Hbn. Najveći broj ispiljenih gusenica je pri početnoj gustini od dva i tri para. [7] Grosu. Summ. Poljoprivredni fakultet Novi Sad.8 (dva para). Beograd. Pri temperaturi 27+1 0C i 40 – 60 % relativne vlažnosti vazduha. H. brojnost im naglo opada. Smrtnost bakrenastog moljca (početna gustina populacije dva para) Fig. Kao rezultat ovoga formira se više lutaka i leptira na suvom grožđu. projekta evidencionog broja BTN-341002 pod nazivom «Proizvodi od sušenog voća» u okviru «Nacionalnog programa biotehnologije i agroindustrije». 19 . a ozbiljniji gubici nastaju u izgledu (prisustvo gusenica. Gusenice uginu malih dimenzija. brojnost populacije bakrenastog moljca (Plodia interpunctella Hbn.6 % (Almaši. Zlatibor.397. te u letnjim mesecima može doći do prenamnoženja ove vrste. Srdić. S. Letopis naučnih radova 1. Mare Nr. [3] Almaši Radmila (2006): Štetočine uskladištenog suvog voća.316. R.8 (jedan par) i na suvom grožđu od 21. str.2008. Stojanović. egzuvija. a zatim.6 %).8 (kod gustine populacije 10 parova) do 78. Suve šljive i kajsije postaju tvrde i suve (nejestive i za čoveka) dok suvo grožđe ostaje dobre konzistencije i posle dužeg vremena čuvanja. što smanjuje tržišnu vrednost suvog voća. 2006).21. 86 % gusenica se hrani oko dve nedelje.4 (dva para). izgubile su u proseku 29. Na osnovu rezultata ovih istraživanja gubici u težini suvih šljiva. Uzrok uginuća gusenica je najverovatnije vlaga suvog voća. H. 309 .Najveći broj jaja položen je na suvim kajsijama i grožđu i pri najmanjoj početnoj gustini populacije parova (jedan i dva para). godina 30. 232. Zato se njen napad.). Washington. 100 90 suve šljive (prune) Procenat smrtnosti (%) Percentage of mortality (%) 80 70 60 50 40 30 20 10 0 5 10 12 15 LITERATURA [1] Almaši.) na suhom voću. Veljković. (1974): Les insectes et acariens ravageurs du pruneau stocke. (poster) Zbornik rezimea. Primljeno: 11.Gubici u težini suvog voća su zanemarljivi. brojnost gusenica naglo opada. [4] Almaši Radmila (2007): Štetnost i razviće bakrenastog moljca (Plodia interpunctella Hbn. [6] Gladon. te je vlaga suvih šljiva iznosila 5.329 (in Rom. bez obzira što su čuvane pod istim uslovima.. bez obzira što je vlaga suvog grožđa ispod 10 % (5. Međutim i 2 % leptira. Smrtnost gusenica nastupa već nekoliko dana posle piljenja.

seed quality. dok je krupnije frakcije semena bilo 14. osetljiva i znatno skuplja od merkantilne proizvodnje. in order to achieve higher yields and better seed quality. while the ramining 83% of this production (1.8. Masa 1000 semena je u najvećem stepenu uslovljena genetičkim svojstvima roditeljskih komponenata hibrida. ing. larger seed fractions (< 8. Krupnije frakcije semena (< 8. maize hybrid ZP 341. Legislative regulations related to this field very precisely determine quality conditions that have to be fulfilled in order to move seed into market. yield. Za domaće tržište ZP setvena jedinica je 25. GODINI THE ANALYSIS OF SEED PRODUCTION OF SOME ZP MAIZE HYBRIDS IN 2007 Dr Milovan PAVLOV.971 kg/ha.5 g.5 . pokazalao se da i tehnologija gajenja ima uticaja.3 g. ZP 434. Prosečan prinos hibrida ZP 434 na 1 266 ha bio je 2.309 kg/ha. The average yield of the hybrid ZP 434 on 1.5%.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. blagovremena obrada zemljišta. sa masom 1000 semena 269. ing. The analysis of seed produced by 24 different seed growers was performed in 2007 with three most important ZP maize hybrids: ZP 341.615 kg/ha. Prosečan prinos hibrida ZP 341 na 266 ha bio je 2. On the other hand.573 ha) were performed under dry land farming conditions.5 % of the total yield.5– 8. SUMMARY The maize seed production is much more complex.15:631. važno je da ono ima i odgovarajuću masu 1000 semena.573 ha (83 %) u suvom ratarenju. Approximately 17% of this production (315 ha) were carried out under irrigation conditiona.971 kg ha-1. Zatim se vrši ujednačavanje semena preko sita 8.4 g made 47.615 kg ha-1. ZP 677.309 kg ha-1. Therefore a special attention should be paid during the whole process of the seed production. Zoran STANIŠIĆ dipl. prinos.5% of the total yield. hence the share of seed fractions in the total yield and 1000-seed weight were affected.266 ha was 2. Smaller fractions with the average 1000-seed weight of 268.5 – 8.3 . Smaller fractions (6. a njena masa 1000 semena 282. Od ukupnog prinosa sitnija frakcija semena bila je zastupljena sa 48. a masa 1000 semena 333. while larger seed fractions with the average 1000-seed weight of 344. Od ukupnog prinosa sitnije frakcije semena (6. PTEP 12(2008) 1-2 37 .3 g made 52.3 mm i dobija se sitnija frakcija veličine 6. The average yield of the hybrid ZP 341 on 266 ha was 2. zakonska regulativa iz ove oblasti striktno propisuje uslove kvaliteta. godini kod 24 proizvođača.11 mm. praksa je pokazala da je seme dovoljno ujednačeno ako se kalibrira u dve frakcije.3 g made 51. dovoljna količina upotrebljenih mineralnih đubriva. It was determined that the yield was significantly lower under conditions of dry land farming. 1000-seed weight. hibrid kukuruza ZP 341. Takvo seme ima dovoljnu količinu rezernih hranljivih materija za početni razvoj klice. ZP 434. što je posebno važno ukoliko uslovi u vreme klijanja i nicanja nisu baš povoljni.5%. 1-2.3 g. Ključne reči: kukuruz. navodnjavanje i povoljni klimatski uslovi u toku vegetacije obezbeđuju da se ostvari krupnije seme.3 – 11 mm) bilo je 47. neophodnih da bi seme moglo da bude stavljeno u promet.5% of the total yield. što se odrazilo na zastupljenost frakcija semena u ukupnom prinosu i masi 1000 semena.53.5 .7 % of the total yield. The average yield of the hybrid ZP 677 on 365 ha was 2. mr Jelena SRDIĆ Institut za kukuruz «Zemun Polje». Osim toga.3 mm) bilo je 52. dr Živorad VIDENOVIĆ. ZP 434 i ZP 677 u 2007.7%. optimalna gustina useva.3 g made 85. Tehnologija dorade ZP semena podrazumeva da se seme posle krunjenja primarno doradi na sitima od 6. while larger seed fractions with the average 1000-seed weight of 333. a to znači plodna parcela. pakovanje semena danas se obavlja u setvenim jedinicama pa postoji interes da njihova masa bude optimalna. Prosečan prinos hibrida ZP 677 na 365 ha bio je 2. Beograd-Zemun REZIME Proizvodnja semena kukuruza je veoma složena. Međutim.01''2007'' Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper ANALIZA PROIZVODNJE SEMENA NEKIH ZP HIBRIDA KUKURUZA U 2007.5%. p.000 semena. Smaller fractions with the average 1000-seed weight of 282. ing.3 mm) with the average 1000-seed weight of 269. Dalje je moguće kalibriranje na okrugle i pljosnate frakcije semena. Analiza proizvodnje semena izvršena je za 3 najznačajnija ZP hibrida kukuruza: ZP 341. Naime. Manji deo ove proizvodnje bio je u uslovima navodnjavanja (315 ha ili 17%).3–11 mm) with the average 1000-seed weight of 342. Nebojša RADOSAVLJEVIĆ dipl. masa 1000 semena. ne događa se više da razlika u broju semena između iste mase različitih hibrida kukuruza bude i do 30%.3 g.3 mm i krupnija frakcija veličine < 8.5% of the total yield. Naime.4 g. Krupnija frakcija semena obuhvatila je 51. na to da li će biti veća ili manja masa 1000 semena.4 g.5 % i masom 1000 semena od 342. kvalitet semena. ZP 434 and ZP 677. ZP 677.11mm. Key words: maize.5 % of the total yield.37-40 UDK: 633. Zbog toga se ovoj proizvodnji posvećuje posebna pažnja u cilju ostvarivanja većih prinosa i kvalitetnijeg semena.5 g made 14.4 g made 52. UVOD Pored toga što je u proizvodnji semena veoma bitno ostvariti visok prinos i da je seme kvalitetno. sensitive and expense than the commercial maize production. Na taj način kupci vrlo precizno mogu da odrede potrebnu količinu semena za setvu po jedinici površine. Sitnije frakcije semena bilo je 85. Utvrđeno je da su prinosi znatno manji u suvom ratarenju.3% i imala masu 1000 semena 268. Jovan PEŠIĆ dipl. a preostalih 1. Međutim.000 semena a za izvoz uglavnom 75. Tako na primer visok nivo tehnologije gajenja. sa masom 1000 semena od 344. soja kao dokazano najpovoljniji predusev.

1) pokazuju da je u navodnjavanju ostvaren prinos semena hibrida ZP 341 na 30 ha od 3. 2. Manji deo ove proizvodnje bio je u uslovima navodnjavanja. i 3. Zemljišta na kojima je obavljena proizvodnja semena bilo je različitih fizičko hemijskih osobina. kg Irigation kg/ha % Total yield kg ne no 3.858 2. na sitnu frakciju 16 6. Ukoliko je neki proizvođač imao više partija istog hibrida kukuruza. izvršena je analiza proizvodnje za 3 ZP hibrida kukurza: ZP 341.3 – 11mm. Proizvođač Producer AD „Sanad” Vrbas „S. naročito kada se koriste mehaničke sejalice. kg Irigation kg/ha % Total yield kg da yes da yes da ne ne ne ne ne ne ne yes no no no no no no no 4. Seed production of maize hybrid ZP 341 in the year 2007.116 195. Proizvodnja semena hibrida kukuruza ZP 434 u 2007.090 434.3 mm i < 8. Takav kvalitet 11 semena je neophodno obezbediti (Milošević Mirjana i sar.Ovakav sistem dorade semena posebno je važan za pravilnu setvu. ZP 434 i ZP 677 u 2007. To se događa kada je seme različitih veličina. Osim toga.678 MATERIJAL I METOD RADA U 2007. U cilju utvrđivanja delovanja različiti ekoloških i proizvodnih faktora na nivo prinosa. Sadržaj vlage 4 zrna pri berbi bio je u granicama od 44 – 23%. Tabela 2.385 2. uglavnom koriste najplodnije parcele.237 1. što zaključcima daje vrlo veliku pouzdanost. što je za 1. a druge lošije razvijene. godini Table 1.475 375.745 74. Utvrđeno je da je procentualno učešće frakcija semena 6.760 100 ne no 3.3 – 11 mm u ukupnom prinosu i masa 1000 semena bila veoma različita kod ispitivanih hibrida kukuruza i da je zavisila od uslova proizvodnje. Prosečan prinos ovog hibrida na 266 ha bio je 2.733 2.936 1. prikazani su u tabelama 1.859 130.573 ha (83%) bez navodnjavanja.733kg/ha. Prinos Yield Ukupna proizv.280 107. što je imalo uticaja na nivo ne no ne no ne no ne no ne no ne no - x 38 PTEP 12(2008) 1-2 . Nakon toga je izvršeno kalibriranje. prinosa. REZULTATI I DISKUSIJA Rezultati ostvarenog prinosa semena hibrida kukuruza: ZP 341.615 kg/ha.297 2. 2005 i Pavlov i sar.DP "Budućnost” Σ/ ha 90 30 86 60 266 Navodnj. Ispitivanja kvaliteta semena pokazala su da sve proizvedene količine semena imaju vrlo 10 visoke vrednosti klijanja i energije klijanja.799 2. godini.Kovačević” AD „Maglić” AD N.611kg/ha. Na oblik i veličinu zrna ima uticaja i položaj zrna na klipu. gde je utvrđeno da su prinosi u proseku znatno veći od suvog ratarenja.758 2. Biološki gledano zrna na sredini klipa se najbolje ishranjuju te su i najrazvijenija.400 162. Ove analize izvršene su na osnovu proizvodnje na 1.787 2. a u suvom ratarenju na 60 ha u Bačkoj Palanci DP „Budućnost” prinos je bio 1.888 ha.779 1. odnosno 48% manje. 2 Berba je obavljena kombajnima tipa Burgon na 90% 3 površina i na 10% vučenim beračima Zmaj.075 92 276. 12 2005 i Ivanović Dragica i sar.130 154.752.615 69 52 198.524 3.5-11 mm.266 Navodnj. tako što je seme podeljeno na situ veličine 8.206 93. od onog gde su neke biljke bolje. Proizvođač Producer Nadalj OZZ„Nadalj” Vrbas „S.435 1. udeo sitnije i krupnije frakcije semena u ukupnom prinosu i masu 1000 semena. 2005). Od ukupne proizvodnje 315 ha (17%) bilo je u uslovima navodnjavanja i 1. od njih je napravljen prosečan 15 uzorak.344 kg/ha kod proizvođača Vrbas „S. Poseban nedostatak okruglih zrna je u tome što se u postupku dorade u većem stepenu povređuje klica. ZP 434 kod 16 proizvođača i ZP 677 kod 4 proizvođača na površini od 1 888 ha. Prinos Yield Ukupna proizv. zbog takvog semena usev je ujednačen prilikom nicanja i porasta što se u krajnjoj liniji pozitivno odražava i na prinos. Svaki od ovih proizvođača primenjivao je neki vid svoje 1 tehnologije gajenja. Zatim je obavljeno krunjenje i 8 primarna dorada semena na sitima 6. godini Table 2.529 2.3 mm. Seed production of maize hybrid ZP 434 in the year 2007. 6 Kukuruz je transportovan odmah na sušenje u doradne centare.444 104. Proizvodnja semena hibrida kukuruza ZP 341 u 2007.867 179.353 131. Orahovo AD „Sanad” DOO „Sokolac” OZZTovariševo „Livade” ZZ Sivac ZZ Srbobran PP Ratkovo AD Bački Sivac PP Plantaža Borkovac Rum AD B. Različite frakcije semena imaju istu genetičku informaciju i nije utvrđena razlika u prinosu između njih.5 – 8. Videnović 1987. godini analizirana je proizvodnja semena 3 ZP hibrida kukurza: ZP 341 kod 4 proizvođača. Kovačević”.704 129.Despotovac „Agrokop”ADR uma Bačka P. treba imati na umu da se za proizvodnju semena. pa su tako zrna na vrhu i u osnovi klipa okruglasta a u sredini pljosnata. Okrugla zrna se javljaju u većem stepenu kada oplodnja nije potpuna. Meteorološke prilike su u 2007.900 295.971 1. Sušenje je obavljeno na temperaturi od 30-42 °C u 7 vremenu od 60-80h.309 100 73 66 27 26 36 39 48 62 63 45 54 43 39 34 62 90.000 679.322 ne no ne no 2. godini bile veoma nepovoljne za proizvodnju semenskog kukuruza.344 100.173 1.Kovaćević” Sivac AD „Bačka” Bačka P. Formirane su 9 partije od 20 t semena.470 50. što je imalo veoma velikog uticaja na prinos.307 1.3 mm i krupnu frakcija < 8. U toj fazi je 5 kukuruz u punoj fiziološkoj zrelosti (Pavlov i sar.5 8.698 147. 2005) U cilju utvrđivanja udela frakcija semena u ukupnom 13 prinosu i njihove mase 1000 semena izvršeno je uzorkovanje tako što je od svake partije od 20 t uzeto po 10 14 kg semena.054 2.526 1 2 3 4 x Podaci (tab.649 1. Tabela 1.DP "Budućnost” OZZ„Jedinstvo” Kraljevci Σ/ ha 20 114 44 60 80 109 84 60 70 152 79 44 80 166 86 18 1. Na svim površinama primenjena je uobičajena tehnologija gajenja semenskog kukuruza. jer je njen položaj takav da do povreda lako dolazi. ZP 434 i ZP 677 kod 24 proizvođača u 2007.152 2. Međitim. Ovo se prvenstveno odnosi na to da je ujednačen usev u porastu prinosniji.

jer je hibrid ZP 677 na 161ha imao prinos od 5.5%).8 t (51.351 kg/ha rečito ukazuje na doprinos navonjavanja povećanju proizvodnje semena. Proizvodnja semena hibrida kukuruza ZP 677 u 2007.3mm Masa 1000 Prinos Frakc.3 Frakcija / Fraction < 8 3-11mm Masa 1000 Prinos Frakc. odnosno svega 26% od najvećeg ostvarenog prinosa. Tabela 4.58.0 x 1434.5% ukupnog prinosa.% sem. Analysis of 1000 seed weight for maize hybrid ZP 434 produced in 2007.Kovaćević” AD „Sanad” ZZ Sivac B. seed weight 54 142.5%. Prosečan prinos ovog hibrida na 1. 2) vidi se da je najveći prinos semena hibrida ZP 434 ostvaren na 20 ha kod OZZ „Nadalj” u uslovoma navodnjavanja od 4. Pal.7 7 * = Navodnjavanje/Irigation Podaci (tabela 5) pokazuju da je od ukupnog prinosa sitnije frakcije semena bilo 1. odnosno 333.266 ha bio je 2. „Livade” ZZ Sivac PP Ratkovo AD Bački Sivac PP Pl.803 kg/ha.5 g.1 94. Razlika mase semena između ove dve frakcije semena bila je 72. weight weight Nadalj 37.3 ” AD N. Razlika mase semena između ove dve frakcije semena bila je 75.3 mm bilo 355. sem. odnosno 65% manje kod ZZ „Turija”.3 g.3 g.6. što čini 85.7 Orahovo 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 AD „Sanad” DOO „Sokolac” OZZ Tovar. a krupnije frakcije isto tako 342.967 Tabela 5.3 1* 2* AD „Maglić” 64. Kod hibrida ZP 677 sasvim je drugačije.6 73. Analysis of 1000 seed weight for maize hybrid ZP 341 produced in 2007. 6) pokazuju da je ukupno bilo 1.2 63.3 – 11 mm bilo je 324.2 70. Palanka DP"Budućnost” Σ/ x Podaci (tab.3 133. 1000seed Yield . Kovačević”. a krupnije 14.6 t (14. jer je učešće sitnije frakcije u ukupnom prinosu 85. 51.152 kg/ha kod „S. a njena masa 1000 semena iznosila je prosečno 333.4 46 48 46 50 47.6 29.070. prikazano je u tabelama 4.3%). Krupnije frakcije semena < 8.4 g.011 kg/ha. ZZ„Jedinstvo ”Kralj. Analiza mase 1000 semena hibrida kukuruza ZP 434 proizvedenog u 2007.3 g.2 59 346 OZZ„Nadalj” 50 50 69 69 42 46 55 53 39 43 41 39 59 44 32 48.Borkovac Ruma AD B. Vrbas a na 70 ha u suvom ratarenju 1.6 76. Analiza mase 1000 semena hibrida kukuruza ZP 341 proizvedenog u 2007. Frakcija / Fraction . g Fract 1000seed Yield Fract. 2004 i Pavlov i sar. Irigation da yes ne no ne no ne no Prinos kg/ha 5.8 106. Razlika mase semena između ove dve frakcije bila je 51.2 92.Kovačević 188.1 t (52.6 120. g t % 1000 Yield Fract.1 44.9 g (28.280 2. Krupnije frakcija semena < 8.1 355.7%).195 91. Seed production of maize hybrid ZP 677 in the year 2007.9 187.3 174.3% i 52.0 x 356 Podaci (tab.3 – 11 mm u ukupnoj masi semena.5%.3 mm i krupnije frakcije semena veličine < 8.5 g.9 58.8 169.9 92.5%). 5 i 6. .309kg/ha.5%) odnosno (47. Σ/ 64.567 51 35 44 225.5 – 8. Zastupljenost sitnije frakcije semena veličine 6. 3) veoma uverljivo u dokazuju efekat navodnjavanja.431. g t % t sem.3 68.317. sem. prosečno 342.Kovačević” Institut Zemun 85 Polje ZZ „Turija” 70 „Agroseme” 40 Kovilj Σ/ ZZ Srbobran 104.2 g (18%).5 79. dok je masa 1000 zrna iznosila 282.1 58.1 70.173 kg/ha kod AD „Sanad”-a.1 1318.5% i 47.9 Vrbas 3* „S.5 265 278 264 270 269.9 t (48. Krupnije frakcije semena bilo je 201.803 2. 4 50. godini Table 4.0 g i 344.271.9 324.153 2.200 1.4 g.Iz podataka (tab. a njegova masa 1000 semena bila je u proseku 269. 2007. Proizvođač Producer 1 2 3 4 Vrbas „S. što je za 3.3 41 276 53. Ako se posmatra prosečno učešće sitnije i krupnije frakcije semena hibrida ZP 341 i ZP 434 ono je vrlo približno (52.3 g. sa masom 1000 semena. sa masom 1000 semena prosečno 282.3 g. 1 Vrbas 161 „S. % kg Total yield kg 100 829.597 kg/ha a kod svih ostalih u suvom ratarenju 2.5 – 8.4 65.3 50 50 31 31 58 54 45 47 61 57 59 61 41 56 54 342 344 319 338 364 356 332 347 357 351 341 338 341 339 353 344. Proizvođač Producer 1 2 3 4 ha Navodnj.1 t sitnije frakcije semena. 4) pokazuju da je od ukupnog prinosa sitnije frakcije semena 6.4 g. Slične rezultate dobili su Pavlov i sar.1 60.1 34.1 265. Podaci (tab.3 g i 268.3mm < 8. i masa 1000 semena. Takođe je i masa 1000 semena sitne frakcije ovih hibrida imala slične vrednosti 269.7 g (27 %). Tabela 3. godini Table 5.000 126. d weight 46.350kg. Prosečan prinos ovog hibrida na 365 ha bio je 2.6 23. PTEP 12(2008) 1-2 39 .3%) a njihova masa 1000 semena bila je u proseku 268.Despotovac „Agrokop”A DRuma DP Budućnost B.647 1.5%).5-8.971 Yield Ukupna proizv. Ova razlika od 3.524 kg/ha.4 t (47.7%) a njihova masa 1000 semena iznosila je prosečno 344.971 kg/ha.3 91.3 269 268 247 254 285 277 264 269 263 272 266 278 266 278 263 268.2 52. Frakcija/Fraction Frakcija / Fraction 6.3-11mm Masa Proizvođač Frakc Masa 1000 1000 Prinos Producer Prinos Frakc.4 16. a najmanji na 80 ha od 1.1 54 52 54 50 52.3 51.5 341 349 342 336 342.3 103. godini Table 3. Prosečan prinos kod tri proizvođača koji su primenjivali navodnjavanje iznosio je 3. g t % 1000see Yield Fract.3– 11 mm bilo je 1.

Tabela 6. Analiza mase 1000 semena hibrida kukuruza ZP 677 proizvedenog u 2007. godini Table 6. Analysis of 1000 seed weight for maize hybrid ZP 677 produced in 2007.
Frakcija /Fraction 6,5-8,3mm Masa 1000 Prinos Frakc. Prinos Frakc. % sem. g t % t 1000seed Fract. Yield Fract. Yield weight 83 82 87 90 85,5 291 280 291 267 282,3 141,8 16,5 30,1 13,2 201,6 17 18 13 10 14,5

Proizvođač Producer

kod proizvođača „Sava Kovačević”- Vrbas, a na 70 ha u suvom ratarenju kod ZZ „Turija”, 1.803 kg/ha, što je za 3.350 kg, odnosno 65% manje. Od ukupnog prinosa, frakcije semena veličine 6,5 – 8,3 mm bilo je 1.070,1 t (85,5%) i masa 1000 semena 282,3 g. Krupnije frakcije semena < 8,3 – 11 mm bilo je Frakcija /Fraction 201,6 (14,5%) a masa 1000 semena 333,5 g. < 8,3-11mm
Masa 1000 sem. g 1000seed weight 380 350 314 290 333,5

LITERATURA
[1] Ivanović Dragica, Milivojević Marija, Stojadinović Jasmina, Vujinović Jasna: Production, processing and qality control of maize seed within the ZP system, Internationale Maize Conference: Accomplishments and Perspectives. 60th anniversery Maize Research Institute “Zemun Polje”. October 26-28, 2005, Belgrade. Book of abstract, pp.26. [2] Milošević Mirjana, Milivojević Marija, Ivanović Dragica, Vujaković Milka: Production, processing and qality control of maize seed within the ZP system, Internationale Maize Conference: Accomplishments and Perspectives. 60th anniversery Maize Research Institute “Zemun Polje”. October 26-28, 2005, Belgrade. Book of abstract, pp.74. Pavlov M., Đukanović Lana, Milićević M: Proizvodnja i dorada semena u ZP sistemu, Savetovanje Agroinovacije „Nauka, praksa i promet u agraru”, Soko Banja (2004). Pavlov M., Lana Đukanović, Jovin P, Milićević M: Production, processing and qality control of maize seed within the ZP system. Internationale Maize Conference: Accomplishments and Perspectives. 60th anniversery Maize Research Institute “Zemun Polje”. October 26-28, 2005, Belgrade. Book of abstract, pp.74. Pavlov M., Lana Đukanović, Milićević M: Savremeni aspekti proizvodnje i dorade semena ZP hibrida kukuruza, PTEP - Časopis za procesnu tehniku i energetiku u poljoprivredi, 9(2005) 3-4, s. 83-84. Pavlov M., Videnović Ž: Uticaj sistema gajenja na prinos i kvalitet semena kukuruza, PTEP – Časopis za procesnu tehniku i energetiku u poljoprivredi, 11(2007) 1-2, s. 55-57. Videnović Ž: (l987). Uticaj različitih frakcija kalibriranog semena na prinos kukuruza, Arhiv za poljoprivredne nauke, 48(1987)171, s. 289-294. Prihvaćeno: 12.3.2008.

1* 2 3 4

Vrbas 687,7 „S.Kovačević” „Agroseme“ 74,7 Kovilj Institut Zemun 194,8 Polje ZZ Turija 112,9 1070, Σ/ x 1

* = Navodnjavanje Irigation ZAKLJUČAK
Na osnovu izvršene analize uticaja sistema gajenja na prinos, udeo sitnije i krupnije frakcije u ukupnom prinosu i njihovu masu 1000 semena hibrida kukuruza - ZP 341, ZP 434 i ZP 677 u 2007. godini utvrđeno je sledeće: * Prosečan prinos hibrida ZP 341 na 266 ha bio je 2.615 kg/ha. Prinos na 30 ha bio je 3.344 kg/ha kod proizvođača „Sava Kovačević” - Vrbas u navodnjavanju a u suvom ratarenju na 60 ha u Bačkoj Palanci DP „Budućnost”, 1.733 kg/ha, što je za 1.611 kg/ha, odnosno 48% manje. Od ukupnog prinosa frakcije semena 6,5 – 8,3 mm bilo 355,1 t (52,5%), a masa 1000 semena 269,3 g. Krupnije frakcije semena < 8,3 – 11 mm bilo je 324,4 t (47,5%) a masa 1000 semena iznosila je 342,4 g. * Prosečan prinos hibrida ZP 434 na 1.266 ha bio je 2.309 kg/ha. Najveći prinos semena ostvaren je na 20 ha kod OZZ „Nadalj” od 4.524 kg/ha u uslovoma navodnjavanja, a najmanji na 80 ha od 1.173 kg/ha kod AD „Sanad”. Ova razlika od 3.351 kg/ha rečito ukazuje na doprinos navonjavanja povećanju proizvodnje semena. Od ukupnog prinosa frakcije semena 6,5 – 8,3 mm bilo 1.317,9 t (48,3%), a masa 1000 semena 268,4 g. Krupnije frakcije semena < 8,3 –11 mm bilo je 1431,8 t (51,7%) a masa 1000 semena iznosila je prosečno 344,3 g. * Prosečan prinos hibrida ZP 677 na 365 ha bio je 2.971 kg/ha. Na 161 ha imao je prinos od 5.152 kg/ha u navodnjavanju [3] [4]

[5]

[6] [7]

Primljeno: 01.3.2008.

40

PTEP 12(2008) 1-2

Biblid: 1450-5029 (2008) 12; 1-2; p.41-44 UDK: 621.57, 621.176

Stručni rad Paper

EKONOMIČNI TERMODINAMIČKI CIKLUSI ZA STAKLENIKE LOW-COST EFFECTIVE THERMODYNAMIC CYCLES FOR GREEN HOUSES
Dr Maša BUKUROV, mr Siniša BIKIĆ Fakultet tehničkih nauka, 21000 Novi Sad, Trg Dositeja Obardovića 6

REZIME
U radu je ukazano na veliku isplativost organizacije proizvodnje povrtarskih proizvoda u, preko cele godine, zatvorenim staklenicima. Zbog mogućnosti iskorišćenja slobodne energije iz prirode i njenog uvođenja u klasične termodinamičke cikluse koji se mogu koristiti i za zagrevanje i zalivanje staklenika obrazložena je potreba za preciziranjem i proširenjem energetskih pojmova. Prikazana su bitna svojstva klasične toplotne pumpe koja koristi toplotu vode iz raspoloživih prirodnih izvora, kao i paro-vodeni injektor koji radi sa poluotvorenim termodinamičkim ciklusom koje imaju primenu u klimatizaciji staklenika. Pažnja je obraćena na ekonomičnost proizvodnje tople vode, sa potrebnim energijskim parametrima dovoljnim za njen transport i distribuciju po staklenicima. Kao mogućnost navodi se primer kogeneracije za grejanje staklenika. Za staklenike manjih površina koristi se poseban parni kotao potrebnog kapaciteta. Moderna termoelektrana-toplana kombinovanog parno-gasnog ciklusa sa kogeneracijom, veličine 100 MW (električne energije), može da radi cele godine sa stepnom korisnosti η=0,9, ukoliko se njena toplotna energija koristi za klimatizaciju zatvorenih staklenika na oko 8 ha. Primenom paro-vodenog injektora za transport i distribuciju tople vode kroz grejne linije, iskorišćava se deo nisko temperaturne toplote, koji ne može da se na drugi način iskoristi. Ključne reči: staklenici, termodinamički ciklusi, toplotna pumpa, parovodeni injektor, COP, stepen korisnosti η.

SUMMARY
This paper points out to cost-efficiency of gardening organisation in closed green houses during the whole year. The possibility to use free energy from nature and its introduction into classic thermodynamic cycles which can be used for heating and watering in green houses requires the introduction of some new definitions and widening of existing terminology. Here are presented important characteristics of classic heat pump which uses water heat from existing natural sources, as well as steam-water injector which operates in semi-open thermodynamic cycle. Different types of heat pumps are used in air conditioning of green houses. The attention was paid to the profitability of the warm water production, including necessary energy parameters sufficient for its transportation and distribution in green houses. Also, an example of cogeneration for green house heating is presented. A steam boiler of required capacity is used for small-size green houses. A modern power-heating plant with a combined steam-gas cycle with cogeneration, capacity of 100 MW (electric power), can operate during the whole year with the efficiency rate of η=0,9, if its energy is used for air conditioning of closed green houses on about eight ha. The application of the steam-water injector for transportation and distribution of warm water through heating lines provides usage of low temperature heat which cannot be used otherwise. Key words: green houses, thermodynamic cycles, heat pump, steam-water injector, COP, efficiency rate η.

UVOD
Efikasniji i ekonomičniji sistemi sa toplotnim pumpama imaju viši stepen korisnosti procesa η kada su radne temperature bliže ambijentalnim, što je korisno za zagrevanje staklenika. Pošto su slični zahtevi u mnogim oblastima poljoprivrednih aktivnosti, može se očekivati veće učešće primene toplotnih pumpi.

REZULTATI I DISKUSIJA
U Holandiji je 1100 ha pokriveno staklenicima koji su izgrađeni na osnovu potražnje za svežim voćem i povrćem tokom cele godine i izuzetno su obogatili holandske poljoprivrednike. Sektor staklenika donosi svake godine 12 milijardi evra i zapošljava 140.000 ljudi. Međutim, cena energije iznosi 25% ukupne zarade od useva, a udeo staklenika u emitovanju ugljen dioksida je 12% ukupne emisije. Ovi razlozi usmerili su pažnju na mogućnost korišćenja alternativnih energija, kogenerciju električne i toplotne energije, konzervaciju letnjeg viška toplote, kao i kontrolisanja: temperature, relativne vlage i ugljen-dioksida u staklenicima. Ovako zahtevan pokušaj planirano je da se sprovede zamenom otvorenih staklenika (tokom leta) zatvorenim staklenicima preko cele godine. Ispod staklenika nalaziće se veliki podzemi rezervoari, sa hladnom vodom i toplom vodom koja se greje solarnom energijom. Tokom leta staklenik se hladi a tokom zime greje - što omogućava toplotna pumpa. Hlađenje staklenika tokom leta zbog kondenzacije omogućava povrat 50% vode. Zbog zatvorenog krova staklenika smanjuje se i emisija ugljendioksida za 65% u odnosu na konvencionalne staklene bašte.

MATERIJAL I METOD
Način rada toplotnih pumpi upućuje na potrebu da se povežu postojeće energije (mehanička, električna, kinetička, pritisna), za čiju transformaciju važi entropijska zakonitost, sa energijom stalno prisutnom u prirodi, koja se može nazvati „slobodnom“ i čije je poreklo planetarno (kosmičko). Uvođenje ove slobodne – obnovljive energije u ukupan raspoloživi energijski potencijal koji efikasno može da se koristi; zahteva nove definicije i podele energije. Evidentna povezanost ovih energija različitog porekla nema za sada odgovarajuće i prihvaćeno teorijsko obrazloženje. Za obrazloženje značaja toplotnih pumpi u razvoju staklenika navodi se primer Holandije [5], koji je koristan za opredeljenje stava i usmeravanje budućeg razvoja staklenika kod nas.

PTEP 12(2008) 1-2

41

Najviše zbog mogućnosti smanjenja ugljen-dioksida holandska vlada podržava ovaj projekt, kao i ministarstvo za poljoprivredu i kvalitet prirode i hrane. U svim energijskim (toplotno-rashladnim i transportnim) segmentima rada staklenika mogu se za povećanje efikasnosti uključiti toplotne pumpe. Danas dostignut visok kvalitet izrade toplotnih pumpi i mogućnost podizanja nisko temperaturske (otpadne) toplotne energije na viši – korisni nivo paro-vodenim injektorom, osigurava ovim uređajem opravdano uključenje u proces modernizacije rada staklenika. Očigledno je da primer Holandije treba slediti.

Merenje efikasnosti rada uređaja za prenos toplote Koeficijent efikasnosti (COP) i stepen korisnosti (η)
Efikasnost rada uređaja za prenos toplote izražava se preko dva pojma: Koeficijent efikasnosti (COP - coeficient of performans) i stepen korisnosti (η). Uspešnost rada rashladnih i grejnih sistema, strujnih izmenjivača toplote i različitih termodinamičkih ciklusa, zasniva se na poređenju utroška električne energije za isti obavljen rad tj. učinak. Razvoj ovih uređaja posebno je usmeren u pogledu povećanja koeficijenta efikasnosti procesa koji predstavlja količnik korisne, ovim uređajem dobijene, energije i utrošene električne energije za isti učinak (ukoliko bi se npr. grejanje vršilo direktno električnom energijom). Za sada se vrednosti COP kreću između 2,5-5 sa tendencijom povećanja na 810. Niže vrednosti koeficijenta odnose se na klasične grejne sisteme, srednje vrednosti (4-6) na grejne sisteme sa toplotnim pumpama koje koriste postojeće prirodne izvore i ponore toplote (tlo, voda). Najviše vrednosti (8-10) dostignute su za rashladne sisteme sa toplotnom pumpom, a očekuju se i od složenih uređaja npr. hidristora [4]. Hidristori, objedinjavanjem pojedinih etapa termodinamičkog ciklusa imaju manje gubitke; a takođe i mogućnost da se deo dobijene energije pretvori u koristan mehanički rad. COP se razlikuje od stepena korisnosti η. Klasičan stepen korisnosti manji je od 1 (η<1) jer se dobija poređenjem izlaznih i ulaznih energija koje su istog porekla - vrste (ugalj-para-toplota); a nalaze se u istom transformacionom procesu. COP je veći od 1 (COP>1) jer se toplotna energija dobija posredno preko električne energije pa su i gubici znatno veći (ugalj-para-električna energija-toplota)

na vrednosti i mogućnosti nekog uređaja i na osnovu nje ne treba donositi konačnu odluku. Sve vrste energija bez obzira na poreklo izražavaju se u džulima [J] (ranije kalorijama). Stepen korisnosti η ljudskog organizma pri pretvaranju hrane u: mehaničku, toplotnu, procesnu, hemijsku, elektromagnetnu i druge vrste energija koje su potrebne za funkcionisanje organizma je oko η=0,8. Koja je efikasnost pretvaranja hrane u pojedine vrste energije u organizmu ne može se utvrditi zbog neodgovarajuće merne jedinice za ovako različite potrebe. Očigledno je da je davno uspostavljena jedinica energije džul neprikladna za sve vrste transformacija energije i predstavlja (nepotrebno) ograničenje i smetnju koja dovodi do nerazumevanja u međusobnim prirodno jednostavnim korelacijama različitih pojava i procesa.

Proširenje i otvaranje termodinamičkog ciklusa
Tendencija „proširenja i otvaranja“ termodinamičkog ciklusa postoji, jer se na taj način dobija veći stepen korisnosti η. Tako npr. kogeneracija proizvodnje električne energije i toplote za grejanja, predstavlja otvoren temodinamički ciklus kojim se stepen korisnosti procesa povećava sa η=0,3 na η=0,5. Toplotne pumpe (posebno u toplotno - rashladnim režimima) delimičnim korišćenjem prirodnih toplotnih izvora i ponora koriste besplatnu slobodnu energiju koja povećava COP i η. Priroda rada ovakvih uređaja povećava stepen efikasnosti, ukazuje na potencijalnu korisnost, mogućnost i potrebu „otvaranja“ termodinamičkog ciklusa; i zahteva šire, moglo bi se reći i slobodnije, poglede na postojeće prirodne - globalne energetske izvore i proširenje i definisanje njihovih strukturnih veza sa energijskim transformacijama u krugu zatvorenog toplotnog ciklusa. Do skora nije postojala mogućnost da se deo dobijene toplotne energije (niske temperaturske vrednosti) pretvori u mehanički rad koji predstavlja energiju višeg nivoa kojom se može dobiti npr. električna energija ili ostvariti pokretanje vozila. Toplotna pumpa je ukazala na mogućnost iskorišćenja stalnih prirodnih izvora energije u kojima postoje razlike temperatura vazduha, vode, tla i dr., u odnosu na temperature isparavanja i kondenzovanja radnog fluida u njegovom termodinamičkom ciklusu.

Toplotna pumpa
Ekonomično zagrevanje i klimatizacija staklenika može da se ostvari “toplotnom pumpom“. Pod nazivom pumpa podrazumeva se uređaj koji prinuđuje fluid da se kreće u pravcu koji je suprotan od prirodnog (npr. vodu podiže na viši nivo). Slično je i sa „toplotnom pumpom“ koja prisiljava toplotu da se kreće od hladnijeg ka toplijem mestu. Osnovni zadatak toplotne pumpe je da ostvari razmenu (prenos) toplote sa radnog fluida na okolinu ili obrnuto. Radni fluid (ranije freoni danas široka lepeza različitih vrsta ulja) menja svoje agregatno stanje u zatvorenom toplotnom ciklusu. Pri isparavanju radni fluid se zagreva toplotom iz okolnog prostora a pri kondenzaciji radni fluid vraća toplotu okolnom prostoru. Od temperaturskog raspona tačaka kondenzacije i isparavanja radnog fluida (oko -20 ºC do +30 ºC) zavisi i opseg zagrevanja i hlađenja okoline. Npr. ukoliko je temperatura okoline 21 ºC a radni fluid je u procesu kondenzacije i otpušta toplotu, okolina će se zagrevati što se intenzivira ventilatorom. I obrnuto, ukoliko je radni fluid u procesu isparavanja, okolina će se hladiti jer se toplota za njegovo isparavanje uzima iz okoline.

COP =

Ekor Ekor 1 = = =4 Eel Ekor (η pk ⋅η gen ⋅ηti ) 0, 9 ⋅ 0, 3 ⋅ 0,8

gde su: Ekor – korisna energija [J] Eel – električna energija [J] ηpk – stepen korisnog dejstva parnog kotla [-] ηgen – stepen korisnog dejstva generatora [-] ηti – stepen korisnog dejstva izmenjivača toplote [-]. COP je mera poređenja korisne energije u odnosu na električnu energiju sa kojom bi se dobila ista korisna energija.

Preciziranje energijskih pojmova
Definicija COP dovodi u zabludu, jer se misli da je toplotna pumpa nekoliko puta efikasnija od drugih uređaja, što trgovci sa zadovoljstvom podržavaju. COP je međutim samo gruba proce-

42

PTEP 12(2008) 1-2

stepen korisnosti znatno opada uz smanjenje proizvodnje električne energije u odnosu na kogenerativni rad. Otkriće uzroka „legionarske bolesti“ je potvrda navedenog. 3-difuzor) Fig. Međutim. 18hladniji ispusni vazduh. Sistem staklenih bašti veličine 1 ha pri zagrevanju zahtevaju oko 250 W/m2. Pored kompresora. 14-metering device. • Dobija se topla voda (1. 3-dovod energije. Uređaj (sl. staklenika i dr. 20-accumulator. 12-liquid line. 12-linija tečne faze. Najveći toplotni gubitak je u kondenzatoru. ali je srednja vrednost stepena korisnosti η još uvek veća na godišnjem nivou. 9-cold room air.2. 3-energized.74 do 0. 11-metering device. Pri kogeneraciji električne i toplotne energije stepen korisnosti η može da dostigne 85%. odnosno 2500 kW/ha. • Stepen korisnosti injektora je η=0. 20akumulator. 21-outdoor section. 19 hladan spoljašnji vazduh. 15. 17-outdoor fan. 6-indoor coil. 7unutrašnji ventilator. Povećanje stepena korisnosti. valve.4-way valve. Toplotni ciklus pri kogeneraciji električne i toplotne energije predstavlja područje u kom bi mogao da se koristi nadzvučni parovodeni injektor. 12 ºC). što obezbeđuje bolje zdravstvene uslove. 16-outdoor coil. 10-check valve (open). 1.Za ostvarenje toplotnog ciklusa radnog fluida koriste se različite vrste kompresora (najčešće klipni). 18-colder discharge air.za hlađenje i za zagrevanje okolnog prostora. 127. 15-check valve (closed).hladan sobni vazduh. 2-komora za mešanje. pm=0.19 kg/s. 1. prisutna je viša relativna vlažnost i manja količina štetnih mikroorganizama koji se nalaze u vazduhovodima. 2. u kogenerativnom postupku ter- Dvostruko nadzvučni paro-vodeni injektor Parovodeni injektor. Termodinamički ciklus sa toplotnom pumpom prikazan je na slici 1. 3-difusor) Rezultati protopskog ispitivanja parovodenog injektora [1]. 14-merilo. 6. Kompresori rade samo s radnim fluidom u gasovitom stanju bez tečnih delića koji štete. Za distribuciju tople vode kroz staklenike sa toplotnim pumpama potrebno je svega 3% vodene pare (1. ustanova. Specifičnost paro- PTEP 12(2008) 1-2 43 .četvorokraki ventil. tj. Tok radnog fluida kroz toplotnu pumpu pri grejanju [3] 1-kompresor. 10-ventil (otvoren).85 zavisno od načina dobijanja hladne vode. Sl. Nema potrebe za dodatnom energijom. Znači. vodenog injektora je u tome da: u komori za mešanje greje hladnu vodu u dozvučno nadzvučnoj mešavini vodene pare i vode koja se zatim kroz grlo komore prevodi u dozvučnu struju tople vode uz znatan porast pritiska u odnosu na ulaznu paru i na hladnu vodu. 13-svc. kondenzator i isparivač mogu se objediniti u jednom uređaju. 84 ºC). već se izbacuje ili u vodotokove ili u atmosferu.9 bar. 9. prilagođenih funkcionalnim potrebama. hala. Ta izgubljena toplota Q0 predstavljena je na slici 3 šrafiranom površinom. 4-svc. Takođe. 7-indoor fan. pm =5 bar.27 kg/s. Dobijeni natpritisak na izlazu iz injektorskog uređaja ukazuje na mogućnost iskorišćenja dela izlazne vodene struje za dobijanje mehaničkog rada. 2. 13. Heating cycle [3] 1-compressor.grejani dovodni vazduh. • Moguća je regulacija svih ulaznih i izlaznih parametara. 8. 5-vapor line. bez naglog duvanja vazduha na prisutne osobe.regulacioni ventil (zatvoren). nego da je rad bez kogeneracije. 4. može se zagrejati 8 ha zatvorenog staklenika. gde „izrađena“ vodena para sa turbine tokom svoje kondenzacije predaje toplotu rashladnoj vodi. 2) zagreva hladnu vodu i podiže joj pritisak dovoljan za njen transport kroz cevni sistem za grejanje staklenika uz usputno zalivanje. 8-heated supply air.unutrašnji izmenjivač toplote. pri pokretanju sistema.ventil. Ukoliko se za kogeneraciju izdvaja otpadna toplota od 20 MW. 22-indoor section Komleksna zavisnost promenljivih parametara ovog složenog sistema. 22. 16spoljašnji izmenjivač toplote. Scheme of steam-water injector prototype (1-jet. ta vodena para je na pritisku nižem od atmosferskog i ima nisku temperaturu (oko 30ºC) tako da njena toplota koja se predaje rashladnoj vodi. 21. 11-merilo. predstavlja vrstu toplotne pumpe sa delimično otvorenim termodinamičkim ciklusom. četvorokraki ventil je najvažniji deo. interesantni za primenu u staklenicima.ventil. Na slici 3 prikazan je Ts dijagram i osnovna oprema kogenerativnog postrojenja. Jedna od osnovnih prednosti grejanja i hlađenja prostora toplotnom pumpom je jednoliko uspostavljanje protoka toplog vazduha u prostoriji. 2.5 ºC) i hladna voda: (1.spoljašnji deo. 2-mixing chamber. zahvaljujući naizmeničnom toku gasa kroz kompresor. dovela je do priključivanja brojnih dodatnih uređaja.08 kg/s. 5. 19cold outside air. Šematski prikaz prototipa paro-vodenog injektora (1-mlaznik. energije na višem nivou.5 bar natpritiska i 130ºC. Ukoliko po prestanku grejne sezone nema gde da se koristi toplota za grejanje. jer omogućava da toplotna pumpa radi reverzibilno po potrebi . ne može dalje da se koristi. 17-spoljašnji ventilator.unutrašnji deo Fig. ogleda se kroz mogućnost iskorišćenja tog nisko-temperaturskog dela toplote za zagrevanje stanova.linija parne faze. Zbog niskog gradijenta širenja temperature vazduha po prostoriji. valve. tako što preusmerava tok radnog fluida.5 bar. pm=1. koji može da se koristi u staklenicima. prikazani su kroz sledeće osrednjene podatke: • Uvode se vodena para: (0. Parovodeni injektor u kogeneraciji proizvodnje električne i toplotne energije Sl.

električna energija. Na taj način dostignut vrlo visok stepen korisnosti. 1-stack. Prentice Hall. dual pressure steam cycle.com www. 8-gas. 4. 3-gasna turbina. Mašinstvo 2(2) (1998). Primljeno: 15.3a advanced 100 MW combined cycle power plant. Šema bloka GUD 1S. Tokom leta ne može da se postigne ovako visok stepen korisnosti termodinamičkog procesa. 8-gas.3. 3-gas turbine. B.voanews. ciklus pare dvojnog pritiska.3.64. Langley. 4.hydristor. 5-steam turbine. II-pregrejač. Postrojenje koje istovremeno proizvodi električnu energiju i toplotu: a) proces postrojenja u TS. London.3A block schematic. 4generator. 11-exhaust gas [2] ZAKLJUČAK Proizvodnja hrane u staklenicima je najekomičnija.C.dijagramu.64. Installment which simultaneously produces electric energy heat: a) process in Ts diagram.moelektrana od 100 MW može da radi sa vrlo visokim stepenom korisnosti. Tokom leta staklenici bi se hladili toplotnim pumpama i slobodnim izvorom rashladne vode (bazeni. 7. 3. b) scheme of installment (Iboiler.: GUD 1s. Parovodeni injektor zaslužuje mesto u raznim vrstama toplotnih ciklusa jer transformiše nisko temperatursku energiju u energiju višeg reda kojom se može ostvariti koristan rad. a) Sl. IV-condenser. 6-ulazni vazduh. izuzetno isplativa i zapošljava veliki broj radnika. LITERATURA: [1] [2] [3] [4] [5] Bukurov.3A. Qd1-heat delivered in boiler. utiče na znatno smanjenje cene energije za klimatizaciju staklenika . 10-steam extraction for cogeneration. 7-electric power. Novi Sad. p. U neposrednoj blizini ovakve termoelektrane. Q0 – lost heat ) Na slici 4 prikazana je šema Simensovog termodinamičkog modernog kombinovanog gasno-parnog generatora električne energije dvojnog pritiska sa kogeneracijom. 2002. 2-heat-recovery steam generator. Qd2 –toplota predata u pregrejaču pare. 10-para za kogeneraciju. Maša: Istraživanje svojstava nadzvučnog parovodenog injektora. čak od 90% [2] tokom grejne sezone sistema zatvorenih staklenika na prostoru 8 ha. 2004. III-turbine. 1-dimnjak.2008. 3.2008.64. doktorska disertacija. H. Qd1toplota predata u kotlu. Fakultet tehničkih nauka. 5parna turbina. podzemni tokovi) uz pomoć toplotnih pumpi koje bi tada radile u rashladnom režimu. rezervoari. IV-kondenzator. 11-izduvni gasovi [2] Fig. Qd2 –heat delivered to preheater. Q0 – izgubljena toplota) Fig. GUD 1S. III-turbina. 85 – 92. 2-generator pare. Dobijene uštede energije ostvaruju se kroz „otvaranje“ klasičnog termodinamičkog ciklusa koji omogućavaju ekonomično. tako reći besplatno. II-preheater. 44 PTEP 12(2008) 1-2 . 9nafta.: Heat Pump Technology. čija je emisija minimalna i ne zagađuje klimu u zatvorenim staklenicima mogu da se nalaze 8 ha modernih zatvorenih staklenika. b) shema postrojenja (I-kotao. konzerviranje toplotne energije i njeno naknadno korišćenje u periodima kada je ona potrebna a cene uzgajanih kultura najviše. 6-inlet air.com/Serbian/archive/2007-06/2007-06-11voa5.7 www. 4-generator. Drogan.što je i najveći trošak. Pri tome moguće su racionalizacije i inovacije u delu klimatizacije prelaskom na zatvorene staklenike tokom cele godine. 9-oil.cfm Prihvaćeno: 23. b) Sl.

Octopus is a highly nutritious seafood. This toughness is associated with the collagen structure. p. INTRODUCTION Octopus vulgaris and Eledone moschata are 2 different species of the Octopodidae family that are usually found in the Mediterranean Sea. Due to lack of bones. Stoga se zaključuje da mehaničko udaranje zajedno sa organskim kiselinama mogu da se upotrebe kao predtrertmani. 45-48 UDK: 641. especially when fresh. u poređenju sa ljuskarima kod kojih je taj procenat 45%. prosečan jestivi dero oktopoda je skoro 85% od cele jedinke. moschata ima samo jedna red sisaljki. Aristotle University of Thessalonica. have a very firm and tough texture. Cephalopods in general and octopus in particular. instrumentom za analizu teksture TA-XT2i. However.gr SUMMARY The octopus has a very firm and tough texture. Ključne reči: oktopod. 10 mm wide and 5mm thick mantle muscle segment using a TA-XT2i texture analyser. a tradicionalno je poznato da se to obavlja uz dodavanje neke organske kiseline. vulgaris has 2 rows of suckers in each tentacle. The collagen in octopus is tenderised mainly during a long heating step.2-2. This toughness is associated with the collagen structure. as in sushi. whereas E. while octopus muscle typically requires mechanical pretreatment. Za obe vrste je odomaćen naziv oktopod. 0. especially when fresh. fish muscle is very tender and it can be consumed even in the raw state. Ustanovljeno je da kolagen u mišićima oktopoda omekšava uglavnom zbog termičke obrade.2-2. Zahvaljujući nedostatku kostiju. Tumbling and the addition of organic acids could be used to shorten the heat processing of octopuses resulting in significant processing time and energy savings. Glavna razlika između njih je što O. jer destabilizuju kolagen. processing. a što sve rezultira u ukupnom smanjenju vremena dorade i uštedi energije.2% and 1. široke 10 mm i debele 5 mm. IZVOD Octopus vulgaris u Eledone moschata su dve vrste koje pripadaju famijiju oktopoda i koje uobičajeno nalaze svoje stanište u Mediteranskom moru. prerada. E. The toughness of the different treatments was assessed by measuring the force required for a 2mm probe to fully penetrate a 20 mm long. moschata is also identified as “musky octopus” or “moschios” in Greece. Žilanost mišića tokom različitih predtretmana je ustanovljavana merenjem sile koja je potrebna da sonda prečnika 2 mm prodre kroz obvojne mišiće dugačke 20 mm. the average edible part is close to 85% of the total body weight compared to 45% for crustaceans and 40-75% for teleost fish (Barbosa and Vaz-Pires. moschata has a single row (Papanastasiou 1976a). usually in boiling water. Organic acids increased the solubility of collagen responsible for the toughness of the octopus muscle. content and aggregation in the octopus muscles. Ustanovljeno je da mehačničko udaranje u kombinaciji sa organskim kiselimana rezultira u značajno omekšavanje mišića u poređenju sa netreriranim primerkom. or with minimal thermal processing.3 Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper PHYSICAL AND CHEMICAL PRE-TREATMENT OF OCTOPUSES AIMING AT TENDERISATION WITH REDUCED PROCESSING TIME AND ENERGY REQUIREMENTS FIZIČKI I HEMIJSKI PREDTRETMANI ZA OMEKŠAVANJE MESA OKTOPODA RADI SMANJENJA VREMENA PRERADE I UŠTEDE ENERGIJE Dr Eugenios KATSANIDIS Department of Food Science & Technology. Međutim. dokazano je da ove kiseline imaju značajnu ulogu i u omekšavanju. content and aggregation in the cephalopod muscles (Morales and others 2000). Their main difference is that O. ušteda energije. there are great differences in the texture and eating quality of the two.” although E. Nije uoćen značajniji uticaj vrste organske kiseline na omekšavanje. the treatment of octopus before the heating process can result in faster tenderisation requiring less energy for the heating step. Ova žilavost je posledica kolagenske strukture. velika je razlika u teksturi njihovih mišića i u jestivom kvalitetu.auth. 1-2.2-2. treskanje o podlogu) i kasnije dosta dugotrajan termički tretman u vrijućoj vodi da bi se omekšalo. Greece ekatsani@agro. Both species are commonly called “octopus. Even though fish and octopus muscles contain similar amounts of collagen.2-2. Iako oktopodi i ribe imaju mišiće sa skoro sličnim učešćem kolagena i to 0. and prolonged heating times that can reach up to an PTEP 12(2008) 1-2 45 . Key wordas: octopus. No difference in the tenderizing effect of different organic acids was observed. uglavnom zbog uklanjanja mirisa.kao što je sličaj kod sušija. dotle meso oktopoda zahteva mehanički predtretaman (udaranje. 2004).2% I 1.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. predtretman.3%. pre-treatment. Tako na primer.3% respektivno. Efekat različitih predtretmana uz primenu organskih kiselina na omekšavanje kriva oktopoda tokom terrmičkoh tretmana je istraživano u ovom radu. radi skraćenja termičkog postupka dorade mesa. Morales and others 2000). energy requirements. vulgaris ima dva reda sisaljki na svakom pipku dok. Oktopodi generalno imaju vrlo ćvrstu i žilavu strukturu tkiva. For example. ili sa minimalnom preradom. Faculty of Agriculture. sveže meso riba je vrlo nežno i može da se kozumira čak i sirovo. naročito kada su sveži. respectively (Sikorski and others 1984. such as tumbling. Tumbling (mechanical processing) and the addition of organic acids resulted in significant tenderisation compared to the untreated control. The effect of different pre-treatments and the utilisation of different organic acids to tenderise octopus muscles during heat processing was investigated.

The independent variables were tumble time (TT). Nivoi uticajnih faktora i njihove stvarne vrednosti Factors Coded Factor Actual values Faktori Kod faktora Stvarne vrednosti Tumble Time TT 5 20 35 Vreme udaranja(min) NaCl Levelž SL 0 0. in Newtons (1 N = 1 Kg m/s2). Plan eksperimenta i nivo faktora potreban za procenu uticaja organske kiseline i vremena vrenja na žilavost oktopoda Organic acid/ Organska kiselina Control (no acid)/ Kontrola (bez kiseline) Acetic/Sirćetna Lactic/Mlečna Citric/Limunska Organic acid concentration/Koncentracija organske kiseline (M) 0. Minneapolis. in a steamjacketed stainless steel kettle for predetermined times.05 M 0. samples were placed in boiling water. including acetic. Traditionally. Experimental design and factor levels for the assessment of the impact of organic acids and heating time on octopus toughness. using a 2 mm probe with a test speed of 1 mm/sec. Tabela 2. Table 1. on the tenderness of fresh octopus.1 M Heating Time Heating Time Vreme kuvanja (min) Vreme kuvanja (min) 10 10 10 10 20 20 20 20 10 10 10 10 20 20 20 20 METHODS Two studies were conducted. vulgaris) caught in the Northern Aegean Sea was used for the study. For the organic acid treatments. namely. boiling time (BT) and acetic acid level (AL). The muscles of octopus have to perform different tasks (i. lactic or citric acid. NaCl level (SL). where octopus is tumbled in water or a salt brine (Papanastasiou 1976b). while still fresh. Samples of muscle (20 mm long. the octopus was gutted. weighed and boiled in water in a steam-jacketed stainless steel kettle for predetermined times. Padova. and processed accordingly. boiling time and organic acid type and level in the boiling water. In the first study the effect of physical pretreatments was evaluated on musky octopus (E.hour of boiling. UK) at 25oC. as it is done in industrial practice. Thus. Morales and others (2000) have attributed these differences to the distribution or morphology of collagen fibers in muscle and to the content of specific collagenous components. They were processed one day after harvest. The results were expressed as maximum force. The penetration test was preferred over the compression or extensibility test to assess the tenderness of octopus. The data used for fitting the model were the means of three replications. The collagen in octopus is tenderized mainly during a heating step. NaCl concentration of the brine. washed. The force required to fully penetrate the samples was measured and recorded for each run in triplicate and a mean value was obtained. They were processed one day after harvest. Tumbling was performed in a tumbler that consisted of a cylindrical vessel (70 cm height. The experimental design and factor levels. Italy). containing 5% acetic acid.e. The octopus was gutted. for tenderization. grasping) than those of other aquatic organisms such as fish and therefore they are structured to withstand more strain. a Box-Behnken response surface design was used with four variables and three levels for each variable as shown in table 1. Tabela 1. Experimental design and statistical analysis For the first experiment. After tumbling. are given in table 2. The samples were selected to have a target weight of 250 g each (± 10%) and they were kept in ice at 0oC. The connective tissue of octopus is so strong that it is unaffected by high pressure and temperature treatments (200 – 400 MPa for 15 min at 40oC) as reported by Hurtado and others (2001). 70 cm diameter) fitted with four stainless steel paddles rotating intermittently at 60 strokes per minute. usually in boiling water.5 1. The control samples were placed in boiling water. In general. MN.0 Nivo NaCl (M) Boil Time BT 5 15 25 Vreme kuvanja (min) Acetic acid level AL 0 0. The samples were selected to have a target weight of 750 g each (± 10%) and they were kept in ice at 0oC. mainly for deodorization purposes. 46 PTEP 12(2008) 1-2 . vinegar is added in the boiling water in low levels (1-2%). The objective of this study was to evaluate the effects of mechanical pre-treatments such as tumbling and of thermal processing in the presence of organic acids such as acetic.0. lactic and citric acid.1 0. Nagai and others (2002) have utilized acetic acid for the solubilization and isolation of octopus collagen. with the appropriate level of each organic acid. Octopus (O. Godalming. namely. increasing the tenderness of the final product. tumbling time. washed. required for the probe to fully penetrate the sample. have a tenderizing effect on restructured beef by increasing the solubility and decreasing the thermal stability of collagen. Arganosa and Marriott (1989) have shown that organic acids. Surrey. Levels of factors for the response surface design in actual values. because it better simulates the incision of the muscle during mastication. In the second study the effect of different organic acids on octopus tenderness was studied. (%) Texture analysis The toughness of the samples was measured with penetration tests conducted on the mantle of the octopus. moschata). 10 mm wide and 5 mm thick) were taken from the mantle and the analysis was performed with a TA-XT2i instrument (Stable Micro systems. USA) statistical software. in a steam-jacketed stainless steel kettle for 10 or 20 min. The acetic acid was introduced in the form of distilled vinegar. The pH of the organic acid solutions was measured by means of a glass electrode pH meter (Hanna Instruments.2 Nivo sirć. tumbling improves tenderness while NaCl (in low concentrations) helps the extraction of proteins and improves the waterholding capacity of the muscle (Schmidt 1986). A common way to address octopus toughness has been the mechanical “beating” of octopus which is performed in specialized tumbling equipment. Table 2. Statistical analysis was performed using the Design Expert version 5. Factor levels. kis.9 (Stat-Ease Corporation. The effect of other organic acids on the tenderness of octopus has not been thoroughly studied. are given in table 1. boiling time and acetic acid level in the boiling water. higher force readings corresponded to increased sample toughness and decreased tenderness.

Treatment effects were compared using the Tukey’s Test and when treatments were compared to a control. at NaCl level 0.5% PTEP 12(2008) 1-2 47 . with longer times resulting in lower penetration force and. 4. 2. These values were determined using a trained panel for sensory analysis that evaluated a different set of samples. Tumbling time (TT). In general. Samples treated with organic acid and heated for 10 min exhibited similar toughness with the untreated control heated for 20 min. For the second experiment.Sila (N) 4. 0. USA) statistical software. This is not unexpected. could explain the significant effect of acetic acid on the texture of octopus. This can be explained by the fact that heat treatment can increase hydrolysis of both the myofibrillar and connective tissue proteins (Pearson 1986).0001) and there was satisfactory correlation between the actual and fitted values (R2 = 0. 1. Organic acid and boiling time were treated as fixed factors and the concentration of the organic acid was nested within each organic acid variable.Sila (N) 4. Response surface plot for penetration force as a function of tumble time and boil time .05 0. The effect of the acetic acid level (AL) on the texture was very significant (p<0. the Dunnett’s test was used (Montgomery 1991). The simultaneous effect of TT and AL is shown in fig.001). collagen solubility was increased in the presence of acetic acid.8 – 2.20 0. pri koncentraciji NaCl od 0. the overall effect of the addition of the organic acids on the texture of octopus muscle was very significant (p < 0.54 2.5 M and acetic acid level 0. OBTAINED RESULTS AND DISCUSSION The statistical analysis showed that the quadratic model fit was statistically significant (p<0. Force . This is especially important in cephalopods where collagen is responsible for the increased toughness of the muscles (Morales and others 2000).99 4. 2. The level of significance was chosen to be 0. and the NaCl was not in contact with the samples long enough to penetrate the skin and interact with the muscle proteins and the connective tissue.001) when compared to the control treatment and there was no significant interaction between heating time and organic acid addition.001). Arganosa and Marriott (1989) reported that collagen treated with acetic acid had a lower denaturation temperature than untreated collagen. resulting in a more tender product (Schmidt 1986) but it was not confirmed by the statistical analysis. The simultaneous effect of tumble time (TT) and boiling time (BT) on penetration force is presented in fig. 2 and the effect of AL and BT on penetration force is presented in Fig.05.09 35 28 20 Tumble time Vreme udaranja (min) 12 5 0.00 0. Prolonged heating at 100oC results in greater conversion of collagen to gelatin and significant tenderization. The overall impact of heating time and organic acid addition on the tenderness of octopus muscle is presented in Fig.19). The coefficient for NaCl level (SL) was not statistically significant.09 35 28 Tumble time 12 Vreme udaranja (min) 5 10 20 15 20 5 25 Boil time Vreme kuvanja (min) Fig. Furthermore. meaning that longer tumbling time resulted in decreased toughness.1% Sl. 1. Each sample was split in two and the one half was evaluated using the trained panel while the second half was measured on the TA-XT2i texture analyzer.5 M i koncentraciji sirćetne kiseline od 0. boil time (BT) and acetic acid level (AL) had a significant contribution to the tenderness of the samples. This was probably due to the fact that the octopus was processed whole (as it is done in industrial practice). since tumbling is known to help reduce toughness in animal products.27 3.1 (Minitab Inc.99 4. The addition of organic acid during the heating step resulted in lower penetration forces and increased tenderness.82 2. consequently. the desirable range for tenderness corresponds to a penetration force of 1. and it is attributed to the opening of the protein matrix and the increased solubilization of myofibrillar and sarcoplasmic proteins. the effect of the addition of NaCl was not statistically significant (p=0.The second experiment was conducted in completely randomized order with three replications.. Increased levels of acetic acid during the heating step resulted in lower penetration forces and increased tenderness.05 and 0. It was hypothesized that the addition of NaCl in the tumbling water would increase protein solubility and water binding capacity. Tumbling time had an inverse relationship with force. pri trajanju kuvanja od 15 minuta i nivou NaCl od 0. Response surface plot for penetration force as a function of tumble time and acetic acid level. 3.1% Force . increased tenderness. 1.82 2.4 N.54 2. BT) had a significant impact on tenderness (p<0.27 3.5 M Sl.15 Sirćetna kiselina (%) Fig. at boil time 15 min and NaCl level 0. The data were analyzed by the General Linear Model using the MINITAB version 15. Odgovarajuća vrednost sile prodiranja kao funkcija od vremena udaranja i vremena kuvanja.1 M.921). in combination with the heat treatment.10 Acetic acid 0. This was observed for both acid concentrations. Odgovarajuća vrednost sile prodiranja kao funkcija od vremena udaranja i nivoa sirćetne kiseline. The increased solubility and the decreased thermal stability of collagen.1. Heat treatment (boiling time.

Greece: ION. editor. Inc. CRC Crit. Nagamori K. Bechtel. Food Control 15:161-168. Int J Food Sci Techn 37(3):285-289. The role of collagen in the quality and processing of fish. 1991. 20:301-343. 2001. 4. Yamashita E. NY: John Wiley and Sons.5 M Sl. 1986. Prihvaćeno: 12. (Greek).00 25 0. Quality index method(QIM): development of a sensorial scheme for common octopus (Octopus vulgaris). Bechtel. Technologia kai poiotikos elegxos alieumaton (Vol. High-pressure/temperature treatment effect on the characteristics of octopus (Octopus vulgaris) arm muscle. 586 p. p. Suzuki N. Solas MT. FL: Academic Press.J. Montero P.113-114. 1989. Athens. at tumble time 20 min and NaCl level 0. J Agric Food Chem 48(9):2142-2148. Fig.05 20 15 0.10 10 5 0. Montero P. prolonged tumbling and heating of octopus muscle resulted in decreased toughness. 213:22–29. Uticaj vremena kuvanja i organslke kiseline na omekšavanje mišića oktopoda (srednja vrednost i standardno odstupanje) 48 PTEP 12(2008) 1-2 . Design and analysis of experiments. Inc.Sila (N) 3. [2] Barbosa A. Moral A. 3. New York. Collagen of octopus Callistoctopus arakawai arm. 2). Greece: ION. [4] Montgomery DC. Primljeno: 10. 1984. Muscle as food. The addition of organic acids during heat processing of octopus resulted in increased tenderness of octopus muscle. [11] Schmidt GR 1986. Odgovarajuča vrednost sile prodiranja kao funkcija od vremena kuvanja i nivoa sirćetne kiseline.68 3.49 4. In P. 605 p.J.22 0. 2000.15 Sirćetna kiselina (%) Acetic acid In conclusion. [7] Papanastasiou DP 1976a. Orlando. Eur Food Res Technol. Mechanical tumbling along with addition of organic acids during boiling can be used to shorten the heat processing of octopus. Muscle as food. [10] Sikorski ZE. Isolation and partial characterization of two types of muscle collagen in some cephalopods. Alieumata (Vol. Vas-Pirez P.86 Force . 4.CONCLUSIONS 5. This tenderization effect was observed for all heating times.214-216.04 2. 3rd Ed.20 0.0 M during tumbling did not affect toughness consistently. Orlando. editor.3. Addition of NaCl at levels up to 1. [9] Pearson AM. 3.2008. No difference in the tenderization of octopus was observed for the different organic acids. Processing and Fabrication. [6] Nagai T. resulting in substantial cost savings for the processor. Organic acids as tenderizers of collagen in restructured beef. Athens. 2004. Boil time Vreme kuvanja (min) REFERENCES [1] Arganosa GC. Food Sci. [8] Papanastasiou DP 1976b.2008. Marriott NG. p. Changes during storage and preservation. Response surface plot for penetration force as a function of boil time and acetic acid level. Buisson DH.3. J Food Sci 54(5):1173-1176. Scott DN. 2002. 2). Inc. 649 p. Nutr. Rev. pri vremenu udaranja od 20 minuta i novou NaCl od 0m5% Fig. [5] Morales J. (Greek). [3] Hurtado JL. The effect of heating time and organic acid addition on the tenderness of octopus muscle (means and standard errors) Sl. In P. Borderías J. FL: Academic Press.

The application of new packing procedures for packing of different food products is discussed. The active packaging affects the conditions in the packed food. kao što su vlaga. Kroz istoriju uloga ambalaže je evoluirala (Robertson. Mogućnost izbora je velika. 11080 Zemun. Lazić i dr. 2006). Lazic. Osnovnu zaštitnu funkciju ambalaža ostvaruje svojim dobrim svojstvima. mr Tanja PETROVIĆ** * Tehnološki fakultet. 2000. Lazić i dr. The paper presents not only the traditional functions of packaging but also the processes of active and intelligent packing. poboljšanje kvalitativnih svojstava primenjenih ambalažnih materijala. jer se ovi ambalažni materijali proizvodi iz obnovljivih izvora (Weber. the possibility to use biopolymers and edible packaging materials is also reviewed. ili primenu vakuuma ili pakovanja u modifikovanoj atmosferi. 1989. active packaging. Key words: packaging. aktivno pakovanje. odnosno pre svega ambalažni materijali se razlikuju po prirodi materijala.. hrana. to a great extent. Brojne su tradicionalne funkcije ambalaže. Inteligentno pakovanje komunicira sa okolinom dajući pojedine informacije o kvalitetu upakovanog proizvoda. 1984. on packaging materials used. stakla. Cara Lazara 1 **Poljoprivredni fakultet. 2003). Imajući u vidu zaštitu upakovane hrane najbitnije su barijena svojstva. p. uz primenu različitih uslova pakovanja. inteligentno pakovanje. upakovanu hranu. food. REZIME U savremenim uslovima svi prehrambeni proizvodi se pakuju. Ambalaža treba da omogući konzervisanje sadržaja u ambalaži.798:664 Preglednii rad Rewiev MOGUĆNOSTI SAVREMENOG PAKOVANJA HRANE POSSIBILITIES OF MODERN FOOD PACKING Dr Vera LAZIĆ*. podrazumeva modernizaciju opreme. Multon. i ako je dobro formirana. na savremenoj procesnoj opremi. ili sa što manje PTEP 12(2008) 1-2 49 . do brojnih složenih funkcije. u neizmenjenom stanju. ako je pravilno odabrana. 2006. Kvalitet i održivost različitih prehrambenih proizvoda u mnogome zavisi od primenjenih ambalažnih materijala. Savremeno pakovanje podrazumeva i primenu aktivnog i intelegentnog pakovanja. Lazić. po potrebi da bude aktivne ili čak komunikativna. Ključne reči: ambalaža. sa adekvatnim svojstvima. Ahvenainen. Za mnoge proizvode istraživanjima je pokazan uticaj barijernih svojstava na održivost i kvalitet upakovanih proizvoda (Lazic. da bi se produzila njegova trajnost i održao kvalitet. očuvanje nutritivnih karakteristika. ekološku podobnostu. Curaković. The improvement of packing process in a conventional sense means modernisation of equipment. Sve ovo ambalaža ispunjava. Pajin i dr. dr Jasna GVOZDENOVIĆ *. 2006) RAZLIČITI AMBALAŽNI MATERIJALI Kvalitetno proizvedenu i fiziološki vrednu hranu treba sačuvati za duži period. Unapređenje procesa pakovanja u klasičnom smislu. 2006). 49-52 UDK: 621. primene vakuma. ambalaža treba da prihvati.. Odbačena ambalaža čini značajan deo komunalog otpada i značajno zagađuje životnu sredinu. Zbog značaja ekološkog aspekta ambalažnih materijala.Od elementarnog atmosferskog pakovanja. svetlost i gasovi.. 1993. sve do biopolimera. Lazic. pakovanje. Od najprimitivnijih oblika i elementarne funkcije. atraktivnost. Nauka o pakovanju daje mogućost poboljšanja zaštitnih efekata ambalažnih materijala primenom ralčitih usova pakovanja. but also on requirements and procedures of modern packing. kao i prikaz aktivnog i inelegentnog procesa pakovanja. The intelligent packaging communicates with the surrounding giving some information on the quality of the packed product. 21000 Novi Sad. prenese. UVOD Tehnoloija proizvodnje prehrambenih proizvoda uključuje i primenu različitih ambalažnih mateijala.. Unapređenje svojstava pojedinih ambalažnih materijala moguća je i unapređenjem tehnoloija proizvodnje ambalažnih materijala. 1-2. a sve u clju proivodnje zavstveno bezbedne hrane. 1997. intelligent packaging. od mono do višeslojnih i kombinovanih ambala<nih materijala. Lazić i dr. a istovremeno štedi prirodne resurse. Razmatrana je mogućnost primene ovih novih postupaka pakovanja za pakovanje različitih prehrambenih proizvoda. perfection of qualitative properties of applied packaging materials. različitih polimera. 1994. biopolimeri. 2007). zaštitne funkcije ambalaže od nepovoljnih faktora spoljne sredine. so the shelf life is prolonged and the quality maintained. Modern packing means also the use of active and intelligent packaging. biopolymers. papira. pa sve do aktivnog i intelegentnog pakovanja (Ahvenainen. Lazic. modifiovane amosfere. 1996). 1989. The role of modern food packing is not only a passive protection and selling of products. bul. U radu je dat prikaz funkcija ambalaže po tradicionalnom konceptu. ekonomsku prihvatljivost. 2003.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. na primer. Poava bipolimera značajno smanjuje količine ambalažnog otpada. Novim tehnologijama dobijaju se ambalažni materijali poboljšanih svojstava (Lazić i dr. ali i od savremenih uslova i postupaka pakovanja. akivnih i komunkativnih ambalažnih materijala (Hanlon. packing. nego. 1994). or use of vacuum packing or modified atmosphere packing. aktivno pakovanje menja stanje u upakovanoj hrani. inteligentna (Lazic. dat je i prikaz mogućnosti primene biopolimera i jestivih ambalažnih materijala. Bureau. Regarding the aspect of environmental importance of packaging materials. SUMMARY Quality and stability of different food products depend. od metala. zaštitu proizvoda. promoviše i proda. zaštiti. Moderno pakovanje hrane nema više samo pasivnu ulogu u zaštiti i prodaji proizvoda. 1994.

najčešće se za pakovanje hrane koriste višeslojni i kombinovani materijali proizvedeni najsavremenijim postupcima. pojedini proizvodi industrije mesa i konfekcionirani sirevi. 2006)... 2. 1996). pored drugih faktora. kao što su pakovanje pod atmosferskim. U očuvanju njenog kvaliteta. Veoma je zastupljen za pakovanje hrane gde se koristi kao transportna ambalaža ili u kombinaciji sa drugim ambalažnim materijalima (Gvozdenović. 2. odnosno pakovanje u modifikovanoj atmosferi i aseptičko pakovanje. Ista kombinacija ambalažnog materijala . Za vkuumsko pakovanje koriste se.. slika 2 (Lillian.The role of packaging in preserving foodstuffs Izbor ambalažnog materijala za pojedine prehrambene proizvode zavisi od više faktora. Tako se najčešće pakuju praškasti proizvodi. 1. te se koristi za pakovanje različitih proizvoda voća i povrća. Possible combinations in coextrusion: different arrangements and number of extruders. primenom različitih uslova pakovanja(Ahvenainen. To znači da iznad upakovanog proizvoda zaostaje određena količina vazduha. ekstruzionog oslojavanja do koekstruzije (Lazić i dr. 3. postupcima pasterizacije ili sterilizacije. zatim polimerni materijali i onda u znatno manjem procentu ostali ambalažni materijali.Na izbor utiču i ekonomski faktori. Staklo karakteriše nepropustljivost vlage i gasova. Sl. Polimere karakteriše različita propustljivost svetlosti gasova i vodene pare. 3. Multon. Ambalažni mterijali se pre svega biraju u zavisnosti od osobina prehrambenih proizvoda. proizvedena drugom tehnologijom daje ambalažni materijal drugih karakteristika. normalnim uslovima.Udeo materijala u proizvodnji ambalaže Fig. Uloga ambalaže je mnogostruka i prikazana je na slici 1 (Bureau. Staklenke i boce su značajno zastupljeni za pakovanje proizvoda od voća i povrća. kao i toplotnu provodljivost. ali selektivna propustljivost svetlosti. Kod pakovanja većina proizvoda prehrambene industrije ne postavljaju se neki posebni. u procesu pakovanja vrši se uklanjanje vazduha. sve do momenta upotrebe. pogodan je za štampu. osobina ambalažnih materijala. Polimeri. postojeće procesne opreme. ima dobra mehančka svojstva. Pošto pojedini polimerni materijali nemaju dovoljna dobra svojstva. zavisno od prirode polimera. te se oni pakuju pod normalnim atmosferskim uslovima. od kaširanja. specifični uslovi. debljine. 1989). temperature. 2007). Uloga ambalaže u zaštiti hrane Fig. uglavnom. pakovanje u zoni zaštitnog gasa ili smeše zaštitnih gasova. vakuumiranjem. ali i od tehnologije proizvodnje. 1994. 1. RAZLIČITI USLOVI PAKOVANJA Razvojem nauke o pakovanju došlo se do saznanja da se može postići bolji zaštitni efekat ambalažnih materijala. ili mesa gde se vrši konzervisanje tplotom. Share of packaging materials in packaging production Papir kao ambalažni materijal je nepropustljiv za svetlost. pored papira dominiraju kao ambalažni materijali. Lazić. Prikaz mogućnosti koekstrudiranja: različiti raspored i broj ekstrudera. prirodni resursi i ekološki aspekti. kombinacije slojeva i vrste polimera od kojih se mogu izraditi različiti slojevi Fig. Sl. višeslojni ambalažni materijali dobrih barijernih svojstava. 2003. Lazic. Na slici 3 su prikazane mogućnosti savremene tehnologije koekstruzije (Stepanić i dr. combinations of layers and polimers from which different layers are made Metal kao ambalažni materijal ima odlična barijena svojstva. Lazić i dr. Za pakovanje posebno osetljivih proizvoda na dejstvo kiseonika iz vazduha. što pruža veću mogućnost adekvatnog izbora. 50 PTEP 12(2008) 1-2 .2006). Istraživanja pokazuju da se kao ambalažni materijali najviše koriste papir i katon. 2000). značajnu ulogu ima i pravilno odabrana i upotrebljena ambalaža od različitih ambalažnih materijala.promena. Sl. ali je loša baijera za vlagu i gasove. pakovanje pod vakuumom. pritisaka. željenog roka održivosti.

Do pogoršanja kvaliteta prehrambenih proizvoda dolazi zbog PTEP 12(2008) 1-2 51 . daje informacije o temperaturi. 2006): 1. CO2) ili njihova smeša. Istraživanja pokazuju da upotreba polimernih filmova impregnisanih sa antioksidansima u pakovanju hrane. Tehnike aktivnog pakovanja se dele na: absorpcioni sistemi /scavengers /. Ovaj postupak pakovanja podrazumeva izmenu atmosfere iznad proizvoda. koje primenom odgovarajućih indikatora nadgleda stanje upakovane hrane. holesterol i drugo. kao što su disanja (sveže voće i povrće). 1989). Preservation of fruit and vegetable during storage and transport under controlled atmosphere Temperaturno Kontrolisana atmosfera PROIZVOD/ područje Controlled atmosphere PRODUCT Temperature %CO2 %O2 interval (OC) Jabuka 2-3 1-2 Apple Trešnja 0-5 3-10 10-12 Cherry Nektarmina 0-5 1-2 5 Nectarine Breskva 0-5 1-2 5 Peach Kruška 0-5 2-3 0-1 Pear Jagoda 0-5 10 15-20 Strawberry Avokado 5-13 2-5 3-10 Avokado Banana 12-15 2-5 2-5 Banana Grejpfrut 10-15 3-10 5-10 Greapefruit Limun 10-15 5 0-5 Lemon Narandža 5-10 10 5 Orange Mango 10-15 5 5 Mango Papaja 10-15 5 10 Papaya Ananas 10-15 5 10 Pineapple Dunja 5-10 3-5 10-15 Quince Paradajz 12-20 3-5 0 Tomato različitih procesa. ugljen-dioksid. sastav upakovane hrane se menja do onog koji proizvodjači žele i postiže se optimalni nutritivni sadržaj. laktoza. Razvoj materijala baziranih na bakterijskoj celulozi je u toku. nego aktivno pakovanje menja stanje u upakovanoj hrani. 1993. Primeri su neki polisaharidi (skrob i celuloza) i proteini (kazein i gluten). Na primer polilaktička kiselina. Tabela 1. dobijaju se sterilni (komercijalno sterilni) proizvodi (Lazic. Weber. kiselosti ili nekim drugim svojstvima. da bi se produžila njegova trajnost i održao kvalitet. Odstranjuje se vazduh. kao što su ugljendioksid.Nova tehnologija pakovanja je pakovanje u modifikovnaoj ili kontrolisanoj atmosferi (MAP. Biopolimeri se mogu podeliti u tri osnovne kategorije prema njihovom poreklu i načinu proizvodnje (Robertson.Osim aktivnog poznato je inteligentno pakovanje. Termin biorazgradivost znači da u biosferi postoji barem jedan enzim koji ubrzava razgradnju hemijskog lanca datog polimera. Pod aseptičkim pakovanjem podrazumeva se pakovanje sterilizovanih proizvoda. mikrobioloških procesa. Oni su biorazgradivi. U tabeli 1 su date mogućnosti dužeg čuvanja proizvoda voća i povrća u uslovima kontrolisane atmosfere. različitih fizičkih procesa (dehidratacija). 2. sa mogućim učešćem kiseonika. nepoželjnih hemijskih procesa (oksidacija masti). etilen. U nove trendove pakovanja svakako spada i sve veća primena jestivih biopolimernih ambalažnih materijala. Absorbcioni sistemi absorbuju neželjene materije. razvijen je i proces aseptičkog pakovanja. Antioksidansi mogu biti inkorporirani u različite polimerne materijale kao što su polietilen niske gustine ili polipropilen. Antioksidansi su hemijska jedinjenja koja mogu da spreče ili uspore oksidaciju nezasićenih masnih kiselina u hrani. antioksidansi i konzervans (Ahvenainen. . zbog eliminacije kiseonika. Oksidacija masnih kiselina je glavni uzročnik promena hranljive vrednosti i organoleptičkih osobina namirnica koje sadrže masnoće. Inteligentno pakovanje kominicira sa okolinom dajući pojedine informacije o kvalitetu upakovanog proizvoda. skroba i aditiva i mogu da se koriste za pakovanje i zaštitu različitih proizvoda. povećava stabilnost proizvoda prema oksidaciji. a dodaje se inertni gas (N2. 2003). Monomeri se proizvode fermentacijom ugljenohidratne sirovine 3. Tokom skladištenja. askorbinska kiselina i α-tokoferol. U svim ovim slučajevima moguća je primena aktivnog pakovanja radi eliminacije ili umanjenja nabrojanih efekata (Ahvenainen. Ako su svi ovi uslovi ispunjeni. Aseptičko pakovan sterilni proizvod treba da ima trajnost nekoliko nedelja ili meseci. pod sterilnim (aseptičkim) uslovima. Do danas ova grupa biobaziranih materijala se sastoji uglavnom od polihidroksialkonoata. Polimeri koje proizvode mikroorganizmi i genetski modifikovane bakterije. Jestivi omotači bazirani su na različitim mešavinama mlečnog seruma proteina. vlaga. NOVI TRENDOVI Moderno pakovanje hrane nema više samo pasivnu ulogu u zaštiti i prodaji proizvoda. Apsorberi kiseonika se mogu koristiti kod različitih proizvoda koji sadrže ulja i masti. Druga tehnika aktivnog pakovanja je primena otpuštajućih sistema koji aktivno dodaju ili emituju jedinjenja u upakovanu hranu ili u slobodan prostor u ambalaži. biopoliester polimerizovan od monomera mlečne kiseline. ili zagađenosti insektima. Očuvanje voća i povrća tokom skladištenja i transporta u uslovima kontrolisane atmosfere Table 1. i u sterinu ambalažu. odnosno jedinjenja kao što su kiseonik. rok trajanja koji je i prihvatljiv za potrošača. iako nije hladno skladišten. Imaju primenu za proizvodnju ambalažnih materijala i ambalaže za pakovanje prehrambenih proizvoda. Da bi se ispunio zahtev što dužeg čuvanja osetljivih prehrambenih proizvoda na sobnoj temperaturi. CAP). Polimeri proizvedeni klasičnom hemijskom sintezom uz korišćenje obnovljivih biomonomera. Polimeri ekstrahovani/izolovani direktno iz biomasa. 2003). BIOPOLIMERI Biomaterijali (biopolimeri) su polimeri proizvedeni iz obnovljivih izvora. otpuštajući sistemi /releasing systems / i ostali sistemi. Antioksidansi koji se najviše koriste za aktivno pakovanje su BHA (butil hidroksianizol) BHT (butil hidroksitoluen) ili TBHQ (tercijalni butil hidrohinon).

Gvozdenović. CHISA 93’. J. 1-2. V: Ambalaža i pakovanje. (1989). Prehrambena industrija. Massey University. I. (1997). M. P: Packaging materials and conditions for packing of fresh meat. 1984. Gvozdenović. Hrana i ishrana. 52 PTEP 12(2008) 1-2 . [10] Lazić. Bašić. Vujković. (1989). Tehnološki fakultet. L. Fistonić. [9] Lazić. Prag. V. [15] Lillian. Polimeri 10(6)160-166. (2007). L.3. LITERATURA [1] Ahvenainen. p. Petrović. V. Išpanović. (2006). M: Influence of packaging on the rheological characteristics of Kashkaval. [2] Bureau. Palmerston North. Tomović. J.2008. Gvozdenović. Finland.Quality and Safety. V. Petrović. G: Materijali i uslovi pakovanja funkcionalnog napitka od surutke. Šarić. Vera. Krunić.Food Technology. 367 (1996). Džinić. kao i primenu novih dostignuća u oblasti pakovanja. 1994. Novi Sad. [16] Pajin. Prehrambena industrija. Acta Alimentaria. J: Shelf life of a dragee product based on sunflower kernel depending on packaging materials used.C: Biobased Packaging Materials for the Food Industry STATUS AND PERSPECTIVES. A: Prevention of ripening in fruits by use of controlled atmospheres.397. i njihova veća primena. G: Food Packaging: Principles and Practice. Jasna. Innovative Technologies for Biodegradable Packaging San Jose State. J.I International Congress. O. [3] Gvozdenović. Lazić. T: Novi trendovi pakovanja u industriji prerade mleka. 41: 1-5 (2006). V: The quality and shelf life of sterilised milk in different packaging sterilized by ion radiation. L: Food Packaging Technology. 11th International Chemical Equipment Desing and Automation.Gvozdenović. J. University. 34 (3):45. Ljiljana..58-65. 560. V. p. J: Handbook of package engineering. London. V. [14] Lazić. Food Technol. Weinehim. Jovanović. Prihvaćeno: 12. R: Novel Food Packaging Techniques. Multon.XI Symposium NODA. V.Novi Sad. 664 (1993). kao i veća primena aktivne i inteligentne ambalaže. I: Influence of semipermeability of packaging materials and packagings on the atmosfere in the packaging. I. Jasna. Korhec. pružaće sve potrebne informacije o proizvođaču i kvalitetu proizvoda u svakom trenutku od proizvođača do potrošača. 62-65. (2003). Gvozdenović. New York.2008. p. 78-81. [8] Lazic. Prčić.3.s. (1980). 78-81. [7] Lazić. [11] Lazić. M. V. L: Bioplastics in Food Packaging. Tanja. primjena i kombinacije slojeva višeslojnih crijevnih filmova. J. 3-4. San Francisco. Cambridge. M. [18] Stepanić. Thesis. Novi Sad. Inc. Curaković. Prehrambeni proizvodi. M. 3-4 (2000) 87-90. New Zealand. 46. (2005). N: Razvoj novog ambalažnog materijala za pakovanje mleka. [17] Robertson. V: Uticaj ambalaže i uslova pakovanja na kvalitet Kačkavalja. odnosno do momenta upotrebe. Vol. 534 (2003). Gvozdenović.ZAKLJUČAK U budućnosti se predviđa veća upotreba modifikovane i kontrolisane atmosfere pri pakovanju. J. European Concerted Action. [4] Hanlon. Sci. skripta.s. Doktorski disertacija. prate napredak u postojećim procesima pakovanja. J. s. [12] Lazić. vol. (2006). T: Koncepcija linija za koekstrudiranje. [13] Lazić. Prehrambena industrija. što je posebno značajni sa ekološkog aspekta. G. [6] Lazic. Academic Press. (1993). Gvozdenović. [5] Kader.153-161. Proceedings. Tehnološki fakultet Novi Sad. February 2006. 1-2.26(2). Faculty of Technology. International Journal of Food Science & Technology. Lazić. Pejin. Nataša. Ambalaža će štititi hranu. New York.. Takač. Curaković. [19] Weber. B. M. Takođe se pretpostavlja razvoj novih tipova biopolimera. VCH Publishers. Ikonić. J. (2006) Primljeno: 10. D: Aktivno pakovanje u mlinsko pekarskoj industriji.399. Tasić. VTT Biotechnology. Vera.

Polazeći od činjenice da je u preduzeću postignuta optimalna struktura proizvodnje. Novi Sad. poslovni dobitak. Nemanjina 6 ** Poljoprivredni fakultet. kao i o vremenu imobilizacije ulaganja. finansijski i ukupni. kao i održavanje strukture kapitala sa stanovišta vlasništva u skladu sa rizikom poverilaca i finansijskim rizikom ostvarenja pozitivnog finansijskog rezultata. Prema tome. agricultural enterprise. što zahteva princip rentabilnosti. čuvanje i osiguranje uloženih sredstava iziskuje organizovanje pojedinih funkcija i uprave preduzeća. već i stalno napredovalo. Pri tome se mogu izdvojiti tri rizika – poslovni. nezavisno od toga da li se uloženi kapital koristi ili ne koristi. 1-2. The risk results from the fact that the investment of capital. nezavisno od toga da li se uloženi kapital koristi ili ne koristi i kojim se intenzitetom koristi.53 . dr Dušan MILIĆ ** * Poljoprivredni fakultet. Rizik ostvarenja prinosa na ukupno uloženi kapital proizilazi iz činjenice da samim ulaganjem kapitala nastaju određeni troškovi. rashode finansiranja. da bi preduzeće ne samo opstalo. održavanje takve dugoročne strukture sredstava i izvora finansiranja koja obezbeđuje trajno održavanje likvidnosti. jer je MATERIJAL I METOD RADA U radu su analizirane mogućnosti procene rizika poslovanja poljoprivrednog preduzeća i date su varijante obezbeđenja mi- PTEP 12(2008) 1-2 53 . amortizacija osnovnih sredstava mora da postoji bez obzira na stepšen njihovog korišćenja. uz vrednosno iskazane ekonomske pokazatelje. kao i kojim se intenzitetom koristi. S obzirom da ceo postupak iziskuje više prostora i duži računski postupak. keeping and insurance of the invested funds require organising of certain functions and management of the company. which can be achieved depending on profitability and profit gained relating to invested capital Key words: risk. Ulaganjem novca i kapitala neophodne su informacije o riziku i rentabilnosti ulaganja. finansijska funkcija treba da definiše ciljeve finansijske politike i da razvije strategiju i taktiku finansijskog upravljanja u skladu sa ciljevima. not related to the company operation. 17 Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper MOGUĆNOST PROCENE RIZIKA POSLOVANJA POLJOPRIVREDNOG PREDUZEĆA THE POSSIBILITY OF THE BUSSINES RISIK EVALUATION OF THE AGRUCULTURAL ENTERPRISE Dr Zorica SREDOJEVIĆ *. Polazeći od cilja poslovne politike. occur. p. For instance. odnosno kapital. depreciation of capital has to exist regardless of capital assets usage and because the utility value of the capital assists are time limited. pojedini kalkulativni obračuni su izostavljeni. odnosno maksimalne akumulacije. što se u različitom stepenu odražava na preduzeće. business. Rizik proizilazi iz činjenice da. fiksni troškovi koji nastaju i kada sredstva uopšte nisu aktivna i javljaju se u istom iznosu nezavisno od intenziteta korišćenja sredstava kada su aktivna.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. Dakle. finansijska strategija i taktika upravljanja moraju stalno da se prilagođavaju novim prilikama. whereby certain costs. tj. presents a business risk. costs of depreciation of capital and the company organisation present fixed charges that have to be covered in order to avoid business loss. Hence. a to se postiže u zavisnosti od rentabilnosti i ostvarenog prinosa na uloženi kapital. To su fiksni troškovi koji nastaju i kad uložena sredstva uopšte nisu aktivna. Ključne reči: rizik. Sa aspekta razmatranja poslovnog rizika. troškovi amortizacije i organizacije preduzeća predstavljaju fiksne troškove. finansijska politika treba da se kreira tako da sa poslovno-finansijskog aspekta obezbeđuje stalnost. kako roba. Also. capital. predstavlja poslovni rizik. Isto tako. amortizacija mora da postoji bez obzira na stepen korišćenja osnovnih sredstava i to zato što je upotrebna vrednost osnovnih sredstava vremenski ograničena. manji rizik i obrnuto. i. Tako npr. odnosno. procena. poreze iz rezultata i neto dobitak.56 UDK: 658. poslovni rezultat sadrži u sebi kamate. is itself a certain cost.. Dakle. Teorijsko-metodološki je prikazan postupak ostvarivanja optimalne strukture proizvodnje u preduzeću koje proizvodi širi asortiman proizvoda uz veći broj ograničenja. pri čemu nastaju troškovi koji su najvećim delom nezavisni od intenziteta poslovanja preduzeća. Budući da se prilike na tržištu. REZULTATI I DISKUSIJA Kao prinos na ukupno uloženi kapital. stalno menjaju. koji se moraju pokriti da bi se izbegao poslovni gubitak. odnosno maksimalan prinos na ukupno uloženi kapital. UVOD S obzirom da osnovni cilj poslovanja preduzeća predstavlja maksimiranje dobitka na duži vremenski rok. bitan je maksimalni poslovni dobitak. Trg Dositeja Obradovića 8 REZIME Neizvesnost ostvarenja poslovnog rezultata kao prinosa na ukupno uložena sredstva. Npr. na hipotetičkom modelu bilansa uspeha analizirane su pojedine pretpostavke pomeranja pariteta input-autput cena ili povećanja fizičkog obima proizvodnje u cilju ostvarenja odgovarajuće akumulacije. Rizik i rentabilnost ulaganja su usko povezani – veća rentabilnost. To su tzv. samim ulaganjem kapitala nastaju određeni troškovi. poslovni rezultat predstavlja razliku između marže pokrića i rashoda perioda bez kamata. ukupno uloženi kapital treba da „odbaci“ pozitivan finansijski rezultat. kao načina izbegavanja ili ublažavanja rizika. poljoprivredno preduzeće. evalutiation. poslovanje.14/. This is a fixed charge occurring even if invested funds are not active. regardless of whether it is spent or no and by which intensity it is spent. razvoj i rast preduzeća.e. Beograd – Zemun. tako i novca i kapitala. Dobar finansijski položaj podrazumeva sposobnost finansiranja proste u celini i dela proširene reprodukcije iz sopstvenih sredstava. SUMMARY Uncertainty of accomplishing the business results as a profit on totally invested funds. nimalne.

. Optimalna struktura proizvodnje utvrđuje se tako što se za svaki proizvod na bazi planske kalkulacije po jedinici proizvoda utvrđuje: tržišna vrednost proizvodnje. Ukoliko su sredstva uložena. Kao promenljive..m) i pod uslovom nenegativnosti: xj ≥ 0 (za sve j = 1. tj: Z= ∑c x j j =1 n j → max (min).n.. što znači da će prodajna cena biti 22 EUR.3..3. odnosno količina dobijenih proizvoda po jedinici proizvodnih aktivnosti).. Postupkom iteracija dolazi se do konačnog rešenja u kome dominirajuće pozicije zauzimaju proizvodi s višom maržom pokrića. i = 1. Matematički model simplex metode se često izražava na sledeći način: Odredi zastupljenost (struktura) promenljivih x1..1. obim ulaganja rada je ograničen raspoloživim kapacitetom radne snage. br. .. obezbeđuje da se u toku postupka utvrđivanja optimalnog rešenja (optimalne strukture proizvodnje) ne prekorače raspoloživi kapaciteti proizvodnih faktora. odnosno nabavne cene.. itd. a drugi indeks j = 1. neophodno povećati prodajnu cenu na 26.3. uglavnom predstavljaju naturalne utroške proizvodnih faktora. utvrđuje obim i struktura proizvodnje koji „odbacuju“ najvišu ukupnu maržu pokrića. odnosno maksimalne akumulacije paralelno se radi u dve varijante.66%. troškovi amortizacije i troškovi preduzeća predstavljaju fiksne troškove. iznos pod red. moraju biti sredstva povraćena.2. raspoloživi kapacitet radne snage.2. onda je globalni paritet prodajnih i nabavnih cena neophodno održavati tokom cele godine. 54 PTEP 12(2008) 1-2 . jedan hektar zemljišta. U slučaju utvrđivanja optimalne strukture proiz- vodnje pri kojoj bi se u datim uslovima mogao ostvariti maksimalni iznos dobiti preduzeća. mora se obezbediti njihovo čuvanje i osiguranje. Ovi koeficijenti se nazivaju još i tehničkim koeficijentima. Dejstvo ograničavajućih faktora. ove veličine se upravo izračunavaju u postupku linearnog programiranja.. odnosno rashode perioda koji se moraju pokriti da bi se izbegao poslovni gubitak. to znači da se minimalna. j = 1. i = 1.. a planirani varijabilni troškovi po jedinici proizvoda 10 EUR. odnosno maksimalno potrebna akumulacija može obezbediti promenom strukture proizvdnje. Dakle. što se utvrđuje na bazi planske kalkulacije. pod sledećim ograničavajućim uslovima: ∑a x ij j =1 n j ≤ bi (za sve i = 1.2.. a ne neki proizvoljni zahtev vlasnika. povećaju varijabilni troškovi sa 10 na 12 EUR. odnosno količine dobijenih proizvoda po jedinici proizvodnih aktivnosti (utrošak časova rada.n).2:1.2. U slučaju utvrđivanja strukture proizvodnje sa najnižim ukupnim iznosom troškova (problem minimiziranja ekonomske funkcije). utvrđuje se optimalna struktura proizvodnje.. Tako je npr. planirani globalni paritet je 2:1. u polaznom programu predstavljaju jedinicu proizvodnih aktivnosti.3.. visina marže pokrića u većoj meri može da zavisi od optimalne strukture proizvodnje. čija linearna funkcija (Z) treba da dostigne svoju maksimalnu (ili minimalnu) vrednost. Visina rashoda perioda zavisi od brojnih faktora.4 EUR.2. Koeficijente linearne funkcije cj.3. Uvek postoji neki faktor koji ograničava vek trajanja osnovnog sredstva i u tom veku njegova vrednost kroz amortizaciju mora da bude nadoknađena. raspoloživa površina obradivog zemljišta i sl... onda globalni paritet prodajnih i nabavnih cena treba ispraviti na 2. ako je planirana prodajna cena nekog proizvoda 20 EUR. pored pokrića rashoda perioda. tj.2... aij. a u optimalnom rešenju broj jedinica sa kojim su pojedine aktivnosti zastupljene u strukturi proizvodnje u preduzeću..n proizvodne aktivnosti u modelu linearnog programiranja.. S obzirom na proizvodna i tržišna ograničanja. može se zaključiti da. varijabilni troškovi i marža pokrića.. j = 1. kao razlika između vrednosti dobijenih proizvoda i iznosa direktnih varijabilnih troškova. mogu da imaju različito ekonomsko značenje u zavisnosti od konkretnog zadatka optimiranja. ukoliko se donese poslovna odluka da se akumulacija ostvaruje na osnovu cena. neohodno da se teži maksimizaciji poslovnog rezultata. a slabi udeo s nižom maržom pokrića po jedinici proizvoda.n. racionalnost organizacije preduzeća.. odnosno maksimalne akumulacije.... nijedno osnovno sredstvo ne može neograničeno da traje ili zbog prirodne ograničenosti (npr. moraju da budu organizovane pojedine funkcije i uprava preduzeća i u vezi s tim nastaju troškovi koji su u najvećem delu nezavisni od intenziteta poslovanja preduzeća. Kod preduzeća koja proizvode više proizvoda. Promenljive xj.n. kod kojih prvi indeks i = 1. Ako se tokom godine.. a on zavisi od visine marže pokrića i rashoda perioda.3. časova upotrebe mašina i sl. u stvari. Kapacitet (ograničavajućih) proizvodnih faktora. Ukoliko je potreban procenat pomeranja globalnog pariteta prodajnih i nabavnih cena kako je to dato u tab.m. koeficijenti ekonomske funkcije predstavljaju iznos marže pokrića po jedinici proizvodnih aktivnosti. odnosno poslovnog dobitka. S druge strane. Zatim se. objektivna ekonomska potreba.. Prinos na uloženi kapital je. xn. Potrebna minimalna. visina troškovi prodaje. vek trajanja višegodišnjih zasada je biološki ograničen). Na osnovu navedenog proračuna. mašina. obim proizvodnje i prodaje. od kojih su najbitniji: visina ulaganja u osnovna sredstva.m označava proizvodne faktore. Pri tome se uzimaju u obzir proizvodna i tržišna ograničenja za svaki proizvod posebno.. Proračun ostvarenja minimalne. Ako preduzeće proizvodi više proizvoda.m. visine utroška inputa. Ukoliko optimalna struktura proizvodnje „odbacuje“ ukupnu maržu pokrića u visini iznosa koji tereti maržu pokrića.. a to je ona struktura koja „odbacuje“ najvišu ukupnu maržu pokrića. Sve to mora se ostvariti u skladu sa rentabilnošću i prinosom na uloženi kapital. preduzeće koje uspe da pomeri strukturu proizvodnje u korist proizvoda kod kojih je najveća razlika između prodajne cene i varijabilnih troškova po jedinici proizvoda. 7. obim biljne proizvodnje ograničen raspoloživom površinom obradivog zemljišta. bi. ili pod uticajem ekonomske zastarelosti ili ekonomske i ekološke nepodobnosti. Poslovanjem je... Znači.. npr. onda je u cilju ostvarenja minimalne. uz pomoć linearnog programa. ili funkcija cilja... Planirani paritet prodajnih i nabavnih cena.. a linearna funkcija (Z) kao ekonomska funkcija. u suštini.. ostvariće veću maržu pokrića.. npr. paritet inputa i autputa. Varijanta 1. izraženo sistemom linearnih nejednačina. ekonomskih građevina.3. veličina kapaciteta kojim se ostvaruje neutralan poslovni rezultat u odnosu na ukupan kapacitet.) i da se tako uspostavljen globalni paritet prodajnih i nabavnih cena održava tokom cele godine.njihova upotrebna vrednost ograničena. Označavaju se i kao koeficijenti kriterijuma optimiranja. grlo stoke i sl... koeficijente ekonomske funkcije će predstavljati iznosi varijabilnih troškova po jedinici proizvodnih aktivnosti u preduzeću.. Na visinu marže pokrića utiču: prodajne cene prozvoda.. x2. j = 1.3. Kod izdvojenih aktivnosti prodaje dobijenih proizvoda i kupovine sredstava za proizvodnju u preduzeću koeficijente ekonomske funkcije predstavljaju prodajne.3. čini odnos između planiranih prihoda od prodaje i planiranih varijabilnih troškova po jedinici proizvoda. troškovi preduzeća nastaju nezavisno od intenziteta korišćenih sredstava.2. odnosno maksimalna akumulacija može da se ostvari pri planiranom fizičkom obimu proizvodnje i prodaje pod uslovom da se planirane prodajne cene povećavaju za odgovarajući procenat (tabela 1.. Input-output koeficijenti. kao razlike između marže pokrića i rashoda perioda. Npr. usled povećanja nabavnih cena. troškovi držanja i osiguranja uloženih sredstava.2. Ovaj postupak se primenjuje u preduzećima kod kojih nije moguće menjati asortiman proizvodnje.2. za oko 10.

3.000 5. 500 Planned net expense by finances Planirani poslovni dobitak (3. 5.1. Potrebna minimalna.984 5. To zahteva da prirast sopstvenog kapitala iz finansijskog rezultata bude iznad supstitucije pozajmljenog kapitala..000 12.)/ Contribution margin Iznosi koje terete maržu pokrića (4.-8)/ Planned net profit 2.779 989 2. znači da preduzeće ima rast i na taj način jača svoj položaj na tržištu ili uvodi nove tehnologije i proizvodi konkurentske proizvode. x 100)/ Necessary percentage production and salle for make neutral gross business result 4. 1.000 10.):1.-3. x 100)/ Percentage participation contribution margin in income from salle Potrebni prihodi od prodaje za ostvarenje akumulacije (4.)/ Contribution margin 10. Marža pokrića (1. accumulat. 40% 40% 6. br. Pokazatlj / Parametar Iznos/ Sum Planirani prihodi od prodaje/ 1. x 100)/ Necessary percentage to move planned global paritet prices in benefit salle price for make accumulation Potreban procenat povećanja fizičkog obima proizvodnje i prodaje za ostvarenje akumulacije pri planiranom globalnom paritetu prodajnih i nabavnih cena ((6.) / 7.40% pomeranja globalnog pariteta prodajnih i nabavnih cena u korist prodajnih doprinosi ostvarenju minimalne akumulacije.+ 12.000 12.131 20. 4. taj udeo je 40%.000 4. 852 2.)/ 45. Međutim. 4. x 100)/ Necessary income from salle for make accumulation Potreban procenat pomeranja planiranog globalnog pariteta cena u korist prodajnih za ostvarenje akumulacije ((4. 12.000 8.131 Planirani fiksni i pretežno fiksni rashodi bez kamate/ 4. 10. 5. Final variant balance success (EUR) R. To se postiže tako što se sopstveni kapital uvećava iz finansijskog rezultata. 25. 4. a pri konačnoj otplati pozajmljenog kapitala.000 4. mora da nastoji da supstituiše pozajmljeni kapital sopstvenim.-2. x 100)/ 11.853 Planned tax from result 9. isto koliko povećanje obima proizvodnje i prodaje za 1%. cilj za preduzeće nije bitno samo finansiranje proste reprodukcije iz sopstvenog kapitala. Na bazi na- PTEP 12(2008) 1-2 55 .1. Pri to- Navedene varijante mogu se međusobno varirati.-4.):10. Varijanta 2.473 me. Percentage participation contribution margin in income from salle Potreban obim proizvodnje i prodaje za ostvarenje neutralnog poslovnog rezultata (4. što znači da 0. Possibility realize minimum and maxium of accumulation (EUR) R. 5. pri čemu se mora imati u vidu da jedan procenat povećanja obima proizvodnje i prodaje.64% 30. u istoj meri koliko i pomeranje globalnog pariteta prodajnih i nabavnih cena u korist prodajnih i to za procentualni iznos koliko marža pokrića učestvuje u prihodima od prodaje.37% 8. doprinosi ostvarenju minimalne.91% Preduzeće koje je finansirano iz pozajmljenog i sopstvenog kapitala.779 Procenat učešća marže pokrića u prihodima od prodaje (3. Time bi preduzeće obezbedilo finansiranje proste reprodukcije iz sopstvenog kapitala i obezbedilo bi opstanak.78% 10. 12.5.131 Planned income from salle Planirani varijabilni rashodi/ 2. 26.131 Planned business profit Planirani bruto finansijski dobitak (6. 4. iznos pod red./10. 500 1.)/ 6. 10. 7.):1./1. odnosno maksimalna akumulacija može se ostvariti i s planiranim globalnim paritetom prodajnih i nabavnih cena uz uslov da se fizički obim proizvodnje i prodaje poveća u odnosu na planirani za određeni procenat (tabela 1. Konačna varijanta bilansa uspeha Table 2. 20.Tabela 1.014 5.) Tabela 2.000 Planned variable costs 3.3. supstitucija mora da bude potpuna. supstitucija tokom roka otplate pozajmljenog kapitala mora da bude najmanje u visini razlike između dospele glavnice za otplatu pozajmljenog kapitala i amortizacije./5. 22./1. U ovom modelu.183. Ukoliko postiže proširenu reprodukciju. b.922 Necessary percentage to increase physical scope production and salle for make neutral business result Potreban obim proizvodnje i prodaje za ostvarenje neutralnog bruto finansijskog rezultata ((4.-5.631 Planned gross finance profit Planirani porezi iz rezultata/ 8. Pokazatelj / Parametar Planirani prihodi od prodaje/ Planned income from salle Planirani varijabilni rashodi/ Planned variable costs Marža pokrića (1.328 26. 2.000 Planned fixed and prevalent fixed expense without interest Planirani neto rashodi finansiranja/ 5.4. 8.b. već i obezbeđenje ber jednog dela proširene reprodukcije.)/ Sum wich to load contribution margin Planirani fisni i pretežno fiksni rashodi bez rashoda po osnovu finansiranja/ Planned fixed and prevalent fixed expense without expense by base finances Planirani neto rashodi finansiranja/ Planned net expense by finances Planirani porezi iz finansijskog rezultata/ Planned tax from financial result Dodatni porezi iz finansijskog rezultata u visini akumulacije/ Addition tax from financial resultin level accumulation Potrebna akumulacija/ Necessary accumulation Procenat učešća marže pokrića u prihodima od prodaje (3.000 500 1. – 2.2. odnosno maksimalne akumulacije.000 10. da bi ostvarilo prostu reprodukciju. 66% 12. 1.000 8.-1. Mogućnost ostvarenja minimalne i maksimalne akumulacije (EUR) Table 1. x 100)/ Necessary percentage to increase physical scope production and salle for make accumulation with planned global paritet prices Minimalna Maksimalna akumulacija akumulacija Maximal Minimal accumulat. do 4.5. Planirani neto dobitak (7.

onda je stopa rentabilnosti ukupnih ulaganja viša (odnos poslovnog dobitka i ukupnih ulaganja). smeštajni kapaciteti ili biološka ograničenja – obim proizvodnje (prinos) po jedinici kapaciteta. Novi Sad i Poljoprivredni fakultet.Projekat Poljoprivreda i ruralni razvoj Srbije u međunarodnim integracionim procesima .3. Ukoliko se sa manjim iznosom prihoda pokrivaju varijabilni rashodi i fiksni rashodi bez rashoda finasiranja.ac. kao i na osnovu hidrometeoroloških ograničenja. a poslovni rezultat se utvrđuje kao razlika između prihoda i varijabilnih rashoda uvećanih za fiksne rashode bez rashoda finansiranja. Vreme imobilizacije ulaganja može biti trajno.. može li se i koliko globalni paritet prodajnih i nabavnih cena pomeriti u korist prodajnih.2008. od stručnjaka za tržište.yu [4] www. Z. je ustvari finansijski rizik. Trajno imobilisa- LITERATURA [1] Krasulja. broj grla. sezonske zalihe. mogući poslovni rizici mogu se u određenoj meri izbeći/ili ublažiti pomeranjem globalnog pariteta input-autput cena ili povećanjem fizičkog obima proizvodnje.eccf. Kratkoročna imobilizacija je za sva druga ulaganja (npr. 56 PTEP 12(2008) 1-2 . odnosno. jer se ne amortizuje.2008. U zavisnosti od poslovno-finansijske politike preduzeća. koji čini razliku između poslovnog dobitka i rashoda finansiranja. S druge strane. [2] Milić. plodored.149030D. Beograd. Poljoprivredni fakultet. Ekonomski fakultet. može li se i u kojoj meri povećati obim proizvodnje. može se dobiti odgovor za koliko se obim prodaje u fizičkom smislu može povećati u odnosu na planirani.su. D.yu [5] www. [3] www. 2000. Neizvesnost ostvarenja bruto dobitka. ZAKLJUČAK Poslovni rizik podrazumeva neizvesnost ostvarenja prinosa na ukupno uložena sredstva. Ivanišević.edu. radna snaga. Prihvaćeno: 12.yu Primljeno: 10. na su ulaganja u zemljište.: Organizacija i ekonomika poslovanja. NAPOMENA: Istraživanje je finansirano od strane Ministarstvo nauke i zaštite životne sredine Republike Srbije .co. a time je manji poslovni rizik ulaganja. stručnjaci za proizvodnju u poljoprivredi treba da daju ocenu.yu [6] www. koji nije duži od godinu dana. odnosno rizik ostvarenja poslovnog dobitka.: Poslovne finansije. 2004. Dugoročna imobilisana sredstva čine osnovna sredstva i dugoročni plasmani. visok je poslovni rizik. sa stanovišta proizvodnih ograničanja – oranična površina. sa stanovišta ograničenja nabavke inputa i prodaje autputa. D. raspoloživa sredstva mehanizacije. Sredojević. a kumulirani poslovni i finansijski rizik čine ukupni rizik.3. kratkoročna potraživanja i dr. M.ac-brocer.co. Visoka ulaganja u osnovna sredstva prouzrukuju visoke fiksne troškove po osnovu amortizacije. Zbog visokih fiksnih troškova po osnovu amortizacije. zatim trajno obrtna sredstva i trajna ulaganja u druga preduzeća.vedenih proračuna.bbs..) i ona će se mobilisati u kratkom roku.privsav. Beograd. dugotrajno i kratkoročno.

kako u periodu 1991-2005. Plodovi kajsije imaju značajnu hranljivu. Obradovića 8 REZIME U proseku za period 1991-2005. Razvoj voćarstva u našoj zemlji još uvek nije na zavidnom nivou. Kajsija je deficitarno voće i na domaćem i na inostranom tržištu. neiskorišćenost prerađivačkih kapaciteta. profit. tako i u kraćim vremenskim periodima (petogodištima) i upoređenje prosečne godišnje stope promene zasnovano je na eksponencijalnom trendu oblika: PTEP 12(2008) 1-2 57 . boja plodova i njihova aromatičnost sve više podstiču proizvodnju kajsije.8 puta.17%) and the accomplished average apricot production (rate of change 0. godinu u Srbiji je sa oko 1. Poseduje značajnu komercijalnu vrednost. Ključne reči: proizvodnja kajsije. marmeladu. Prema tome. Podizanjem ovakvih voćnjaka može se omogućiti uvođenje racionalne podele rada i savremenih metoda upravljanja proizvodnjom. već i za druge zemlje sa sličnim ili nepovoljnim ekološkim uslovima za uspevanje kajsije. slatko. Pri proširenju kapaciteta voćarske proizvodnje potrebno je primeniti savremene načine i postupke planiranja i integralnog modeliranja u proizvodnji određenih voćnih vrsta.6 miliona rodnih stabala kajsije ostvarena proizvodnja iznosila 13. a posebno hranljiva i dijetoprofilaktička vrednost plodova. Investiciona vrednost 1 hektara kajsije iznosi oko 4. delom u svežem stanju.43:634.250 €/ha učestvuju sa 31. Za detaljniju analizu posmatranih obeležja kapaciteta u proizvodnji kajsije korišćeni su osnovni pokazatelji srednjih vrednosti i varijacija. koristi se. smanjenje broja stabala i proizvodnje voća iz godine u godinu i neorganizovanost proizvodnje sadnica voća. investment value. kompote. Pored intenziviranja voćarske proizvodnje ide se i na razvoj plantažnog voćarstva. koji karakterišu neredovni i niski prinosi i slab kvalitet voća.250 €/ha amounts to 31. Turska za 3.633 t. Ovi problemi nisu karakteristični samo za našu zemlju. Ograničavajući činioci masovnije proizvodnje kajsije su neredovna rodnost izazvana čestim izmrzavanjem generativ- nih organa prouzrokovani oštrim zimskim i poznim prolećnim mrazevima i prevremeno sušenje stabala (apopleksija). These increases were a result of this production increase during the 2001-2005 period. dijetetsku i zdravstvenu vrednost. s obzirom na veoma povoljne prirodne uslove. kao i za proizvodnju kvalitetne rakije (Vlahović. Ovakvi zasadi voća na porodičnim farmama mogu biti uspešno podsticani preko različitih udruženja (asocijacija).9 puta i Grčka za preko 4 puta (Đurić.24%).17%) i ostvarene proizvodnje kajsije (stopa promene 0. 57-59 UDK: 338. Iako je gajenje kajsije prilično rašireno.3% u ukupnim troškovima podizanja hektara zasada. može se koristiti u sušenom stanju. Prikaz analiziranih podataka je tabelaran.000 €/ha. Troškovi sadnje sa iznosom od 1. Prema statističkim podacima za 2006. Italija za 2. Planting costs of 1. odnosno oko 5. obim proizvodnje u Srbiji ni približno ne zadovoljava zahteve tržišta. obeležja kapaciteta. kao i zbog sve veće tražnje voća na domaćem i stranom tržištu. prvenstveno kao rezultat povećanja ove proizvodnje u poslednjem posmatranom periodu (2001-2005). Potrebno je razraditi efikasnije postupke projektovanja i podizanja voćnjaka primenom savremene i visokoproduktivne tehnologije.000 RSD/ha. Visoka upotrebna. visok sadržaj suve materije. Voćarstvo kao značajna oblast biljne proizvodnje ima veliku razvojnu perspektivu zbog veoma povoljnih prirodnih uslova za uspevanje većine kontinentalnih voćnih vrsta. investiciona vrednost. Za utvrđivanje investicione vrednosti hektara zasada kajsije korišćeni su elementi iz biznis (poslovnog) plana.21 Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper PROIZVODNO-EKONOMSKA I UPOTREBNA VREDNOST KAJSIJE THE PRODUCTION. SUMMARY A slight average increase in the number of productive trees (rate of change 0. Kajsija je veoma cenjeno i kvalitetno voće. p. Key words: apricot production.3% of the total costs of the plantation establishment. Mnoge zemlje su zahvaljujući savremenom prilazu gajenja kajsije povećale poslednjih godina proizvodnju za nekoliko puta. UVOD Voćarsku proizvodnju u Srbiji karakteriše nepovoljna struktura po vrstama voća. Privlačnost plodova. 1999). Međutim. Sagledavanje dinamike promena pojava. 1-2. s obzirom na izuzetno visoke zahteve u pogledu kvaliteta plodova i samog načina proizvodnje.000 €. 2003). godine zapaženo je blago povećanje broja rodnih stabala (stopa promene 0. profit. A sum of 441. godine. svrstavaju kajsiju u red najtraženijih voćnih plodova. godine.000 €/ha. dr Veljko VUKOJE Poljoprivredni fakultet. kao i pokazatelji relativnih promena pojava u vremenu. MATERIJAL I METOD RADA Podaci o ukupnim i rodnim stablima i ostvarenoj proizvodnji kajsije u Republici Srbiji preuzeti su iz publikacija Republičkog zavoda za statistiku (Bilteni Ratarstvo. voćarstvo i vinogradarstvo) za period 1991-2005.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. ali i kao sirovina za preradu u sokove. neusaglašen sortiment sa potrebama prerade i izvoza voća i prerađevina od voća.24%) were observed in the 1991-2005 period. preradom i prometom. The investment value of 1 ha apricot plantation amounts to approximately 4. na primer. U redovnoj proizvodnji kajsije može se ostvariti profit od 441. U svežem stanju koristi se relativno rano od sredine juna do početka avgusta. ECONOMIC AND UTILITY VALUE OF APRICOT Dr Dušan MILIĆ. uz rapidno smanjenje i usitnjenost u proizvodnji voćnog sadnog materijala. džem. pekmez.000 RSD/ha. 21000 Novi Sad. amortizovanost velikog broja zasada. proizvodnja voća u savremenim uslovima postaje sve složenija. Trg D.000 €/ha can be profited in the regular apricot production. privredna vrednost našeg voćarstva je znatno manja nego što bi mogla da bude. or 5. capacity properties.

plodovi kajsije su posebno cenjeni u proizvodnji tipizirane rakije – kajsijevače.548 1.53 22.9 8. najviše se suši kajsija.884 0. godine Table 1. proizvođači se teško odlučuju da podižu nove zasade pod kajsijom.851 1. voćne salate. jer plodovi sazrevaju kada je glavna sezona drugih radova u poljoprivredi.396 29. Povećanje proizvodnje kajsije u poslednjem posmatranom periodu (stopa promene 8.73 71. 2003). Investiciona vrednost i ekonomski efekti koji se postižu u redovnoj proizvodnji kajsije je prikazana u pregledu 1. II i III godini sa prosečnim iznosom od oko 550 €/ha zauzimaju učešće od 13. voćarstvo i vinogradarstvo za analizirane godine Pored konzumne potrošnje. Kajsija je veoma traženo voće na domaćem i inostranom tržištu.73%).858 1. većina proizvođača kajsiju gaji sa velikim rizikom.836 1.05 1.86 miliona.13%). U periodu 1991-2005. tako i u periodu 2001-2005. kompota. stabla se prevremeno suše u sušnim rejonima sa promenljivom temperaturom preko zime.592 27.821 -2.25 13. džema. voćnih kremova.839 1.591 1. U analiziranom periodu (1991-2005) godine rodna stabla sa prosečnim brojem od 1.250 € učestvuju sa 31.0 18. Suva kajsija se pored neposredne potrošnje za jelo može koristiti i za spravljanje kompota. Prosek – average Minimum Maximum Godišnja stopa promene (%) Annual rate of change Koeficijent varijacije (%) Coeficient of variation Period 1996-2000.39 34.000 €/ha. Period Period Period 1991-2005. a zatim se blago smanjuje na 1.5 8. Plod kajsije koji je namenjen sušenju. godine prosečna proizvodnja kajsije je iznosila 19. godine u kojem se ukupan broj stabala kajsije blago povećava po prosečnoj godišnjoj stopi promene od 0. Prosek – average Minimum Maximum Godišnja stopa promene (%) Annual rate of change Koeficijent varijacije (%) Coeficient of variation Period 1991-1995. iako se u periodu 2001-2005.14 1.17%). Posle šljive. Pored toga.17 0. a obrnutu tendenciju kretanja u ostala dva analizirana podperioda. gde se pojavjuju jači mrazevi posle privremenog otopljavanja pri kraju zime. Izuzetak se odnosi samo na period 2001-2005.0 4. Naime.161 13.754 t u 2004.39 0.538 1.50 1.448 5.000 €/ha. Dosta se koristi u svežem stanju a i prerađuje u sokove. Posebno su cenjeni sokovi. Ukupna investiciona vrednost zasada kajsije iznosi 4.90 1.01 1. Prosek – average Minimum Maximum Godišnja stopa promene (%) Annual rate of change Koeficijent varijacije (%) Coeficient of variation Period 2001-2005.544 1.45 2. godine.612 0.893 -0. Znači.8 19. I pored visokih ulaganja po jedinici površine.23 10.881 -0.893 -0. Rizik u gajenju kajsije leži u njenom ranom cvetanju. marmelade.754 0.550 1.592 40. pirea. Izvor: Statistički bilteni Ratarstvo.06 13. Rodna stabla ispoljavaju povećanje.84 miliona u periodu 2001-2005. Proizvodnja kajsije u Srbiji u periodu 1991-2005. Nesigurnost u gajenju kajsije uslovljava i nedostatak radne snage za vreme berbe.7% u ukupnom broju stabala kajsije. Povećanje proizvodnje kajsije u poslednjem posmatranom periodu je rezultat povećanja i broja rodnih stabala i prinosa po stablu.448 t sa variranjima po godinama od 5. kajsija periodično rađa u izuzetno sušnim rejonima.3 25. ipak je intenzitet povećanja proizvodnje kajsije bio znatno izraženiji (stopa promene 8. Ukoliko se u obračun uključi podizanje ograde i izgradnja sistema za navodnjavanje. želea.38%).858 1. a i b parametri eksponencijalnog trenda. godine (stopa promene 0. Tabela 1.550 -10.6 -11.5 -0. x nezavisno promenljiva. Sveža ili zamrznuta kajsija se može upotrebiti za dobijanje sledećih poluproizvoda i gotovih proizvoda: . za total rod productive 1. često promrzavaju njeni cvetni pupoljci u rejonima sa promenljivom temperaturom tokom zime.565 -0.0 25. Ukupan broj stabala kajsije se smanjuje.99 65. odnosno od oko 5.62 16.3% u ukupnim troškovima podizanja zasada.03 33.814 1.14%.16 1.smrznute kaše. Apricot production in Serbia for the years 19912005. godine povećava i broj rodnih stabala i ostvarena proizvodnja.569 1. jer ukazuje da se i ova proizvodnje intenzivira.13 50.000 d/ha. U skraćenim vremenskim periodima ukupan broj stabala kajsije se zadržava na nivou od 1.93 REZULTATI I DISKUSIJA U proseku za period 1991-2005. džemove i sl. kako u celom posmatranom periodu (stopa promene 0. Sušena kajsija se više ceni nego suva šljiva zbog osvežavajućeg ukusa koji potiče od specifične aromatičnosti i većeg sadržaja kiselina. kajsija je posebno cenjena kao industrijska sirovina čije plodove prerađuje velika većina proizvođača koji se bave preradom voća i povrća (Milić i Radojević. Troškovi sadnje sa iznosom od 1.63 Proizvodnja (Production) ukupno po stablu (t) (kg) total per trees 19.793 1.38 1.614 -0.24 49. Osim toga i nestabilne cene u godinama dobre rodnosti ulivaju nepoverenje za gajenje kajsije kod proizvođača. Iz izračunate razlike između ostvarene vrednosti proizvodnje i troškova proizvodnje ostaje profit od oko 441.46 1.73%) ohrabruje.0 7. godini do 40. kako u celom ispitivanom periodu (stopa promene 0. i pored visoke rentabilnosti koja se može ostvariti po jedinici površine. tako i u kraćim vremenskim periodima. Međutim. cepa 58 PTEP 12(2008) 1-2 .0 4.30 19.8% u ukupnim investicionim troškovima.0 -1.13 0. Troškovi nege u I.ˆ Y = a ⋅bx J u kojem je: Ŷ ocenjena vrednost zavisno promenljive.61 12. godine ukupan broj stabala kajsije u Srbiji je iznosio 1. kada su cvetovi izloženi poznim mrazevima i često promrzavaju. u proizvodnji kajsije može da se ostvari visok profit po jedinici kapaciteta. godini. smrznute polutke. pekmeza.57 miliona zauzimaju učešće od 84.85 miliona (tabela 1). investiciona vrednost hektara kajsije se udvostručava.990 11.793 1.17 1.754 8.77 52. Prosek – average Minimum Maximum Godišnja stopa promene (%) Annual rate of change Koeficijent varijacije (%) Coeficient of variation Stabla (000) (Trees) ukupno spos. slatkog.558 1.192 5.50 1.91 1.409 40.614 0.557 1.73 53.592 t u 1998. kao i plodovi kajsije u obliku osušenog i kandiranog voća.

veoma je bogata uljem. Predračun troškova pripreme zemljišta za podizanje zasada 740 pre svega. Po zastupljenosti u ukupnim troškberba) (7 rd) / Estimate of costs attention in 3rd year ovima podizanja zasada kajsije zatim dolaze UKUPNO (1-6) / TOTAL 4.. a zatim upotrebiti na isti način kao i slatka jezgra.2008.Prosečan prinos u periodu pune rodnost 18.: Proizvodno-ekonomska i upotrebna vrednost voća i grožđa.2005. Prema hranljivoj i upotrebnoj vrednosti jezgra kajsije može da predstavlja odličnu zamenu za badem. Novi Sad.. [2] Milić.000 €. Poljoprivredni fakultet. 1999. Novi Sad. Jezgra većine sorti kajsije. ZAKLJUČAK Kajsija je veoma cenjeno i kvalitetno voće. D.. projekta evidencionog broja BTN-341-002B pod nazivom „Proizvodi od sušenog voća“ u okviru „Nacionalnog programa biotehnologije i agroindustrije“ od 01.3%). jezgra kajsije se koristi za spravljanje kozmetičkih pudera i mirišljavih krema.000 proizvodnje kajsije u poslednjem analiziranom . 2005. Knjiga II. priprema periodu (2001-2005). Rekapitulacija investicione vrednosti zasada kajsije Survey 1. Autori.3. rasturanje mineralnih đubriva (200 kg/ha).: Tržište poljoprivredno-prehrambenih proizvoda.5%) i troškovi II profitabilnost proizvodnje kajsije / Profitability of apricot production nege u I.. Troškovi sadnje sa iznosom 5.94-97) Primljeno:20.000 d/ha . Živanović. Predračun troškova izrade elaborata 400 bala kajsije u Srbiji se blago povećava po Estimate of costs making elaborat (case study) prosečnoj godišnjoj stopi promene od 0. iako se povećava 250 sadnica sa sadnjom. naročito od visokostablašica (deblo) ima visoku tehničku vrednost. D. Poseduje značajnu komercijalnu vrednost. U gorkoj jezgri gorčina se može eliminisati odstranjivanjem štetnih sastojaka.73%). zaštita.troškovi tanjiranja (2x) 80 Potrebno je istaći. Poljoprivredni fakultet.250 € zauzimaju najveće učešće u ukuprezidba) (2 rd) / Estimate of costs attention in 2nd year nim troškovima podizanja hektara zasada 6. belančevinama.troškovi rigolovanja (50-60 cm) 100 godišnjoj stopi promene od 0.000 troškovi pripreme zemljišta (18.troškovi sadnje (obeležavanje mesta. Iznos Stupanje u pun rod u 4 godini – Accesion in ful fertility €/ha U proseku za ceo ispitivani period (1991Gustina sadnje (5 x 5 m) (400 sadnica/ha) – Interstices (5x5) (400 seedAmount 2005) rodna stabla sa iznosom od 1. B. karakterističnom bojom i visokom hranljivom vrednošću. PTEP 12(2008) 1-2 59 . pa čak i orah u prerađivačkoj i konditorskoj industriji. letnja rezidba.57 miliona lings per ha) zauzimaju učešće od 84. koji se odlikuje prijatnim ukusom. Pored toga.2008.3-4. V. ali i kao veoma pogodna sirovina za preradu u raznovrsne poluprerađevine.: Proizvodnja voća na malim površinama. Predračun troškova nege u III godini (isto kao u I i II godini. koji je veoma cenjen u farmakologiji. ugalj koji se dobija ugljenisanjem koštice kajsije se upotrebljava u gas maskama za prečišćavanje vazduha (Đurić. Z. Drvna masa. Naime. B.000 kg/ha) 260 proizvodnja kajsije se povećava po prosečnoj . tanjiranje (3x). M. Recapitulation of investment value of apricot plantation Pored toga.448 t .7% u ukupnom broju Planirani prosečan prinos 18 t/ha – Planing average yields 18 t/ha rodnih tabala kajsije. 2003. koja se može dugo čuvati na temperaturi od +2oC. [3] Vlahović. Pregled 1.38%) ipak 4. zalivanje) broj rodnih stabala (stopa promene 0.troškovi nabavke sadnica (400 kom. je intenzitet povećanja ostvarene proizvodnje freziranje (2x). 1999. Partenon.) 1. Gvozdenović. Novi Sad. kajsija je deficiPeriod podizanja 3 godine – Period of plantation establishment 3 years Period eksploatacije 25 godina – Period of the plantation exploitation tarna voćna vrsta i na domaćem i na inostranom 25 years tržištu. plus 520 od 1. kao rezultat povećanja rodnih stabala Estimate of costs preparation land u poslednjem posmatranom periodu (2001. Posebnom fabričkom preradom koštica se koristi u stolarstvu za glačanje i presovanje. D. Predračun troškova sadnje / Estimate of costs planting 1.000 d/ha.000 d/ha Kajsija je jedna od osnovnih sirovina u konzervnoj industriji. Predračun troškova nege u I godini – zimsko oranje. pa zbog boje i karakterističnih šara predstavlja izvrsnu sirovinu za industrijsku preradu.Vrednost proizvodnje 630. zalivanje / Estimate of costs Investiciona vrednost hektara zasada kajsije st attention in 1 year iznosi oko 4.Dobit (Vrednost proizvodnje – Troškovi proizvodnje) 189.17%. Radojević. plus 590 (31. Novi Sad.: Gajenje kajsije. lešnik. zlatnu boju. Randman ulja jezgre kajsije iznosi oko 25-38%. V. U Severnoj Africi se suši pulpa od kajsije u vidu tankih listova. U .24%. odnosno oko 5.troškovi đubrenja mineralnim đubrivima (1. Sa prosečnom proizvodnjom od 19. br. 1999). LITERATURA [1] Đurić.4%). Koštica (endokarp) se upotrebljava u proizvodnji praha koji se koristi za čišćenje avionskih motora. Međutim. tako da sušena kajsija ima lepu. godine.Troškovi proizvodnje (30% od ostvarene vrednosti proizvodnje) . Grgurević. u današnje vreme se sve manje pravi razlika između bademovog ulja i ulja od kajsije.000 €/ha. Gorka jezgra je bogata amigdalinom. NAPOMENA: Rezultati istraživačkog rada su nastali zahvaljujući finansiranju Ministarstva nauke i zaštite životne sredine Republike Srbije. naročito ona sa slatkim ukusom. Kod nas je uobičajeno domaće spravljanje pekmeza od kajsije. Od 100 kg kajsije dobija se oko 1520 kg sušene kajsije. [5] Milić.000 d/ha 441.3.250 tendencija povećanja rodnih stabala i ostvarene . 2. 2003. [4] Keserović. .troškovi đubrenja stajnjakom (30 t/ha) 300 2005). kopanje jama. Prihvaćeno:24. da ohrabruje uočena 3.. Beograd.Prodajna cena 35 d/kg profit od 441. (s. šećerima i mineralnim materijama. Ukupan broj rodnih sta1. PTEP-časopis za procesnu tehniku i energetiku u poljoprivredi.000 kg/ha redovnoj proizvodnji kajsije može se ostvariti . . bio znatno izraženiji (stopa promene 8.04. 500 prekraćivanje sadnica. naročito u proizvodnji marmelade od kajsije ili u smeši sa drugim voćem.se na dva dela i suši s pokožicom ili bez nje. II i III godini (u proseku 13. delom u svežem stanju. Specijalni deo. Iako je ranije bademovom ulju pridavan poseban značaj u odnosu na ulje drugog koštičavog voća. Predračun troškova nege u II godini (isto kao u I godini. Bulatović Mirjana: Stanje i tendencije proizvodnje voća u Srbiji.

To se jasno ogleda u izraženoj tendenciji promene strukture kapitala preduzeća u korist akcijskog. Poljoprivredni fakultet. finansijski rezultat i položaj. UVOD Posmatraani petogodišnji period (2002-2006) se uglavnom poklapa sa intenziviranjem i privođenjem kraju vlasničke transformacije preduzeća iz oblasti prehrambene industrije. The financial structure was very unfavourable. Analiza se uglavnom zasniva na podacima iz zbirnih bilansa. Akcenat je stavljen na ocenu najvažnijih parametara finansijskog rezultata i finansijskog položaja preduzeća iz ove privredne grane. uz jasno izraženu tendenciju rasta. međutim. Key words: analysis.6 index points. obnavljanje tehnologije. stope prinosa na uloženi kapital (3. The rates of income on the gross invested capital were also very modest (3. Obradovića 8 REZIME U radu je izvršena komparativna analiza osnovnih pokazatelja finansijskog rezultata i finansijskog položaja preduzeća iz oblasti prehrambene industrije sa područja Vojvodine. ali je to još uvek nedo- voljno. ali ipak pozitivne. Raščlanjivanje predstavlja kvalitativnu metodu analize. godine. Poređenje. neispunjavanje preuzetih obaveza u pogledu investicija i sl.15%). kao što su smanjenje broja zaposlenih. Cumulative balances were used as basic data sources. SUMMARY This paper presents a comparative analysis of main indicators of the financial results and the financial position of food industry enterprises in Vojvodina performed over the five-year period of transition (2002-2006). p. 1-2. Poslovanje svih privrednih subjekata u posmatranom periodu odvijalo se u otežanim uslovima. Stope prinosa na ukupan uloženi kapital takođe su vrlo skromne (3. koje prikuplja i obrađuje NB Srbije – Centar za bonitet. Svi pozitivni efekti vlasničke transformacije još uvek nisu u potpunosti došli do izražaja. Preduzeća iz oblasti prehrambene industrije porede se sa poljoprivrednim preduzećima. osvajanje novih tržišta. Kao osnovni. Vrednost ukupnog kapitala preduzeća iz oblasti prehrambene industrije uvećana je za oko 75%.15%). 21000 Novi Sad. nepovoljni pariteti cena. povećanje zarada zaposlenih itd. a realna vrednost neto sopstvenog kapitala za 39. U radu se. povećanje obima proizvodnje. the food industry achieved a negative net financial result. Finansijska struktura je izrazito nepovoljna. MATERIJAL I METOD RADA Predmet analize su ostvareni rezultati poslovanja prehrambene industrije Vojvodine. U fokusu analize je petogodišnji period (2002-2006).15%). Mere ekonomske politike koje se preduzimaju u cilju poboljšanja položaja ovog sektora privrede daju značajne pozitivne efekte.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. bilans. prehrambena industrija.6 indeksnih poena. dipl. kao kvantitativni aspekt analize. dr Dušan MILIĆ. while the real value of the net capital increased by 39. ili oko 18 milijardi dinara dugoročno raspoloživih izvora samo za uspostavljanje finansijske ravnoteže. ali ne i individualna poljoprivredna gazdinstva i preduzetnici. Takođe se ukazuje na osnovne pravce delovanja u cilju njihovog poboljšanja. skupo pozajmljivanje kapitala. za petogodišnji period od 2002.). U takvim okolnostima. u periodu od 2002. nedostatak sopstvene akumulacije.8-6. logički dolazi posle raščlanjavanja i služi da se analizirana pojava izmeri. The gross capital value of food industry companies increased by about 75%. što znači da preduzećima nedostaje 54%. nepovoljni klimatski uslovi u pojedinim godinama itd. balance. nedovoljna zaštita od prekomernog uvoza. godine. Generalno posmatrano. Analiza je izvršena na osnovu podataka iz završnih računa. financial result and position. i mogu se očekivati u narednom periodu.60-62 UDK: 664(497. Obrtni fond je dovoljan za pokriće oko 56% stalnih zaliha. Bez 60 PTEP 12(2008) 1-2 .inž. do 2006. The performance food industry enterprises is usually compared with performances of agricultural companies. odsustvo odgovarajućih socijalnih programa. to su korišćeni specifični metodi za ovu vrstu analize. ali su po potrebi korišćene i duže serije podataka. što stvara probleme sa održavanjem likvidnosti. daleko ne samo od očekivanih već i realno mogućih rezultata.113)''2002/2006'' Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper ANALIZA OSNOVNIH PARAMETARA USPEHA PREHRAMBENE INDUSTRIJE VOJVODINE (2002-2006) THE ANALYSIS OF BASIC PARAMETERS OF SUCCESS IN FOOD INDUSTRY IN VOJVODINA (2002-2006) Dr Veljko VUKOJE. The turnover fund was sufficient for the coverage of approximately 56% of permanent stocks. Tranzicija. rast suficita u spoljnotrgovinskoj razmeni.39-6. odnosno zbirnih bilansa. nije iznenađenje što su preduzeća iz oblasti prehrambene industrije zabeležila relativno skromne. gubitak ranijih tržišta. During three out of five observed years. Budući da se uglavnom radi o analizi bilansa.). To je. Darko MALETIĆ. sa 27% (2002) na 5. which created problems with maintaining the solvency. što se posebno odnosi na preduzeća iz oblasti agrosektora (tehničko-tehnološko zaostajanje. odnosno kvantifikuje. neizbežno donosi i niz novih problema u pojedinim preduzećima. Ključne reči: analiza. primenjeni su metod raščlanjivanja i metod poređenja. To znači da su obuhvaćeni samo privredni subjekti sa svojstvom pravnog lica (preduzeća i zadruge). proces transformacije je dao niz pozitivnih rezultata (bolje iskorišćenje kapaciteta. Prehrambena industrija je u tri od pet godina posmatranog perioda ostvarila negativan neto finansijski rezultat. daju ocene najvažnijih proizvodno-finansijskih pokazatelja uspeha preduzeća iz oblasti prehrambene industrije Vojvodine. food industry. ipak. or about 18 billion dinars of long-term available resources only for the establishment of the financial balance. na osnovu izvršenih analiza.8% (2006). do 2006. which means that companies were missing 54%. Trg D. koja omogućava upoznavanje kvaliteativnog sastava analiziranog predmeta.39-6.

2%) rezultat je prevashodno raznih dezintegracionih procesa i osnivanja novih. Poslovni prihodi su u posmatranom petogodišnjem periodu porasli za 91. Broj preduzeća / Number of enterprises Broj zaposlenih / Number of employed Sl.82 101.8 6.0 93.547 (2002) i 19.65 4.32 -0.08 -11. od čega osnovna sredstva čine 46%.1 4.15 96.4 0. 8. 9. što je očekivano.9 0. 2002.prehrambena industrija Vojvodine.166 (2002) na 35. U poljoprivredi je udeo stalne imovine nešto viši (oko 62%). Relativno nisko učešće finansijskih prihoda u svim godinama posmatranog perioda (do nekoliko procenata) može se smatrati očekivanim. Udeo stalne imovine u aktivi preduzeća prehrambene industrije dostigao je oko 54% u 2006. a u poljoprivredi samo za 27. manjkovima.23 101.74 4.329 (2006) preduzeća i zadruga. što je znatno manje nego poljoprivrednom proizvodnjom (između 1.20 PTEP 12(2008) 1-2 61 . Međutim.28 -1.u posmatranom petogodišnjem periodu. U strukturi ukupnog prihoda (tabela 1) dominantno mesto zauzimaju.4 4.13 -4. Pored navedenih osnovnih metoda.14 -2.9 5.7 100. odnosno povoljnim. 6.0 82.2%.12 0. otpisu imovine po raznim osnovama.15 93.4 4.04 8. The Structure of total income and its distribution ( in % ) Red broj 1.7 0. 55000 50000 45000 40000 35000 30000 25000 20000 2000. što je prilično visoko. budući da zbog 2006 niske rentabilnosti nisu u stanju da podnesu još uvek visoke kamtne stope. Struktura ukupnog prihoda i njegovog rasporeda ( u % ) Table 1.56 4. Prehrambenoj industrij beleži mnogo veći pad. korišćeni su i određeni matematičko-statistički metodi.29 98.19 0.94 4.8 1.941).9 100.1%). Uvećanje za oko 1. što je znatno više od kumulativnog rasta inflacije u istom periodu (75.0 -0.7 1.33 0. naplate ranije otpisanih potraživanja i sl.9 7. godini. u odnosu na 2000. 2005.1 0. II 7.3%). godini na pokriće poslovnih rashoda potrošila 88. 2004.0 99.95 100. sa 50.97 100. koja je u fokusu analize. / Irregular and other expenses UKUPNI RASHODI / TOTAL EXPENSES Bruto rezultat (I – II) / Gross result (I–II) Porezi i doprinosi / Taxes Neto rezultat (7 . REZULTATI I DISKUSIJA U Vojvodini je u posmatranom periodu privređivalo ukupno između 17. 5. i (b) prostorno .0 111.542 (2006). dok je učešće nematerijalnih ulaganja i upisanog neuplaćenog kapitala zanemarivo (zajedno manje od 2%). godini. poredi se sa poljoprivredom Vojvodine. otpisa dugova 1200 usled nemogućnosti plaćanja.3 100. U radu se koriste dve vrste poređenja: (a) vremensko .0 91.9 100.91 2006 91.1 0.44 1.57 9.3 0.38 4. 2003.7 3.8) / Net result (7-8) 90. za 24% (sa 43.96 0.616).77 2002 93.780 preduzeća (ili 10. I 4. 3.189 na 31. Broj zaposlenih u ovoj privrednoj grani zadržao se na približno istom nivou kao u 2000. ako se zna da učešće ovih rashoda treba da bude manje od 1% i da teži nuli.22 -0. i ostvarila značajan rezultat iz poslovnih prihoda i rashoda od 5. Preduzeća iz oblasti prehrambene industrije 1000 su u 2006. godini zapošljavala 307.0 90.03 2006 89.0 88. Relativno visok udeo vanrednih prihoda rezultat je neregulisanih tranzicijskih uslova poslovanja u kojima često dolazi do prodaje osnovnih sredstava.4 2.31 0.9 3.252 i 1. uglavnom malih i srednjih preduzeća.25 Poljoprivreda Agriculture 2003 2004 2005 90. Fi600 nansijski rashodi učestvuju u raspodeli ukupnog prihoda oko sa 4%.9 5. 1. logično.0 90.09 -2.9 -1.4 0.879 radnika.3%).31 0.92 0. kao i specifični metodi analize bilansa. poslovni prihodi (preko 91%).8%).3 3. s obzirom da preduzeća imaju vrlo malo slobodnih finansijskih sredstava za dugoročno i kratkoročno plasiranje.toga nije moguće dati kvalitetnu ocenu posmatrane pojave. Razlozi leže u otpisu potraživanja usled nemogućosti naplate.9% ukupnog prihoda (poljoprivreda 800 91.071 miliona dinara.53 100.01 Prehrambena industrija Food industry 2003 2004 2005 92. loše vođenoj poslovnoj politici i sl. da bi u 2006.24 93.6 104.8 3.6 3. što je uglavnom približno kao i u poljoprivredi.78 5.46 0.93 5. Broj preduzeća / Number of enterprises Broj zaposlenih / Number of employed Tabela 1.1 -4.0 90.7 3.9 -1.7 3. Na pokriće vanrednih i ostalih rashoda odlazi 4-6% ukupnog prihoda.1 4. Poljoprivreda takođe beleži veliko smanjenje broja radnika.13 3.01 98. ili za 29. Uočljiva je jasna tendencija smanjenja broja pravnih lica u prehrambenoj industriji (za 15.0 94.136).25 3. Ovakvo učešće može se 400 oceniti relativno niskim. s obzirom na značajno učešće zemljišta koje se ne amortizuje (oko 48%).4 -11.79 100.03 93. godinu broj preduzeća se povećao za skoro dva puta. dugoročni finansijski plasmani 6. Number of enterprises and employed in food industry in Vojvodina Privreda Vojvodine je u 2002.47 93.23 100.8%.65 100.7 101. 1 Broj preduzeća i zaposlenih u prehrambenoj industriji Vojvodine Fig.0 99. za razliku od poljoprivrede koja beleži povećanje (za 29.0 2.7 1.6%. 2. 2001.88 99.3 4.1 1.5 0. Objašnjenje treba tražiti prevashodno u izbega200 vanju preduzeća da se zadužuju.8 0. Prehrambenom industrijom se bavilo između 987 (2002) i 831 (2006) preduzeća (slika 1).65 5.31 4.61 1. Radnici u poljoprivredi i prehrambenoj industriji čine oko jedne četvrtine ukupnog broja zaposlenih privrede Vojvodine.02 8. POZICIJA / POSITION 2002 Poslovni prihodi / Operating incomes Finansijski prihodi / Financial incomes Vanredni i ostali prihodi / Irregular and other incomes UKUPAN PRIHOD / TOTAL INCOME Poslovni rashodi / Operating expenses Finansijski rashodi / Financial expenses Vanredni i ostali rash.36 6.0 94. godini taj broj opao za skoro 14% (265.54 6.39 0.9%. Preduzeća iz obe posmatrane grane zajedno čine nešto manje od 13% ukupnog broja preduzeća u Vojvodini.

Reprodukciona sposobnost poljoprivrede je još ugroženija (stopa 4. Vukoje. skoro dobra. Vukelić. godini).000 din) Fig 2. (b) zaduženosti. V: The analysis of financial results and financial position of agricultural in Vojvodina.02%. osnovni su pokazatelji duboke poremećenosti finansijske strukture preduzeća. godini ostvarila relativno skromnu stopu sredstava za reprodukciju od 6. . dok je istovremeno kumulativni indeks inflacije iznosio 175. 40000 30000 20000 10000 0 pisanosti opreme (preko 60%). . . V. [2] Obrenović. Financing the agribusiness sector. To znači da je realna vrednost neto kapitala uvećana za 39. (c) održavanja realne vrednosti kapitala i (d) reprodukcione sposobnost. jasno je da prehrambena industrija nije sposobna da samostalno finansira sopstvenu reprodukciju. U poljoprivredi je finansijska ravnoteža znatno nepovoljnija. V: Financing of working capital in primary agricultural production. 2002 2003 2004 2005 2006 Stalne zalihe / Inventories Obrtni fond / Turnover fund Sl. ali uz jasno izraženu tendenciju poboljšanja.62%). (1999). stepen ot- 62 PTEP 12(2008) 1-2 . 22 20 18 16 14 12 10 200 200 Inflacija / Inflation Indeksi / Indexes Prehrambena / Food industry industrija LITERATURA [1] Obrenović. 3).91). doneti i niz podsticajnih mera iz domena agrarne. godini prehrambenoj industriji za uspostavljanje finansijske ravnoteže nedostaje 18. ZAKLJUČAK Na osnovu izvršene analize najvažnijih pokazatelja finansijskog rezultata i finansijskog položaja mogu se izvesti sledeći zaključci: . Kumulativni indeksi rasta neto kapitala i inflacije (2001=100) Fig 3. p.3. 2007. Vukoje.6 indeksnih poena.Timisoara. Savremena poljoprivreda. Poljoprivredni fakultet.7%).6-55. EAAE.15%). Kad se imaju u vidu visoka otpisanost opreme. Cumulative idexes of net capital and inflation growth (2001=100) Analiza strukture pasive sa aspekta vlasništva izvora pokazuje da se zaduženost prehrambene industrije u poslednje tri godine odražava na prihvatljivom nivou od oko 50%. kratkoročno vezana sredstva manja su od kratkoročnih obaveza. a likvidnost predstavlja sposobnost plaćanja dospelih obaveza u svakom trenutku tokom godine. s. Preciznija analiza bi zahtevala detaljniju analizu bilansa tokova gotovine.74). Upravo za taj iznos. Primljeno: 10. ne može biti dovoljno pouzdana. U 2006. značajna poremećenost finansijske ravnoteže i nizak koeficijent obrta (0. Faculty of farm managament. samo na osnovu podataka iz bilansa stanja.9 (sl. J. 2. D. Ako se uzmu u obzir i ostali relevantni faktori: organski sastav kapitala (50.Ozbiljna poremećenost finansijske ravnoteže i nesposobnost održavanja sopstvenog kapitala.235-242. koji se zasnivaju na vremenskoj usklađenosti dinamike novčanih priliva i dospeća obaveza. Agroekonomika 29/2000. Gordana: Self-financing in agriculture. Prehrambena industrija je u posmatranom periodu ostvarila indeks rasta neto sopstvenog kapitala od 214.2008.Ali. stopa inflacije (6. Inventories covered by turnover fund (in 000. odnosno oko 1. Novi Sad (2000). ali znatno veću nego u prethodnoj godini (3. [3] Rodić. Belgrade. Prehrambena industrija je u 2006. [4] Vukelić.000 din) Treba naglasiti da analiza likvidnosti. koeficijent obrta 0. Financing the agribusiness sector.1%).9%). Poljoprivreda je u proseku imala osetno nižu stopu zaduženosti (2946. Bilans prikazuje stanje sredstava i obaveza samo u momentu bilansiranja.291 miliona dinara dugoročnih izvora. iz čega proizilazi da preduzeća imaju velikih problema sa održavanjem likvidnosti. ali uz vrlo izraženu tendenciju rasta i nepovoljnije ostale faktore zaduženosti. pa se ovaj pokazatelj može oceniti na sličan način kao i kod prehrambe industrije.6%). Novi Sad. poreske. V: Analiza finansijskog rezultata i finansjskog položaja poljopri-vrednih preduzeća Vojvodine. Zekić. Management of durable rural development. 367-374. Pokrivenost zaliha obrtnim fondom (u 000.3. 235-244. odnosno lošeg finansijskog položaja.3.Za poboljšanje finansijskog položaja preduzećima je neophodan dugoročno raspoloživ i jeftin kapital. carinske i monetarne politike. Gordana: Teorija i analiza bilansa. Prihvaćeno: 12.Negativan rezultat u dve od pet posmatranih godina govori o niskoj profitabilnosti preduzeća iz oblasti prehrambene industrije. to nije dovoljno. budući da je u svim godinama zabeležen čak negativan obrtni fond. [6] Vukoje. po osnovu kojih se uglavnom ne plaćaju kamate. 2007. 3. 1999. Ona uspevaju da samo delimično finansiraju stalne zalihe iz obrtnog fonda (31. Belgrade. p. pored povećanja efikasnosti poslovanja. Poljoprivredni fakultet.Ocena finansijskog položaja izvršena je na osnovu analize: (a) finansijske ravnoteže.6%) i rentabilnost uloženih sredstava (6. Za poboljšanje ekonomskog položaja preduzeća iz agrosektora neophodno je.2008 Poljoprivreda / Agriculture 200 200 200 Sl. Povoljna okolnost je da većinu ukupnih obaveza čine dobavljači i druge obaveze iz poslovanja (oko 46% u 2006. D.31 puta. p. zaduženost prehrambene industrije se može oceniti kao prihvatljiva.243-252. Poljoprivredna preduzeća nisu uspela da očuvaju realnu vrednost neto sopstvenog kapitala (umanjenje za 35. Beograd (2003). V: Analiza osnovnih pokazatelja uspeha poljoprivrede i prehrambene industrije Vojvodine. odnosno korišćenje drugih analitičnijih metoda.56%. Poljoprivredni fakultet. Analiza finansijske ravnoteže na osnovu pokrića stalnih zaliha obrtnim fondom (slika 2) jasno pokazuje vrlo nepovoljnu finasijsku strukturu preduzeća iz oblasti prehrambene industrije. 2-4. koji se može obezbediti kroz dodatna ulaganja vlasnika ili/i povoljnim kreditima. [5] Vukoje.

javlja se istinska potreba za globalnim akcijama na suzbijanju klimatskih promjena.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. ekonomski i ekološki problem pred kojim se našlo čovječanstvo. A significant possibility to reduce greenhouse gas emissions is using vegetative residues from the agricultural production for energy purposes. tržište i pravno regulisanje. in order that rural areas become producers using renewable energies. samo da budu na nivou koji nije opasan.7:620. greenhouse gases. zbog čega se javlja potreba za globalnim akcijama na njihovom suzbijanju. UVOD Kako rizici globalnih klimatskih promjena postaju sve očigledniji. it is necessary to undertake a series of actions at the state level related to technologies of biomass usage. Klimatske promjene su najveći društveni. nego se može pozitivno uticati na ruralni razvoj na osnovama održivog razvoja jer može predstavljati dodatni prihod za poljoprivredna gazdinstva. Konvencija ne precizira kakve ove koncentracije treba da budu. Temeljni cilj Konvencije je postignuti stabilizaciju koncentracija stakleničkih gasova u atmosferi na nivou koji će spriječiti opasno antropogeno djelovanje na klimatski sistem. Ključne riječi: ostatak iz poljoprivredne proizvodnje. godine. it is important to know that encouragement of the use of renewable energy sources in rural areas not only solves global problems. Konvencija je prihvaćena na Svjetskom samitu o okolini i razvoju. Bosna i Hercegovina REZIME Posljednjih godina manifestacije globalnih klimatskih promjena postaju sve očiglednije. godine. Međutim. u Rio de Janeiru 1992.6) Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper POTENCIJAL SMANJENJA EMISIJE STAKLENIČKIH GASOVA UPOTREBOM BILJNIH OSTATAKA IZ POLJOPRIVREDNE PROIZVODNJE U BOSNI I HERCEGOVINI POSSIBILITY TO REDUCE GREENHOUSE GAS EMISSIONS BY USING VEGETATIVE RESIDUES FROM THE AGRICULTURAL PRODUCTION IN BOSNIA AND HERZEGOVINA Azrudin HUSIKA Mašinski fakultet. To takođe sugeriše (kako vjeruje većina klimatologa) da su neke promjene neizbježne i da to zahtijeva primjenu i određenih adaptivnih mjera. SUMMARY In recent years. Potpuni odgovor čovječanstva na prijetnje klimatskih promjena ne postoji. The analysis comprises official statistical data on sown agricultural land in Bosnia and Herzegovina and the annual grain production. posljedica emisije stakleničkih gasova se rješava kroz međunarodnu saradnju na globalnom nivou u okviru Okvirne Konvencije Ujedinjenih nacija o klimatskim promjenama iz 1992. due to which a global action to prevent these changes is necessary. Dakle. odricanja i rizike koje je globalna zajednica spremna da prihvati. uzevši u obzir aktuelne cijene energenata na tržištu kao i moguća podsticajna sredstava za energiju iz biomase. market and legal regulations. vrlo je važno saznanje da se podsticanjem korištenja obnovljivih izvora energije na selu ne rješavaju samo globalbni problemi. Ovo ponovo ostavlja prostora za različita tumačenja uzimajući u obzir naučna otkrića.vjerovatno na klimu najosjetljivija ljudska djelatnost . but also positively affects the rural development because it becomes the additional revenue for agricultural households. U radu je data analiza mogućnosti iskorištavanja OPP-a u Bosni i Hercegovini. a da se istovremeno ne ugrozi proizvodnja hrane i da se omogući nas- tavak ekonomskog razvoja na održiv način. Problematika klimatskih promjena koja je. 71000 Sarajevo. Taj nivo treba se ostvariti u vremenskom okviru dovoljno dugom da omogući ekosistemu da se prirodno prilagodi na klimatske promjene. The reduction of greenhouse gas emissions by a fossil fuel replacement with energy sources obtained residues from the agricultural production by applying the methodology approved by the Steering Committee of Clean Development Mechanism within the Kyoto Protocol was considered. da bi selo postalo proizvođač i obnovljivih energenata potrebno je na nivou države poduzeti čitav niz aktivnosti vezanih za tehnologije korištenja biomase.63-67 UDK: 504. osnovni razlozi zabrinutosti su proizvodnja hrane . staklenički gasovi. Procjenjeno je smanjenje emisije stakleničkih gasova zamjenom fosilnih goriva sa energentima dobijenim iz ostataka poljoprivredne proizvodnje primjenom metodologije odobrene od strane Izvršnog odbora mehanizma čistog razvoja pri protokolu iz Kjota. Vilsonovo šetalište 9. clean development mechanism. energy. Najznačajniji dokumenti su Konvencija o klimatskim promjenana (1992) i Protokol iz Kjota (1997). Međutim. Nowadays. demonstration of global climate changes has been growing more evident. Key words: residues from agricultural production. Existing national and international subsidies in a sense of the clean development mechanism were considered. Razmatrani su postojeći podsticaji od strane države kao i međunarodni. mehanizam čistog razvoja. However. Danas postoje razvijene tehnologije za iskorištavanje ovog vida biomase.95(497.i ekonomski razvoj. However. Analiza je izvršena korištenjem zvaničnih statističkih podataka o zasijanim poljoprivrednim površinama u BiH i godišnjoj proizvodnji žitarica. This paper presents the analysis of possibilities of using vegetative residues from the agricultural production in Bosnia and Herzegovina. Ovim dokumentima najrazvijenije zemlje svijeta priznaju svoju odgovornost za klimatske PTEP 12(2008) 1-2 63 . 1-2. there are advanced technologies for using this type of biomass. taking into account current prices of energy sources in the market and subsidies for energy sources from biomass. Jedna od značajnih mogućnosti smanjenja emisije gasova koji imaju efekat staklene bašte jeste iskorištavanje biljnih ostataka iz poljoprivredne proizvodnje (OPP) u energetske svrhe. p. najvećim dijelom. energija.

4% potencijalne snage za male hidroelektrane. U pomanja. osoke fermentišu i ratarske kulture. morat će svoje prihode dopuPotrošnja energije po stanovniku njavati dodatnim zaradama. Struktura primarne energije je sljedeća: ugalj 52%. dok je odnos proizvodnje električne enernik hrane. posebno ona sa mamogućnosti: njom snagom (kućne peći) koja bi bila pogodna za kvalitet uglja . poljoprivredne proizvodnje. hidro. između ostalog. tika sektora energije BiH je niska efikasnost korištenja energije Sve te činjenice ukazuju da pred ovom oblasti privrede stoje tokom životnog ciklusa (od ekstrakcije uglja ili uvoza goriva do snažni motivi razvoja koji se mogu realizovati samo na osnovapretvaranja energije u novac ili ugodne uslove življenja). Godine 1991. BiH raspolaže značajnim poljoprivrednim resursima koji se Kad je u pitanju proizvodnja električne energije. Emisija CO2 u BiH je u 2005. odnos instalira. Indicators of energy use in Bosnia and Herzegovina Dodatna je mogućnost da se poljoprivredom Indikator BiH Jugoistočna Evropa EU 25 Svijet nastave baviti na dosadašnji način. poljoprivredna proizvodnja u privredi BiH stekla je vidno značenje i sa svojim prerađivačkim sektorom uvijek se predstavljala kao bitno ishodište naseljenosti sela i zaposlenosti stanovništva. Za male hidroelektrane. i koriste se peći sa niskim stepenom korisnosti i njima nepažljivo rukuje.da uvećavaju svoj posjed kupovinom ili zakupom i tako poskoji se koristi. te je tokom 1991. Sadašnjem stanju poljoprivrede glavnu karakteristiku daje siBiH imala skoro 2. Zahtjev koji mora CDM projekat da ispuni jeste da je na liniji održivog razvoja države u kojoj se želi implementirati.dana nadasve važna zadaća očuvanja okoline energija 10%.kog otpada. prirodni gas 6% i biomasa 4%. sa velikim procentom pepela i sumpora i sa niskom toplotnom pa se pred poljoprivrednike generalno stavljaju sljedeće razvojne vrijednosti. U poređenju sa državama u razvoju BiH ima malu emisiju CO2 po glavi stanovnika. bila 18 miliona tona.ekonomije. REZULTATI I DISKUSIJA Tokom proteklih decenija.proglašena je i jednim od strateških razvojnih pravaca njene Osnovni domaći izvori energije u BiH su ugalj.18 0. Osnovna karakterisponude. unutar kojeg sa 67% dominira onaj koji GDP-a nego neke druge bivše jugoslovenske republike. površina pored javnih puteva (ljeti i zimi).5 puta veću potrošnju energije po jedinici tan i rascjepkan posjed. i prouzrokuje zagađivanje produktima nepotpunog sagorijevanja. kada je iznosila 24 miliona.da ga bolje ''organizuju'' komasacijom. što smanjuje nivo efikasnosti njihovog korištenja tanu robni proizvođači poljoprivrednih proizvoda. ukidaTermoelektrane koje koriste ugalj imaju značajne emisije SO2. Korištenje drugih obnovljivih time otvara mogućnost da uz proizvodnju hrane stiču i dodatni 64 PTEP 12(2008) 1-2 . ugljevi u BiH pripadaju mlađim ugljevima. potrošnja drveta za ogrjev na selu je ekstremno visoka.. što je u prvom redu posljedica male potrošnje energije. . Mehanizam čistog razvoja (CDM) koji omogućava razvijenim zemljama da svoju obavezu snižavanja emisije gasova koji izazivaju efekat staklenih gasova realizuju.1 Energy use per capita (GJ/per capita) proširenje aktivnosti na proizvodnju obnovljivih izEnergijska intenzivnost – tona ekvivora energije iz ostataka postojeće poljoprivredne valentne nafte po 1000 US$ GDP-a proizvodnje.2 76. Turizam na selu. u BiH je bilo 11 malih hidroelektrana što ljoprivrednim biogas postrojenjima se osim stajskog đubriva i je predstavljalo 4. Naspram toga. ne samo u svojim zemljama.promjene i činjenicu da će posljedice najviše trpiti zemlje u razvoju koje nemaju značajnih sposobnosti za adaptaciju klimatskim promjenama.32 Energy intensity – tons of equvalent komore i organi države traže i pronalaze mogućnosti oil per 1000 US$ of GDP za dodatne prihode iz nepoljoprivrednih djelatnosti.6 166 74. iskoristivost potancijala je čak poljoprivrednike sve značajniji dopunski izvori prihoda. godinu. održavanje komunalnih zelenih površina i puKorištenje hidro potencijala je ispod 40% iskoristivog poten. prerada biološcijala. Na taj način poljoprivreda može značajne površine da angažuje za proizvodnju energije. Uslov da bi zemlje u razvoju koristile sredstva razvijenih zemalja je pristup Protokolu iz Kjota i osnivanje Imenovanog državnog tijela čiji je zadatak izdavanje pisma odobrenja za implementaciju pojedinačnih projekata kroz CDM. Jedan od razloga za vrlo intenzivno Hercegovine sa 2. Stvoreni su pravni preduslovi za tričnu energiju. Na taj način one smanjuju globalne promjene. postoji visoki nivo nezadovoljene prehrambene tražnje. njen posjed krupno ograničenje bh. što je prilično malo u poređenju sa drugim evropskim ze. Poslje. ona je stalan i značajan uvozdinačno iznosi 49:51. Kako su zgrade izgrađene bez potrebne toplotne zaštite. godine: MATERIJAL I METOD . arondacijom. što upućuje da u njoj. Indikatori korištenja energije u B i H vršine [4]. i posebno proizvodnja energenata ili energije su za mljama. . a istovremeno podstiču razvoj zemalja u razvoju. . Za poljoprivrednike se izgradnju elektrana na bazi privatnog kapitala i njihovo uključivanje u mrežu električne energije. 5 ha) računa tek oko 17% domaćinstava. i energija i biomasa.7% raspoložive energije. i stoga u pogledu specifične emisije SO2 (per capita). Domaćinstva koIndicator B&H Southeast Europe EU 25 World ja se nađu u toj grupi.86 0.uz to joj je. do metana. sa nih kapaciteta termoelektrana u odnosu na hidroelektrane poje. tečna goriva 28%. Po tome je mali i usitPrema postanku.njem međa i sl. tako komercijalizovani uvećaju zaradu ukupno i po jedinici poTabela 1.ma jasnih društvenih opredjeljenja [4].teva. sa stajališta domaće skromne gije ova dva izvora pojedinačno oko 60:40. i manja je u odnosu na 1990. Trenutno se izrađuju studije o hidroenergetskim potencijalima. godina).da uvode intenzivne tehnološke vještine za manje posjede i ma treće mjesto u Evropi (1990. po uzoru na sve izraženije planetarne brige svijeta. Stoga su Konvencija i Protokol predvidjeli.preko 600 miliona USD godišnje. Poljoprivrednici i njihova udruženja. uz činjecijenama izvozila električna energija nekim drugim republikama nicu da se u njene potencijalne komercijalne farmere (sa više od bivše Jugoslavije. kao što ima do 3 ha poljoprivredne površine. Table 1.sada koriste u nedozvoljivo niskom obimu. BiH zauzi. nego i u zemljama u razvoju (jer je djelovanje tih gasova globalno). koji se savremenim biogas-motorima i generatorima pretvara u toplotnu i elektj. izvora energije svodi se na korištenje biomase u ruralnim sredinama za grijanje. Poslije 1995.86 0. Entitet Fedeacija Bosne i su Hrvatska i Makedonija. Jedna od mogućnosti je 50. hidro. BiH uvozi prirodni gas i naftne derivate. BiH nema odgovarajuća ložišta.3 ha obradivog zemljišta po poljoprivrednom korištenje energije u BiH u to vrijeme bio je taj što se po niskim domaćinstvu stoji još i nešto lošije od prosjeka države. 0. 5. dica ovoga je intenzivno korištenje energije.

stoga se zamrzavaju dodatna novčana sredstva. Zbog toga. Pored toga. što je u poređenju sa ukupnom potrošnjom energije u BiH oko 5%. smanjenju emisija stakleničkih gasova i na smanjenju emisije kiselih gasova (SO2 i NOx). Energijski potencijal biljnih ostataka iz poljoprivedne proizvodnje u BiH Najznačajniji izvor biomase u BiH za proizvodnju energije je drvna masa porijeklom iz šumarstva (ogrjevno drvo. Ukupna potrošnja primarne energije u BiH je oko 190 PJ (iz tabele 1 i za 3 800 000 stanovnika) .dohodak proizvodnjom energenata i energije. realno je razmarati mogućnost istovremene proizvodnje toplotne i električne energije (kogeneracija). U slučaju BiH. U slučaju proizvodAgriculture nje električne energije. gdje se u prosjeku 60% električne energije dobija iz termoelektrana na ugalj. U ovom radu data je analiza podizanja konkurentnosti proizvodnje energije iz OPPa uz pomoć ovog mehanizma.20 2. po današnjim cijenama fosilnih goriva. pri tome je pretpostavljeno Porijeklo da se iskorištava isti procenat svakog oblika OPPSource a iz tabele 2. Međutim.46 tCO2/tona uglja Mc 12 PTEP 12(2008) 1-2 65 . treba uzeti u obzir i prosječni stepen efikasnosti termoelektrana. U tabeli 2 dat je pregled potencijala OPP-a u BiH. u životnom ciklusu energije iz OPP-a koristi energija iz fosilnih goriva. Mogućnost smanjenja emisije CO2 korištenjem energije iz ostataka poljoprivredne proizvodnje u Bosni i Hercegovini Proizvodnja energije iz otpada iz poljoprivredne proizvodnje teško može biti konkurentna proizvodnji energije iz fosilnih goriva. Kada je riječ o domaćim podsticajima misli se na sredstva kojim država iz raznih fondova podstiče ovakvu proizvodnju. nepovoljnost je u tome što se OPP geneŠumarstvo riše ljeti i u jesen i sva ulaganja u skladištenje se Forestry ostvaruje tada. ekonomskom ili ekološkom [3]. Međutim.5 MJ/kg 8. Napravljeno je nekoliko procjena potencijala biomase u BiH.8 MJ/kg 4. koji se istina javljaju i Agriculture kod proizvodnje toplotne energije ali su oni znatno Šumarstvo manji.04 7.518 Srednja gustina potencijala biomase u BiH je oko 1 TJ/km2. U svijetu ima primjera gdje se koristi 30% biomase uz ugalj. koliko čitavog niza barijera njihovom korištenju (tehničke barijere. centralne i južne BiH. Tabela 2. tj. Sa porastom cijena fosilnih goriva ta se situacija mijenja u korist energije iz ostataka poljoprivredne proizvodnje . u ovom slučaju iz OPPa. Prosječan sadržaj ugljika u ugljevima u BiH je oko 40%.. ekonomske. prirodnom (teoretskom). U tabeli 2 su prikazani potencijali dobijeni tim istraživanjem. kroz programe podsticanja obnovljivih izvora energije i/ili podsticanja poljoprivredne proizvodnje. javlja se problem (trošak) Poljoprivreda transporta i skladištenja. a taj vid energije se ne koristi. ali to nije linearnog karaktera jer se u većini slučajeva. kada se govori o korištenju obnovljivih izvora energije to nije toliko stvar procjene njihovih prirodnih potecijala. U slučaju korištenja OPP-a za proizvodnju električne energije smanjuje se emisija zagađujućih materija (SO2. Razvoj tehnike omogućio je izgradnju brojnih uspešnih postrojenja za proizvodnju toplotne i električne energije na poljoprivrednim gazdinstvima [5]. kao što je prikupljanje i obrada OPPa. a jedna od najdetaljnijih analiza je urađena kroz EU/FP6/INCO/ADEG projekat. S obzirom na sve to. u radu je pretpostavljeno nekoliko scenarija iskorištenja OPP-a u BiH. npr. energije u mreži.5 MJ/kg 6.66 PJ. Pored ovoga.74 MJ/kg 634 000 t 3 800 t 1 150 000 t 1 500 000 t 600 000 t 14 MJ/kg 10. ostaci biomase iz poljoprivrede takođe predstavljaju značajan energijski potencijal u regionu sjeverne.62 33. Postoje zemlje i slučajevi gdje su prirodni potencijali obnovljivih izvora energije vrlo visoki. računa se emisija CO2 po MWh električne energije u mreži.). NOx i CO2) iz termoelektrana na ugalj i na taj način emisije u državi za istu količinu energije. OPP se može koristi kao osnovno ili kao dopunsko gorivo nekom fosilnom gorivu. Wood waste from industry Ogrjevno drvo Heating wood Drvni otpad u šumi Waste wood in forest Ukupni potencijal Total potential Toplotna Energijski Raspoloživa moć / potencijal biomasa / AvaiHeating Energy polable biomass value tential (PJ) 25 3 20 000 000 m 0. ekološke. tržišne. Ukupni godišnji potencijal energije iz biomase u BiH [3] Table 2. Iz tabele 2 se vidi da teoretski biomasa može pokriti oko 18% potreba za energijom. pa tako se i troškovi proizvodnje energije iz nje povećavaju. količina CO2 koja nastaje potpunim sagorijevanjem jedne tone takvog uglja računa se prema: M CO2 44 (1) eCO2 = c = 0. Energija iz OPP-a bi se mogla koristiti za proiPoljoprivreda zvodnju električne i toplotne energije.4 = 1. tehničkom. Treba napomenuti da niti jedna procjena (urađena do sada) nije jasno definisala o kojem se potencijalu biomase radi. Ukupan energijski potencijal iznosi 9. Kako bi se konkurenstnost proizvodnje energije iz OPP-a povećala postoje domaći i međunarodni mehanizmi podsticaja.. ostataka žitarica i uljarica. Mehanizam koji je aktuelan za zemlje u razvoju potpisnice Protokola iz Kjota je Mehanizam čistog razvoja. Ostaci žitarica Corn residues Ostaci uljarica Oil crops residues Drvni otpad iz indust. korištenjem metodologije odobrene od strane Izvršnog odbora CDM-a može se izračunati emisija CO2 po MWh el. ostali podsticaji (domaći i međunardoni) nisu uzeti u obzir.5 211 200 t 0.5 MJ/kg 8. jer su visoke neke od barijera korištenja. Oba načina Agriculture Poljoprivreda iskorištavanja OPP-a imaju specifične probleme. tj. U ovom radu uzet je u obzir energijski potencijal otpada iz voćarstva. oni se uglavnom realizuju kroz međunarodne programe na prevenciji klimatskih promjena. Pri tome poljoprivreda može da bude značajan izvor obnovljive energije sa oko 30% potencijala biomase u BiH ili oko 10 PJ. Total annual energy potential from biomass in Bosnia and Herzegovina [3] Tip biomase Type of biomass Biogas sa farmi Biogas from farms Otpad iz vočarstva Waste from fruit grow.51 MJ/m3 3. S obzirom da se električna energija u BiH dobija iz termoelektrana na ugalj i hidroelektrana i da se unaprijed ne zna iz kojeg izvora će električna energija biti zamijenjena sa električnom energijom iz novog izvora. S druge strane. a 40% iz hidroelektrana. Što se tiče međunarodnih mehanizama. s tim da je pretpostavljeno da ukupno iskorištenje ne može biti veće od 50%. ne zna se unaprijed koŠumarstvo lika će biti stvarna potrošnja u toku sezone grijanja Forestry (posebno izraženo posljednjih godina). šumski ostatak) i drvni otpad iz drvne industrije. kod proizvodnje toplotne Forestry energije.88 0. Realno je pretpostaviti da je udio OPP-a koji bi se Agriculture Poljoprivreda koristio za proizvodnju toplotne energije veći od udjela za električne energiju.53 13.

87 tona uglja po MWh električne energije. s obzirom na ovaj mehanizam podsticaja. može se vršiti suspaljivanje sa ugljem u određenom procentu.toplotne el. vidi se da CO2 je 730 000 t/a. Današnja cijena uglja za elektroprivrede u BiH je 2. smanjuje se emisija CO2 proporcionalno količini energije. zavisi od čitavog niza barijera korištenja OPP-a i strategije njihovog rušenja. Međutim. a finansijski efekat je 7 300 000 EUR/a.Stepen iskorištenja termoelektrana u BiH je oko 32%. Uzevši to u obzir može se izračunati proizvodnja električne energije po toni uglja u termoelktranama kao: MWh 13000 ⎡ MWh ⎤ ⎡ MJ ⎤ b = H d ⋅ η = 13000⎢ ⎥ ⋅ 0. dobija se da je riječ o dodatnom prihodu od 120 EUR po hektaru. Stoga. oko 32 EUR/toni. Ne postoje direktni podsticaji za iskorištavanje OPP-a za proizvodnju energije. smanjenje emisije CO2 se računa uzevši u obzir količinu „istisnutog“ fosilnog goriva. država treba raditi na uspostavenergy energy power ljanju tzv.GWh je. onu količinu koja bi se trošila bez prelaska na OPP. energije u BiH mogao bi biti dodatni izvor prihoda za poljoprivrednike. Dakle.32 ≈ 1. Ukupni domaći podsticaji za poljoprivrednu proizvodnju na nivou BiH za 2008.26 ⋅ 0. U tabeli 3 dato je smanjenja emisije CO2 kao i procijenjeni iznosi podsticaja koji je moguće dobiti za to proizvodnju toplotne i električne energije.5 EUR/GJ. U slučaju korištenja svega 20% poizvršen uz pretpostavku da je stepen efikasnosti konverzije energije iz OPP-a u električnu odnosno toplotnu isti kao i u slučaju tencijala emisija CO2 se smanjuje za 310 000 t/a. Koji od scenarija je smanjenje emisije kroz CDM (vrijednost CER-a).76 tona CO2/MWh električne energije u mreži. Proračun je realno ostvariv. Pošto je BiH pristupila Protokolu iz for energy – heating power energy Kjota i može koristiti CDM. tj. za proračun je uzeta vrijednost od 10 EUR-a. tj. u tim slučajevima neophodna je potpuna zamjena kotlova. OPP se može koristiti i kao zamjena tečnim i gasovitim gorivima. a ostali bi prošli znatno pojednostavljeniju proceduru. što bi predstavono predstavlja 2-4% od ukupne emisije. su oko 50 miliona EUR. Stepen efiksanosti uređaja da konverziju hemijske energije uglja u toplotnu je oko 80%. Iz tabele 3 se vidi da je. Ukoliko se ta energija dobija iz izvora energije koji ne emituje CO2 ili je bilans CO2 jednka nuli. godini. dok je cijena u maloprodaji oko 50 EUR/toni. U tom slu429 20 10 86 420 000 4 200 000 čaju bi se vršila validacija i verifikacija smanjenja emisije 644 530 000 5 300 000 30 10 86 CO2 samo na određenom mjestu/postrojenju koje koristi 644 172 30 20 730 000 7 300 000 energente iz OPP-a. Vrijednost jedne izbjegnute tone CO2 (jedinični na suzbijanju klimatskih promjena u iznosu od 3 100 000 CER) varira. Da je to značajno smanjenje. a donja toplotna moć oko 13 MJ/kg. Kako se sva električna energija ne dobija iz termoelektrana na ugalj. iskorištavanje treba da bude što bliže mjestu proizvodnje energenata iz OPP-a (distribuirana proizvodnja energije).46 tona CO2. Prema najoptimističnijem scenariju smanjenje emisije Ukoliko se procjenjeno smanjenje emisije CO2 iz tabele 3. S obzirom da najveći udio u potencijalu OPP-a čine ostaci žitarica čija je toplotna vrijednost otprilike kao i ugljeva u BiH. Na taj način ukupni troškovi izdavanja CER-a bi Primjenom metodologije opisane u prethodnom poglavlju izse značajno smanjili. pri čemu je moguće dobiti sredstva kroz mehanizam međunarodne saradnje korištenja uglja. Na taj nači se dobija specifična emisija CO2 u mreži u BiH: 1. enerCERs reduction of energiju dručju uspostaviti sistem proizvodnje energenata iz OPP-a i gije – energije giju EUR/a CO2 t/a for heating njihovog korištenja. stoga bi bilo dobro na određenom počnu ener. što je oko 4% ukupne emisije u BiH u 2005. Naravno. Postoji zagarantovana cijena električne energije iz biomase. godine. programskog CDM-a kako bi se troškovi izdava215 86 10 10 310 000 3 100 000 nja CER-ova smanjili na najmanji mogući iznos.32 = 3600 ⎢ t ⎥ ⋅ 0. Tabela 3. Dakle. S obzirom na relativno visoke troškove prevoza. govori podatak da većina razvijenih zemalja imaju zada- 66 PTEP 12(2008) 1-2 . Dobar način promovisanja korištenja OPP-a u energijske Values of Emission za toplotnu svrhe su pilot projekti.26 tona CO2/MWh električne energije.6 = 0. ZAKLJUČAK Pored proizvodnje hrane poljoprivreda može biti i proizvođač energenata. Uzme li se u obzir prosječna produkcija OPP-a od 2 tone po hektaru. EUR/a. Emission reduction of CO2 and values of CERs in different scenarios of using of residues from agricultural production in Bosnia and Herzegovina tak da u prvom Kjoto periodu smanje emisije za 5-6% u odnosu na emisiju iz 1990. potrebno je prethodnu vrijednost umanjiti srazmjerno količini električne energije koja se dobija iz hidroelektrana. Procjena smanjenja emisije izvršen je za slučaj zamjene uglja.76 tona. Korištenje OPP-a za proizvodnju toplotne i/ili el.15 t ⎣ t ⎦ ⎣ ⎦ (2) Recipročna vrijednost gornjeg izraza daje specifičnu potrošnju uglja od oko 0. da bi ovaj vid iskorištavanja bio ekonomski održiv potrebno je % od ukupnog potenda država kroz strateška opredjeljenja definiše mehanizme Energija cijala podsticaja kao i da stvori preduslove za korištenje međunaSmanjenje Vrijednost Energy % of total potential rodnih mehanizama za podsticanje obnovljivih izvora energiemisije CO2 CER-a GWh za elektri. Finansijski efekat je u tim slučajevima veći nego u slučaju zamjene uglja. dok u slučaju suspaljivanja OPP-a sa ugljem neophodne su minimalne promjene na postrojenju. povoljnije koristiti OPP za proizvodnju toplotne energije pri čemu se vrši potiskivanje uglja. U slučaju proizvodnje toplotne energije iz OPP-a umjesto fosilnih goriva (ili za suspaljivanje sa ugljem). Uzevši u obzir vrijednost dobijenu u izrazu (1) dobije se da je specifična emisija CO2: 1. Cijena jedne tone takvog goriva mogla bi iznositi oko 60 EUR/toni (cijena uglja plus CDM podsticaj). Iz tabele 3 se vidi da bi korištenjem podsticaja kroz CDM bilo realno moguće povećati ukupne podsticaje za poljoprivredu za oko 10%. uporedi sa ukupnom emisijom u BiH u 2005. Smanjenje emisije CO2 i vrijednost CER-a za različite scenarije korištenja dijela OPP-a raspoloživog u Bosni i Hercegovini Table 3. računato je smanjenje emisije CO2 za različite scenarije njegoU radu su analizirana četiri scenarija korištenja OPP-a za vog korištenja u BiH. Oprema za konverziju energije iz OPP-a je znatno skuplja od opreme za konverziju energije iz fosilnih goriva. godini. proizvodnja jednog MWh električne energije uzrokuje emisije CO2 od 0. prema izrazu (1) potpunim sagorijevanjem jedne tone uglja nastaje 1.

ing*. pa mu i upotreba sve više raste. . Ključne reči: prirodni gas. Za potrošače je interesantna njegova dostupnost i sistem naplate . . Primljeno: 10.Doprinos smanjenju uvoza tečnih i gasovitih goriva u BiH. Isto tako. .d. wheat and other cereal products are analysed in this paper. gde se između ostalog koristi i za sušenje žitarica. Also.3. sagorevanje SUMMARY The advantages of natural gas usage in the drying processes of maize.: Inicijativa za pristupanje protokolima uz Konvenciju o prekograničnom zagađivanju zraka na velike udaljenosti i Okvirnu konvenciju o klimatskim promjenama. particularly the achievement of significant energy saving. potrošač nema potrebe za dodatnim prostorom i poslovima oko skladištenja. Slavko IVANIŠEVIĆ. On spada u najčistije. Poboljšati energetsku efikasnost znači koristiti tehnologije koje PTEP 12(2008) 1-2 67 . postižu značajne uštede u potrošnji energije. Adamović D. These significant facts on natural gas make it an appropriate and recommendable source of energy in grain drying processes. u širokoj potrošnji.. REZIME U radu se analiziraju prednosti korišćenja prirodnog gasa kao energenta.2008.: Proizvodnja energije – novi zadatak i izvor prihoda za poljoprivredu. 25260 Apatin. sušenje.. Rumenački put b. Strateški plan i program razvoja energetskog sektora Federacije BiH.67 . Korišćeni su podaci dobijeni praćenjem i analizom potrošnje goriva pri radu sušare na lož-ulje i pri radu sušare na prirodni gas.113) Stručni rad Paper PREDNOSTI KORIŠĆENJA PRIRODNOG GASA KAO ENERGENTA U PROCESIMA SUŠENJA ADVANTAGES OF NATURAL GAS USAGES IN DRYING PROCESSES Boško ILIĆ. The information on natural gas and oil consumption was gained from the following drying systems: the manufacturer CER . 2005. što je bitan doprinos smanjenju globalne emisije ugljen-dioksida.). U radu je pokazano da se korišćenjem prirodnog gasa kao energenta u procesu sušenja.. 21000 Novi Sad. a ne unapred kao što je to slučaj sa ostalim energentima.o. 32.. za komercijalnu upotrebu. Srednjoročna strategija razvoja poljoprivrednog sektora u FBiH (2006 – 2010. combustion UVOD Prirodni gas danas se višestruko koristi: u industriji. 1-2. Takođe. Iskustvo zemalja sa dugom tradicijom korišćenja gasa pokazuje da je prirodni gas i jedan od najbezbednijih energenata. Zenica 2004. Tešić M.). gorivo. Posmatrano u odnosu na sva ostala fosilna goriva. ječma. a prednosti njegove primene u ovoj oblasti prezentovane su u ovom radu.Doprinos uštedi domaćih fosilnih goriva i smanjenju emisije CO2. uz ispunjavanje zahtijeva u pogledu zaštite okoline (emisija gasova i zbrinjavanje pepela). Srbija je zemlja sa vrlo niskom energetskom efikasnosti. Sarajevo 2006. This paper illustrates advantages of natural gas usage in the grain drying processes.Doprinosi većem zapošljavanju lokalnog stanovništva. Key words: natural gas. Industrijska zona b.. which were installed at the factory JEDINSTVO in the town of Apatin. REZ. natural gas usage in drying processes improves the heating process and also reduces emissions of exhaust gases (NOx. poboljšava se proces sagorevanja i smanjuje emisija štetnih gasova u atmosferu (NOx. fuel. posebno u ugroženim agrarnim područjima . upotreba prirodnog gasa proizvodi takođe i najmanju količinu ugljen-dioksida (CO2). Biblid: 1450-5029 (2008) 12. CETEOR Sarajevo. na sušari tipa DVSK-MD proizvođača "CER" i sušari tipa DVSZ proizvođača "POBEDA" u pogonu preduzeća "JEDINSTVO" iz Apatina.b.). za proizvodnju električne energije. vol.b. PRIRODNI GAS KAO ENERGENT Prirodni gas je vitalna komponenta svetske energetike. Studija izvodljivosti: Komercijalno korištenje drvnog ostatka u Centralnoj BiH kao projekat ekonomskog oporavka i razvoja regije.Riješava se trajno snabdjevanje gorivom za vlastite potrebe poljoprivrednih gazdinstava. . soje i ostalih zrnastih proizvoda. "Jedinstvo". [2] [3] [4] [5] LITERATURA [1] Knežević A.69 UDK: 662. Husika A. Zbog svojih brojnih prednosti i niske cene u odnosu na druge energente.. pa je i sa stanovišta zaštite životne sredine korišćenje prirodnog gasa kao energenta opravdano i preporučljivo. drying.type: DVSK-MD and the manufacturer POBEDA .ing** * d. Savremena poljoprivredna tehnika. CO2. Sarajevo. kao sirovina u proizvodnji a koristi se i za pogon motornih vozila. ** a.ljalo oko 15% današnjeg izdvajanja za podsticaj poljoprivredne proizvodnje u BiH. "Centro-gas". 2008.o. barley. p. Prihvaćeno: 17. 2006. CO2. Novi Sad.3. Primjena OPP-a kao goriva bi imala niz efekata: . dipl.plaća se nakon potrošnje.2008.type: DVSZ. prirodni gas je kao energent našao veliku primenu i u poljoprivredi. najsigurnije i najkorisnije fosilno gorivo. dipl.. u procesima sušenja kukuruza. pšenice.767(497. Igić S.

2008. • nema varničenja na obodu plamena. bliskim Table 1. Tabela 1. “JEDINSTVO” iz Apatina.03 smanjenje zagađenja životne sredine. U sastavu prirodnog gasa nalaze se gasoviti ugljovodonici. od kojih najviše metana (CH4). Prirodni gas je gotovo idealno gorivo koje se lako meša sa vazduhom. 1.01325 bar i temperaturi od 15 °C zauzima prostor od 1 m3).73 1. Gorivo / Fuel • postojeća ložišta za druge vrste goriva Natziv / Name Prirodni gas TNG * Lož-ulje Mazut uglavnom se mogu prilagoditi za rad na prirodni Natural gas LPG Light fuel oil Heavy oil gas. izvor: JP “SRBIJAGAS” za period 20. Comparation of fuel cost of grain drying process stehiometrijskom. Kod direktnih sušara (produkti sagorevanja pomešani sa vazduhom za sušenje prolaze kroz masu zrna) pri radu sa tečnim gorivima moguće su pojave naslaga nesagorelog goriva na masi zrna.D. procesima sušenja žitarica • sagoreva sa malim koeficijentom viška vazduha.) 9. Takođe je bitno da se (minimalno dva puta godišnje) izvrši pregled i provera gasne instalacije i podešavanje gorionika odnosno regulacija sagorevanja. postojenja i instalacija takve da je nivo opasnosti.m.98 8. kako domaće tako i međunarodne. ima veliku brzinu sagorevanja bez dima. čime se svrstava među ekološki najčistije energente. N2). *** za koeficijent korisnog dejstva 0. propise i standarde za ovu oblast.05 * tečni naftni gas (propan-butan) ** u cene je uključen PDV. Prednosti prirodnog gasa kao energenta: • nema potrebe za transportom i skladištenjem goriva. prikazan je gasni gorionik sa redukovanom emisijom NOx gasova u produktima sagorevanja. do 25. pa prilikom rukovanja gasnom opremom o tome treba posebno voditi računa. Prirodni gas je bez boje. • nema pojava nagorevanja zrna (što je čest slučaj kod rada na lož-ulje). ali je bitno da gorionik ima podešeno sagorevanje da ne bi došlo do isticanja nesagorelog gasa u prostor sušare i eventualnog stvaranja eksplozivne smeše. na prirodni gas čine isplativim. Calorific value Hd PRIMENA PRIRODNOG GASA U PROCESIMA SUŠENJA Primenom prirodnog gasa kao energenta u procesu sušenja žitarica. poboljšava se kvalitet osušenog zrna.08 11. Jedinica mere / Unit Sm3 kg litar kg • prirodni gas kao energent omogućuje Cena po jedinici mere (din) ** 28 76 72 35 modernizaciju i povećanje ekonomičnosti Price per unit mnogih industrijskih i tehnoloških postrojenja uz Donja toplotna moć Hd (kWh/j. postižu se značajne uštede u potrošnji energije. ukusa i mirisa. kao što su ugalj i tečna goriva. Karakteristike prirodnog gasa Prirodni gas kao mešavina gasovitih ugljovodonika sa dominacijom metana. Pri radu na prirodni gas do ove pojave ne dolazi.54 1 7. Potreba za optimizacijom energetske efikasnosti je argument koji investiciona ulaganja za prelazak sa postojećih goriva.troše manje energije za iste ili bolje energetske usluge. nije otrovan. version LN/1LN (Low Nox) [2] Ekonomska analiza primene prirodnog gasa U tabeli 1.85 68 PTEP 12(2008) 1-2 . Na slici 1.500 kJ/Sm3. kao i tečna goriva. poštovati zakone. Drugi argument su troškovi na emisiju štetnih produkata koji nas čekaju u budućnosti.30 12. • plaćanje se vrši mesečno. čađi i čvrstih ostataka.2007. • kvalitetnija regulacija temperature sušenja.75 10. • ekološki najpogodniji energent. poboljšava se proces sagorevanja. čime je smanjena opasnost od požara. uz primese vodonika (H2) i negorivih gasova (CO2. Pored prethodno navedenih. nakon potrošnje.02. WEISHAUPT gasni gorionik sa redukovanom emisijom NOx [2] Fig. Danas su tehničke karakteristike gasnih uređaja. lakši je od vazduha (gustina prirodnog gasa je približno 0.8 kg/Sm3 u odnosu na gustinu vazduha od 1. • prirodni gas omogućuje potpunu automatizaciju procesa Sl. što nije slučaj sa radom na lož-ulje. 1.37 3.01 1. Poređenje cena energenata koji se koriste u • niska cena u odnosu na druge energente. pravilnike. Prirodni gas obično merimo standardnim kubnim metrima (1 Sm3 odgovara količini gasa koja pri pritisku od 1. u poređenju sa korišćenjem ostalih energenata. pri projektovanju i izvođenju radova na gasifikaciji objekata. Donja toplotna moć prirodnog gasa s kojom računamo u Srbiji je 33. stepen iskorišćenja. sveden na minimum. Prirodni gas.40 2. kao posledica većeg opsega regulacije gorionika i kvalitetnijeg sagorevanja na poziciji malog opterećenja. smanjuje emisija štetnih gasova u atmosferu i postižu značajne finansijske uštede. u procesima sušenja uočavamo i sledeće prednosti prirodnog gasa u odnosu na lož-ulje: Efektivna cena (din/kWh) *** Price per kWh Indeks cene prema ceni prirodnog gasa Price index for natural gas 3. dati su ekvivalentni odnosi najčešće korišćenih sagorevanja uz veliki opseg regulacije opterećenja i visok goriva na sušarama za žitarice.12. Zbog toga je bitno. Sve ove prednosti su se potvrdile i nakon konverzije goriva (prelazak sa rada na lož-ulje na rad na prirodni gas) na sušarama u A. proizvod WEISHAUPT.225 kg/m3). Nemačka [2]. odlikuje se lakom zapaljivošću i eksplozivnošću. predstavlja izuzetno vrednu energetsku i hemijsku sirovinu koja poseduje i značajne tehnološkoekonomske i ekološke prednosti u odnosu na ostala konvencionalna goriva. WEISHAUPT gas burner.

poboljšava se kvalitet osušenog zrna. Pre ovoga. pokazuje da je najpovoljniji indeks cene za prirodni gas. Troškovi energenta u procesu sušenja.izdanje. međutim u ceni mazuta nisu uračunati troškovi prevoza i skladištenja kao ni troškovi grejanja mazuta (koje je neophodno da bi se postigla odgovarajuća viskoznost neophodna za sagorevanje). Analiza isplativosti investicije gasifikacije sušare žitarica Analiza je urađena na bazi podataka o potrošnji goriva i drugih parametara. Energetika marketing. kako u procesima sušenja tako i uopšte. kao energent za sušenje je korišćeno lož-ulje. izrada projektne dokumentacije. skladno zakonskim obavezama i rokovima.000 dinara.2008. korišćenje prirodnog gasa kao energenta u procesu sušenja žitarica opravdano i preporučljivo. Ovo pokazuje da je ostvarena je ušteda od 16.05) je blizak indeksu cene za prirodni gas. Prihvaćeno: 17. Beograd.295 dinara. Eta. [3] Radovanović. Mašinski fakultet. 6.228 dinara. Iz ovog primera se najbolje vide pozitivni efekti primene prirodnog gasa u procesu sušenja žitarica.5 puta u odnosu na lož-ulje.664. odnosno da je investicija otplaćena na polovini sezone sušenja. Isailović M: Prirodni gas. Prospektni materijal. PTEP 12(2008) 1-2 69 . Indeks cene za mazut (indeks 1.Tabela 1. troškovi prava prolaza i otkupa zemljišta. troškovi energenta su iznosili 8. Beograd.2008. Na osnovu svega možemo zaključiti da je sa tehničkog i ekonomskog stanovišta. [2] Prospektni materijal proizvođača gorionika “WEISHAUPT”. Na osnovu svega navedenog pokazuje se da je prirodni gas najpovoljniji energent. M: Goriva. Zagreb. Nakon godinu dana (jedna sezona sušenja) pri radu sa prirodnim gasom. LITERATURA [1] Bogner M. Pri korišćenju lož-ulja ovi troškovi bi iznosili 24.500.3. bitno je redovno i na vreme sprovoditi preglede. Gasifikacija sušara je izvedena 2005. ZAKLJUČAK Primenom prirodnog gasa kao energenta u procesu sušenja žitarica. U troškove investicije uračunati su: pripremni radovi. U ovom periodu cena 1 Sm3 prirodnog gasa je iznosila 20. štetan uticaj sumpora (čiji je sadržaj u mazutu do 4%) i dr. na sušari tipa DVSK-MD proizvođača "CER" i sušari tipa DVSZ proizvođača "POBEDA" u pogonu preduzeća "JEDINSTVO" iz Apatina. 2001. Vrednost investicije je iznosila 8.3. [5] WEISHAUPT GmbH. koristeći prirodni gas manji su za oko 2.980. poboljšava se proces sagorevanja. Nemačka. U toku eksploatacije sušare. Germany. lošije sagorevanje. godine. [4] Strelec V. Primljeno: 10. 2005. Isto tako mazut je i sa drugih aspekata nepovoljniji energent: pojava koksiranja. izgradnja priključnog gasovoda i merno-regulacione stanice i takse za priključenje na gasovodni sistem. pri radu sušare na lož-ulje i pri radu sušare na prirodni gas. i dr: Plinarski priručnik.09 dinara a cena 1 litra lož-ulja 63. ispitivanja i sevisiranje opreme i postrojenja. smanjuje emisija štetnih gasova u atmosferu i postižu značajne finansijske uštede.75 dinara.523 dinara. 1994. kao i sa stanovišta zaštite životne sredine. postižu se značajne uštede u potrošnji energije.316. Schwendi.

i to u sirovom [3] i u hemijski modifikovanom obliku [4. palmitinske i stearinske kiseline (više od 95%). as a renewable source of energy. kiselinski i saponifikacioni broj) osobine. samo mala količina semena se sakuplja sa biljaka za sadnju iduće godine. At the end of the two-stage separation procedure oils were separated from water by separational funnel. ulje semena duvana. SUMMARY Tobacco seed usage. Ekstrakcija samlevenog semena je vršena n-heksanom pri odnosu seme-rastvarač 1:10 g/cm3 na 25oC. kao i da su ove osobine ulja slične osobinama drugih biljnih ulja što ga čini pogodnom polaznom sirovinom za dobijanje biodizela. U ovom radu ispitivan je uticaj tehnike ekstrakcije (mehaničko ceđenje. Fizičke (gustina i indeks refrakcije) i hemijske (jodni. by classical and ultrasound extraction using n-hexane at 25oC and 1:10 g/cm3 seeds-to-solvent ratio. a ostatak čine: proteini. nije samo društveno i ekonomski opravdano. mr Ivana STANISAVLJEVIĆ.) seed oils obtained and separated from the solvent by different techniques were compared. The fatty acid composition. Glavne masne kiseline su: linolna. Za sada ne postoji rasprostranjena upotreba semena duvana. Za dobijanje ulja iz semena duvana do sada su korišćene različite tehnike ekstrakcija: ekstrakcija po Soxhlet-u. acid and saponification values) properties of tobacco seed oil were analysed using standard procedures. distillation followed by direct water stem distillation. tabacum L. osim u industriji sapuna. saponifikacioni broj) osobine ulja određene su standradnim metodama. Physical (density and refraction index at 20oC) and chemical (iodine. ekstrakcija. kiselinski. 16000 Leskovac. pokazano je da se metil estri ulja semena duvana mogu koristiti u mešavini sa dizel gorivom bez modifikovanja motora i predgrevanja mešavine [5]. ulje semena duvana sastoji se uglavnom od linolne. U ovom radu ispitivan je uticaj različitih tehnika ekstrakcije na sastav. 5]. as well as. Sastav ulja analiziran je gasnohromatografski. p.3 Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper SEME DUVANA KAO OBNOVLJIVA SIROVINA TOBACCO SEEDS AS A RENEWABLE RAW MATERIAL Dr Miodrag LAZIĆ. but it also forms a basis of a "healthy" use of tobacco. otpadna (korišćena) ulja i nusproizvodi rafinisanog biljnog ulja [2].70-73 UDK: 633. klasična i ultrazvučna ekstrakcija [3. testiranjima na dizel motorima. as a renewable and waste raw material. boja i lakova.756. tobacco seed oil. biodizel mora da bude proizveden ekonomično. may be an appropriate substitute for diesel fuel. All these properties are comparable with properties of other vegetable oils which makes this oil a suitable initial row material for the production of biodiesel fuel. skrob i neorganske materije [6]. Obtained oils were separated from the solvent under reduced pressure or in a two-stage separation procedure. extraction. physical and chemical properties of tobacco (Nicotiana tabacum L. Nezavisno od ekstrakcione tehnike i načina odvajanja. Međutim. MATERIJAL I METOD Biljni materijal. prema studijama izvedenim u poslednje vreme. biorazgradivosti. 10]. Independently of the extraction technique and separation procedure the fatty acid tobacco seed oil composition was dominated by linoleic. oleinske. najpre običnom. The insignificant difference in physical and chemical properties of oil obtained by different recovery techniques was shown. Ključne reči: duvan. Sa aspekta uticaja na životnu sredinu upotreba biodizela ima mnoge prednosti. već stvara i osnovu za “zdravu” upotrebu duvana. Seme duvana je otpadni proizvod u duvanskoj industriji. kao što su: nejestiva ulja. Bulevar oslobođenja 124 REZIME Korišćenje semena duvana kao obnovljive i otpadne sirovine. palmitinska i stearinska [3. dr Vlada VELJKOVIĆ Tehnološki fakultet. od koga se ekstrakcijom mogu dobiti ulje i sačma (pogača iscrpljenog semena). godine u 70 PTEP 12(2008) 1-2 . Sadržaj ulja semena duvana kreće se u rasponu od 36-41 % od mase semena. Dobijena ulja su odvajana od rastvarača ili uparavanjem pod sniženim pritiskom ili u dvostepenom postupku. palmitic and stearic acids (over 95%). 1-2. Biljni materijal je prikupljen u fazi plodonošenja 2001.71 : 662. Uprkos dobrim karakteristikama. osim što mora da zadovoljava kriterijume vezane za životnu sredinu i učinak motora. Da bi bio konkurentan na tržištu. Oils were obtained by cold pressing. dok je za potrebe ceđenja korišćeno nativno seme duvana. The fatty acid composition of tobacco seed oils was determined by the GC analysis after the fatty acids had been transformed into methyl esters with sodium methoxide. Jedan od načina za pojeftinjenje biodizela je korišćenje jeftinijih izvora masnih kiselina. gde se koristi nerafinisano i polu-suvo ulje [11]. oleic. dok se ostatak ostavlja na polju neiskorišćen.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. a zatim direktnom destilacijom vodenom parom do prestanka izdvajanja n-heksana nakon čega se ulje izdvaja iz smeše sa vodom (koja je dobijena kondenzacijom vodene pare) gravitacionom separacijom u levku za odvajanje. klasična i ultrazvučna ekstrakcija sa mešanjem) ulja iz semena duvana i način odvajanja ulja od rastvarača na sastav ulja i njegove fizičke (gustina i indeks refrakcije) i hemijske (jodni. koja pripada poluorijentalnim vrstama duvana. fizičke i hemijske osobine ulja semena duvana (Nicotiana tabacum L. This suggests that tobacco seed oil. zbog svoje manje toksičnosti. is not only socially and economically justified. 7. UVOD Biodizel postaje sve interesantnije kao alternativa fosilnim gorivima. nakon metilovanja. kao što su: manji efekat staklene bašte i manje zdravstvenih rizika u poređenju sa upotrebom fosilnih goriva [1]. Ovo ulje ne sadrži nikotin i može se porediti sa drugim jestivim uljima. 9. ali sadrži dosta holesterola [8]. Nedavno je dokazano da i ulje semena duvana može biti odgovarajuća zamena za dizel gorivo. oleinska. rastvarači i hemikalije Za sva ispitivanja korišćeno je seme duvana (N.) tipa Otlja. 7]. Key words: tobacco. Utvrđeno je da tehnika ekstrakcije i način odvajanja ulja od rastvarača ne utiču bitno na njegove fizičke i hemijske osobine. Za dobijanje ulja korišćene su klasična i ultrazvučna ekstrakcija potpomognute mešanjem i hladno presovanje. životinjske masti i ulja. većeg sadržaja kiseonika i toga što ne sadrži sumpor.) tipa Otlja.

Fizičke i hemijske osobine ulja semena duvana Vrednosti fizičkih i hemijskih osobina ulja semena duvana tipa Otlja prikazane su u tabeli 2.1%. U destilacionom balonu zaostaje emulzija ulja i vode koja je nastala kondenzacijom vodene pare. Injektirana zapremina smeše metil estara je bila 0. fenolftalein i dietil etar kod Centrohema (Stara Pazova).9 g/100 g suvog semena.1 21.5 15. u slučaju klasične i ultrazvučne ekstrakcije.3 21. Dobijanje ulja semena duvana Ulje semena duvana dobijeno je mehaničkim ceđenjem i postupcima klasične (maceracija) i ultrazvučne ekstrakcije sa mehaničkim mešanjem. a filtrat se uparava do suva na vakum uparivaču do konstantne mase. Ceđenje ulja iz semena duvana Ceđenje nativnog semena duvana vršeno je hidrauličkom presom "Komet" Crusher (Germany). u zavisnosti od tehnike ekstrakcije i načina odvajanja ulja od PTEP 12(2008) 1-2 71 . tako da je suspenzija semena u rastvaraču bila izložena dejstvu ultrazvuka sve vreme ekstrakcije. za razliku od originalne metode gde je korišćen helijum [14]. 40 kHz).0 10 30 60 17. Za izvođenje ultrazvučne ekstrakcije korišćena je ultrazvučna kada tipa “SONIC”-Niš (dimenzija 151x200x300 mm. 15000 min-1. dok je poređenjem sa prethodno objavljenim rezultatima [7. 3 Ultrazvučna ekstrakcija Ultrazvučna ekstrakcija sa mešanjem vršena je na identičan način kao i klasična ekstrakcija. Sadržaj vlage je određivan po postupku koji propisuje Ph. Prinos ulja (u g/100 g suvog semena) se izračunava iz mase izdvojenog ulja i mase semena duvana. odnosno za 3. Neposredno pre ekstrakcije seme duvana je mleveno pomoću komercijanog električnog mlina (Zepter. a zatim se produži sa destilacijom sa vodenom parom do izdvajanja rastvarača u destilatu. 10 i 6 mm) sa prethodnim predgrevanjem semena.9 21. 30 i 60 minuta. stearinska. Metanol. min Klasična ekstrakcija sa Ultrazvučna ekstrakcija sa mešanjem mešanjem Classical extraction with Ultrasound extraction with mechanical agitation mechanical agitation 2.8 Klasična ekstrakcija U laboratorijsku čašu (200 cm ) sipa se 16. a molekulski mehanizam prenosa zamenjuje se konvektivnim mehanizmom. etanol i kalijum jodid su kupljeni kod Zorka-Pharma (Šabac). injektora → 250°C i detektora → 280°C. 50 do 200oC brzinom 25oC/min i 200 do 230oC brzinom 3oC/min. REZULTATI I DISKUSIJA Prinos ulja semena duvana Mehaničko presovanje semena je najefikasnija tehnika za dobijanje ulja iz semena duvana. saponifikacioni i kiselinski broj ulja određeni su standardnim metodama [12]. min Time. dok je indeks refrakcije ulja semena duvana meren refraktometrom (Krüss-D-22976. koncentrovana sumporna kiselina.2 μL. Izraženiji uticaj mešanja u slučaju klasične ekstrakcije potiče od činjenice da ultrazvuk uzrokuje mikro mešanje suspenzije i time utiče na prenos mase u masi rastvora i kroz difuzioni sloj.2 i 33.6 g samlevenog semena duvana i 50 cm3 n-heksana (odnos seme-rastvarač 1:3 g/cm3). a natrijum hidroksid od proizvođača Himedia (Inđija). 9]. Primenom ultrazvuka ostvareni prinos ulja semena duvana povećava se za manje od 4%. pri brzini obrtanja 1. n-Heksan. Tabela 1. linolna i linolenska) identifikovani su upoređivanjem njihovih retencionih vremena sa retencionim vremenima standarda tih metil estara i literaturnim podacima za primenjene uslove. Prinos ulja semena duvana dobijen klasičnom i ultrazvučnom ekstrakcijom Table 1. Tobacco seed oil yield obtained by classical and ultrasound extraction Prinos ulja (g/100 g suvog semena) Tobacco seed oil yield (g/100 dry tobacco seed) Vreme. Temperaturni režimi: kolone → 50oC tokom jednog minuta.4 17. Ekstrakcija je izvođena na sobnoj temperaturi u trajanju od 5.9] utvrđeno da primena mešanja povećava prinos za 9.3 20.25 μm) i plameno jonizujućim detektorom. određivan je gasnohromatografski. respektivno. a prinos ostvaren ovom tehnikom je 32. U slučaju ceđenog ulja. Protoci azota (noseći gas). uz stalno mešanje. 30 m × 250 μm × 0. Sa povećanjem brzine strujanja rastvora oko čestice biljne sirovine debljina difuzionog sloja se smanjuje.okolini Surdulice. Sastav ulja semena duvana Sastav ulja semena duvana. ono je tretirano vodenom parom u destilacionom balonu. pa otuda i bolja efikasnost ekstrakcionih tehnika potpomognutim mešanjem i mikromešanjem. hloroform. 10. Vrednosti hemijskih parametara. Kalijum hidroksid je nabavljen kod Mos-Laba (Beograd). a jod.8%. 30 i 400 cm3/min. Odvajanje ulja od rastvarača Uparavanje pod sniženim pritiskom Po završetku ekstrakcije ekstrakt se odvaja od semena pod vakumom na Büchner-ovom levku. Odvajanje ulja od vode vrši se u levku za odvajanje. dok je u prihvatnom sudu emulzija n-heksana i vode. a protok kroz kolonu je bio 4 cm3/min. odnosno za 41 i 36. oleinska. Jug.5 %. Metil estri najvažnijih masnih kiselina (palmitinska. natrijum tiosulfat i hlorovodonična kiselina su kupljene kod Lanchema (Češka).6 16. Nemačka) na 20°C. V (2000) i iznosio je 5. pa je nastala emulzija ulja i vode tretirana na identičan način. Uparavanje pod atmosferskim pritiskom Posle završene ekstrakcije ulja. 3x50 W. Fizičke i hemijske osobine ulja semena duvana Gustina ulja je određena piknometrijski na 20oC. vodonika i vazduha: 25. posle metilovanja [13]. Jodni.7%. Gasna hromatografija Metil estri masnih kiselina ulja semena duvana su analizirani na gasnom hromatografu (Agilent 6850) sa kapilarnom kolonom (DB WAX.2% u slučaju istih tehnika i uslova ekstrakcije bez mešanja [7. 1 minut). Azot je korišćen kao noseći gas.4 podeoka i kroz dizne različitih prečnika (15. najpre se običnom destilacijom otpari oko 2/3 rastvarača. samo što je laboratorijska čaša u kojoj se vrši ekstrakcija bila uronjena u ultrazvučnu kadu. sto je veće je od prinosa dobijenog klasičnom i ultrazvučnom ekstrakcijom sa mešanjem za 36.

a povećava udeo Kiselinski broj / Acid value zasićenih (palmitinske i 14. dok se primenom ultrazvuka u 72 PTEP 12(2008) 1-2 .08 81. temperatura.4735 1. Jodni broj / Iodine value Sastav ulja dobijenog iz 127.6 18]. Utvrđeno je da ulje dobijeno ceđenjem semena duvana ima veći sadržaj stearinske kiseline.78 12.0 931.6 %. za 20%.42 70.4733 o Index of refraction at 20 C malne razlike u sastavu ulja potiču. sa skoro identičnim udelom o Indeks refrakcije na 20 C glavnih masnih kiselina.28 72.75 Sastav ulja semena duvana Prema gasnohromatografskoj analizi metil estara masnih kiselina ulja semena duvana ono sadrži uglavnom (više od 94%) slobodne ili vezane sledeće masne kiseline: palmitinsku.65 14. u slučaju klasične i ultrazvučne ekstrakcije.43 188.nezasićene Poly-unsaturated a P=at P<atm m +H2Oa 8. 17.7%) masnih kiselina određen je i u uljima dobijenih klasičnom i ultrazvučnom ekstrakcijom.60 15.15 3.57 190. Fizičke i hemijske osobine ulja semena duvana klasičnom i ultrazvučnom ekstrakcijom imaju veći sadržaj Table 2.9 do 85. properties of tobacco seed oil nezasićenih masnih kiselina.7 71. respektivno.02 0. najzastupljenija masna kiselina ulja je linolna.28 11.75 13. Uticaj ovih faktora na fizičke osobine ulja (max ± 1%) gotovo je zanemarljiv. 17].73 4.79 15.42 131.4735 1.32 8. bez obzira na način dobijanja i odvajanja ulja.51 133.12 4. Masna kiselina Fatty acid Mehaničko ceđenje Cold pressing P<atm Palmitinska / Palmitic Stearinska / Stearic Oleinska / Oleic Linolna / Linoleic Linolenska / Linolenic Ostale / Others Zasićene / Saturated Nezasićene / Unsaturated Mono.69 0. što ukazuje na činjenicu da način dobijanja i odvajanja ulja ne utiču zančajno na njegove osobine. 16.74 15.8 5. Ova vrednost pokazuje prosečnu dužinu lanca masnih kiselina koje ulaze u sastav ulja.63 194. koja je u opsegu 129-142 [15].42 71.27 69.3 923. čiji maseni udeo u ulju iznosi oko 70%..93 Otlja sličan je sastavu ulja (mg KOH/g ulja) / (mg KOH/g of oil) drugih duvana [3.47 P=atm +H2Oa 9. 17.45 84. 18].1 % i 81.91 0. 15. od vrste i usVrednosti date u tebeli su srednje vrednost dva nezavisna lova gajenja duvana i uslova ekstrakcije (rastvarač./ Saponification val 186.22 rastvarača međusobno se razlikuju za max ± 5%. Jodni broj ulja semena duvana tipa Otlja nalazi se u granicama vrednosti jodnog broja za biljna ulja. 15. kao što se može videti u tabeli 3.59 11.33 14.78 0. linolna i linolenska) masnih kiselina u ulju semena duvana dobijenog ceđenjem je 13. s obzirom na visok udeo nezasićenih masnih kiselina u ulju.63 4.27 70. Sličan maseni udeo zasićenih (od 11.7 70.79 12.42 (g J2/100 g ulja) / (g J2/100 g of oil) samlevenog semena poluorijentalnog duvana tipa Saponifikacioni br.42 4.12 13. oleinsku.87 15.76 130. a i nalazi se u opsegu vrednosti saponifikacionog broja drugih biljnih ulja. Nezavisno od ekstrakcione tehnike i načina odvajanja rastvarača. linolnu i linolensku. verovatno. 16. 3 Gustina / Density (kg/m ) 930. 7.nezasićene Mono-unsaturated Poli.8 do 81.49 3.0 922. stearinsku.39 191. Ukupan sadržaj zasićenih (palmitinska i stearinska) i nezasićenih (oleinska.4%) i nezasićenih Dvostepeni postupak odvajanja ulja pod atmosverskim pritiskom a Two stage oil separation under atmospheric pressure ZAKLJUČAK Mehaničko presovanje semena je najefikasnija tehnika za dobijanje ulja iz semena duvana. Vrednosti saponifikacionog broja ulja semena duvana su približne vrednostima za ulja semena drugih tipova duvana [3.54 81.77 12.0 923. 7.(83.74 2. All results are mean of two replicates a Dvostepeni postupak odvajanja ulja pod atmosverskim Tabela 3 Sadržaj masnih kiselina u ulju semena duvana (%) pritiskom Table 3 Fatty acid tobacco seed oil composition (%) a Two stage oil separation under atmospheric pressure Kiselinski broj ulja semena duvana tipa Otlja je visok.28 71. ali je manji nego kod ulja semena nekih drugih tipova duvana [16.77 85.04 70.5 do 14. agitation mechanical agitation (oleinska) i poli-nezasićenih tobacco seed oil P=atm P=atm P=atm masnih kiselina (linolne i P<atm P<atm P<atm +H2Oa +H2Oa +H2Oa linolenska). Vrednosti fizičkih osobina svih ulja semena duvana dobijenih u ovom radu nalaze se u granicama standardnih vrednosti koje preporučuje AOCS [12].4 5.59 12.83 (mg KOH/g ulja) / (mg KOH/g of oil) stearinske). respektivno.65 Ultrazvučna ekstrakcija sa mešanjem Ultrasound extraction with mechanical agitation P<atm 8.0 923. Mini1.8 do 13.55 13. Physical and chem. Visoka vrednost jodnog broja je očekivana.14 12. Klasična ekstrakcija sa mešanjem Classical extraction with mechanical agitation P=atm +H2Oa 9. merenja odnos semena i rastvarača).34 12.69 2.37 0. što ukazuje na visok udeo slobodnih masnih kiselina (oko 18%). atmosferskim pritiskom Mehaničko cesa mešanjem sa mešanjem utvrđeno je da se sa porastom Fizičke i hemijske osobine ulja semena đenje Classical Ultrasound temperature neznatno smanjuje duvana Cold pressing extraction with extraction with udeo mono-nezasićenih Physical and chemical properties of mechan.21 127.07 12.04 70.48 11.73 0.4736 1.01 8. Ultrazvučna ekstrak.49 83.49 183.4735 1. Kod ulja dobijenog u dvostepenom postupku odvajanja pod Klasična ekstrak.92 12.65 3.67 13.77 71.77 72. Ulja dobijena Tabela 2.38 84. odnosno 22%.4735 1.63 132.03 12.26 12.64 2.

An encouraging prospect.bst. [6] Eshetu B: Nicotiana tabacum L.L: Biodiesel production from tobacco (Nicotiana tabacum L. Nakladni zavod Znanje. PTEP 12(2008) 1-2 73 . [14] David F.B: The extraction of oil from tobacco (Nicotiana tabacum L. Chicago. Honolulu: Hawaii Health Publishers. Stournas S. Madan M: Jatropha curcus: a renewable source of energy for meeting future energy needs. Seth S: Use of unconventional oils in surface coatings: blends of alkyd resins with epoxy esters. 24. NAPOMENA: Autori se zahvaljuju Ministarstvu nauke za finansijsku podršku ovom radu u okviru projekta OI 142073. <http://www.) seeds. 2005. dok ulja dobijena klasičnom i ultrazvučnom ekstrakcijom imaju veći sadržaj nezasićenih masnih kiselina. Apr. 6 (1995) 159-160.odnosu na klasičnu ekstrakciju ostvareni prinos ulja neznatno povećava.S.2008. Lakićević S: Laboratorijski tehnološki postupak za dobijanje ulja iz semena duvana. 2000.Kh.V. ipp.. Teshabaev Kh.html> [7] Stanisavljević I. br. [4] Veljković. Inc. 16.L. 2005.B.deccanherald.com/deccanherald/feb282005/snt 4. Graz: Martin Mittelbach (publisher) 2004.boku. Renewable Energy.S. Postupak odvajanja ulja neznatno utiče na sastav ulja. stearinska. Shetty Y. ev. Chemical Industry & Chemical Engineering Quarterly. V. LITERATURA [1] Körbitz. <http://www. 06-1827 od 11. Tehnološki fakultet.) seed oil with a high content of free fatty acids. [3] Giannelos P. Primljeno: 01. 2002. 24. [2] Mittelbach.com. Publ.) seed oil.2006. S. oleinska i linolenska. Lakićević S.L. Lazić. Lois E. Wylie P. Ultrasonics Sonochemistry. Agilent Technologies. 2005. [13] Kandpal J. Lakićević. Industrial Crops and Products. Feb. seed oil. 29 (2000) 82-87. Ahmed G. Haque M. Lazić M. 13 (2007) 41-50.at/pz/oilseeds/eshetu.B: Ultrasonic extraction of oil from tobacco (Nicotiana tabacum L. Zagreb. 28 (1993) 25. Pigment & Resin Technology. Feb. 6 (1990) 827-828. Z. 85 (2006) 2671-2675 [5] Usta N: Use of tobacco oil methyl ester in turbocharged indirect injection diesel engine. 1980.. Vrednosti svih fizičkih i hemijskih osobina ulja semena duvana tipa Otlja dobijenih u ovom radu ne zavise od tehnike ekstrakcije i načina odvajanja dobijenog ulja i nalaze se u granicama standardnih vrednosti za ulje duvana koje preporučuje American Oil Chemist’s Society (AOCS). 59885871EN. Aug.au/resources/rtlimrovinganalysisofffatt yacidmethylesters. pored koje u sastav ulja semena duvana ulaze još palmitinska. Remschmidt. Stamenković. Deccan Herald.N.3. Veljković V. C: Biodiesel: comprehensive handbook. 16 (1999) 1078-83. Hossain A. [16] Bajpai M.H.A. Renewable Energy. Leskovac. Zonal Agricultural Research Station.ac.B.asp> [12] American Oil Chemist’s Society (AOCS) Official and Tentative Methods.E: Studies on the caracterisation and glyceride composition of tobacco (Nicotiana tabacum L. [17] Umarov A. 28.3. Navile. 14 (2007) 646-652 [10] Veljković V. Todorović. Bangladesh Journal of Scientific and Industrial Research. O. Veličković D. 21. Utvrđeno je da ulja dobijena ceđenjem semena duvana imaju veći sadržaj stearinske kiseline. Stanisavljević I.12. Aug. Veljković V.. Nezavisno od ekstrakcione tehnike i načina odvajanja rastvarača.T. 1. Stamenković O.pdf [15] Swern D: Industrijski proizvodi ulja i masti po Baileyju. 1972. Khasanov M.V. M. Anastopoulos G: Tobacco seed oil as an alternative diesel fuel: physical and chemical properties. najzastupljenija masna kiselina u ulju je linolna. 2006. W: Biodiesel production in Europe and North America. Fuel. 1995 [9] Stanisavljević I. M.M. <http://www. [8] Harris W: The scientific basis of vegetarianisam. Aug.U.2008.) seeds. Khimiya Prirodnykh Soedinenii. Lazić M.T: Nicotiana tabacum seed oil. Vageesh T. Rahman M. [18] Gofur M. 2005. Prihvaćeno: 13.S: Tobacco: more than just smoke.B. [11] Rudramurthy H. Biomass Bioenergy 28 (2005) 77–86. Shimoga. No. Lazić M. 16 (2002) 1-9.L: Improving the analysis of fatty acidmethylesters using retention time locked methods and retentnion time databases: application. Sandra P. Zannikos F.

respectively. Seme počinje da klija pri temperaturi 8oC. i to u 2003.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. Jednogodišnja je biljka kratkog dana. seed maize. različitih FAO grupa zrenja (L1-FAO 400. 21000 Novi Sad. There were significant differences between the tested inbreds. U pogledu vremena setve treba tražiti najpovoljnije uslove.1974). 1995). uspeva u umerenim i suptropskim područjima. i. 1. UVOD Kukuruz (Zea mays L. Uticaj roka setve je izražen kod linije L1. ni suviše kasna setva (jer se odlaže cvetanje i oplodnja). Raspored biljaka treba da je takav da obezbedi nesmetanu negu useva. MATERIJAL I METOD RADA Materijal koji je korišćen za ispitivanje. L3-FAO 600) i njihovih morfoloških osobina (dužina i prečnik klipa). dr Branko MARINKOVIĆ. U 2004. 1-2. no regularities were established. U 2003. Rokovi setve različitih linija semenskog kukuruza mogu uticati na biološki prinos hibridnog semena kukuruza kao i na morfološke osobne semena..1992).. L3 (FAO 600) i L4 (zajednički). U tom slučaju ponici se pojavljuju kroz 15 do 20 dana. prinos semena. semenski kukuruz. A regular linear decline in the yield occurred over all three tested FAO maturity groups in seed maize hybrids sown on latter sowing dates in 2003. godini na poljoprivrednom dobru ’’Kamendin’’ Sirig. The effects of three sowing dates (10-day intervals) on three seed maize inbred lines of different FAO maturity groups (L1-FAO 400. The longest (175 mm) and the shortest (157 mm) ears were found in the inbred L3 and the inbred L2. pri čemu nema zakonitosti. a gustina setve zavisi od uslova i područja (Jevtić S. ali klijanje je usporeno i neujednačeno.15:631. morfološke osobine. godini sa kasnijom setvom došlo je do pravilnog linearnog smanjenja prinosa hibridnog semena kukuruza. L2 (FAO 500). SUMMARY The three-year trial was set up in 2003. L2-FAO 500. Iz tih razloga cilj i zadatak istraživanja je da se prati dinamika razvoja pojedinh linija u različitim rokovima setve. odnosno postavljanje ogleda su tri linije semenskog kukuruza. do 25. sowing dates. Rokovi setve su uticali na dužinu i prečnik klipa. seed yield. pssemelab@neobee. 74 PTEP 12(2008) 1-2 . The sowing date did not significantly affect the change of the diameter. a slično je i sa pojavom svile. kao i uticaj istog na prinos hibridnog semena kukuruza. Although sowing dates affected the ear length and diameter. p.74-77 UDK: 633. The effect of the sowing date was pronounced in the inbred L1. in the inbred L1 sown on the second sowing date. Novi Sad REZIME Istraživanja su trajala u toku 2003 i 2004 godine.e. kod sve tri ispitivane FAO grupe zrenja. Nakon berbe utvrđen je prinos hibridnog semena. the highest. utvrđivanje energije klijanja (%) i utvrđivanje procenta klijavosti (%). Obzirom na veliku genetsku ujednačenost metlice se pojavljuju skoro istovremeno na većini biljaka. Ključne reči: linije. U ogledima je ispitivan uticaj tri roka setve (u razmacima od po 10 dana) na prinos semena tri linije semenskog kukuruza. različitih FAO grupa zrenja. L2-FAO 500. godini na poljoprivrednom dobru AD ’’Sloga’’ Kać. i. to je biljka tople sezone i zahteva relativno visoku temperaturu. Setva se najčešće vrši mašinski.01 Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper UTICAJ ROKA SETVE NA PRINOS I MORFOLOŠKE OSOBINE SEMENSKOG KUKURUZA EFFECTS OF SOWING DATES ON THE YEALD AND MORPHOLOGICAL TRAITS OF SEED MAIZE Mr Sanja MEHANDŽIĆ*. In 2004. U vremenski nepovoljnim uslovima može biti ispoljena nepodudarnost između pojave muških i ženskih cvetova. ni suviše rana (zbog negativnog uticaja niskih temperatura).) je jednodoma biljka razdvojenih polova sa izrazito ksenogamnim načinom razmnožavanja. Najveća dužina klipa je kod linije L3 (175 mm). a najmanja kod linije L2 (157 mm). Optimalni rok setve semenskog kukuruza je od 10. Temperaturni uslovi utiču na razviće korenovog sistema. koja obezbeđuje ravnomerno nicanje je od 10 do 12oC na dubini setve (Drezgić i sar. Analiza semenskog materijala koji je korišćen u postavljanju ogleda obuhvatala je: utvrđivanje mase 1000 semena. Minimalna temperatura zemljišta. Key words: inbreds. U dvogodišnjem istraživanju ogled je izveden na dve lokacije. dr Jovan CRNOBARAC**. Između ispitivanih linija su postojale značajne razlike. aprila u zavisnosti od agroekološkog reona i godine (Starčević i sar. the lowest yield was recorded in the inbred L3 sown on the first sowing date. rokovi setve. and L3-FAO 600) and their morphological traits (ear length and diameter) were studied in the trial. Rok setve nije značajnije uticao na promenu prečnika klipa.53. The hybrid seed yield was determined after harvest. godini najveći prinos je ostvaren kod linije L3 u prvom roku setve a najniži u drugom roku setve kod linije L1. morphological traits. respectively. što nepovoljno utiče na oplodnju i proizvodnju semena. Šematski prikaz postavljanja ogleda prikazan je na sl. i u 2004.net ** Institut za ratarstvo i povrtarstvo. Temerinska 131.e. Za proizvodnju semena koristi se najplodnije polje. dr Đorđe JOCKOVIĆ * Poljoprivredna stanica. koje imaju zajedničkog oca i to: L1 (FAO 400).

godini su visoke srednje dnevne temperature i nedostatak padavina.908-0. u svim rokovima setve. Šematski prikaz ogleda u 2003.L2. 1.464x R2=0. kao i nepravilan raspored istih u kritičnim fazama razvoja kukuruza. 2.5 1 0.04. Uočava se da se prinos suvog hibridnog semena snižava sa kasnim rokom setve. Da bi se obezbedila optimalna gustina i dobili tačni podaci istraživanja. prinos istog hibridnog semena se snižava.R3 – sowing terms Ukupna površina ogledne parcele za sve ispitivane linije semenskog kukuruza i sva tri roka setve je iznosila 1. Yield depending on sowing term in 2003 PTEP 12(2008) 1-2 75 .Sowing terms R1 12. Samim tim rezultati ispitivanja se slažu sa rezultatima Starčevića i sar.05. tj. pri čemu je ta operacija laka i bez opasnosti od zakidanja. U odnosu na liniju L1 prinos je niži za 50 do 67% u zavisnosti od roka setve. L1. koje su doprinele povećanom broju jalovih biljaka i smanjenju prinosa po biljci.Dried seed yield (t/ha 3 2.209 m2. Rokovi setve ogleda u 2003. Nakon berbe koja je obavljena ručno. koji smatraju da najveći uticaj na prinos imaju vremenski uslovi u godini izvođenja ogleda. može se konstatovati da sa kasnim rokom setve dolazi do pada prinosa hibridnog semena kukuruza. na svako definisano mesto (u kućicu) posejana su po dva zrna. Prinos suvog semena . Rokovi setve su u razmacima od po 10 dana sa istovremenim usejavanjem oca. Kod linije L2 (FAO grupe zrenja 500) prinos se kretao od 1. odnosno kada metlica dobije dovoljnu veličinu drške za čupanje. Fig. Experiment scheme in 2003 and 2004 L1. tako da u trećem roku setve prinos suvog semena iznosi 1. Sve ispitivane linije semenskog kukuruza u ogledu. U ispitivanim godinama primenjene su standardne agrotehničke mere. 19.L3 – seed corn lines. do 1. do svega 0. za po 10 dana.92 t/ha u prvom roku setve. Rokovi setve . Izrazito nizak prinos semena kukuruza je ostvaren kod linije L3 u svim rokovima setve.R2. Jedan od osnovnih faktora uticaja na prinos hibridnog semena u 2003. Sa kasnim rokom setve iste linije. Experiment sowing terms in 2003 and 2004 Mesto i godina Year and location ’’Kamendin’’ Sirig 2003.40 t/ha u trećem roku setve.874-0. i standardnim rastojanjem između redova od 70 cm.5 2 1. godini razlike u prinosu su iznosile od 14 do 86%.909 y =2. Table 1. Najveći prinos je ostvaren u prvom roku setve kod linije L1 (FAO grupe zrenja 400).Tabela 1. ’’Sloga’’ Kać 2004. godini (slika 2). tako da 300 m nije bilo parcele sa kukuruzom. pre nego što je biljka počela sa polinacijom. i iznosio je 2.04.819-0. odnosno 43% od prinosa u prvom roku setve. i 2004.L2. 1.01 t/ha u trećem roku setve. R1. Sa kasnim rokom setve. Za svaku liniju kukuruza i svaki rok setve površina osnovne parcele je iznosila 42 m² (6 redova x 0. u zavisnosti od roka setve od 18 do 33%. R2 22. 29. prinos suvog hibridnog semena se snižava. Prinos je iznosio od 1.L3 – linije semenskog kukuruza. U 2003. 1.Line L1 I II III Linija . (1991). Merenja su obavljena neposredno po skidanju useva (na parceli) korišćenjem precizne vage i aparata za utvrđivanje vlažnosti. i 2004. Setva je obavljena ručno (motičicom) na optimalnu dubinu (6-8 cm) sa rastojanjem između semenki u redu od 23 cm. odnosno jedinici površine.R3 – rokovi setve Fig. Nakon nicanja u fazi tri lista izvršeno je ručno proređivanje biljaka.7 m x 10 m) u tri ponavljanja. ubrane su parcijalno u zavisnosti od stanja vlažnosti.5174x R2=0.Line L2 I II III Linija -Line L3 y =3.04. Posmatrano po rokovima setve za ispitivane linije semenskog kukuruza u 2003. Izabran je najpogodniji momenat za najlakše uklanjanje metlica.04. u međusobnom odnosu majčinskih i očinskih komponenti 4 : 2.44 t/ha u prvom roku setve. Prostorna izolacija bila je u potpunosti ispoštovana. utvrđivane su sledeće karakteristike: prinos klipa.817x R2=0. R3 02. prinos zrna (w1 vlage). Sl.901 y =1.85 t/ha. sa rastojanjem između ponavljanja od 1 m.978 Sl. Rokovi setve postavljenog ogleda kukuruza u godinama ispitivanja prikazani su u tab. REZULTATI I DISKUSIJA Prinos hibrinog semena 2003. da bi se dobio definisani (optimalni) broj biljaka.R2. Uklanjanje metlica sa majčinske linije obavljeno je na vreme. prinos zrna (w2 vlage) i morfološke osobine semena.24 t/ha. R1.5 0 I II III Linija .05. Zavisnost prinosa linija od roka setve u 2003. 09. 2. kao i da je prinos u odnosu na liniju L1 smanjen.

6. 6. Fig. Prosečan prečnik klipa kod linije L2 se kretao od 31 do 38 mm u zavisnosti od roka setve. Prečnik klipa .Morfološke osobine hibrinog semena kukuruza u 2003.Cob diameter (mm) 50 45 40 35 30 25 20 I II III I II III I II III 46 40 42 38 39 36 31 38 40 Sl. U 2004. Prosečan prinos semena kukuruza linije L2 u 2004. Značajna razlika u dužini klipa se uočava između prvog i drugog. kod linije majke L1 se kretao od 40 do 45 mm (slika 7 ).59 t/ha u drugom roku setve.Cob length (mm) 180 170 160 150 140 130 120 110 100 I II III I II III I II III Linija . Dužina klipa . Lines yield depending on sowing term in 2004 Morfološke osobine hibrinog semena kukuruza u 2003. Prosečna dužina klipa se smanjivala sa produženjem roka setve. Kod linije L2 prosečna dužina klipa kukuruza se kretala od 146 do 155 mm po rokovima setve.Line L2 Linija . Na osnovu slike 5. Sl. kretao se od 3.Line L1 Linija . Average cob diameter depending on sowing term in 2003 Linija . 5. Prosečna dužina klipa u zavisnosti od roka setve u 2004. Značajna razlika u prečniku klipa se uočava između prvog i trećeg. u zavisnosti od roka setve. Dužina klipa kod linije majke L1 smanjivala se sa rokovima setve (slika 6).59 do 4. Najniži prinos suvog hibridnog semena kukuruza je ostvaren u drugom roku setve kod svih linija. Prosečna dužina klipa linije majke L2 se kretala od 157 do 167 mm.Line L1 Linija . Prosečna dužina klipa kukuruza kod linije L1 kretala se od 146 do 171 mm u zavisnosti od roka setve (slika 3). Zavisnost prinosa linija od roka setve u 2004.Line L2 Linija . 4. Značajna razlika u prinosu semena kukuruza postoji između prvog i drugog. Rok setve je imao uticaja na prečnik klipa. 171 168 155 146 146 146 167 126 129 Sl. Prosečna dužina klipa linije majke L3 se kretala od 174 do 175 mm. u zavisnosti od roka setve. godini (slika 5). Kod linije L3 prosečna dužina klipa kukuruza se kretala od 126 mm u drugom roku seve do 167 mm u prvom roku setve.94 do 5.12 t/ha u zavisnosti od roka setve. pri čemu prinos raste.50 do 5. godini kretao se od 4. Prosečan prinos hibridnog semena kukuruza linije L1 u 2004. 3. U proseku u prvom i drugom roku setve dužina klipa nema značajniju razliku (1 mm). Prosečan prečnik klipa u zavisnosti od roka setve u 2003. Average cob lenght depending on sowing term in 2003 Prosečan prečnik klipa kod linije L1 u 2003 godini se kretao od 40 do 46 mm (slika 4). godini posmatrano po rokovima setve može se konstatovati.Line L3 Sl. Fig.57 t/ha.Line L1 Linija . godini kretao se od 3. a najniži 3. Najveći prinos je ostvaren kod linije L3 u prvom roku setve i iznosi 5. u zavisnosti od roka setve. uočava se da su male razlike u pogledu prinosa hibrida u istim rokovima setve. pri čemu se dužina povećavala sa kasnijim rokovima setve .59 t/ha do 4. Značajna razlika u prečniku klipa se uočava između 76 Dužina klipa .Line L3 Prinos hibrinog semena kukuruza u 2004. i drugog i trećeg roka setve. Značajna razlika u prečniku klipa se uočava između drugog i trećeg roka setve. Fig. Razlika između prvog i drugog roka setve nije značajna (4 mm). Značajna razlika u dužini klipa se uočava između svih rokova setve (od 3 do 25 mm). i drugog i trećeg roka setve. Značajno je veća dužina klipa između prvog i trećeg. Fig.Line L3 Prosečan prinos hibridnog semena kukuruza linije L3 u 2004. i drugog i trećeg roka setve. Prosečna dužina klipa u zavisnosti od roka setve u 2003. 4. da rokovi setve različito utiču na prinos hibridnog semena kukuruza. 3.Line L2 Linija .56 t/ha. u odnosu na treći rok setve. pri čemu rok setve nije uticao na dužinu klipa. U proseku u prvom i drugom roku setve značajno je veća dužina klipa. 5.50 t/ha. Average cob lenght depending on sowing term in 2004 Prosečan prečnik klipa kukuruza u 2004 godini. i drugog i trećeg roka setve (8 i 9 mm). 175 175 174 180 170 166 167 170 157 157 158 160 150 140 130 120 110 100 I II III I II III I II III Linija . Značajna razlika u prinosu semena kukuruza postoji između svih rokova setve. i prvog i trećeg roka setve.Cob length (mm) PTEP 12(2008) 1-2 . i kretao se od 3. Značajna razlika u dužini klipa se uočava između prvog i drugog.56 t/ha. Značajna razlika u prinosu semena kukuruza postoji između svih rokova setve. Kod linije L3 prosečan prečnik klipa se kretao od 38 do 40 mm u zavisnosti od roka setve.

Prinos je iznosio od 1. 2007. Zbornik radova. Univerzitet u Novom Sadu. 293-308. tako da je razlika u prečniku klipa je izražena između prvog i trećeg. Magistarska teza. a najniži 3. Nauka. što znači da rok setve nije uticao na prečnik klipa kukuruza. Poljoprivredni fakultet . Latković Dragana.prvog i trećeg i drugog i trećeg roka setve (5 mm). Prosečan prečnik klipa u zavisnosti od roka setve u 2004. godini. sadašnjost i budućnost). Average cob diameter depending on sowing term in 2004 ZAKLJUČAK Na osnovu analize rezultata dvogodišnjih ispitivanja uticaja roka setve na prinos semenskog kukuruza i njegovih morfoloških osobina mogu se izvesti sledeći zaključci: • Vremenski uslovi u godinama ispitivanja bili su različiti.2008. Sanja: Uticaj roka setve a prinos i kvalitet semenskog kukuruza. Prihvaćeno: 12. Primljeno: 10. U odnosu na liniju L1 prinos je niži za 50 do 67% u zavisnosti od roka setve. 415424. Dok je prosečan prečnik klipa kukuruza linije majke L3 se kretao od 49 do 50 mm. godini rokovi setve različito su uticali na prinos hibridnog semena kukuruza. • Razlika u dužini klipa između linija različitih FAO grupa zrenja nema zakonitost.40 t/ha u trećem roku setve. što je značajno uticalo na dobijene rezultate ispitivanja. Rok setve nije značajnije uticao na promenu prečnika klipa. 1991.Line L2 Linija .Cob diameter (mm) 50 45 40 35 30 25 20 I II III I II III I II III Linija .44 t/ha u prvom roku setve. • U 2004.Institut za ratarstvo i povrtarstvo. s. LITERATURA [1] Drezgić P. i drugog i trećeg roka setve (1 mm). [2] Mehandžić. 1995.56 t/ha. Beograd. Zbornik radova. [3] Jevtić S: Posebno ratarstvo. 7. a najmanja kod linije L2 (157 mm). do svega 0. Rajčan Irena: Uloga nekih agrotehničkih mera u proizvonji kukuruza s posebnim osvrtom na godine sa nepovoljnim vremenskim uslovima. Sl. 96. Kod linije L2 prosečan prečnik klipa u svim rokovima setve je imao istu vrednost (45 mm).3.Line L1 Linija . a samim tim i nemogućnost komparativne analize.19. Marinković. Fig. Matica Srpska.Line L3 45 45 40 50 45 45 45 49 50 • Na osnovu rezultata istraživanja u 2003. Najveći prinos je ostvaren kod linije L3 u prvom roku setve i iznosi 5. PTEP 12(2008) 1-2 77 . morfološke osobine ispitivanih linija semenskog kukuruza ukazuju da rokovi setve utiču na dužinu i prečnik klipa. Sv. Poljoprivredni fakultet. 1974. Starčević Lj: Uticaj rokova setve na dužinu trajanja fenoloških faza i potrebne sume ukupnih i efektivnih temperatura kod kukurza. Najveća dužina klipa je kod linije L3 (175 mm). pri čemu nema zakonitosti. 7. Poljoprivredni fakultet.23. Zbornik radova. [4] Starčević Lj. 1992. Sv.2008. Uticaj roka setve je izražen kod linije L1. B: Proizvodnja kukuruza u Vojvodini (prošlost. godini je ostvaren kod linije L3 u svim rokovima setve.3. Novi Sad. Novi Sad. Prečnik klipa . Spasojević B. • Najniži prinos hibridnog semena kukuruza u 2003. Marinković B. [5] Starčević Lj.59 t/ha u drugom roku setve kod linije L1. 227240.

Obtained results show significant differences between investigated fractions only for 1000-seed weight and percentage share of the stated fractions. 1984). Novi Sad.78-79 UDK: 631. otvoreni cvetovi i mahune koje su u fazi nalivanja zrna. Novosađanka (I) i Vojvođanka (II). Seme navedenih sorti je frakcionisano na laboratorijskom prečistaču semena tipa „KAMAS WESTRUP“ LA-LS (slika 1). Novosađanka (I) i Vojvođanka (II). Sl.01:633. „Kamas westrup“ LA-LS 78 PTEP 12(2008) 1-2 . najranije cvetaju i donose plod.0-5.5-5. 21000 Novi Sad. Soja cveta sukcesivno. dr Svetlana BALEŠEVIĆ-TUBIĆ*. seed fraction. 5. Novosađanka (I) and Vojvođanka (II)] and of three fractions (4.5 mm i > 5. Seme soje na osnovu fizičkih osobina ima okruglast oblik.0-5. Balkan (I).5 mm-5. odnosno klijavost kao osnovni pokazatelj životne sposobnosti semena zavisi od više činilaca. a između ostalog i od frakcije semena. što ima za posledicu da se na istoj biljci soje formiraju zrna različite veličine. p. 1. pa se na istoj biljci mogu naći cvetni pupoljci. energija klijanja i klijavost semena) za svaku frakciju.5 mm and > 5. Donji izdanci su najstariji. a ukoliko je rastenje i razviće intenzivno. 1-2. Novi Sad. MATERIJAL I METOD Istraživanje je sprovedeno u PIK-u „Bečej“ „Poljoprivreda“ AD.34 Stručni rad Paper PROMENA KVALITETA SEMENA SOJE U ZAVISNOSTI OD FRAKCIJE SEMENA CHANGES IN SOYBEAN SEED QUALITY DEPENDING ON A SEED FRACTION Miladin KOSTIĆ* dipl. sorta. ing. cultivar. Parameters of seed quality (1000-seed weight.5 mm i > 5.5-5. Međutim. veoma je bitno i učešće svake frakcije u ukupnoj masi semena. 2004). ing. Korišćeno je seme požnjeveno u 2006. dorade i čuvanja semena (Hrustić i sar. 2007). tako da je separaciju moguće uraditi jednostavnim postupkom pomoću sita raznih dimenzija i oblika otvora (Babić i Babić. Afrodita (0). 5. especially on a seed fraction. U radu su analizirane sorte stvorene u Institutu za ratarstvo i povrtarstvo iz Novog Sada. Aleksandar ILIĆ* dipl. vremenska razlika u cvetanju i sazrevanju na pojedinim izdancima je mala. različitih grupa zrenja: Jelica (00). ukoliko se proces rastenja i razvića odvija u nepovoljnim uslovima. koja je bila veoma povoljna za proizvodnju semena soje. a ranije formirana zrna nagomilavaju veću količinu asimilata zahvaljujući boljem razviću semena. UVOD Kvalitet semena. VELINKA GAJIČIĆ dipl. seed quality. mr Vojin ĐUKIĆ*. Bočni izdanci se obrazuju postepeno. period sazrevanja semena se produžuje. ing. Ključe reči: soja. a share of each fraction in the total seed mass is very important.0-5.5 mm. Na osnovu dobijenih rezultata. Na biljci postoji morfološki gradijent koji se kreće od osnove ka vrhu. uočene su značajne razlike između ispitivanih frakcija samo za apsolutnu masu semena i procenat učešća semena navedenih frakcija. 2000). SUMMARY It is well known that seed quality depend on many factors. 21220 Bečej REZIME U teoriji i praksi poznato je da kvalitet semena zavisi od više faktora. kao i parametri kvaliteta (masa 1000 zrna. različite grupe zrenja: Jelica (00). analizirani su parametri kvaliteta semena (masa 1000 zrna. Za tri frakcije semena soje: 4. Key words: soybean.. a najveći uticaj imaju agroekološki uslovi i primenjena agrotehnika. Also. of different maturity groups [Jelica (00).5 mm) was used in this investigation. Afrodita (0). 1.0 mm. Cilj rada bio je da se utvrdi procentualno učešće frakcija (4. energija klijanja i klijavost). Bečej.** * Institut za ratarstvo i povrtarstvo. Balkan (I). kao i učešće svake frakcije u dorađenom semenu. germination viability and germination) and share of each fraction in the total processed seed were tested.0 mm. Pored toga. godini. Maksima Gorkog 30 **PIK „Bečej“ „Poljoprivreda“ AD. Za istraživanje je korišćeno seme sorti soje stvorenih u Institutu za ratarstvo i povrtarstvo. Kvalitet semena usko je vezan i sa njegovim ontogenetskim razvićem i mestom formiranja semena na biljci (Kastori. 5. kvalitet semena.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. Balkan (I). Afrodita (0).5 mm) u dorađenom semenu soje. frakcija semena. čuvanje i skladištenje semena i dr (Tatić. developed at the Institute of Field and Vegetable crops. The seed of soybean cultivars. „Kamas westrup“ LA-LS Fig. što sve dovodi do značajnih poteškoća tokom žetve.53. zatim dorada semena. Zbog toga je neophodno proizvodnji semenske soje prići krajnje obazrivo i veoma odgovorno kako bi se obezbedili što povoljniji uslovi za njeno rastenje i razviće. sazrevanje je neujednačeno.0 mm.

67 5. Sorta Balkan je u ukupnoj masi dorađenog semena imala najveće učešće frakcije > 5. Rudolf: Fiziologija semena.). a u radu su prikazane srednje vrednosti za svaki ispitivani parametar kvaliteta.0-5. M. 2(1995)2.33 92. Eksperiment je urađen u tri ponavljanja. Kod energije klijanja i klijavosti semena soje uočeno je znatno manje variranje po frakcijama.00 96.3. Poljoprivredni fakultet.0-5. Novi Sad.67 173.0-5.3.33 96.5 23.99 2. I drugi autori navode da frakcije semena ispoljavaju vrlo malu varijabilnost u pogledu klijavosti (Ivanovski i Mladenovski. a najveća za frakciju > 5. Najviša vrednost mase 1000 zrna zabeležena je kod sorte Balkan za frakciju > 5. Energija klijanja semena (%) Table 3. Novi Sad. M. a može se reći da je najviše zavisila od krupnoće i nalivenosti zrna. 61-63. Contribution of fraction (%) Sorta /Frakcija (mm) Variety/Fraction (mm) JELICA AFRODITA BALKAN NOVOSAĐANKA VOJVOĐANKA 4.5 mm.0 87. Najmanja masa 1000 zrna bila je za frakciju 4. Babić M.Izdvojene su tri frakcije (4. U ukupnoj masi dorađenog semena.67 90 89. [5] Jevtić. Novi Sad.0-5. a najveće za frakciju > 5.67 126. M. Seme krupnije frakcije ima i veću masu 1000 zrna. Novi Sad.89 9.5 mm.0 2. a najmanje frakcije 4.33 189. 1995.5-5. Tabela 1.67 LITERATURA [1] Babić. koje određuje biološka svojstva semena i koje utiče na razviće ponika i osobine prinosa biljke (Milošević i Ćirović. Mladenovski T. Balešević-Tubić Svetlana. [3] Hrustić Milica. Malešević.0-5. 5. kao i od sorte koja se ispituje.5. što je u svojim istraživanjima istakao i Dražić (1998). Primljeno: 01.0 mm. [6] Kastori.00 88.5 mm.5 73.5-5.5-5.33 90. osim kod sorti Jelica i Balkan.94 4. Masa 1000 zrna (g) Table 2. Tatić. [2] Dražić. Krupnoća semena nije samo fizičko već i biološko obeležje.2008. [4] Ivanoski.16 >5.5 130. 2000.5 93. Selekcija i semenarstvo. 2007.0 mm. Ćirović.0 mm.00 >5. Ljiljana. 5(1998)3-4. a najveće frakcije 4. 1998).0 mm dok je najveću vrednost imao za frakciju > 5.5 199.5 mm. s.: Seme. Učešće frakcije (%) Table 1. potrebno je istaći da ove osobine često uslovljavaju jedna drugu.67 91. 1994. Selekcija i semenarstvo.67 95. S.86 58.00 140.0 5. Novi Sad. 1992.59 36.17 42.43 62.0 mm.67 94.5 95.0 mm (tabela 2). Tabela 2. najmanji procenat učešća zabeležen je za frakciju 4.00 86.67 247.33 >5.55. dok je kod sorte Vojvođanka bilo najmanje učešće frakcije > 5.5-5.: Uticaj endogenih i egzogenih činilaca na proces starenja i životnu sposobnost semena soje [Glycine max (L. Kod ostalih ispitivanih sorti nije bilo većeg variranja energije klijavosti za pojedine frakcije.5 94. Prihvaćeno: 15.67 92. M.67 96. Na osnovu dobijenih rezultata (tabela 1) može se uočiti da je najveće učešće u dorađenom semenu zabeleženo za frakciju > 5. NK.33 95.) Merr.5 91.27 33. Kod sorti Jelica i Balkan ovaj parametar je imao najmanju vrednost za frakciju 4.0 i 5.66 91.67 161.33 93. Poljoprivredni fakultet.5-5. dok je najniža vrednost bila kod sorte Vojvođanka za frakciju 4. [7] Milošević Mirjana. Energija klijanja je parametar koji je veoma bitan za kvalitet semena soje. Kod sorti Jelica i Balkan klijavost semena je. [8] Tatić.5-5. 1992. Matica Srpska.90 52.33 ZAKLJUČAK Soja ima različitu krupnoću zrna tako da je moguće izvršiti frakcionisanje semena tokom dorade. Ispitivanje kvaliteta semena svih frakcija urađeno je prema Pravilniku o kvalitetu semena poljoprivrednog bilja u laboratoriji PIK „Bečej“ „Poljoprivreda“ AD.67 90.5-5. Krupnoća semena soje veoma je varijabilna i zavisi od uslova gajenja kao i od sortnih karakteristika. Slobodan: Ispitivanje kvaliteta frakcija semena žalfije (Salvia officinalis L. Naučni institut za ratarstvo i povrtarstvo.. 5. 1995). Germination (%) Sorta /Frakcija (mm) Variety/Fraction (mm) JELICA AFRODITA BALKAN NOVOSAĐANKA VOJVOĐANKA 4.67 157.]. Iako se između posmatranih parametara krupnoće zrna i mase 1000 semena ne može staviti znak jednakosti. 551-582. Masa 1000 zrna je varilala za različite frakcije semena.5-5.0 mm.5 mm-5.33 195.5 mm. bila najniža za frakciju 4.5-5. Kod ostalih ispitivanih sorti nisu zabeležene značajne razlike klijavosti semena u odnosu na frakcije.67 137.5-5. Univerzitet u Novom Sadu.0 mm.67 96. Dražič. Institut za ratarstvo i povrtarstvo.56 4. PTEP 12(2008) 1-2 79 . Smatra se da krupnije seme daje biljke koje su jače i otpornije i da takve biljke ostvaruju više prinose. za sve ispitivane sorte.: Proizvodnja semena soje: Milošević Mirjana.): Semenarstvo. Klijavost semena (%) Table 4.5 mm) na sitima sa pravougaonim oblikom koja su imala sledeće dimenzije: 4.: Prinos i kvalitet frakcija semena kod različitih sorti meke pšenice. Bečej.30 3. Mass of 1000 seeds (g) Sorta /Frakcija (mm) Variety/Fraction (mm) JELICA AFRODITA BALKAN NOVOSAĐANKA VOJVOĐANKA 4.2008.95 Klijavost semena predstavlja jedan od najvažnijih parametara kvaliteta semena.00 91.33 88. II.Germination energy (%) Sorta /Frakcija (mm) Variety/Fraction (mm) JELICA AFRODITA BALKAN NOVOSAĐANKA VOJVOĐANKA 4. Novi Sad.0 90. zdravstvenog stanja.1 88.5 mm. (red. kao i energija klijanja. 153-248. Tabela 3. Doktorska disertacija.00 172. Dražić. 2004. Novi Sad.67 202. Ivanovski i Mladenovski.67 113.: Sušenje i skladištenje.67 158. M. 1984.: Biologija i proizvodnja semena ratarskih kultura. vol.67 94. Beograd.5-5. s.33 91. 1994. a najviša kod najkrupnijeg semena (tabela 4). 1998).00 90.5 mm (tabela 3).89 5.67 5.5 mm i > 5. a iz takvog semena treba očekivati jače i razvijenije ponike koji će kasnije dati i viši prinos zrna po jedinici površine (Jevtić.00 93.33 REZULTATI I DISKUSIJA Frakcionisanje semena može se izvršiti na osnovu različite krupnoće zrna.5 mm dok je najmanji procenat učešća bio za frakciju 4.0 mm. Tabela 4.33 >5.

To se može postići izgradnjom novih ili modernizacijom postojećih kapaciteta i uvođenjem savremenih tehnologija i tehnoloških rešenja koja omogućavaju reorganizaciju i poboljšanje poslovanja i organizacionih postupaka. Iz tog razloga ugrađeno je više podsistema koje čine Sistem mašinske instalacije. mogu se postići znatne uštede u ceni proizvoda. Slaviša ŠTATKIĆ dipl. U delu objek- ta između osa 1 .4 smešteni su punionica baterija viljuškara. Conditions in warehouse must satisfy specific demands for conserving seed material for long period of time. After reviewing all aspects of the problem. that consists of several smaller systems.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. dr Mladen TATIĆ. Institut za ratarstvo i povrtarstvo.uvođenje adekvatne i savremene stabilne i mobilne opreme i .01 Stručni rad Paper SISTEM SKLADIŠTENJA I ČUVANJA SEMENA POLJOPRIVREDNIH KULTURA U KONTROLISANIM USLOVIMA STRORAGE AND PRESERVATION SYSTEMS OF SEEDS IN CONTROLLED CONDITIONS Mr Velimir LONČAREVIĆ. Pri tome. Jednoredne paletno-regalne konstrukcije i dvoredne paletnoregalne konstrukcije po dužini imaju 15 otvora. . UVOD Osnovna namera svakog Investitora je da putem ulaganja novčanih sredstava poveća efikasnost u poslovanju. Objekat ima dimenzije 112 x53. Object was projected by latest technology and according to EU regulations.2 m (visina do nosača krovne konstrukcije je 7. Osnovna jedinica za smeštaj artikala je standardna drvena euro paleta 1200 x 800 x 144 mm. Širina stuba vertikalnog nosača je 130 mm. mechanical installations. Ovo ima naročitog značaja kod skladištenja transporta i manipulacije u skladištima. kukuruza. dok reorganizacija postupaka pri radu dovodi do smanjenja broja operacija i skraćuje vreme trajanja ciklusa. za sistem skladištenja paleta odabrana je paletno-regalna konstrukcija i to jednoredna i dvoredna. Objekat treba da bude projektovan na najsavremenijim principima i usklađen sa standardima EU. Iz ovih razloga radi iskorišćenja prostora i zadovoljenja traženog kapaciteta. p. ing. krmnog bilja. mašinske instalacije. U ovu masu je uračunata i masa palete i ambalaže. Širina paletno-regalne konstrukcije je 1100 mm za jednoredne.80-82 UDK: 631. čuvanje semena.racionalizaciju broja izvršilaca kroz efikasnu tehnologiju rada. Paletnoregalna konstrukcija oformljena je u 25 redova od čega 6 redova su formirani kao jednoredne paletno-regalne konstrukcije i 20 redova kao dvoredne paletno-regalne konstrukcije. Neke analize pokazuju da se u određenim slučajevima optimizacijom načina skladištenja i manipulacijom robe u skladištu počevši od prijema robe u skladište preko načina njenog odlaganja u skladištu i otpreme može uticati na konačnu cenu proizvoda tj. Od ideje do realizacije projekta proteklo je 16 meseci. Robne grupe planirane za skladištenje i distribuciju su i gotovi upakovani semenski proizvodi: soje. proposition was created for building a retail distribution warehouse of rack type on 6000 m2.780 mm. Ključne reči: skladišni centar. garderobe.dostupnost artikala u skladišnom delu radi obezbeđenja odgovarajućih tehnoških postupaka. It took 16 months from initial idea to realization of this project . Na osnovu projektovanog kapaciteta dnevna količina robe u prijemu iznosi 150 tona na dan a kapacitet skladišta je oko 8. odnosno 2400 (1100+200+1100) mm za dvoredne. Vlado ČAPELJA dipl. Visina objekta je 10. ing.5 m). Nakon svestranog sagledavanja problema sastavljen je predlog za izgradnju skladišno-distributivnog centra regalnog tipa na površini od 6. suncokreta. Naravno ovo se postiže uz primenu najsavremenijih tehnologija i uz potpunu automatizaciju od procesa proizvodnje pa sve do otpreme robe iz skladišta. šećerne repei povrća. mr Imre PATAKI. od čega 13 otvora za smeštaj tri palete u otvoru i 2 otvora za smeštaj dve palete u otvoru. Karlo ĐILVESI dipl. a sa 2 palete u otvoru 1800 mm. MATERIJAL I METOD Zadatak je bio da se u skladišnom delu objekta omogući skladištenje asortimana semenske robe prema datim podacima o robnim grupama. Između osa 3 .000 paletnih mesta. Ukupna dužina konstrukcije je 40.brz i efikasan prijem robe. 80 PTEP 12(2008) 1-2 . In this short period of time object was constructed with complete infrastructure. .53. 1-2.3 (slika 1) smešteno je paletno regalno skladište. Maksima Gorkog 30 REZIME Grupa stručnjaka Instituta za ratarstvo i povrtarstvo iz Novog Sada definisala je projektne zadatke za izgradnju skladišnodistributivnog centra na lokaciji Rimski Šančevi neposredno pored Novog Sada. Uslovi u skladištu moraju da zadovolje specifične zahteve da bi seme moglo da se čuva duži vremenski period. Uvođenje nove opreme olakšava i ubrzava rad. masa tako formirane palete ne sme preći 1030 kg. ing. SUMMARY Group of experts from the Institute of Field and Vegetable crops Novi Sad has defined project tasks for building retail distribution warehouse on location Rimski Sancevi next to Novi Sad. prodajni prostor.000 m2. pšenice. Svetla dužina otvora sa 3 palete u otvoru iznosi 2700 mm. sanitarni čvor. . Because of this demands System of mechanical installation was built.4 m. kancelarije zaposlenih. 21000 Novi sad. U tako kratkom vremenskom periodu izgrađen je objekat sa kompletnom infrastrukturom na zadovoljstvo investitora. regalni sistem. Key words: retail distribution warehouse. Ovakav objekat prvenstveno zahteva sledeće: .brzo i efikasno uskladištenje kako bi se proizvodi što pre stavili na raspolaganje prodaji. rack system. seed storage.

Prema podacima (Milošević M. ili na drugi način. Prvi nivo paleta je na 250 mm. visina dizanja čeonog viljuškara je 1000 kg na 4400 mm. Roba se iz dela skladišta određenog za prijem. Razmak između vođica je 1650 mm. Skladište je podeljeno u dve celine i to sa normalnim temperaturnim režimom. Na taj način pored iskorišćenja kapaciteta skladišta omogućen je prilaz svakoj pojedinačnoj paleti radi uzorkovanja.000 kg i ta težina se raspoređuje na dve stope. i Malešević.000 kg. Čeoni viljuškar odlaže palete na konzolu po dužoj strani od 1200 mm. Odgovarajuća kontrola ova dva činioca obezbeđuje uslove za njegovo uspešno čuvanje i skladištenje. Analizom količine semena visoke kategorije koji godišnje prolazi kroz skladišta Instituta došlo se do zaključka da je dovoljno hladiti samo do oko 300 paletnih mesta. Istovar ili utovar iz/u vozila vrši se klasičnim čeonim viljuškarom sa pneumaticima.2 koja je sa kontrolisanom temperaturom čuvanja od 10 .) za suvo seme. čeoni viljuškar transportuje palete u skladište i smešta ih na konzole paletno-regalne konstrukcije. Skladištenje podrazumeva čuvanje više vrsta semena na odgovarajućoj temperaturi i u propisanim uslovima. Lokacija odlaganja palete nalazi se u radnom nalogu i na nalepnici ili adresarskoj kartici. U podu regala su predviđene vođice za bezbedno kretanje viljuškara koji mora imati bočne točkove. otprema viljuškarima do mesta za skladištenje. 1. Vođice su L profili 100/50 mm.000 kg. Nosivost para horizontalnih nosača sa 3 palete je 3. Šematski prikaz Skladišno-distributivnog centra Fig. Kota gornjeg nivoa zadnje palete je 7550 mm.1 2 3 4 1 2 Sl. a sa dve palete 2. Kota kolovoza i kota skladišta su u istom nivou. temperatura zrna do 10 . Za ulaganje i iskladištenje paleta predviđen je električni visokodohvatni viljuškar sa okretnom glavom ili teleskopskim viljuškama koji zahteva malu širinu radnog hodnika. Nosivost vertikalnog nosača je 12. Iz centra za pakovanje palete se dopremaju propisno obezbeđene. na osnovu više faktora koji su ugrađeni u informacioni sistem. automatski se određuje mesto uskladištenja. Vozila koja su na prijemu ili opremi su veće nosivosti i parkiraju se paralelno sa objektom. Za visoke kategorije semena ipak treba obezbediti bezbednije uslove preciznije temperature vazduha do +12 ºC. REZULTATI I DISKUSIJA Osnovna funkcija objekta je skladištenje i distribucija semena. drugi nivo paleta je na 2180 mm. 2004. a čine ga postupci kojima se roba nakon prijema i kontrole odlaže u skladište. obrnutim redosledom. Po preuzimanju paleta iz vozila. odakle ih nakon toga preuzima visokodohvatni viljuškar i smešta na predviđenu lokaciju u paletnom regalu.12°C Relativna vlažnost i temperatura vazduha su dva činioca koja najviše utiču na starenje semena. prilikom prijema.15oC i relatvna vlažnost vazduha do 75% su parametri vazduha za bezbedno skladištenje semena do jedne godine čuvanja. obmotane streč folijom. Ista operacija se obavlja tokom otpreme. Opterećenje po stopi je 6. treći nivo paleta je na 3950 mm i četvrti nivo paleta je na 6000 mm. U zavisnosti od vrste robe koja je pristigla. 1 Blueprint of storage-distributive centre 3 4 Po visini paletno-regalne konstrukcije su formirane za smeštaj paleta u 4 nivoa. Pošto su predviđene 3 konzole po visini.000 kg na pod skladišta. koja se dodeljuje paleti. gde ostaje do isporuke. Za tu svrhu su sva mesta u celom skladištu označena bar kodom. PTEP 12(2008) 1-2 81 . Taj prostor je fizički odvojen od ostalog dela magacina i dodatno izolovan. celina 2 -3 i celina 1 . nakon adresiranja. Ovim se obezbeđuje stabilnost tereta prilikom manipulacija paletama.

Deo skladišta koji je hlađen ima dva ulaza tako da se na oba ulaza nalaze klima uređaji koji obezbeđuju hladnu zavesu vazduha prilikom otvaranja vrata. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Merno mesto Measurement location 1 2 3 4 5 6 7 8 Prosek . broj izmena vazduha 8 izmena/čas . hlađene i klimatizovane prostorije predviđene su vazdušne zavese na ulazima. U zavisnosti od pozicije merača temperature i relativne vlažnosti vazduha postoji izvesna razlika po mernim mestima. Relativna vlažnost i temperatura vazduha su dva činioca koja najviše utiču na kvalitet semena. broj izmena vazduha 1 izmena/čas . a troškovi bili u prihvatljivim okvirima za grejane.5 61.3.7 ZAKLJUČAK Skladišno-distributivni centar Instituta za ratarstvo i povrtarstvo izgrađen je u rekordnom roku. Podsistem vazdušnih zavesa Podsistem ventilacije obuhvata sve funkcionalne delove objekta. No.0 54.4 55. s.4 48.85 – 141.Zahtevane uslove okoline u objektu obezbeđuje Sistem mašinske instalacije koji se sastoji od sledećih podsistema: 1.za skladišni prostor.za administrativni. N values of air parameters in the storagecentre Br.7 10. Primljeno: 10. Podsistem ventilacije 3. Tabela 1.za toalete. [2] Babić.7 o Relativna vlažnost Relative air humidity % 57.6 9.1 48. Agregat poseduje vazduhom hlađeni kondenzator. Podsistem grejanja 2.8 12. Novi sad.3. a koji treba da obezbede visok nivo funkcionisanja objekta ovakvog tipa.4 12. Potrebno je da se uklone svi sitni nedostaci i razrade svi neophodni sistemi logističke podrške koji su u fazi uvođenja.1 9. 70 t/dan semena. [3] Interna dokumentacija Instituta za ratarstvo i povrtarstvo.03. ali sistem za sada zadovoljava tražene uslove. 82 PTEP 12(2008) 1-2 .8 54. sa kontrolisanom temperaturom 0. Sistem hlađenja je projektovan tako da je teoretski predviđen unos do max. Merenje parametara vazduha u skladišnom centru (tab.2008. Za prodajni deo je predviđena toplovodna vazdušna zavesa na ulazu. Poljoprivredni fakultet. Razumljivo je da je zimi vazdušna zavesa topla. Prihvaćeno: 11. a njihove prosečne vrednosti za period od 01.5 izmena/čas. Objekat je urađen i opremljen po najsavremenijim standardima EU.za tehničke prostorije. Podsistem rashladne instalacije 4. Podsistem rashladne instalacije se sastoji od agregata sa direktnom ekspanzijom i isparivačko-ventilatorskom sekcijom unutar dela skladišta sa kontrolisanom temperaturom. Podrazumeva se da se ventilacija vrši povremeno po potrebi svih prostorija pa je predviđeno ručno rukovanje sa svim elementima podsistema.0 41.2008. Novi Sad.2008. godine predstavljene su u tabeli.za skladišni prostor. Malešević. broj izmena vazduha 5 izmena/čas . 2000.4 52. Odgovarajuća kontrola ova dva činioca obezbeđuje uslove za njegovo uspešno čuvanje i skladištenje. Za mesec dana se pokazalo da je ovakav objekat nedostajao ne samo Institutu već i potrošačima. M: Sušenje i skladištenje. prostor broj izmena vazduha 3 izmene/čas . jer se vazduh u skladištu ne sme ovlažiti da ne bi dovelo do ovlaživanja semenskog materijala. Podsistem vazdušnih zavesa . LITERATURA [1] Milošević.6 10.9 9. Naučni Institut za ratarstvo i povrtarstvo. Prosečne vrednosti parametara vazduha u skladišnom centru Table 1. a leti hladna.za garderobe. Zvanično je otvoren 18. pošto se vrata za ulaz automatski otvaraju preko senzora pa se tako automatski uključuje i vazdušna zavesa. broj izmena vazduha 2 izmene/čas . Babić. M: Monografija Semenarstvo. Uslovi koji su traženi da ispuni ovaj podsistem su sledeći: . 2004.2 12. 1) vrši se na osam mernih mesta. broj izmena vazduha 6 izmena/čas .da bi se sačuvala efikasnost i funkcionalnost.Average Temperatura vazduha Air temperature C 9. Ljiljana. Unutrašnja temperatura ovog dela magacina se kreće +12 ±2°C. Novi sad.2008.za prodajni proctor. Mirjana. – 20. a nadoknada se vrši prestrujavanjem svežeg spoljnog vazduha.03. Ventilatori za provetravanje samo odsisavaju vazduh.01. Sistem mašinske instalacije opravdava očekivanja i za sada obezbeđuje tražene parametre vazduha u skladišnom delu objekta.2008.

or 23.83 . Iz ovoga moguće je ustanoviti potrebu za daljim povećavanjem mehanizovanosti radnih procesa u poljoprivredi. Poljoprivreda produkuje veliku količinu različitih vrsta biomase ali su za energetsku primenu najpogodniji žetveni ostaci ratarske proizvodnje.07% dok su troškovi baliranja na višem nivou u odnosu na prethodni sistem i čine 29. loading included with 35. troškovi. wood industry.557.95 Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper UTVRĐIVANJE TROŠKOVA SPREMANJA SLAME SISTEMOM VALJKASTIH BALA I SISTEMOM MALIH ČETVRTASTIH BALA DETERMINATION OF PREPARATION COSTS OF THE SMALL GRAIN STRAW BY THE SYSTEM OF CYLINDRICAL AND SMALL QUADRATIC BALES Dr Vladislav ZEKIĆ Poljoprivredni fakultet Novi Sad. pored očiglednih gubitaka iskoristive biomase.39% of the overall expenses. small grain straw. da bi se navedeni period trajanja postojećih rezervi sirove nafte sveo na manje od deset godina.ns. Kroz obračun troškova utvrđeno je da cena spremanja jedne tone slame strnih žita sistemom malih četvrtastih bala iznosi 1. The most significant item in overall expenses accounted for transportation expenses (27.1:620. Wastage and by-products of forestry.88 dinars. Najznačajniju stavku u ukupnim troškovima takođe čine troškovi transpotra u koje je uključen i utovar sa 35. odnosno 23.e. the expenses of the system of cylindrical bales were lower by 21.Biblid: 1450-5029 (2008) 12.982. U nekim rejonima sporedne sirovine su zauzele svoje funkcionalno mesto u nastavku procesa proizvodnje. usled toga različiti vidovi biomase postaju sve značajniji.yu REZIME Budući da fosilana goriva postaju sve deficitarnija potrebno je povećati korišćenje drugih izvora energije.48% niže troškove. Agriculture produces large quantities of different types of biomass. drvne industrije. spremanje. energija dobijena organskom konverzijom. Ovaj problem jednim delom može da reši oduvek dostupna.ac. agriculture and primary processing of agricultural products are most available for usage.88% of the total expenses. prouzrokuje i brojne negativne posledice.07%.85 UDK: 631. odnosno sagorevanje.76% dok su troškovi baliranja na drugom mestu i čine 21. The most important item in total expenses would be transportation expenses. Ovakva praksa. therefore different types of biomass are becoming more significant. The preparation of the straw by the system of small quadratic bales could be achieved with a price of 1. UVOD Poznato je da osnovna proizvodnja ratarskih useva povlači za sobom istu ili čak i do tri puta veću količinsku produkciju biljnih ostataka. or 18. Due to all previously stated it possible to stipulate the need for a further increase of mechanisation of working processes in agriculture. Sa druge strane ograničenost fosilnih goriva prisiljava čovečanstvo da se okrene traženju zamene za fosilna goriva. akcenat bi trebalo staviti na tehnička rešenja koja bi omogućila korišćenje biomase na postojećoj ili modifikovanoj opremi. Posmatrani tehnološki postupci su normirani na takav način rada se potencijali pojedinih sistema za sakupljanje koriste u celosti.76%). Pri tome.61 €. Spremanja slame sistemom valjkastih bala moguće je izvršiti po ceni od 1.54 €.00 dinara.54 €. The calculation of the expenses confirmed that the price of the preparation of a ton of small grain straw by the system of small quadratic bales amounted to 1. The main factor that determines the cost-effectiveness of every form of harvest remains usage is the efficiency of the organisation and the achieved preparation expenses. odnosno 18.982. a negde predstavljaju sirovinski balast.00 dinars. Posebnu pažnju bi trebalo posvetiti tehničkim rešenjima za energetsko iskorišćenje biomase poreklom iz poljoprivrede. Departman za ekonomiku poljoprivrede i sociologiju sela. Najpogodniji za energetsku primenu su otpaci i nusproizvodi šumarstva. Najznačajniju stavku u ukupnim troškovima čine troškovi transpotra sa 27. poljoprivrede i primarne prerade poljoprivrednih proizvoda. Osnovni činilac koji u najvećoj meri određuje ekonomičnost svakog oblika korišćenja žetvenih ostataka je efikasnost organizacije i ostvareni troškovi spremanja. p. Pri tome u slučaju malih četvrtastih bala proces se bazira velikom korišćenju nekvalifikovane PTEP 12(2008) 1-2 83 . e-mail: zekic@polj. izvedeno je na dva ispitivana gazdinstvu koja istu koriste za dobijenje toplotne energije.48%. MATERIJAL I METOD RADA Projektovanje troškova spremanja žetvenih ostataka sistemom malih četvrtastihi i velikih valjkastih bala. SUMMARY Since fossil fuels have been becoming ever more deficient. the utilisation of other sources of energy should be increased. i.39% ukupnih troškova Prema izvedenim obračunima sistem valjkastih bala ostvaruje za 21.61 €. expenses.557. Ovakva rešenja bi u znatnoj meri smanjila početna investiciona ulaganja i direktno uticala na ekonomičnost energetske ili drugih vrsta upotrebe biomase. kada bi ukupno stanovništvo na Zemlji trošilo energiju na nivou zemalja razvijenog sveta. while the baling expenses ranked second and made 21. Činjenica je. According to calculations conducted. a danas drastično zapostavljena. Key words: straw. preparation.88% ukupnih troškova. while the baling expenses would be higher compared to the previous system and would make 29. Ključne reči: slama. pa se slama spaljuje ili u najboljem slučaju zaorava.88 dinara. but the most favourable for energy usage are harvest remains. odnosno slama strnih žita. 1-2.

Obračun je izveden prema normativima utvrđenim u praksi (tabela 1). veziva za povezivanje bala (polipropilensko vezivo). odnosno ukupno 4. model 1. vezanim proizvodima. Pri tome dnevni učinak iznosi 67.48 1.90 1.5 tona balirane slame po času rada.5 hektara na čas rada. Obračun zarada bazira se na bruto zaradi pri čemu je ista obračunata u skladu sa prosečnim zaradama na posmatranim gazdinstvima.481 Zmaj .592 Zmaj . U toku radnog vremena od 12 časova procenjen je učinak od 3600 bala slame u realnim uslovima. odnosno 4. dok je u na posmatranog gazdinstvu ova potrošnja veća i iznosi oko 4. odnosno slame na samoj parceli. transporta i manipulacije slame spremljene u obliku malih četvrtastih bala (tabela 2). širine 490 mm i visine 360 mm. kao i kalkulacije troškova zarada za stalno zaposlene radnike. Utovar bala vrši sezonska radna snaga bez korišćenja mehaničkih pomagala. koji se sastoji iz tri oštra čelična tela koja služe za nabadanje bala i odmotač Zmaj – 402. Obračun troškova korišćenja pogonskih i priključnih mašina izveden je na osnovu ranije izrađenog modela implementiranog kroz program za tabelarne obračune. pri sakupljanju ostvaruje se prosečan prinos slame od 3 tone slame po hektaru. nije predmet tržišnog prometa i da se pri utvrđivanju cene koštanja nailazi na teškoće budući da se radi o tzv. Utovar bala na prikolicu vrši se utovarivačem koji je pričvršćen na prikolicu.539 MTZ . U slučaju baliranja malih bala navedenom presom koristi se polipropilensko vezivo tip p 320 u količini koja prema normativima iznosi 3.401 Manipulator Zmaj Z .49 Troškovi eksploatacije slame sadrže troškove spremanja slame.7 kilograma po hektaru. U procesu baliranja dobijaju se bale dužine 800 mm.500 bala slame prosečne težine od 15 kg. Kako je veoma teško govoriti o povećanju vrednosti u proizvodnji koja koristi biomasu a obračun cene zamene zahteva čitav niz pretpostavki pri obračunu troškova energetskog korišćenja slame. te se ista koristi u obračunu. Troškovi smeštaja utvrđuju se u skladu sa cenom eksploatacije kvadratnog metra tipskog građevinskog objekta i prostorom potrebnim za smeštaj mašine.072. Navedeni model pored obračuna ukupnih troškova korišćenja pogonskih i priključnih mašina omogućuje i izvođenje senzitivne analiza i izradu kalkulacije diferencijalnih troškova. Sa druge strane u slučaju valjkastih bala isti se temelji na što većem mehanizovanju radnih procesa. Valorizacija vrednosti slame ili bilo kojeg proizvoda može da se izvodi na više načina. tovatne masti i guma utvrđivani su prema normativima Zadružnog saveza Vojvodine. tako da učinak iznosi 300 bala. odnosno: kalkulacije troškova korišćenja pogonskih mašina za pojedine režime korišćenja. prikolice za transport Zmaj Z – 489. manipulacija i odmotavanje. Pored pogonske mašine proces baliranja žita podrazumeva i upotrebu sledećih priključnih mašina: presa Welger 730a. i korišćenje iste mašine u ostalim operacijama (transport.5 tone balirane slame po času rada. Radni dan u trajanju od 12 časova ne predstavlja izuzetak kod radova sezonskog karaktera. Budući da slama.820 / transport Welger 730 a John Deere . 3) princip cene zamene i 4) princip prinosne vrednosti. tako da može da varira od 12. U suštini obračun troškva energetske eksploatacije treba početi sa obračunom vrednosti žetvenih ostataka. prese i zaradu rukovaoca traktora.63 tona slame na sat. presa John Deere – 592. Obračun troškova uključuje troškove korišćenja izabranog traktora.85 195. 2) princip cene koštanja.94 281. mogu se primeniti dva osnovna principa: 1) princip zamene i 2) princip prinosne vrednosti.U toku procesa baliranja dolazi i do utroška materijala. Kao osnovne pogonska mašina u procesu ubiranja.76 1. Usage costs estimation for the operative and appended machines Mašina Machines IMT .2 kilograma po toni balirane slame. Na posmatranom gazdinstvu koristi se klasična kompozicija za transport malih četvrtastih bala koja se sastoji od traktora za vuču i dve modifikovane prikolice. Prema podacima sa ispitivanog gazdinstva. te troškova utrošenog veziva. odnosno 5.81 M regular. U praksi je moguće ostvariti učinak od približno 2. Obračun troškova podrazumeva korišćenja traktora IMT – 539 u procesu baliranja malih četvrtastih bala i MTZ – 820 pri eksploataciji u procesu baliranja valjkastih bala. Prosečna udaljenost je procenjena na 7 kilometara. REZULTATI I DISKUSIJA U prvom delu obračuna izrađeni su predračuni korišćenja pogonskih i priključnih mašina. Troškovi osiguranja određeni su prema aktima “DDOR” Novi Sad. Sam proces baliranja malih četvrtastih bala vrši se agregatom sastavljenom od traktora i prese za male prizmatične bale. Predračun troškova korišćenja pogonskih i priključnih mašina Table 1. Težina bala zavisi od podešavanja prese i vlažnosti balirane biomase. vrednost žetvenih ostataka se ne obračunava. Na osnovu obračunatih troškova prema pojedinim kategorijama moguće je doći do ukupnih troškova spremanja. Troškovi pogonskog goriva za traktore utvrđuju se u skladu sa zvaničnim cenama pogonskog goriva na tržištu i normativima utroška goriva za standardne režime korišćenja traktorskog agregata.21 15.573. troškove manipulacije i skladištenja. po pravilu. Troškovi poreza i taksi utvrđuju se u skladu sa važećim zakonskim propisima. pa sve do 35 kilograma. Troškovi ulja za diferencijal i menjač.radne snage. 84 PTEP 12(2008) 1-2 . Troškovi ulja se utvrđuju u skladu sa nabavnim cenama standardno korišćenog motornog ulja i normativima utroška. Standaradna organizacija ovoga radnog procesa na ispitivanom gazdinstvu podrazumeva angažovanje šest do osam radnika. Tabela 1.5 tona slame. Troškovi spremanja slame sistemom velikih valjkastih bala se sastoje iz troškova korišćenja agregata sastavljenog iz traktora i prese za baliranje. Pri ovakvoj organizaciji rada dnevni učinak radne grupe iznosi približno petnaest kompozicija za radno vreme od 12 časova. kalkulacije troškova korišćenja priključnih mašina. Navedeni normativi korigovani su u skladu sa iskustvenim normativima unutar ispitivanog gazdinstava.06 120. Kao rezultat procesa baliranja dobijaju se standardne rolo bale standarnih dimenzija pri čemu masa pojednačne bale iznosi do 350 kg.402 Troškovi (d/času) Cost (d/hour) 765.33 952. Isti su izvedeni za sve bitne elemente konačne kalkulacije. Troškovi održavanja utvrđuju se normativnim metodom na bazi normativa ukupnih troškova održavanja u toku veka trajanja razvijenih putem istraživanja unutar Instituta KTBL. Zmaj Z – 401.820 MTZ . uređaj za manipulaciju jednostavne konstrukcije. pri čemu učinak iznosi 7. Troškovi utovara bala obračunati su zajedno sa troškovima transporta. transport do mesta skladištenja. te se mora uzeti u obzir pri obračunu. Iskustva sa posmatranog gazdinstva ukazuju da je najrealnija procenjenja težina od 15 kilograma. Kao osnovne načine za valorizaciju materijala koji se koristi u poljoprivrednoj proizvodnji moguće je primeniti sledeće principe: 1) princip preovlađujće tržišne cene.624. transporta i manipulacije žetvenih ostataka strnih žita koristi se traktori IMT – 539 i Belorus MTZ – 820. zarade traktoriste.

Transport se vrši specijalizovanom traktorskom prikolicom koju pogoni traktor MTZ – 820. Poljoprivredni fakultet Novi Sad.372.67 100. Agoekonomika. [10] Zekić. Na osnovu obračunatih troškova prema pojedinim kategorijama moguće je doći do ukupnih troškova spremanja.54 €.00 LITERATURA [1] Janjić. PTEP 12(2008) 1-2 85 . Poljoprivredni fakultet Novi Sad.07 6. Institut za poljoprivrednu tehniku. Iz ovoga moguće je ustanoviti potrebu za daljim povećavanjem mehanizovanosti radnih procesa.40 546. 2000. V: Upravljanje troškovima korišćenja pogonskih mašina u poljoprivredi.982. prednost se mora dati onim tehnološkim rešenjima koja su već raširena u praksi pri čemu akcenat treba da bude na njihovom modifikovanju i dopunjavanju. Műnchen.35 259.61 €. UDK 631.48 1. broj 2. Tica. 2007. T. V. UDK 43. [5] Schmid A: Wirtschaftliche Betriebsführung und Kalkulation im Lohnunternehmen (KTBL). i sar: Potrošnja dizel goriva u ratarstvu (monografija).: Sagorevanje balirane biomase. Kroz obračun troškova utvrđeno je da cena spremanja jedne tone slame strnih žita sistemom malih četvrtastih bala iznosi 1. Pri odmotavanju bala nastaju troškovi korišćenja traktorskog agregata sa priključenim odmotačem Zmaj . jer su troškovi istovara obuhvaćeni pri obračunu troškova transporta. Darmstadt. takođe. Revija agronomska saznanja.01 100. PTEP.48% niže troškove. Osnovni parametar ekonomičnosti korišćenja žetvenih ostataka u bilo koje svrhe predstavljaju troškovi spremanja. Verlagsgesellschaft. 36. [2] Krmpotić.76% dok su troškovi baliranja na drugom mestu i čine 21.88% ukupnih troškova.67 100. Jovanović.43 9. Obračun ukupnih troškova slame spremljene u obliku valjkastih bala Table 3. V. [11] Cenovnik mašinskih usluga na obradi poljoprivrednog zemljišta.: Menadžment poljoprivrednih mašina. ISSN 0354-2092 broj 5.38 kilograma po toni balirane slame.htm Primljeno: 10. 1985.07 550.00 ZAKLJUČAK Budući da fosilana goriva postaju sve deficitarnija potrebno je povećati korišćenje drugih izvora energije. Pri tome. T. [6] Zekić.07 330.com/facts/Energy Density of Coal. M: Utvrđivanje troškova spremanja slame sistemom valjkastih bala. Prihvaćeno: 11.3. 1997. transporta i manipulacije. [4] Renijus. te se procenjuju se kroz vrednost gubitka do 20% količine korišćene slame.27 16.Tabela 2. 2006. 2006.76 12. odnosno 23. Manipulacija u skladištu prema definisanim parametrima obavlja se prednjim traktorskim utovarivačem priključenim na traktor MTZ – 820.07% dok su troškovi baliranja na na višem nivou u odnosu na prethodni sistem i čine 29. Poljoprivreda produkuje veliku količinu različitih vrsta biomase ali su za energetsku primenu najpogodniji žetveni ostaci ratarske proizvodnje. Ekonoimski fakultet. [7] Zekić. Zadružni savez Vojvodine. V: Utvrđivanje troškova spremanja slame sistemom malih četvrtastih bala. K:Traktoren – Technik und ihre Anwendung. magistarski rad. Subotica. Najznačajniju stavku u ukupnim troškovima čine troškovi transpotra sa 27. Najznačajniju stavku u ukupnim troškovima. Troškovi transporta slame. ISSN 0354-9496.86 182.2008. BVL.88 dinara. U datom slučaju troškovi transporta ostataka biomase su relativno niski što predstavlja značajan uslov ekonomičnosti celokupnog procesa.88 9. odnosno slama strnih žita. Na ispitivanom gazdinstvu ova potrošnja iznosi oko 40 metara po bali.26 27. Zbog velikog potencijala i obnovljivosti biomasa predstavlja jedan od značajnijih izvora energije. 2007. obuhvataju utovar i transport od parcele do ekonomskog dvorišta ili neke druge lokacije gde se slama skladišti. R. Traktori i pogonske mašine. Troškovi se obračunavaju prema ceni jednog časa korišćenja navedenih mašina i troškovima zarade za traktoristu u skladu sa normativima ispitivanog gazdinstva. 1995. Novi Sad. Novi Sad.2008. baliranih u obliku velikih valjkastih bala. 1995. Troškovi manipulacije obuhvataju samo troškove slaganja bala. obračun se izvodi na osnovu tržišne cene.3. odnosno 18. Poljoprivredni fakultet Novi Sad.88 21.17 35.40 243. Novi Sad. [9] Zekić. Obračun ukupnih troškova slame spremljene u obliku malih četvrtastih bala Table 2. Brkić. Troškovi skladištenja se obračunavaju polazeći od pretpostavke da se slama skladišti na otvorenom prostoru. M. transporta i manipulacije slame spremljene u obliku valjkastih bala (tabela 3). Estimation of the total costs for the straw in cylinder bales Operacija / Operation Baliranje Pressure Materijal Material Utovar i transport Lading and transport Manipulacija Kaying Odmotavanje Disertangle Skladištenje Storage Ukupno Total Troškovi (d/toni) Struktura (%) Cost (d/ton) Structure (%) 457. Novi Sad. Verlagsunion – Agrag. doktorska disertacija. Značaj poljoprivrede je utoliko veći budući da su poljoprivredna gazdinstva osnova buduće proizvodnju energije iz biomase. V: Ocena ekonomske opravdanosti energetske upotrebe biomase.26 16. Univerzitet u Novom Sadu. i sar.18 12.402 i troškovi zarade rukovaoca traktora.982. Novi Sad. pri čemu se obračun primenjuje na utvrđene troškove sakupljanja.39 3. Estimation of the total costs for the straw in small square bales Operacija Operation Baliranje Pressure Materijal Material Utovar i transport Lading and transport Manipulacija Kaying Odmotavanje Disertangle Skladištenje Storage Ukupno Total Troškovi (d/toni) Struktura (%) Cost (d/ton) Structure (%) 433. Poljoprivredni fakultet. 1998. Tabela 3.39% ukupnih troškova Prema izvedenim obračunima sistem valjkastih bala ostvaruje za 21. Međutim veći deo potencijala biomase zbog relativno niske energetske vrednosti i prostorne disprerzije nije pogodan za eksploataciju. 2007.00 dinara.557. Godina 12. [3] Nikolić. N: Valorizacija vrednosti slame strnih žita. JUMTO.17 144. što iznosi oko 0.50 1. Spremanja slame sistemom valjkastih bala moguće je izvršiti po ceni od 1.00 29.557. [12] http://hypertextbook.00 243.57 49. čine troškovi transpotra u koje je uključen i utovar sa 35. [8] Zekić.

Maksima Gorkog 30. Institut za ratarstvo i povrtarstvo. which come under different brand names. but their common characteristics are that they are harmless for the germ and are chemically inert. 1-2. Svakako da u današnje vreme treba strogo voditi računa koja su sredstva za tretiranje semena poljoprivrednih bilja dozvoljena zakonom. koja se speru u dublje slojeve zemljišta. klijanje. primarna zaraza. slojevito. REZIME Kompanije koje proizvode hemijska zaštitna sredstva za poljoprivredu za svoje proizvode propisuju dozu za korisnike. veličini pakovanja i sredstvima za zaštitu koja se nanose na seme. Zaštitna sredstva koja se danas koriste za zaprašivanje semena uglavnom se stavljaju u promet sa oznakom XL što znači da su u tečnom stanju. Ključne reči: hemijska zaštitna sredstva. 21000 Novi Sad.ing. U radu je opisana jedna analitička metoda za utvrđivanje izgubljene količine hemijskih zaštitnih sredstava i široj javnosti su prikazani praktični rezultati. ing. predstavljajući opasnost od trovanja. Boško DEDIĆ dipl. Tretiranje semena suncokreta prilikom dorade. leaching. The seeds that lost their protective coating are prone to pathogen attacks and primary infection. they are either blended or are applied separately in several layers. Kada se istovremeno koristi više zaštitnih sredstava za zaštitu semena. Do preporučenih doza najčešće se dolazi eksperimentalnim putem. ambalaži. sreds- tva koje omogućava bolje prianjanje pesticida za površinu semena. Slaviša ŠTATKIĆ dipl. which is dynamic and which percolates quickly into deep soil layers carrying along the washed off protectants. što znači praškasti oblik hemijskih zaštitnih sredstava. or extra moisture coming from heavy rainfall or showers. Razlika se javlja u primenjenim tehnologijama. germination. which signifies that they are liquids. p.ing. ali koja količina sredstva se gubi sa površine semena dolaskom u dodir sa vlagom oduvek interesuje korisnike.. primary infection. Evidentno je da su rezultati tih ogleda pokazali da se primarna zaraza plamenjače na suncokretu javlja kod doze zaprašivanja 86 PTEP 12(2008) 1-2 . količina hemijskih zaštitnih sredstava. The recommended rates are typically experimentally calculated by determining the minimum effective dose that provides protection against primary infection or pathogen attack and the maximum dose above which the chemical in question becomes toxic for the germ.78 Stručni rad rad Paper ODREĐIVANJE KOLIČINE IZGUBLJENOG SREDSTVA ZA ZAŠTITU SEMENA SUNCOKRETA USLED SPIRANJA LOSS OF SUNFLOWER SEED PROTECTANT DUE TO LEACHING Karlo ĐILVESI dipl. Rad sa praškastim oblicima je težek kako u doradnim centrima tako i u toku manipulacije. noseći sa sobom čestice hemijskih zaštitnih sredstava. Sva navedena hemijska sredstva su otrovna i rad sa njima traži pridržavanje propisanim preventivnim i zaštitnim merama. Prvenstveno iz ekoloških razloga nastup na inostranim tržištima bez primene inkrust mase je teško zamisliv.ing. Most protectants that are presently used for seed treatments are labelled XL. which are in the form of powder. SUMMARY Manufacturers of agricultural chemicals supply recommendations regarding the doses to be used. seed or plant. i najveće doze iznad koje je sredstvo toksično za klicu. Još početkom devedesetih godina prošlog veka postavljeni su ogledi koji su trebali odgovoriti na pitanje koja je minimalna količina sredstva prilikom zaprašivanja semena koja još pruža efikasnu zaštitu od primarne zaraze posle klijanja. osim nanošenja fungicida i eventualno insekticida.86-88 UDK: 633. pathogens. semenku ili biljku. Sredstva koja se nanose na seme su uglavnom fungicidi. određujući najmanju dozu koja još pruža zaštitu od primarne zaraze ili napada patogena. The objective of this study was to determine by an analytical method the amount of seed protectants that is washed off from a seed surface during germination and leached into the soil. Fini otrovni prah zaštitnih sredstava leti u okolinu i zavlači se u sve delove mašina za zaprašivanje.854. When several protectants are used. U ovom radu pokušalo se analitičkom metodom utvrditi.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. koriste se razni tečni nosači koji imaju različite trgovačke nazive ali su im zajedničke osobine da su neškodljivi za klicu i da ne stupaju u hemijske reakcije (inertni su).dr Stevan Maširević i Karlo Đilvesi dipl. zaprašivanje semena.. transport i setvu. sa površine semena posle setve a nakon dodira sa vlažnim zemljištem koje izaziva klijanje.. To može biti vlažnost u manjoj količini koja se ponaša stabilno ili dinamična vlažnost koja se pojavljuje usled pljuskova a ponaša se nestabilno i brzo prodire u dublje slojeve. This paper describes the analytical method used to assess the amount of leached protectants and discusses the obtained experimental data. seed dusting. Iz dubljih slojeva čestice pesticida nisu dostupne klijancu u startu te su izloženiji patogenima i primarnoj zarazi. The moisture causing the protectants to wash off may be resident moisture. make use of various carriers. spiranje. Efikasnost zaštite semena od primarnih zaraza zaprašivanjem je nesporno. UVOD Prilikom industrijske dorade semenskog materijala koriste se uglavnom poznati i propisani metodi rada i mašine.ing. To je jedan od razloga da se u Institutu za ratarstvo i povrtarstvo iz Novog Sada pristupilo ozbiljnom pokušaju da se utvrdi stvarna količina izgubljenog sredstva sa površine semena. Key words: chemical protectants. patogeni. dr Vladimir MIKLIČ. Daliborka BUTAŠ dipl. Proizvođači zaštitnih sredstava danas u promet stavljaju sredstva u obliku praha i tečnosti. The WP formulations. ali rezultati nikada zvanično nisu objavljeni. transporta i setve semena. ostali su za internu upotrebu Institutu. korišćenih prilikom zaprašivanja semena. which is limited in volume and is stable. Za WP formulaciju. insekticidi itd. podrazumeva i korišćenje inkrust mase. nanose se u vidu koktela ili pojedinačno. Oglede su postavili prof. a služi kao nosač zaštitnih sredstava i daje semenu lepši izgled.

M-2 seme iz inostranstva tretirano tonerom Sepiret + Apron + voda Seme iz inostranstva tretirano je sledećim dozama: . To se objašnjava prisustvom prašine na ljusci semena suncokreta. da se utvrdi količina sredstva koja se gubi sa semena. To je i razlog što je ovo stručni a ne naučni rad. preve- PTEP 12(2008) 1-2 87 .2361 121. Measurements of the rate of leaching of sunflower seed protectant Masa100 R.8366 104. Tabela 1.P.Od svih uzoraka se odbrojalo 2 x 100 semenki osim kontrole od koje se odbrojalo samo 100.3766 123.0015 10.8002 0. Posle hlađenja seme suncokreta je stavljeno u natron vrećice a Petri kutije sa filter papirom su izmerene na laboratorijskoj analitičkoj vagi.0072 22. nagli pljuskovi.A.2 94. Sa dozom od 150g/100kg semena nije se javljala zaraza.0011 7.6299 104. – Petri dish containing remaining residues Rezultati u ovom radu ne mogu se smatrati apsolutno tačnim.11. A-1 tretirano seme sa tečnim Apronom + voda 3. To je količina izražena u gramima koja se spere pre klijanja. P.0082 104. ( % ) No.-P. Toner (inkrust masa) u dozi 300 g/100 kg semena 3. odlučilo se za korišćenje semena sa na oko glatkim perikarpom.0511 0.4584 123. Nakon sušenja Petri kutije su stavljene u eksikator na sobnoj temperaturi da se ohlade.6 M-1 M-2 A-1 6.9129 121.0072 22.6357 106.5747 6.9%.9590 94. – empty Petri dish P.2648 0. – Petrijeva posuda sa ostatkom taloga P.0 M-1 M-2 6.) suncokreta i polivene prskalicom sa vodom dok se filter papir nije dobro natopio. Odabrano seme roda iz 2006. Zaprašivalo se na sledeći način: 1.2376 0.0036 25. godine bilo je industrijski dorađeno sa čistoćom 99. do 25.1344 94.4671 0. Količina vode se nije merila. pa se na takav papir rasporedilo seme suncokreta.Apron (metalaxyl) 200 g/100 kg semena .P. A-0 netretirano seme – kontrola 2.3643 116. Method Code 100 seed weight 1 I A-0 4. Obe grupe uzoraka sa Petri kutijom stavljene su u laboratorijsku sušnicu na 6 sati na temperaturu od 45 oC stepeni. U pretposlednjoj koloni P.6872 0. godine. ocedilo se. Ovako pripremljeni uzorci su dobili oznaku I (rimsko jedan). Apron (metalaxyl) u dozi 300 g/100 kg semena 2. Lepak u dozi 15 g/100 kg semena 4.6800 106. izraže.3 L+A1 4. P.Posle 24 časa izmerene su mase praznih Petri kutija sa uloškom na laboratorijskoj analitičkoj vagi.10.3746 104. (tab. L-A1 tretirano seme tečnim Apronom + lepak + voda 4. MATERIJAL I METOD Cilj istraživanja je bio.Spremljene su Petri kutije sa upijajućim filter papirom laboratorijske finoće kao uloškom i stavljene su u eksikator sa silika gelom na sobnoj temperaturi 24 časa.0026 18. U odnosu na kontrolni uzorak svi uzorci su pokazali pozitivne rezultate na otpornost na primarnu zarazu bez obzira na spiranje dela hemijskih zaštitnih sredstava. Rezultati merenja spiranja hemijskih zaštitnih sredstava sa semena suncokreta Table 1. Prilikom izračunavanja procenata treba i to uzeti u obzir.7 4.broj Metoda Šifra sem. P. Pretpostavljajući da se sa glatke površine lakše spere zaštitno sredstvo.1350 0. joj padavini i kada koristi vlagu iz zemljišta ili je izloženo slabijoj padavini.A. Za preciznije podatke. . 1) rezultati izražavaju masu oprane suve materije sa perikarpa semena suncokreta. Masa semena koja se zaprašivala u laboratorijskim uslovima bila je po 1 kg. Voda po potrebi za dozu bacanja 32 ml/1kg semena.0026 20. 2007. Nakon tretiranja semena u laboratoriji uzorci su šifrirani na sledeći način: 1. Ovlaživanjem semena na dva načina pokušali su se oponašati prirodni uslovi. Ostali kvaliteti semena su zanemareni. U zadnjoj koloni prikazana je oprana suva materija izražena u procentima koja se dobila ogledom.0006 4. .A.Ogledi su izvedeni u periodu od 01. U ogled su uključena i dva uzorka industrijski zaprašena iz inostranstva. te su gubici veći nego kod površina koje su neravne (hrapave ili sa uzdužnim brazdama). Ovi uzorci su dobili oznaku II (rimsko dva).0123 0.P. ovde korišćena analitička metoda može da se detaljnije razradi i dopuni.A. Druga grupa uzoraka se pripremala tako da se filter papir umočio u posudu sa vodom.5586 123.0041 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 I I I I I II II II II II A-1 4.metalaxylom od 130g/100kg semena.1493 106.8 L+A1 4. – prazna Petri posuda P.28 REZULTATI I DISKUSIJA U toku dva dana dok je seme bilo u skladištu razradila se metoda određivanja količine opranih hemijskih sredstava sa perikarpa semena.7 6. Razlozi za to su što se korišćena računska metoda u nekim delovima oslanja na pretpostavke koje u praksi nisu idealne kao što se uzima u teoriji.2622 116.2 T+A1 4. T-A1 tretirano seme tonerom Viospor + Apron + voda 5.-P.P.7989 94. M-1 seme iz inostranstva tretirano tonerom Sepiret + Apron + voda 6. Na kraju treba dodati da je semenski materijal korišćen za oglede posejan i ispitan u kontrolisanim uslovima na primarnu zarazu.8438 0.4115 106.0013 9.A.1898 0.0087 32.Sepiret 4355 blue 240 g/100 kg semena . ZAKLJUČAK Postavljeni ogledi su pokazali da korišćene doze hemijskih zaštitnih sredstava pružaju zaštitu semenu bez obzira na delimični gubitak usled nepredviđenih uslova (suša.6 T+A1 4. Posle zaprašivanja seme je uskladišteno 2 dana na sobnoj temperaturi u spremištu predviđenom za držanje manjih količina hemijskih sredstava i tretiranog semenskog materijala. Posle opisanih priprema u Petri kutije su raspoređene semenke (100 kom.3989 104.1862 104.0500 123. tačnije kada je seme pre klijanja izloženo obilni- I – uzorci stavljeni na filter papir i potopljeni vodom I – samples placed on filter paper and immersed in water II – uzorci stavljeni na navlaženi filter papir II – samples placed on wet filter paper P. U ovu grupu je svrstan i kontrolni uzorak.Od svih uzoraka izmerene su mase.P.voda po potrebi za dozu od 28 ml/1 kg semena. .6383 0.na u masenim jedinicama iz kojih se može izračunati i procenat. Nakon dosta predloga i diskusija prihvaćena je analitička metoda koja se sastojala u sledećem: . Treba primetiti da se javlja razlika u masi i kod kontrolnog uzorka u prvom redu tabele (A-0).

or indeed total lack . U odnosu na već ispitanu činjenicu da doza metalaxyla od 150 g/100 kg semena pruža još odgovarajuću zaštitu od primarne zaraze. As a result.767. 1989 Marić.e paid by the power authorities for electricity fed into the public network. soil improvement. Combined heat and power (CHP) systems generate electricity and useful thermal energy in a single.of account taken of such items as manure efficiency. timjugo@mt. Maksimalni gubitak sredstva za zaštitu iz iznetih podataka iznosi 32. Podaci u tabeli potvrđuju pretpostavku da je gubitak sredstava za zaštitu semena veći usled jačih padavina. digestor. Zlatibor. water protection and avoidance of gaseous emissions in agricultural economics. electricity and automotive energy without any further processing (desulphurization). Key words: Biogas. Biogas proizveden od tečnog đubreta može se upotrebiti za obezbeđivanje tople vode. Uspostavljanje idealne termostanica. p. Beograd. this was due to the limited rarige of operationally safe and well-tested systems available and to negative experience with cheap solutions in the past. Ćirović. 1987 Milošević. ** Faculty of Biotechnical Sciences. there has been a drastic change in the perceived significance of almost all these factors. Kombinovani toplotno-mehanički (CHP) sistemi generišu električnu i upotrebljivu toplotnu energiju u jednom integrisanom sistemu. Novi Sad.. K. K.: Semenarstvo. 1996 Škorić..: Opšte semenarstvo. P. Zbornik radoBiblid: 1450-5029 (2008) 12.mk * ABSTRACT The technology of biogas production is a complex one. homogenizacije. M. biogas plants became widely used in both. Nolit.mk. On the other. since biological processes need to be optimised taking individual structural and hydraulic requirements into account.njaka poljoprivredne tehnike Vojvodine i VI savetovanja PTEP-94.3. Biogas from liquid manure can be used to provide hot water. On the one hand.2 va sa XX savetovanja stru. sveska 20 [2] Đilvesi. Primljeno: 10. Macedonia. redukcije i injektovanja substrata su predtretmani od bitnog značaja. 1994 Đilvesi.2008.. Naučna knjiga. dobijeni rezultati potvrđuju da nema gubitaka zaštitnih sredstava u toj količini da se ugrozi zdravstveno stanje useva. 1992.: Prva iskustva sa domaćom inkrust masom za zaprašivanje semena poljoprivrednih kultura. homogenisation. Perfect thermo statisation. 1-2. 2002. kombinovanje toplotna i mehanička snage. Bitola. but also performed a variety of important functions in the pre-treatment of highly organically polluted sewage. fabika đubriva. [3] [4] [5] [6] [7] [8] LITERATURA [1] Đilvesi. Prole. Novi Sad. reduction and injection of the substrate are all vital preconditions. Over the last few years. Mira. INTRODUCTION Because of high energy costs during the seventies.lika količina vlage). Miklič.. Stručni rad Paper BIOGAS TECHNOLOGY IN AGRICULTURE TEHNOLOGIJA PROIZVODNJE BIOGASA U POLJOPRIVREDI Mr Nikola Jovanovski *. Dr Vangelica Jovanovska** IN-TREJDING-Bitola. Institut za ratarstvo i povrtarstvo.2% što još uvek obezbeđuje 203. continuous blending. sveska 37 Interna dokumentacija Instituta za ratarstvo i povrtarstvo iz Novog Sada Ljubisavljević. The energy is provided by methane gas (CH4) which is produced by highly specialised bacteria when organic material decomposes in an oxygen-free atmosphere. Ključne reči: Biogas. where they not only helped produce energy. while onsite heating and cooling equipment is used to meet non-electric energy requirements. električne energije bez ikakve dodatne dorade (desumorisanja).3.: Zrnasti proizvodi u prometu.net. Nolit. kalkulacije nameću potrebu za optimizacijom bioloških procesa razmatrajući pojedinačno stukturne i hidrauličke zahteve. dimitra@mt. 1988 Prihvaćeno: 12. digester. S. Macedonia. however. Zbornik radova Naučnog instituta za ratarstvo i povrtarstvo. "fertiliser factory". V. i drugi: Suncokret. Dokić. Biogas technology failed to have the same degree of success in the agricultural field.net.: Uporedna analiza sredstava i tehnologije zaprašivanja prilikom dorade na klijavost semenskog suncokreta. K. Donji Milanovac. U uobičajenoj praksi razdvojenih mehaničkih i toplotih ssitema elktricitet se generiše u termoelektrani. dok se sopstveni postojeći sistem za zagrevanje i hlađenje upotrebljava da obezbedi neelektične oblike energije. Energiju oprodukuje metan (CH4) koji proizvode specifične bakterije dekompozicijom organskog materijala bez prisustva kiseonika. M.. D. kontinualnog mešanja. along with the 10w level . M. combined heat and power. Dobijeni podaci iz ogleda upućuju na to da treba preispitati ispravnost preporučenih doza za zaprašivanje semena koje daju proizvođači hemije. REZIME Tehnologija proizvodnje biogasa je kompleksna.88-92 UDK: 662. 88 PTEP 12(2008) 1-2 .2008. Mihaljev I. hygienisation and stabilization of sewage sludge. communal and industrial sewage treatment works. Beograd. integrated system. Beograd. Zbornik radova sa XXVI seminara agronoma. This contrasts with the common practice of separate heat and power (SHP) where electricity is generated at a central power plant. it was due to the relatively 10w pri<.: Uticaj inkrust mase nove formulacije na kvalitet semena suncokreta.4 g/100 kg ostatka zaštinih sredstava na semenu.

The biosphere has a high buffer potential giving it a wide tolerance range for all natural products and processes. Digester Sl. is extracted from the air during the process of plant biomass production and is released again when the biogas burns.2. which corresponds to an energy content of 5. The par- Fig. 1 Postrijenje za proizvodnju biogasa The "fertilizer factory" A biogas plant is not only a supplier of energy.is avoided. transformed into a form in which they are utilisable by plants.hygienisation and biological treatment of liquid manure and slurry .avoidance of nitrate erosion . Nature does not produce any wastes.even to growing crops . This completes the CO2 cycle so that energy won from biogas does not contribute to the controversial "greenhouse effect". continuous blending. the biggest part of the organic waste fraction is still simply put on waste disposal sites. Thanks to the anaerobic processing method. All the plant nutrients remain in the substrate and can be applied according to plant growth. The waste gases mainly consist of CO2 and water (catalytic mode). an efficiency factor of more than 90% is achieved in conversion to hot water and electricity (in comparison: modern calorific and atomic power stations operate with an efficiency factor of around 40%). Digestor The power station Biogas from liquid manure can be used to provide hot water. The organic "liquid manure" has been replaced by a fully-fledged "liquid fertiliser" with trace elements and growth hormones. which greatly increases efficiency. During combustion in heat recovery generation sets. waste became a serious danger to the steady-state of the natural metabolic processes. 1. metals. a solution of the waste problem becomes more and more inevitable.e.) meanwhile are being recycled.it is actually the ecological advantages of the biogas method which could make it a vitally important factor for the continued existence of many large. This means that around 80 to 90% of the biodegradable organic substances are transformed in the reactor and the nutrients they contain are converted into a water-soluble form. Only with the growth of human population and its economical activities. Fig. since biological processes need to be optimized taking individual structural and hydraulic requirements into account. electricity and automotive energy without any further processing (desulphurisation). hydrogen (CH4) and small quantities of oxygen (CO2).and medium-scale businesses: . The digester The technology of biogas production is a complex one.mobilisation and redemption of plant nutrients mostatisation. etc.without risk of causticisation.resulting in unpleasant smells and environmental pollution . Perfect ther- PTEP 12(2008) 1-2 89 . The optimised process control ensures that the nitrogen loss in the ammonia form . Since there is no opportunity for transmission or transport loss from high-voltage power cables. While a big part of the inorganic wastes (like glass. 2. Biogas contains approximately 65 to 70% methane. The uncontrolled decomposition of these materials adds another stress factor to our endangered environment. With the continuous growth of the cities and the concentration of an increasing part of the population in municipal areas. it is possible to make virtually full use of the primary energy available. homogenization. all the nitrogen content is in the ammonium form. In modern heat recovery generation sets (gas motor). All that is actually extracted from the liquid manure is carbon. reduction and injection of the substrate are all vital preconditions.year-round application of fermented substrate . After a biological treatment in the reactor. biogas liquid manure can be applied all year round . plastics. the solar energy stored by the plant in the form of an organic substance is bacterially converted into a directly utilisable form. The CO2 released is a product of plant photosynthesis.energy production . which reduces the risk of erosion and ground water pollution to a minimum. The energy is provided by methane gas (CH4) which is produced by highly specialised bacteria when organic material decomposes in the oxygen-free atmosphere. All by-products and final products of natural processes are used in a continuous cycle of the composition and mineralisation of organic substances.5 to 6 kW per m³.avoidance of gaseous emissions . the organically bound nutrients are almost completely mineralised. it also helps redeem valuable plant nutrients from liquid manure and slurry in a biologically and ecologically viable form and to "manufacture" a valuable soil improvement material. i. Once well fermented. During this process. Biogas plant Sl. the energy contained in the methane gas is converted into electricity (or automotive energy) and hot water at a ratio of 1:3.

tially anaerobic conditions cause gaseous emissions of carbondioxyd. the total efficiency of these integrated systems is much greater than from separate systems (e. Installed capacity (GW) in United Sated Sl. CHP is a well-established concept with a long history. at the same time. This allowed Pre-Crushing Pre-crushing is necessary only to open plastic bags and other packaging. What Is Combined Heat and Power? Combined heat and power (CHP) systems (also known as cogeneration) generate electricity and useful thermal energy in a single. By 1978.S. small plastic particles. In the late 1970s. Technologies which have been developed for the large-scaleprocessing of organic wastes are the composting and the anaerobic fermentation. Homogenisation. From the buffer tank the suspension can be either pumped directly into the methane reactor or mixed with other liquid wastes prior to fermentation. and float. limiting on-site electricity generation to the level usable at the site (EEA 1998). As the cost and reliability of a separate electric power industry improved in the United States. However. technical. The take-over station The take-over procedure is the same as previously described. wood. nitrates. CHP has evolved differently in Europe than in the United States. industries found they could reduce energy demand if they built larger. Both methods have their specific advantages and disadvantages. more economical cogeneration plants optimized for both thermal and electric output (Cicio 1998). During the diluting process the pre-crushed material is intensively mixed and suspended. As a result. The thermal energy recovered in a CHP system can be used for heating or cooling in industry or buildings. On the other hand. For these reasons. Many utilities refused to purchase excess power from CHP facilities. Engineers have always appreciated the tremendous efficiency opportunity of combining electricity generation with thermal loads in buildings and factories. Due to the intensive movement of the liquid. users abandoned their on-site electric generation in favour of more convenient purchased electricity. The final milling and homogenisation takes place in the folllowing step. Glass and metals are separated from the liquid by sedimentation. ammonia and methane to the atmosphere. The decision for one of these technologies can only be taken with regard to infrastructural. CHP systems were the most common electricity generators. 3.. Since PURPA provided the only way for non-utility generators to sell excess electricity. while on-site heating and cooling equipment is used to meet non-electric energy requirements. U. and the future is uncertain if we stay with current policies. 3. The floating fraction is removed from the surface by an especially designed screen and conveyed to a container. This act played a critical role in expanding cogeneration into the marketplace by addressing many barriers that were present in the early 1980s. while the products of the mineralisation processes contaminate the ground water with phosphates. This situation motivated the enactment of the Public Utilities Regulatory Policy Act of 1978 (PURPA). restaurant garbage and residues from industrial processes and slaughter houses which are stored in separate tanks. and Separation This is done in one single stage by means of a special suspending unit consisting of a steel tank with a built in mixer. Fig. Instalirani kapaciteti (GW) u Sjedinjenim Džavama 90 PTEP 12(2008) 1-2 . In addition. in the example in the figure. and environmental conditions of the particular area. CHP's share of electricity use had fallen to only 4 percent (Casten 1998). efforts have been made during the last decades on the development of waste processing technologies which would be ecologically safe and. the separation is done automatically. thus poisoning the basic resources of human life. the suspension is heated up to about 70°C. The pre-crushed material is fed from the top and diluted with the process water up to a dry matter content of about 10 %. They are removed from the bottom of the tank and gathered in a separated container." a renewed interest in CHP developed.g. It is done by a slow running screw mill producing a particle size of approximately 40 mm. a homogeneous suspension of water and organic material free of foreign matters is made. In order to achieve better solubility of fats and proteins and for hygienisation purposes. This suspension with a dry-matter-content of about 10% is pumped to a buffer tank to allow a constant feeding of the reactor over 24 h/d. would make use of the valuable components and characteristics of the materials. The screw mill is placed on the top of the suspending unit and is fed with the bio waste by a crane. by this time. and paper are separated from adhesive fats etc. Suspension. utilities had become sophisticated in protecting their markets for electricity. This contrasts with the common practice of separate heat and power (SHP) where electricity is generated at a central power plant. after the energy price increases resulting from the 1973 and 1979 "energy crises. the CHP system has an efficiency of 85% while the separate systems have a combined efficiency of only 45%). there is the possibility to take over liquid wastes like fats. many independent power producers found a use for some of their waste thermal energy. and other mineral salts. integrated system (see figure). Since preseparated garbage is delivered. Interest in CHP has fluctuated over the years because of changes in the marketplace and government policies. organic wastes contain significant energy potentials as well as valuable plant nutrients and the capability of improving and conserving agricultural soils. At the turn of the century in the United States. Because CHP captures the heat that would otherwise be rejected in traditional generation of electric power.

Installed capacity increased from less than 10 gigawatts electric (GWe) in 1980 to almost 44 GWe by 1993 (Fig.g. petroleum. This analysis draws upon several other studies and analyses. institutional. CHP systems in 1997 in a variety of European countries. As time progresses. The United Kingdom has seen CHP's share of electricity power production double in the last decade. Procentualni udeo u nacionalnim proizvodnjienergije Evropskih zemalja CHP sistemom u 1997. new capacity would likely be built. if these barriers are removed. Green 1999). Fig. However. Comparation conversion of the fuel in useful thermal and electricity energy by combined and separated systems Sl. Fig. Balance of the combined heat and thermo energy production Sl. Denmark and the Netherlands have seen tremendous growth in CHP since 1980. Estimating this added CHP capacity is difficult because of the diversity of system types and potential sites.7 GWe in 1997. 5. 5. 5. 5). Bilans kombinovane proizvodnje toplone i električne energije These plants provided a "thermal host" for the electric generator.them to qualify as a cogenerator under PURPA. Installed CHP capacity has risen to 3. Similarly. While on average the European Union countries obtain about the same amount of their electricity from CHP as the United States (9 percent). smaller industrial. district energy systems). with no significant additions to capacity because of the barriers discussed above (Fig. 4. and petrochemical plants. the market interest in CHP has gained in strength in many European countries. it is anticipated that much of the early capacity will occur at larger industrial and institutional facilities that already have boiler systems and thermal distribution infrastructures (e. However. 6. Policy and Base case Sl. 3). along with the United States (Brown 1998. godini Potential Current projections foresee a stagnation of the CHP market. will take longer to become a major factor in CHP because of the time required to develop and grow the piping network. Fig. with these countries now obtaining more than 30 percent of their electricity from CHP. shows the percentage of national power production generated by Fig. 5. Figure ES-5 presents the results of the analysis conducted for this report of the potential for CHP capacity with barriers removed. Table ES-1 summarizes the impacts of this added capacity. These electricity-optimized CHP systems are called "non-traditional" cogenerators. 6. Planirana i stvarna proizvodnja PTEP 12(2008) 1-2 91 . Poređenje konverzije goriva u upotrebljivu toplotnu i električnu energiju kombinovanim i razdvojenim sistemima Fig. and commercial facilities will begin to make up a greater part of the new capacity. which aggregate the thermal demands of several facilities or buildings. New district energy systems. 4. with projections of increases to 5 GWe by the year 2000. 4. The 1980s saw a rapid growth of CHP capacity in the United States. Most of this capacity was installed at large industrial facilities such as pulp and paper. Percentage of national power production European countries generated by CHP systems in 1997 Sl.

995 8.Bui Xuan An. Moskva transport. Ikubovskii IO. CHP offers significant. 1995 [14] Biomass Gasification. Skopje. Summarizes the impacts of added capacity Tabela 1.100 1... August.210 NA NA 8. Singapore. The local air quality improvements and opportunities for economic growth presented by CHP are equally compelling.825 57 2010 19 148 13. The target now needs to be translated into concrete policies and pro- 92 PTEP 12(2008) 1-2 .. 1997 [13] Anaerobic digestion data base: Guide for operation and analysis.035 21 51 17 35 73 143 grams at both the federal and state levels for overcoming the significant hurdles to greater use of CHP. 2000 [11] Instalation and performanse of low-cost polyethylene tube biodigesters on small-scale farms. Dimitrovski M.V. CHP represents an opportunity to make significant progress toward meeting our Kyoto commitments on greenhouse gas reductions.3.Wedver. ($mill. while continuing to squander over two-thirds of the energy contained in the fuel. Ferrero G.Dimitrovski M. Livestock Waste Streams:Energy and Environment. The primary barriers to greater CHP use are regulatory and institutional.Frank Kansiime.. CHP has become an important element of the national energy debate. 1994 [8] Stetna izduvna emisija MSUS i mogucnost njenog smanjena . 1988 [4] Comparison of start-up of an upflow anaerobic sludge blanket reactor and a polyurethane carrier reactor.C.2008.540 Small CHP (Kaarsberg et al. In Proceedings of Workshop.World Animal Review Number 88 FAO Rome. During the last two years. biomass generation and livestock manure value in the Southern High Plains. Our existing system of centralised electricity generation charts an unsustainable energy path.Ohrid. Preston T. 1996 [5] Aerozagađenje od strane putnickih vozila. Biomass Program Office . 1998) 2010 20 NA NA 2020 40 NA NA Total 2010 73 365 35. Stewart. And the private sector should actively pursue adoption of CHP . 4. G.860 2020 50 390 19..L. Sumiranje uticaja dodatih kapacoiteta Impact of Additional CHP Capacity DisCumulative Net EnNew Adplaced Net Additional ergy ditional Carbon Savings Util.840 700 1.2002 [2] Biogas.. The private sector also needs to take a leadership role.Kiril i Metodi”. Rodriguez L. while also providing a path for improving the environment.MF – Beograd.394 4. Konjević B.both for environmental and "bottom-line" benefits. Đulbic M. D.2008.. The DOE and the EPA have begun to review the means for achieving this target.B. 1997 [12] Agricultural energy consumption. CHP presents an opportunity to improve the "bottom line" for businesses and public organizations.290 5. distributed generation also addresses emerging congestion problems within the electricity transmission and distribution grid. Tehnicka kniga. Dolberg F. Sobranie na RM. B. Besides saving energy and reducing emissions.208 14. Beograd . The United States has taken the first steps toward setting in place policies to promote CHP by establishing a national target. LITERATURE [1] Teorija na motori so vnatresno sogoruvawe. economy-wide energy efficiency improvement and emissions reductions.A. Socletu of Automotive Engineers.. not technical or economic.A. Auvermann.Table 1.1996 [3] Prilog proučavanju uticajnih veličina na radne karakteristike motora sa biogasom kao osnovnim gorivom. Sovetuvanje DTM III . The private sector must work with government regulators and policy makers to insure that competition and incentives for innovation are preserved. 1997 [6] Zakon za kvalitet na vozduhot... HidrometeoroloŠki zavod . Capital Savings (MMTce) CHP Gen. Petrovic S. 2004 [7] Dinamička ramnoteža vo prirodata (EkoloŠki opservacii).918 34 2020 62 396 40.R. Sarwatt S.Gijzen.600 480 960 2. Huub J. 1991 [9] AvtomobilbnbII transport i zaŠtita okružaI Šoei sredbI. Masinski fakultet – Nis.. while creating a favourable regulatory environment for CHP. Parker. 2000 Primljeno: 10.Robinson.07..1997 [10] Gaseous fuels & other alternative fuels.214 5. Prihvaćeno.W. Stefanovic A. Solar Energy Research Institute.) ($Mill) (TBtu) (GWe) (TWhe) Industrial (ACEEE) 2010 34 217 22.555 2. Skopje . Lior International.. B. Univerzitet “Sv.300 1. 18th Biennial Conference of the Intarnacional Association onWater Quality. At least half this wasted energy could be recaptured if we shift from centralised generation to distributed systems that cogenerate power and thermal energy. NA—not reported in source CONCLUSIONS Combined heat and power can contribute to the transformation of the United States' energy future.S. with increasing fuel consumption and carbon emissions..Dimovski I.960 2020 152 786 59.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful