PTEP – ČASOPIS ZA PROCESNU TEHNIKU I ENERGETIKU U POLJOPRIVREDI PTEP – JOURNAL ON PROCESSING AND ENERGY IN AGRICULTURE

Glavni i odgovorni urednik / Editor in Chief Prof. dr Mirko Babić Urednik za engleski jezik / Editor in English Prof. dr Ljiljana Babić Za izdavača / for Publisher Milivoj Radin, dipl.ing. Tehnički sekretar / Technical secretary Mr Ivan Pavkov

Nacionalna redakcija / National Editorial Board
Dr Mirko Babić, red. prof, Poljoprivredni fakultet, Novi Sad, Dr Anđelko Bajkin, red. prof, Poljoprivredni fakultet, Novi Sad, Dr Miloš Tešić, red. prof, dopisni čalan VANU, Fakultet tehničkih nauka, Novi Sad, Dr Mirjana Đurić, red.prof, Tehnološki fakultet, Novi Sad, Dr Milica Radosavljević, Institut za kukuruz «Zemun Polje», Zemun, Dr Mirjana Milošević, red. prof, Nacionalna laboratorija za ispitivanje semena, Novi Sad, Dr Jovanka Lević, Tehnološki fakultet, Novi Sad, Mr Branislav Karadžić, Poljoprivredni fakultet, Novi Sad.
Dr Zuzana HLAVÁČOVÁ, Ákos KERTÉSZ ELECTRICAL PROPERTIES OF DRIED FRUITS / ELEKTRIČNE OSOBINE SUŠENOG VOĆA 1 Dr Ljiljana BABIĆ, mr Ivan PAVKOV, dr Mirko BABIĆ PROMENE NEKIH FIZIČKIH OSOBINA RASTVORA ŠEĆERA TOKOM OSMOTSKOG SUŠENJA KAJSIJE / CHANGE IN SOME PHYSICAL PROPERTIES OF SUCROSE SOLUTION DURING APRICOT (PRUNUS ARMENIACA) DEHYDRATION 5 Dr Zorica PAJIĆ, mr Jelena SRDIĆ, dr Milomir FILIPOVIĆ OPLEMENJIVANJE KUKURUZA ŠEĆERCA ZA RAZLIČITE NAČINE POTROŠNJE / SWEET MAIZE BREEDING FOR DIFFERENT CONSUMPTION PURPOSES 12 Dr Tajana KRIČKA, dr Neven VOĆA, Vanja JURIŠIĆ, dipl. ing. ALKALNA HIDROLIZA KAO ALTERNATIVNA METODA SANACIJE KLAONIČKOG OTPADA / ALKALINE HYDROLYSIS AS AN ALTERNATIVE METHOD FOR SLAUGHTERHOUSE WASTE SANITATION 15 Dr Milka VUJAKOVIĆ, dr Mirjana MILOŠEVIĆ, dr Zorica NIKOLIĆ, dr Ksenija TAŠKI-AJDUKOVIĆ, ŽIVOTNA SPOSOBNOST SEMENA SOJE PROIZVEDENE U USLOVIMA SA I BEZ NAVODNJAVANJA / SEED VIGOUR IN SOYBEAN PRODUCTION WITH AND WITHOUT IRRIGATION 19 Dr Miodrag ZORANOVIĆ, dr Vlado POTKONJAK EKOLOŠKI TRETMANI STAJNJAKOM / ECOLOGICAL MANURE TREATMENTS 22 Dr Jasna GVOZDENOVIĆ, dr Vera LAZIĆ PAKOVANJE I ODRŽIVOST PREHRAMBENIH PROIZVODA / PACKAGING AND DURABILITY OF FOODSTUFFS 27 Dr Jozef BAJLA PROMENE PENETROMETRIJSKOG OTPORA ZEMLJIŠTA PRI GAJENJU JAROG I OZIMNOG JEČMA KONZERVACIJSKIM TEHNOLOGIJAMA / CHANGES IN SOIL PENETRATION RESISTANCE DURING SPRING AND WINTER BARLEY GROWING BY SOIL CONSERVATION TECHNOLOGIES 31 Dr Radmila ALMAŠI ŠTETNI INSEKTI SUVOG VOĆA I GROŽĐA / INSECT PESTS IN DRIED FRUITS AND RAISIN 34 Dr Milovan PAVLOV, dr Živorad VIDENOVIĆ, Zoran STANIŠIĆ dipl. ing., Nebojša RADOSAVLJEVIĆ dipl. ing., Jovan PEŠIĆ dipl. ing, mr Jelena SRDIĆ ANALIZA PROIZVODNJE SEMENA NEKIH ZP HIBRIDA KUKURUZA U 2007. GODINI / THE ANALYSIS OF SEED PRODUCTION OF SOME ZP MAIZE HYBRIDS IN 2007 37 Dr Maša BUKUROV, mr Siniša BIKIĆ EKONOMIČNI TERMODINAMIČKI CIKLUSI ZA STAKLENIKE / COSTEFFECTIVE THERMODYNAMIC CYCLES FOR GREEN HOUSES 41 Dr Eugenios KATSANIDIS PHYSICAL AND CHEMICAL PRE-TREATMENT OF OCTOPUSES AIMING AT TENDERISATION WITH REDUCED PROCESSING TIME AND ENERGY REQUIREMENTS / FIZIČKI I HEMIJSKI PREDTRETMANI ZA OMEKŠAVANJE MESA OKTOPODA RADI SMANJENJA VREMENA PRERADE I UŠTEDE ENERGIJE 45 Dr Vera LAZIĆ, Dr Jasna GVOZDENOVIĆ, mr Tanja PETROVIĆ MOGUĆNOSTI SAVREMENOG PAKOVANJA HRANE / POSSIBILITIES OF MODERN FOOD PACKING 49

Međunarona redakcija / International Editorial Board
Dr Ljiljana Babić, professor, Faculty of Agriculture, Novi Sad, Serbia, Dr Costas Akritidis, professor emeritus, Aristotle University, Thessaloniki, Greece, Dr Tajana Krička, professor, Faculty of Agronomy, Zagreb, Croatia, Dr Zuzana Hlaváčová, Slovak University of Agriculture in Nitra, Nitra, Slovak Rebublic, Dr Janos Beke, professor, Szent István University, Gödöllö, Hungary
Dr Zorica SREDOJEVIĆ, dr Dušan MILIĆ MOGUĆNOST PROCENE RIZIKA POSLOVANJA POLJOPRIVREDNOG PREDUZEĆA / THE POSSIBILITY OF THE BUSSINES RISIK EVALUATION OF THE AGRUCULTURAL ENTERPRISE 53 Dr Dušan MILIĆ, dr Veljko VUKOJE PROIZVODNO-EKONOMSKA I UPOTREBNA VREDNOST KAJSIJE / THE PRODUCTION, ECONOMIC AND UTILITY VALUE OF APRICOT 57 Dr Veljko VUKOJE, dr Dušan MILIĆ, Darko MALETIĆ, dipl.inž. ANALIZA OSNOVNIH PARAMETARA USPEHA PREHRAMBENE INDUSTRIJE VOJVODINE (2002-2006) / THE ANALYSIS OF BASIC PARAMETERS OF SUCCESS IN FOOD INDUSTRY IN VOJVODINA (2002-2006) 60 Azrudin HUSIKA POTENCIJAL SMANJENJA EMISIJE STAKLENIČKIH GASOVA UPOTREBOM BILJNIH OSTATAKA IZ POLJOPRIVREDNE PROIZVODNJE U BOSNI I HERCEGOVINI / POSSIBILITY TO REDUCE GREENHOUSE GAS EMISSIONS BY USING VEGETATIVE RESIDUES FROM THE AGRICULTURAL PRODUCTION IN BOSNIA AND HERZEGOVINA 63 Boško ILIĆ, dipl.ing, Slavko IVANIŠEVIĆ, dipl.ing. PREDNOSTI KORIŠĆENJA PRIRODNOG GASA KAO ENERGENTA U PROCESIMA SUŠENJA / ADVANTAGES OF NATURAL GAS USAGES IN DRYING PROCESSES 67 Dr Miodrag LAZIĆ, mr Ivana STANISAVLJEVIĆ, dr Vlada VELJKOVIĆ SEME DUVANA KAO OBNOVLJIVA SIROVINA / TOBACCO SEEDS AS A RENEWABLE RAW MATERIAL 70 Mr Sanja MEHANDŽIĆ, dr Jovan CRNOBARAC, dr Branko MARINKOVIĆ, dr Đorđe JOCKOVIĆ UTICAJ ROKA SETVE NA PRINOS I MORFOLOŠKE OSOBINE SEMENSKOG KUKURUZA / EFFECTS OF SOWING DATES ON THE YEALD AND MORPHOLOGICAL TRAITS OF SEED MAIZE 74 Miladin KOSTIĆ dipl. ing, dr Svetlana BALEŠEVIĆ-TUBIĆ, mr Vojin ĐUKIĆ,. Aleksandar ILIĆ dipl. ing, VELINKA GAJIČIĆ dipl. ing. PROMENA KVALITETA SEMENA SOJE U ZAVISNOSTI OD FRAKCIJE SEMENA / CHANGES IN SOYBEAN SEED QUALITY DEPENDING ON A SEED FRACTION 78 Mr Velimir LONČAREVIĆ, dr Mladen TATIĆ, Karlo ĐILVESI dipl. ing, mr Imre PATAKI, Slaviša ŠTATKIĆ dipl. ing, Vlado ČAPELJA dipl. ing. SISTEM SKLADIŠTENJA I ČUVANJA SEMENA POLJOPRIVREDNIH KULTURA U KONTROLISANIM USLOVIMA / STRORAGE AND PRESERVATION SYSTEMS OF SEEDS IN CONTROLLED CONDITIONS 80 Dr Vladislav ZEKIĆ, UTVRĐIVANJE TROŠKOVA SPREMANJA SLAME SISTEMOM VALJKASTIH BALA I SISTEMOM MALIH ČETVRTASTIH BALA / DETERMINATION OF PREPARATION COSTS OF THE SMALL GRAIN STRAW BY THE SYSTEM OF CYLINDRICAL AND SMALL QUADRATIC BALES 83 Karlo ĐILVESI dipl.ing, dr Vladimir MIKLIČ, Daliborka BUTAŠ dipl.ing, Boško DEDIĆ dipl.ing, Slaviša ŠTATKIĆ dipl.ing. ODREĐIVANJE KOLIČINE IZGUBLJENOG SREDSTVA ZA ZAŠTITU SEMENA SUNCOKRETA USLED SPIRANJA / LOSS OF SUNFLOWER SEED PROTECTANT DUE TO LEACHING 86 Mr Nikola JOVANOVSKI, dr Vangelica JOVANOVSKA BIOGAS TECHNOLOGY IN AGRICULTURE / TEHNOLOGIJA PROIZVODNJE BIOGASA U POLJOPRIVREDI 88 INFORMACIJE D1 - D4 POSLOVNO STRUČNI DODATAK D5 - D14

SADRŽAJ / CONTENT

Izdavač: Nacionalno društvo za procesnu tehniku i energetiku u poljoprivredi (bivše društvo JUPTEP), 21000 Novi Sad, Trg Dositeja Obradovića 8. Suizdavač: Poljoprivredni fakultet, Novi Sad, Trg Dositeja Obradovića 8. tel :++381 (0)21 459 958; e-mail: ptep@ptep.org.yu; Internet sajt: www.ptep.org.yu; Korektura: prof. dr Ljiljana Babić; Dizajn časopisa: Mirko Babić, Prelom: mr Ivan Pavkov; UDK brojevi: Radmila Kevrešan; Štamparija: "Offsetprint", Novi Sad, Matice srpske 6. Tiraž: 300 primeraka; Godišnja pretplata: 1200 din (žiro račun: 340-4253-72, Erste banka, Novi Sad); Rešenjem Ministarstva za informacije Republike Srbije, br. 651-105/97-03 od 6.2.1997, časopis je upisan u registar pod brojem 2307. Kategorija: Časopis nacionalnog značaja

P T E P - Časopis za procesnu tehniku i energetiku u poljoprivredi

Biblid: 1450-5029 (2008) 12; 1-2; p.1-4 UDK: 664.854

Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper

ELECTRICAL PROPERTIES OF DRIED FRUITS ELEKTRIČNE OSOBINE SUŠENOG VOĆA
Dr Zuzana HLAVÁČOVÁ, Ákos KERTÉSZ Department of Physics, Slovak University of Agriculture in Nitra, Slovak Republic, Zuzana.Hlavacova@uniag.sk

SUMMARY
The electrical measurements are utilized in many areas of human activity. A lot of methods based on the dielectric measurements are exploited at appraisal of various fruits quality. Samples of dried fruits were delivered by Faculty of Agriculture of University in Novi Sad. Electrical properties (resistance, impedance, electrical capacity) were measured by LCR meter GoodWill LCR-821. Dried fruits were located between 2 plates of capacitor. Measurements had been realized at frequencies from 100 Hz to 200 kHz. Each electrical property was measured at all frequencies three times. Average value has been computed from these ones. Frequency dependencies of impedance and capacity were determined for all samples. The capacity and impedance decrease powerly in dependence on the frequency. Key words: electrical properties, dried fruits.

IZVOD
Električnim osobinama bioloških materijala se posvećuje odgovarajuća pažnja u istraživanjima već duži niz godina. Kada se analiziraju električne osobine biljnih tkiva, neophodno je uzeti u obzir njihov nehomogen sastav sa makroskopskog i mirkoskopskog stanovišta. Ako je u pitanju analiza sa mirkoskopskog aspekta, uočava se da je unutrašnjost ćelije dobar provodnik, jer sadrži jone koji ulaze u sastav rastvora organske materije. Ćelijska membrana sama po sebi nije provodnik. Ako se biološki materijali posmatraju sa makroskopskog aspekta, onda se zaključuje da su oni nehomogenog sastava i polu-provodnici ili dielektici. Gustina i strukturni raspored ćelija u okviru tkiva, kao i vrsta tkiva sama po sebi utiču bitno na električne osobine. Poroznost materijala takođe utiče na ove osobine, jer u zavisnosti od veličina i rasporeda pora u njima se nalazi određena količina vazduha, te on sa svojom temperaturom i vlažnošću takođe bitno utiče na električne osobine. Prema tome, porozni materijali imaju sledeće uticajne faktore na električne osobine: dimenzije i prostorni raspored pora, zatim njihova gustina i poroznost kada su u hrpi. U ovom radu su prezentovani rezultati merenja sledećih električnih osobina: otpornosti, impedance i kapacitivnosti pri frekvenciji električne struje u dijapazonu od 50 do 200 kHz. Sva merenja su obavljena uz pomoć LCR instrumenta tipa GoodWill 821. Rezultati su skladišteni u PC. Biološki materijal koji je korišćen bili su uzorci sušenog voća i to kajsije, kruške i dunje. Uzorci su dostavljeni od strane Poljoprivrednbog fakulteta Univerziteta u Novom Sadu. Sva merenja električnih veličina su rađena sa tri ponavljanja, a zatim je konstatovana srednja vrednost. Na graficima slika 1, 2, 3 i 4 su prezentovani rezultati merenja otpornosti i impedance uzoraka sušenog voća pri frekvenciji od 50 do 200 kHz. Konstatuje se da obe merene veličine imaju iste vrednosti do frekvencije od 1,0 kHz, a nakon toga impedanca opada znatno brže nego otpornost. Kapacitivnost u finkciji od frekvencije je, takođe, grafički predstavljena na slikama 5 i 6. Ustanovljene su regresione jednačine kod ove merene veličine za šest uzoraka dunje. Konstatuje se da osušena dunja ima najmanje vrednosti otpornosti i impedance, a najveće merene vrednosti su bile kod suve jabuke. Dunja ima najveće vrednosti kapacitivnosti u funkciji od frekvencije. Ključne reči: električne osobine, sušeno voće.

INTRODUCTION
Electrical properties of the biological tissues have been of interest for many years. When studying the physical properties of tissue, it is necessary to consider its non-homogeneity from the macroscopic and microscopic points of view. When testing the electrical properties from the microscopic point of view, it is apparent that inside the cell is conductive because there is conductivity of ion type in the content of the organic and inorganic matter solutions. The cell membranes are not conductors. From the macroscopic point of view, it is possible to regard the biological materials as non-homogeneous semi-conductors or dielectrics. The density and structural arrangement of the cells in them and the properties of each type of tissue influence the electrical properties of these materials. The characteristics of loose and porous materials are also influenced by the properties of air, which is trapped between the parts or in the pores, most especially its relative humidity and temperature. The deployment of the parts in the pack, the size of parts, gappiness, contact surface and bulk density also influence the electrical properties of loose materials. Among the influential factors for porous materials the following can be involved: size and distribution of pores, porosity and bulk density. Further factors are temperature of the material, but the

most significant is the influence of the presence of water, its uneven deployment in the material, different binding energy in each water bond in the material and sorption properties (Hlaváčová, 2003). Kubík (2005) investigated the fractal properties of apple flesh, which can be used at characteristics of porous material description. It is necessary to consider the change of the electric conductivity type at transition of the electric current through the biological material. The inside of the cell has the ionic conductivity. The electric current in a cellular membrane travels as displacement current. The density of the electric current i is defined as 1 dQ i= S dτ where: Q – charge (C), τ – time (s), S – surface (m2). The relationship between the density of the current and electric field intensity is

r r i = σ E = −σ gradU

where: σ – electric conductivity (S.m-1), grad U – gradient of the electric voltage (V.m-1), E - intensity of the electric field (V.m-1). This equation is valid too for electrolyte at low values of electric field intensity.

r

PTEP 12(2008) 1-2

1

If the current passing through the material is unsteady, for density of electric current is valid d (ε E ) i =σ E + dτ where: ε - permitivity of material (F.m-1). Complex value of current density is valid in the case of alternating electric field in the shape

quinces. Ten pieces of dried fruits were chosen from each group. We measured the resistance, impedance and capacitance of dried fruits by LCR meter GoodWill 821 at the frequency range from 50 Hz to 200 kHz. The measured values were loaded by PC. The dried pieces of fruits were located between 2 plates of capacitor. Each electrical property was measured at all frequencies three times. Average value has been computed from these ones.

ˆ ˆ i = (σ + jω ε )E

- complex value of electric field intensity, j – where: imaginary unit (1), ω - angular frequency (s-1). Permittivity of moist material must be considered to be complex. It has a real part ε ′ and imaginary part ε ′′

ˆ E

RESULTS
Frequency dependencies of resistance, impedance and capacitance were drawn. These electrical properties decrease with frequency. For illustration, on Fig. 1, 2 and 3 the frequency dependencies of resistance and impedance for sample No. 2 of dried apple, pear No. 4 and apricot No. 6 are shown.
1.0E+5

ˆ ε = ε ′ − jε ′′ = ε − j

where δε is the loss angle (1) of the dielectric and

σ = ε (1 − j tgδ ε ) ω

tgδ ε =

σ ωε

where: tgδε - tangent of loss angle (1). A lot of methods based on the dielectric measurements are exploited at appraisal of various fruits, vegetables or their products quality. Maezawa and Akimoto (1996) utilized electrical conductivity to determine the characteristics of low-temperature sensitive vegetables. The electrical conductivity and electrolyte leakage at injured and non-injured sites of vegetables showing chilling injury were compared. The time course of changes in electrical conductivity followed that reflecting the extent of surface pitting. Electrical conductivities and electrolyte leakage at sites with surface pitting were always higher than those at nonpitted sites. It is suggested that electrical conductivity and electrolyte leakage should be considered as the indicators of chilling injury. Tsarouhas et al. (2000) suggested the method for rapid assessment of freezing resistance. The electrolyte leakage method detected injury in more levels of freezing stress (-3 °C, 4 °C and –5 °C) than the impedance (-4 °C and -5 °C). Manley and Hummel (1996) compared the index of injury with tissue ionic conductance formulas for analyzing electrolyte leakage data from freeze-stressed cabbage tissues. These results support the use of simpler method for analyzing electrolyte leakage data in studies of cabbage freezing tolerance. Arnold et al. (1998) described electrical impedance methods for assessing fruit quality. Methods were minimized or compensated the influence of interfacial impedances between electrodes and plant tissue, which occur when assessing fruit or vegetable quality by electrical impedance methods. Compensated 3-electrode techniques suitable for use with currently available impedance analyzers are presented. The techniques are illustrated by examples of their effectiveness at suppressing impedance artifacts with a novel tissueprobe and non-invasive measurement. The health state of some fruit can be observed on ground of their electrical properties. Hlaváč (2007) described the rhelogic properties of plum jam and their dependencies on temperature. Labudová, Vozárová (2002), Božiková (2005) investigated the thermal properties of various material, which are the important parameters at the material during, storage and processing.

1.0E+4

R, Z , kOhm

1.0E+3

1.0E+2

1.0E+1 0.0 40.0 80.0 120.0 f , kHz 160.0 200.0

Fig. 1. Frequency dependencies of resistance and impedance for sample No. 2 of dried apple Sl.1. Zavisnost otpora i impendanse od frekvencije za uzorak No. 2 suve jabuke
600.0

500.0

R, Z, kOhm

400.0

300.0

200.0

100.0 0.0 40.0 80.0 120.0 f , kHz 160.0 200.0

MATERIAL AND METHODS
Samples of dried fruits were delivered by Faculty of Agriculture of University in Novi Sad. The method of drying is described by Babić Lj. et al. (2007). The fruits were dried in osmotic drier on the beginning and in convective drier after it. Measurements were done on the dried apricots, pears, apples and

Fig. 2. Frequency dependencies of resistance and impedance for sample No. 4 of dried pear Sl.2. Zavisnost otpora i impendanse od frekvencije za uzorak No. 4 suve kruške

2

PTEP 12(2008) 1-2

00 1. The regression equation has shape: ⎛ f ⎞ C = Co ⎜ ⎟ ⎜f ⎟ ⎝ o⎠ −k 1000. The coefficients of determination have high value for all samples.0 0.-0.51 C . Zavisnost kapacitivnosti od frekvencije za uzorak No. kOhm 1500.0 40.0 f .2g Y = pow(X.0 40.9g Y = pow(X. f – frequency.0 f . uzorak No.00 R= f (f) R= f (f) dula1 m=1.-0.0E+2 Fig. kHz 160. pF Fig.00 0.06803 R= f (f) dula3 m=2. Z .0 ⎛ f ⎞ R = Ro ⎜ ⎟ ⎜f ⎟ ⎝ o⎠ −k ⎛ f ⎞ .8092 1.0E+1 0.-0.0E+3 Y = pow(X. The coefficients of determination of these equations have high value for all samples. On Fig. 6 of dried apricot Sl.44 4.4g 1.00 2.-0. 4 suve kruške (◊) i uzorak No.9g Y = pow(X.0 200.-0.57783 R= f (f) dula5 m=7. 6. 6 of dried apricot (+). 2 for dried apple (o). 3. Z = Zo ⎜ ⎟ ⎜f ⎟ ⎝ o⎠ −k where: R – resistance. fo = 1 kHz.-0. 2 for dried apple (o) are shown. kohm 8.48 6. Frequency dependencies of capacitance for 6 samples of quince Sl.0 R.0 120. 6 suve kajsije (+).57656 Fig.-0.0277378) * 8.00 1.0 80.0 2000. Frequency dependencies of resistance for 6 samples of dried quince Sl.-0. 5.0152351) * 3.00 quince4 m=5.0 500.4g Y = pow(X. (2007) the resistance and impedance have almost the same values at the low frequencies till 1 kHz for apricots.00 f .4g Y = pow(X.86606) * 1165. 6 of dried apricot (+). frequency dependencies of capacitance for sample No.0154234) * 3.0 C . On Fig.0214852) * 4.0 where: C – capacitance.-0. kHz 160.00 200. 6.85 quince2 m=1.0 Fig.876238) * 1434. We found out that this fact is valid also for other types of dried fruits.28793 R= f (f) dula2 m=1.9g Y = pow(X.35 quince6 m=4. fo = 1 kHz. f – frequency. Zavisnost otpora od frekvencije za šest uzoraka sušene dunje As we had presented in Hlaváčová et al. 6 the coefficient of regression equation are presented.0 200.0 80.0 10.0E+4 Y = pow(X.861982) * 1406. Co – reference capacitance.4g Y = pow(X. 4 frequency dependencies of resistance for 6 samples of dried quince are shown. kHz 160.-0.9g R .0 40. Z – impedance.3.0E+5 frequency dependence of capacitance quince1 m=1. 5.2g Y = pow(X.805166) * 1174. sample No. sample No. Zo – reference impedance. k – constant.6.2g Y = pow(X. Zavisnost otpora i impendanse od frekvencije za uzorak No. 12.-0. The dependencies for all samples have the same progress and the regression equation for resistance and impedance has the shape of decreasing power function 10. kHz 160.0 0. 2 suve jabuke (o) 1.0 80.00 120.904151) * 1761. 4.0 0. Sl. Frequency dependencies of resistance and impedance for sample No. After this frequency the imped- 1. 100. 4 of dried pear (◊) and sample No.0 120.0263057) * 4.943058) * 2856.79 quince3 m=2.0278365) * 9.0 120. which is caused by the capacitance of apricot.-0.00 80.0 ance decreases more quickly that resistance. The same dependencies for 6 sample of dried quince are on Fig. 6 suve kajsije On Fig.5.0 f . Zavisnost kapacitivnosti od frekvencije za šest uzoraka dunje PTEP 12(2008) 1-2 3 . 4 of dried pear (◊) and sample No.0 200.2g Y = pow(X. k – constant.00 R= f (f) dula4 m=5.16305 R= f (f) dula6 m=4. Ro – reference resistance. Frequency dependencies of capacitance for sample No.00 40.2500. pF quince5 m=7.4.

11. L: Index of injury compared to tissue ionic conductance for calculating freeze damage of cabbage tissues. G. Á: Some Electrical Properties of Dried Apricots Prunus Armeniaca L. Acta Horticulturae. In: PTEP Journal on processing and energy in agriculture. In: PTEP.CONCLUSION Samples of dried fruits were delivered by Faculty of Agriculture of University in Novi Sad. p. Journal of Thermal Analysis and Calorimetry. The resistance and impedance have almost the same values at the low frequencies till 1 kHz. Lj. M: Some chosen thermophysical parameters of apples and applesauce. . ISSN 1450-5029 [6] Hlaváčová. Agriculturae Conspectus Scientificus. p. Lj. [7] Hlaváčová. 67. I: The Quality Indicators of Osmotic Dried Apricot. 11. Hummel. Research Bulletin of the Faculty of Agriculture.2008. Zsuffa L: Application of two electrical methods for the rapid assessment of freezing resistance in Salix eriocephala. 2005(4). Biomass and Bioenergy. Karadžić B. 4 PTEP 12(2008) 1-2 . M. ACKNOWLEDGEMENT: This work was supported by research projects VEGA 1/3471/06. Babić.105. 2007(3).. PTEP – Časopis za procesnu tehniku i energetiku u poljoprivredi. Z. ENG. (3):165-169. Babić. ISSN 1335-2555 [5] Hlaváč. [4] Božiková. I: Održivi energetski model proizvodnje sušenog voća kombinovanom tehnologijom. (2005)9:5. p. PTEP Journal on processing and energy in agriculture. Prihvaćeno: 12. et al. The regression equation has the shape of decreasing power function.81-86. For all fruits the shape of curves is the same. W. Babić Ljiljana. 85-90. The samples of dried quince have lowest values and the highest ones have the dried apples.2008. RES. [2] Babić. p. 102 . 257 – 265 [10] Manley.Vozárová. Japan. Ľ: Micro-structure Fractal Analysis of Apple Flesh of Cultivar Pinova. YU ISSN 1450-5029. p. ISSN 1450-5029 [8] Kubík.121(6): 1141-1146. Acta technologica agriculturae. [12] Tsaurouhas V. 2003(4).1996(61). C. 125-136. P: The rheologic properties of plum jam. Z: Low-frequency electric properties utilization in agriculture and food treatment. 75-78. These regression equations have high coefficients of determination. Pavkov.3. impedance and capacitance were drawn. 2007(3). Journal of the American Society for Horticultural Science. It is caused by different chemical composition of fruits. [11] Maezawa. M. Babić. The displacement between frequency dependencies of capacitance for 6 samples is very small. Matić-Kekić. Frequency dependencies of resistance. 19. 49.3. [3] Babić M. 464. The pieces of quince have the highest values of capacitance. 89 – 92. S. Journal on Processing and Energy in Agriculture. p. 1998. AGR. V: Uncertainty of the Thermal Conductivity Measurement Using the Transient Hot Wire Method.Gifu University. 109-111. After this frequency the impedance decreases more quickly than resistance. str. 2002. 106 – 108. A. K: Characteristics of electrical conductivity of low-temperature sensitive vegetables. Akimoto. From this we can dedicate that the properties of one type of dried fruits are the same including the moisture content. [9] Labudová. R. M. Kenney. Novi Sad. Primljeno: 10. p. Electrical impedance methods for assessing fruit quality: avoidance of electrode artifacts. These electrical properties decrease with frequency. Pavkov. Snežana. The resistance and impedance have various values for various types of dried fruits. Kertész. 8. VEGA 1/3454/06 (Slovak Republic) and regional project “Fruit and vegetable osmotic dryer development” 114-451-0565 (Serbia – Vojvodina) REFERENCES [1] Arnold W. which is caused by the capacitance of dried fruits. R. p. 2007(3).

vitamini. 2007.5-11 UDK: 634. naročito u poslednjih 15-tak godina. 2004. Pri obavljanju većeg broja eksperimenata. apricot. mlečnih napitaka sa njihovim učešćem. p. Za ostale mikro nutritijente koji se nalaze u voću kao što su celulozna vlakna. Key words: osmodehydration. kao i konzumiranje suvog voća. Gianotti i sar.4%. i sar. fizičke osovine rastvora. The changes in physical properties of apricot halves were also studied. Erlei i sar. dr Mirko BABIĆ Poljoprivredni Fakultet.563. ali ne dominatno. UVOD Voće je uvek imalo značajnu ulogu u ishrani čoveka. što je rezultat prelaska molekula vode i rastvorivih organskih kiselina iz polutki kajsija. but not so impressive. moisture loss. Babić Lj. S druge strane je takođe opšte poznato da je održivost većine voća u svežem stanju nakon ubiranja vrlo kratka. 2007. Navindra 2008). kao što su nakupljanje suve materije iz rastvora . 2000) ili antibakterijsku ulogu. priprema svežeg rastvora zahteva u krajnjoj liniji značajnu potrošnju šećera.2 Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper PROMENE NEKIH FIZIČKIH OSOBINA RASTVORA ŠEĆERA TOKOM OSMOTSKOG SUŠENJA KAJSIJE CHANGE IN SOME PHYSICAL PROPERTIES OF SUCROSE SOLUTION DURING APRICOT (PRUNUS ARMENIACA) DEHYDRATION Dr Ljiljana BABIĆ. Ključne reči: osmodehidracija. s obzorom da je maseni odnos voća i rastvora 1:10. Optimization of analyzed physical properties recommended the regime of apricot halves osmotic dehydration in solution of 35oC of temperature (or similar values which are dominant during summer in continental climate) and with 50 to 65 Bx solution concentration. The surveying of electro conductivity and pH values of solution in six successive cycles was done. the preparation of fresh solution needs a certain amount of sugar. 2001. Za većinu ovih supstanci još nisu definisane nutritivne funkcije. SUMMARY Osmodehydration is taking place in solution of distillated water and sucrose. a u drugom 23. On the contrary. Babić Lj.05%.5% u odnosu na ukupnu masu uzorka na početku. Analizirale su se promene koje se dešavaju na polutkama kajsije “novosadska rodna”. Promena mase vlage je bila intenzivnija pri temperaturi rastvora od 60oC u odnosu na 36oC i konstatnoj vrednosti koncentracije od 65 Bx . Ono sadrži izvesne hranljive komponente. Chenlo i sar. Novi Sad REZIME Osmodehidracija se dešava u rastvoru destilovane vode i saharoze.6% in the tests of solution temperature 35oC and the same concentration. 1-2. ali takođe i neke ne-nutritivne fitohemijske komponente. dok je pri temperaturi od 35oC i istoj koncentraciji bila 16. uz očuvanje senzorskih osobina. Ustanovljeno je da temperatura i koncentracija rastvora imaju bitnog uticaja na dva pomenuta fluksa materijala. such as solid gain and moisture loss during the time of tests duration. The conclusion is set down. u zavisnosti od vrste voća. When larger number of tests is carrying out. raznih poslastica. the solid gain was 32. O ponašanju različitih vrsta voća (Martinez-Monzo i sar. promena vlage. 2002. solution physical properties. mada se zna da imaju važnu ulogu u prevenciji izvesnih bolesti. je primena osmotskog sušenja.5% of total initial mass of samples.4% during the tests where solution temperature was 60oC and concentration of 65 Bx.solid gain i promena mase vlage . The changes in samples moisture content were more intensifying with solution temperature of 60oC compare to 35oC upon the same value of solution concentration of 65 Bx. i sar.6%. the solution has significant potential for further tests because the mass ratio of fruit and solution is 1:10. 2007) tokom procesa osmoze ima podataka u literaturi. 1998. Već je dobro poznato da se osmotska dehidracija voća obavlja u osmotskom rastvoru i da se pri tome dešavaju tri transporta materije: migracija vlage u tečnoj fazi iz voća ka PTEP 12(2008) 1-2 5 .moisture loss tokom konstatnog vremena trajanja eksperimenata. U prvom slučaju je iznosila 24. Promene pH vrednosti rastvora su takođe uočene. The effect of solution temperature and concentration on solid gain and moisture loss are significant. Jedna od tehnologija koja obezbeđuje osušeno voće visokog kvaliteta. Merene su vrednosti elektro provodnosti i pH rastvora tokom testova u svih šest ponavljanja. nakupljanje suve materije. and in the second it was 23. 2004. Praćene su neke fizičke osobine rastvora tokom svih šest upotreba. while this value was 16. kajsija. mr Ivan PAVKOV. kiseline i minerali se već dosta zna o povoljnom uticaju na ljudski organizam. Trg Dositeja Obradovića 8. Optimizacijom analiziranih parametara se preporučuje režim osmotskog sušenja polutki kajsija pri temperaturi rastvora od 35oC (ili sličnim ambijentalnim vrednostima temperature tokom leta u kontinentalnom klimatu) i koncentracijama rastvora od 50 do 65 Bx. In the first case moisture loss was 24. obavljen je planski eksperiment pri čemu je on korišćen šest puta uz ponovnu rekoncentraciju za svaki novi test.21:631. The increase of electro conductivity values was obvious as a result of water molecules and soluble organic acid transport from apricot halves. Radi optimizacije procesa. 1995.4%. Konstatuje se porast električne provodnosti. a u smislu smanjenja potrebnih sirovina za rastvor. Some physical properties of the solution were observed during the tests. The plan of tests consider six times reuse solution with it’s reconcentration for each new experiment in order to minimize sugar consumption and to achieve optimization of the process. solid gain. Kil i sar. The changes in pH solution values were observed too. Isto tako je poznato da lignini i fenolne komponente u voću imaju značajno učešće u smanjenju rizika od pojave srčanih oboljenja i infarkta (Hertog i sar 1993. Khoyi i sar. Zaključuje se da rastvor ima i dalje značajni potencijal. Eastogi i sar. 2001.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. Međutim nakupljanje suve materije je pri temperaturi rastvora od 60oC i koncentraciji od 65 Bx iznosila 32. Departman za poljoprivrednu tehniku. To je i razlog što su promovisane zamene svežem voću u obliku sokova. Stefanović i sar. Preko svojih bioloških efekata voće ima antioksidantsku (Lui i sar 2002) antimutagenu (Wargovich.

P-poklopac. Masa šećera koja je dodavana je ustanovljena na osnovu grafika (Hanbook for sugar industry. Si − So 100 So 6 PTEP 12(2008) 1-2 . 2001. heater. pri čemu je rastvor šećera korišćen u 6 ponavljanja iz primenu rekoncentracije. 1. ponovno korišćenje rastvora bez ikakvih intervencija ili sa rekoncentracijom.1). 1. Menadžmentom eksperimenta je predviđeno da se pri jednom režimu (jedna koncentracija rastvora i dva nivoa temperature rastvora) koji je rađen u tri ponavljanja. Takođe su na osnovu poznatih masa uzoraka tokom procesa izračunate vrednosti vlažnosti koje su korišćene za prezentovanje kinetičkih krivih sušenja. a on se pre svega odnosi na menadžment osmotskog rastvora. 2006) smatraju da se mogu sprovesti sledeći postupci: 1. Predhodno izmerena masa polutki je odlagana u korpu sušare za osmotsku dehidraciju i odmah ulagana u osmotsku sušaru. Cirkulacijom rastvora je obezbeđeno relativno kretanje u odnosu na bio materijal koji se nalazi u nepokretnom sloju. 2006) Fig. Sl. thermometer. sve dok se u dva uzastopna merenja nije pojavila konstantna vrednost izmerene mase. Time je omogućena kontrola temperature rastvora. 2. Dalla Rosa i sar. Za eksperiment su birane kajsije na osnovu organoleptičke procene o stepenu iste zrelosti. korišćenje rastvora kao ingradijenta za neke druge procese nakon biološke dekontaminacije. Uzorak za osmotsku dehidraciju je pripreman tako što je opran pod mlazom vode i odložen na papirni peškir. 2006) OS-osmotska sušara. boje. te će se optimizacijom sirovine (saharoza) i energije (smanjenje potrošnje) preporučiti režim sušenja polutki kajsija. a druga vrednost je gornja granica na osnovu predhodnih saznanja (Babić Ljiljana 2004). Temperatura rastvora nije visoka. Zbog ovakve razmene materije između voća i rastvora. miris i tekstura ne menjaju. uniformnosti kvaliteta i dimenzija plodova. Plodovi su ručno brani na obližnjem poljoprivrednom gazdinstvu. to jest šest eksperimentalih jedinica koristi isti rastvor. zamrznuti ili se izneti na tržište kao minimalno prerađeno voće. 1998) u poređenju sa drugim procesima. EG-električni grejač. ili dodavanjem vode u slučaju obavljanja eksperimenta sa nižom koncentracijom. Nakon toga je svaki plod ručno polovljen oštrim nožem i izvađena je koštica. a zatim su brisane papirnim ubrusom. Toledo. Sledeća značajna osobina osmotskog sušenja je niska potrošnja energije za 1 kilogram isparene vlage (Panagiotou i sar. RT-razmenjivač toplote. sistem ima i neke nedostatke. Rastvor ulazi u sušaru sa gornje strane i nakon prolaska preko sloja polutki odvodi se cirkulacionom pumpom (Babić Lj. Višak rastvora na površini polutki je otklanjan tuširanjem. te se tretirano voće ne zagreva na više temperature. Koncentracija rastvora je takođe izabrana na dva nivoa i to od 50 Bx i 65 Bx. Peiro i sar. odlagani u plastične kontejnere i čuvani u frižideru na 40C u trajanju od tri dana. vitamini. collector. channel. Si – masa suve materije u uzorku u i-tom vremenu (g). Plan eksperimenta je postavljen tako da su odabrana dva nivoa temperatura rastvora i to 35oC i 60oC.rastvoru. coverage Tretman pri osmotskoj dehidraciji Osmotski rastvor je pravljen rastvaranjem šećera u pripremljenoj destilovanoj vodi. to jest dodavanjem suvog rastvorka. organske kiseline i minerali u istom smeru i transport šećera iz rastvora ka voću. kao što je slučaj kod nekih drugih postupaka. Tokom jednog testa u trajanju od 2 sata uzimani su takođe i uzorci rastvora. heat exchanger. brzine kretanja rastvora oko uronjenih plodova i masenog odnosa rastvora i voća. kao i izračunate srednje vrednosti vlažnosti su poslužile za izračinavanje promene mase vlage – ML (moisture loss) i priraštaja suve materije u polutkama – SG (solute gain) na osnovu jednačina (Sutar i Gupta. finalni proizvod još uvek ima dosta vlage. Holandija (preciznost merenja 0. TM-termometar. Intenzitet razmene materije tokom osmoze zavisi od temperature i koncentracije rastvora od geometrijskog oblika i dimenzija voća. Kretanje rastvora kroz nepokretni sloj polutki kajsije (Babić. Konstrukcija korpe u koju su ulagane polutke kajsije i sama sušara su takvi da obezbeđuju odnos voća i rastvora 1:10. zbog svoje dominantnosti u proizvodnji. i to sorta “novosadska rodna”. migracija rastvorivih organskih jedinjenja kao što su voćni šećeri. Vlažnost uzoraka je merena gravimetrijskom metodom u laboratorijskoj sušnici na 60oC. kao i na kraju procesa. Odmah je merena Ph vrednost pomoću ručnog pH-metra proizvođača Eutech. proizvođača Mettler. So – početna masa suve materije (g). Prva vrednost je odabrana jer je ona bliska temperaturama okolnog vazduha kontinentalne klime u vremenu kada se kajsija suši (juni i juli mesec. ML = Mo − Mi 100 Mo (1) (2) SG = gde je: Mo –početna masa vlage u uzorku (g). Cilj ovog rada je da prezentuje rezultate istraživanja osmotske dehidracije kajsije. 2003. CP-cirkulaciona pumpa. region Vojvodine je lociran na 45o20’N i 19o51’E) i ona predstavlja donju granicu. membranska rekoncentracija i 4. pH vrednost i koncentracija. 3. Solution movement through fixed bed of apricot havles (Babić. 2007): MATERIJAL I METOD Sirovina Kajsije (Prunus armeniaca) je izabrana kao voćna vrsta koja će se analizirati. Wi – masa vlage u uzorku u i-tom vremenu (g). 1980) o potrebnoj koncentraciji na planiranim temperaturama za eksperiment. On se može dalje osušiti do ravnotežne vlažnosti. Polutke kajsije su se u osmotskom uređaju sušile 2 sata. i elektrokonduktivnost aparatom MC226 Conductivity Meter. Zbog toga se senzorski atributi kao ukus. PK-kanal. a takođe i ponašanje bio materijala tokom procesa. S1 S2sabirnik. Testovi su rađeni sa tri ponavljanja. osmotic dryer. tokom i nakon sušenja. 2004) do indirektnog zagrejača. Tokom ovog vremena izuzimani su izorci svakih 30 minuta. 2001. ZK. Istraživači (Barranco i sar. circulation pump. Pratiće se promene fizičkih osobina rastvora kao što je elektroprovodnost. isparavanje tečne faze. Podešavanje njegove koncentracije za svaki novi test je obavljeno dodavanjem šećera. te se može smatrati polu-proizvodom. Masa uzoraka pre. i sar. Pored ovih prednosti. pigmenti. Uređaj za osmotsku dehidraciju na kome je obavljeno sušenje je prikazan na slici 1.

REZULTATI I DISKUSIJA Efekat temperature i koncentracije rastvora na promenu mase vlage i nakupljanje suve materije
Obavljanje eksperimenta osmotskog sušenja polutki kajsije je urađen u 12 testova. Pri jednoj koncentraciji rastvora je sprovedeno 6 testova sa istim rastvorom, ali koji je pri svakom sledećem testu rekonstruisan. Na osnovu rezultata merenja masa i vlažnosti uzoraka polutki kajsije sačinjene su tabele koje su poslužile za dalju obradu i prezentovanje rezultata. Sačinjene su kinetičke krive sušenja pojedinih testova koji su rađeni u tri ponavljanja, prezentovane na slici 2.
89 VLAŽNOST MOISTURE CONTENT (%) 88 t=60oC, c=65 Bx t=35oC, c=65 Bx

tkiva. Razlozi za ovu pojavu su kako u uslovima na graničnoj površini, tako i u unutrašnjosti biomaterijala. Viskozitet šećernog rastvora pri određenoj temperaturi i koncentraciji je limiritrajući parametar za transport vlage iz materijala i rastvorka (saharoze) u biomaterijal. Pri povišenim vrednostima temperatura rastvora smanjuje se viskozitet rastvora što značajno utiče na povećanje prelaza molekula vode sa površine ka rastvoru. Pošto su polutke kajsije porozne strukture, u mikro i makro kapilarama se nalaze i molekuli suvog vazduha, pored molekula vode. Postoji verovatnoća da će mnogi od njih biti zarobljeni u porama, jer će pri unutrašnjoj migraciji naići na kapilare manjeg prečnika od dimenzije molekula vazduha. Izgleda da povišene temperature rastvora stvaraju uslove za „elastifikaciju“ ćelijskih opni, te se zarobljeni molekuli vazduha lakše probijaju do granične površine i tome oslobađaju prolaz za molekule vode.
88,5 87,5 86,5 85,5 84,5 83,5 82,5 t=35oC, c=50 Bx t=35oC, c=65 Bx

86 85 84 83 82 81 80 79 78 0 15 30 45 60 75

90

105

120

VLAŽNOST MOISTURE CONTENT (%)

87

0

15

30

45

60

75

VREME - TIME (min)

90 105 120 VREME TIME (min)

A)
88,5
VLAŽNOST MOISTURE CONTENT (%) 88 87 86 85 84 83 82 81 80 79 78 0 15 30 45

A)

87,5 VLAŽNOST MOISTURE CONTENT (%) 86,5 85,5 84,5 83,5 82,5 81,5 80,5 79,5 0 15 30 45 60 75 90 105 120 VREME - TIME (min) t=60oC, c=50 Bx t=35oC, c=50 Bx

t=60oC, c=50 Bx t=60oC, c=65 Bx

60

75

B) Sl. 2. Uticaj temperature rastvora pri konstantnim koncentracijama na kinetičke krive sušenja Fig. 2. Effect of solution temperature at constant solution concentrations on drying kinetic curves Kinetičke krive sušenja polutki kajsije su date u zavisnosti od uticaja temperature rastvora na odvijanje procesa. Na slici 2A su predstavljene kinetičke krive promene vlažnosti polutki kajsija pri temperaturama rastvora od 35oC i 60oC, a pri konstantnoj vrednosti koncentracije rastvora od 65 Bx. Na slici 2B je zavisnost istih vrednosti temperatura rastvora pri koncentraciji od 50 Bx. Dve krive na oba grafika se mogu aproksimovati pravom linijom. Ova linearna zavisnost promene vlažnosti od temperature ili koncentracije rastvora su ustvari dve skoro paralelne prave linije. Odavde se zaključuje da se pri analizi uticaja temperature rastvora pri konstantnoj vrednosti koncentracije, pojave migracije dešavaju na skoro istovetan način, samo što su intenzivnije pri višim vrednostima temperature. Kao što se i moglo očekivati, povišenje temperature rastvora sa 35oC na 60oC intenzivira migraciju molekula vlage iz voćnog

90 105 120 VREME -TIME (min)

B) Sl. 3. Uticaj koncentracije rastvora pri konstantnim temperaturama rastvora na kinetičke krive sušenja Fig 3. Effect of solution concentration at constant solution temperatures on drying kinetic curves Iz predhodne analize se može zaključiti da i koncentracija šećera u rastvoru utiče na migraciju molekula vode. Na slici 3 su prikazani uticaju koncentracije rastvora od 50 i 65 Bx pri konstatnim vrednostima temperature rastvora od 35 i 60oC. Obe krive na slici 3A i 3B imaju sličan trend i vrlo su bliske. Razlog ovome je mali dijapazon vrednosti koncentracije i to od 50 i 65 Bx. Kinetičke krive se mogu grubo aproksimovati linearnom jednačinom. Uočava se strmiji nagib krivih pri temperaturi osmotskog rastvora od 60oC u poređenju sa krivama dobijenim na nižoj temperaturi rastvora. Time se još jednom potvrđuje uticajnost temperature rastvora. Pri istim vrednostima koncentracije rastvora, za isto vreme obavljanja procesa dehidracije, srednje vrednosti vlažnosti uzoraka sušenih na 60oC su niže. Sa grafika 3B se takođe uočava da se sušenjem u osmotskom rastvoru pri koncentraciji od 50 Bx, za 120 minuta

PTEP 12(2008) 1-2

7

t=35oC, c=50 Bx

0

15

30

45

60

75

90

105

120

VREME - TIME (min)
26 25 24 23 22 21 20 19 18 17 16 15 14 13 12 11 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1 0 0 15 30 45 60

NAKUPLJANJE SUVE MATERIJE SOLUTE GAIN (%)

23 22 21 20 19 18 17 16 15 14 13 12 11 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1 0

PROMENA MASE VLAGE MOISTURE LOSS (%)

NAKUPLJANJE SUVE MATERIJE SOLUTE GAIN (%)

postiže vlažnost uzoraka od oko 80%, dok se ta ista vrednost vlažnosti postiže za 90 minuta, ali pri višoj koncentraciji od 65 Bx. Ovakva konstatacija se ne može reći za nižu temperaturu osmotskog rastvora. Promene mase vlage – ML (moisture loss) i nakupljanje suve materije – SG (solid gain) u uzorku su izračunavane preko jednačina [1] i [2]. Promena mase vlage u uzorku je intenzivnija, što je koncentracija rastvora viša pri konstantnoj temperaturi rastvora (slika 4). Lazarides (1995), Khoyi (2007), Chenlo et al. (2007), Sutar (2007), Azoubel and Murr (2004) i Falade et al (2007) su u svojim istraživanjima došli do iste konstatacije. Rastvor u kome je povišena koncentracija saharoze omogućuje veću koncentracionu neravnotežu u sistemu rastvor-polutke kajsije, što ima za posledicu intenzivniju migraciju molekula vode iz voća, ali i difuziju rastvorka (saharoze) ka voću. Pored toga, pri višoj koncentraciji rastvora gradijent osmotskog pritiska je takođe intezivniji, što takođe utiče na značajniju promenu mase vlage u biomaterijalu. Sa slike 4 se takođe uočava da na temperaturi rastvora od 35oC, povećana koncentracija od 65 Bx izaziva veću promenu mase vlage u odnosu na koncentraciju od 50 Bx, ali ne toliko izražajnu kao pri temperaturi rastvora od 60oC.

vora i produženjem trajanja procesa na više od dva sata. Ovu činjenicu treba imati na umu pri optimizaciji procesa, jer niža koncentracija znači smanjenje potrošnje sirovine (šećera) i energije, a time i smanjenje troškova postupka. Nakupljanje suve materije u polutkama kajsije koje se osmotski tretiraju je ustvari usvajanje molekula saharoze iz rastvora. Smer kretanja ove materije je suprotan od fluksa molekula vode iz voća u rastvor. Nakupljanje saharoze uslovljava promenu originalne hemijske strukture voća, što je nepoželjan efekat osmotske dehidracije. Osnovni cilj je da nakupljanje suve materije bude što manje uz maksimalni fluks mase vlage. Na slici 5 su prikazani fluksevi saharoze pri dvema različitim temperaturama i koncentracijama rastvora za vreme trajanja eksperimenta. Konstatuje se znatno veće nakupljanje na temperaturi od 60oC u poređenju sa temperaturom rastvora od 35oC.
18 17 16 15 14 13 12 11 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1 0 0 15 30 45 60

t=35oC, c=50 Bx t=35oC, c=65 Bx

75

90 105 120 TIME (min)

t=35oC, c=65 Bx

PROMENA MASE VLAGE MOISTURE LOSS (%)

32 30 28 26 24 22 20 18 16 14 12 10 8 6 4 2 0 0 15 30 45 60 75

t=60oC, c=50 Bx t=60oC, c=65 Bx

90 105 TIME (min)

120

t=60oC, C=50 Bx t=60oC, C=65 Bx

Sl. 5. Nakupljanje suve materije (rastvorka) u polutkama kajsije Fig 5. Solute gain in apricot halves Nakupljanje suve materije je na višoj temperaturi rastvora je oko 30% u odnosu na početnu masu uzoraka, a ova vrednost je prilično visoka (između 28 i 29%) i pri nižoj koncentraciji rastvora na istoj temperaturi. Do sličnih rezultata istraživanja došli su Falade et al. (2007) i Kjoyi et al. (2007). U isto vreme je nakupljanje suve materije pri temperaturi rastvora od 35oC bilo skoro duplo manje, oko 15 procenata. Nije uočena značajnija razlika u SG na različitim koncentracijama rastvora pri temperaturi od 35oC. Time je ovaj proces osmodehidracije odgovorio postavljenom zahtevu za što manjim nakupljanjem šećera iz rastvora, to jest što manjim promenama hemijske strukture polutki kajsije pre procesa. Ako se uzme u obzir i konstatacija koja je postavljena nakon analize promene mase vlage, da proces

75

90

105

120

VREME - TIME (min)

Sl. 4. Promena mase vlage polutki kajsija pri različitim temperaturama i koncentracijama rastvora Fig 4. Moisture loss changes within apricot halves on different solution temperatures and concentractions Odavde se može zaključiti da pri ovoj temperaturi koja je bliska ambijentalnoj tokom leta, zadovoljavajuća promena mase vlage u uzorku se može ostvariti i sa nižom koncentracijom rast-

8

PTEP 12(2008) 1-2

obavljen sa rastvorom temperature 35oC (ili sa temperaturama rastvora bliskim ambijentalnim) ostvaruje zadovoljavajuće smanjenje vlažnosti uzoraka, onda se zaključuje da je to prijateljski (environmentally friendly) režim osmotskog sušenja polutki kajsija.

Promene fizičkih osobina rastvora pri korišćenju šest puta sa rekoncentracijom
Električna provodnost ili elektrokonduktivitet osmotskog rastvora zavisi od sastava rastvora, to jest od vrste i količine šećera, od hemijskog sastava vode kao rastvarača, od temperature rastvora, koncentracije rastvorivih organskih jedinjenja koja su prešla iz polutki kajsije u rastvor i od količine vode iz polutki kajsija tokom procesa. Već je naglašeno da je kao rastvarač korišćena destilovana voda, što znači da u svom sastavu nije imala minerale ili neka rastvoriva organska ili neorganska jedinjenja. Dodavanjem šećera i zagrevanjem rastvora da bi se obezbedio režim osmotskog sušenja od 60oC i koncentracije od 60 Bx ova vrednost je iznosila 4,4 μS/cm, ili za režim sušenja od 35oC i koncentracije od 65 Bx, elektro konduktivitet je bio 4,1 μS/cm. Promene električne provodnosti rastvora koji se koristio šest puta uz rekoncentracijom za svaki novi test su date na slici 6.
ELEKTRO PROVODNOST - EC (nS/cm) 190 180 170 160 150 140 130 120 110 100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0
0 30 60 90 120 150 180 210 240 270 300 330 360 390 420 450 480 510

učešća fosfora sa 0,046% računato u odnosu na vlažnu osnovu, na 0,0325% nakon osmodehidracije. Slični rezultati merenja su bili i kada je u pitanju učešće kalcijuma. Sorte “kečkemetska ruža” i “novosadska rodna” nisu pokazale promenu sadržaja kalcijuma pre i posle osmoze, dok se kod “ambrozije” sadržaj smanjio sa 0,27% u odnosu na vlažnu osnovu na 0,2% nakon procesa. U ovoj analizi se koristila sorta “novosadska rodna”, te se može zaključiti da povećanje eletroprovodnosti nije nastalo zbog migracije mikroelemenata kalcijuma i fosfora u rastvor. Merenjima pH vrednosti rastvora, tokom dvočasovnog testa, koji se koristio šest puta dobijeni su rezultati prikazani na slici 7. Početne pH vrednosti su bile 8,1 kod testova na temperaturi od 35oC i koncentracijama od 50 i 65 Bx i 7,4 kod testova pri temperaturi rastvora od 60oC i istim koncentracijama. U oba slučaja se uočava opadajući trend krivih, što znači smanjenje pH vrednosti.
pH VREDNOSTI RASTVORA U ŠEST PONAVLJANJA SOLUTION pH VALUES IN SIX CYCLES

8,5

pH

8 7,5 7 6,5 6 5,5 5 4,5 4 0 30 60 90 120 150 180 210 240 270 300 330 360 390 420 450 480 510 540 570 600 630 660
660

t=35oC, c=65, 50 Bx

690
690

VREME-TIME (min)

8 7,5 7 6,5 6 5,5 5 4,5 4 3,5 3
0 30 60

pH VREDNOSTI RASTVORA U ŠEST PONAVLJANJA SOLUTION pH VALUES IN SIX CYCLES
t=60oC, c=65, 50 Bx

pH

90

120

150

180

210

240

270

300

330

360

390

420

450

480

510

540

570

600

630

VREME -TIME (min)

TEST 4,8,12,3,7,11 TEST2,6,10,1,5,9

Sl. 7. Promene pH vrednosti rastvora prilikom upotrebe 6 puta Fig 7. Values of solution pH change in six reuse Rastvori su već posle 120 minuta imali pH vrednost od 5,7 ili 4,1 što znači da su bili kiseli. Ova promena rastvora iz bazne u kiselu sredinu je mogla da nastane samo prelaskom rastvorivih organskih kiselina iz polutki kajsije. S obzirom da je maseni odnos voća i rastvora bio 1:10, to znači da je u pitanju znatna masa rastvora. Ukoliko je rastvor tako brzo promenuo svoju vrednost u kiselu i zadržao je tokom sledećih pet testova, to znači da je i znatna količina organskih kiselina “isprana” iz polutki kajsije. Prelazak organskih kiselina je ravnomeran u jedinici vremena, jer je promena elektrokonduktivnosti ravnomerna u jedinici vremena takođe. Stoga se promena elektrokonduktivnosti može izraziti u funkciji od vremena trajanja procesa. Na slici 8 prikazan je trend promene elektrokonduktivnosti za prva tri testa na temperaturi rastvora od 35oC i pri koncentraciji od 65 Bx. Ustanovljena je linearna zavisnost ove dve veličine. Slična konstatacija se izvodi za isti rastvor pri dalja tri korišćenja, ali sada na koncentraciji od 50 Bx. Koeficijenti linearnih korelacija su uz pomoć Microsof Office Excel 2003 paketa izračunati i prezentovani u tabeli 1. Iako je ova promena data u funkciji od vremena, ona ustvari predstavlja povećanje sadržaja molekula vode i rastvorivih organskih kiselina u osmotskom rastvoru, to jest na indirektan način reprezentuje fluks or-

VREME -TIME (min)

Sl. 6. Vrednosti elektro provodnosti rastvora u šest ponavljanja Fig 6. Affect of solution six times reuse on electro conductivity Naosnovu rezultata merenja se konstatuje porast električne konduktivnosti koji je pre svega rezultat početne koncentracije šećera, ali i migracije rastvorivih organskih kiselina i jedinjenja iz kajsije, kao i mikroelemenata. Autori Peiro-Mena et al. (2006) su došli do sličnih rezultata istraživanja pri osmotskom sušenju ananasa. Multiplim regresionom analizom su došli do izraza koji opisuje promenu elektroprovodnosti u zavisnosti od učešća kalcijuma, magnezijuma i fosfora iz voća u rastvoru. Međutim, na osnovu sopstvenih rezultata istraživanja ponašanja prilikom osmotskog sušenja tri sorte kajsija i to “kečkemetske ruže”, “novosadske rodne” i “ambrozije”, konstatuje se da je sorta uticajan faktor na promenu sadržaja mikroelemenata. Tako na primer, sorta “novosadska roda” i “kečkemetska ruža” imaju istu sadržinu fostora pre i posle dvočasovnog osmotskog sušenja (razlike su u novou greške merenja ili uzimanja uzoraka polutki za analizu), jedino je kod sorte “ambrozija” izmereno smanjenje

PTEP 12(2008) 1-2

540 570 600 630 660 690 720

720

720

9

[4] Chenlo. Kada je u pitanju nakupljanje suve materije . Pavkov I: Uticajni faktori na promenu vlažnosti polutki kajsija pri osmotkom sušenju. 8.66 8. 49(2002) 193-199.2612 R 0... Babić M.EC (nS/cm) o vosadska rodna“. [3] Babić Ljiljana. Journal of Food Engineering. G: Osmotic dehydration of chestnut with sucrose: Mass transfer processes and global kinetics modeling. Vazques. Journal of Food Engineering.06 83. R. U isto vreme je nakupljanje suve materije pri temperaturi rastvora od 35oC bilo skoro duplo manje. Trend lines of solution electroconductivity versus time during six cycles with solution reconcentration Tabela 1. F. projekta evidencionog broja BTN-341‚002B pod nazivom “PROIZVODI OD SUŠENOG VOĆA” u okviru Nacionalnog programa „Biotehnologija i agroindustrija”. što ima za posledicu intenzivniju migraciju molekula vode. 78 (2007) 765-774.88 110.9181 0. Može se zaključiti da pri masenom odnosu voća i rastvora 1:10. [2] Babić Ljiljana. 72(2007)4. što je koncentracija rastvora viša pri konstantnoj temperaturi rastvora. 49(2001). te da ovaj broj ponovne upotrebe rastvora može da bude i veći. c=65 Bx ELEKTROPROVODNOST -EC (nS/cm) 24 22 20 18 16 14 12 10 8 6 4 2 0 0 30 60 90 120 TEST 2 TEST 6 TEST 10 o VREME-TIME (min) NEXT THREE CYCLES (t=35 C. Coefficients of linear regression equations of electro conductivity EC versus time (τ . M. Babić M. koja je bezbedna za očuvanje senzorskih svojstava ploda. U. PTEP – Časopis az procesnu tehniku i energetiku u poljoprivredi.9235 0. c=50 Bx) 165 160 155 150 145 140 135 130 125 120 115 110 105 100 95 90 85 80 75 0 30 60 90 ELEKTROPROVODNOST.9544 0.. Trend linije promene elektroprovodnosti rastvora tokom vremena pri šest ponavljanja sa rekoncentracijom Fig 8. [5] Dalla Rosa. Quality and Safe. Nakon statističke analize došlo se do podataka u promeni mase vlage i nakupljanja suve materije u uzorcima koji su se desili pri osmotskom sušenju na temperaturama rastvora od 35oC i 60oC i pri koncentracijama od 50 i 60 Bx. Koeficijenti korelacije linearne regresije elektroprovodnosti EC i vremena trajanja (τ . C.9966 ZAKLJUČAK U radu su prezentovani rezultati merenja obavljenog planskog eksperimenta osmotskog sušenja polutki kajsije sorte „no- 10 PTEP 12(2008) 1-2 .0443 0. rastvor u kome je povišena koncentracija saharoze omogućuje veću koncentracionu neravnotežu u sistemu rastvor-polutke kajsije.. ali ne toliko izražajnu kao pri višoj temperaturi rastvora. smatra se da su njegovi potencijali još uvek nedovoljno iskorišćeni. Analiziranjem elektro provodnosti i pH vrednosti osmotskog rastvora koji je korišćen u šest uzastopnih testova i to sa rekonstrukcijom pre svakog sledećeg testa.9087 0. Republike Srbije.2005.04.9669 0. Schubert.min) in six solution reuse LITERATURA [1] Babić Ljiljana. Novi Sad. Journal of Food Engineering. Stoga se smatra da je preporućljivo osmotski sušiti polutke kajsije na temperaturama rastvora oko 35oC..0607 0. Naime. Takođe se uoćava da na temperaturi rastvora od 35oC.. Pavkov I: New technology for apricot (Prunus armeniaca) fruit drying. EC=A+Bτ Ciklusi Cycles 1 2 3 4 5 6 A 4.58 15.min) pri korišćenju rastvora 6 puta Table 1. 186193.SG. Fernandez-Herrero. konstatuje se da na višoj temperaturi rastvora od 60oC ova vrednost je oko 30% u odnosu na početnu masu uzoraka. oko 15 procenata.ganske materije iz polutki ka rastvoru. Pavkov I: The quality indicators of osmotic dried apricot Prunus armeniaca. H: Combined osmotic and microwavevacuum dehydration of apples and strawberries. povećana koncentracija od 65 Bx izaziva veći promenu mase vlage u odnosu na koncentraciju od 50 Bx. Promena mase vlage u uzorku je intenzivnija. TEST 1 TEST 5 TEST 9 120 VREME-TIME (min) Sl. F: Osmotic treatments (OT) and problems related to the solution management. Giroux. THREE FIRST CYCLES t=35 C. [6] Erle.2763 0. I International Congress: Food Technology.0563 0.92 B 0.94 129. Zaključeno je da temperatura i koncentracija rastvora imaju uticaja na obe računate veličine. rastvor ima potencijala za veći broj korišćenja od šest. a prilično je visoka (između 28 i 29%) i pri nižoj koncentraciji rastvora na istoj temperaturi. Nije uočena značajnija razlika u SG na različitim koncentracijama rastvora pri temperaturi od 35oC. 8(2004)1-2:1-3. Babić M.2553 0. Moreira. NAPOMENA: Rezultati istraživačkog rada su nastali zahvaljujući finansiranju Ministarstva nauke i zaštite životne sredine. 223-236. 1-7. Agriculturae Conspectus Scientificus. i pri koncentracijama rastvora između 50 i 60 Bx radi povećanja ekonomičnosti procesa. od 1.

Business community. Journal of Food Engineering. [21] Torreggiani.P.. Journal of Agricultural and Food Chemistry. Karathanos. 2001.. A. N. Niskolaidis. 74(2006) 299-307. Vol 5(1995). V. 265-270. Hollman. [12] Lazarides. C.G. M. D. Journal of Food Engineering. P. Volume A. N. MartinezMavarrette.C.. Danila. Physical and Structural Effects. Katsanidis.... Bin A.. 1980. 1998. N: Compositional and physicochemical changes associated to successive osmodehydration cycles of pineapple (Ananas comosus). J: Osmotic dehydration kinetics of apricot using sucrose solution.P. Prihvaćeno: 07. Guetzoni. Rewiev “Agronomska saznanja”. 25(1995) 151166. [13] Lui. V. M. Hessari.. Greece. Second book. Thessaloniki. Dalla Rosa.2008. Belgrade. J.. A: Mass transfer kinetics during osmotic preconcentration aimig at minimalsolid uptake.4. M. MartinezMavarrette.[7] anotti . Chiralt. pp 836-843 [15] Navindra P. C. Journal of Food Engineering.J: Anticancer properties of fruits and vegetables.4. Dias.C..M. pp 2-7 [20] Sutar. Bertolo. 630-635.Y. M..H. Lui R.. 41(1993)8.. Sacchetti.. Dias.E. M.M. Li X.. Urosevic. [8] Hanbook for sugar industry. [19] Stefanovic.. International Journal of Food Science and Technology.A.M. Journal of food Engineering. F. 78(2007) 1355-1360.. B: Content of potentially anti carcinogenic falconoid of tea and fruit juice. Lee.M.Q. 1242-1246.B: Mass transfer modeling of the osmotic dehydration of some fruits. Journal of Food Engineering 49. Primljeno: 04... Osmotic Dehydration of Apple as Affected by Vacuum Impregnation with HM Pectin. H. [9] Hertog. [17] Peiro-Mena. Reis Brod. Proceedings of the 11th International Drying Symposium (IDS’98). Fito. M. pp 247-253 [22] Wargovich. G. 33(1998) 267-284. Gupta.T. [10] Kil. N: Micronutrient flow to the osmotic solution during grapefruit osmotic dehydration. [16] [16] Panagiotou.. Seeram: Berry Fruits for Cancer Prevention: Current Status and Future Prospects. [14] Martinez-Monzo. Maroulis Z. 49(2001) . Practical Application on Osmotic Drying of Agricultural Products.M.C. Osmotic Pre/treatments in Fruits Processing: Chemical. M: Microbial aspects on short time osmotic treatment of kiwifruit. R. Journal of Agriculture and Food Chemistry. Brown.H: Antioxidant and antiproliferative acticities of raspberries... 2926-2930. P: Drying of pear d’Anjou with and without osmotic dehydration. M.R. E. Van de Pitte.K: Mathematical modeling of mass transfer in osmotic dehydration of onion slices. PTEP 12(2008) 1-2 11 . 90-97. Journal of Food Engineering. R. P. Cammacho. Journal of Food Engineering. HortScience35(2000) 573-575. Weber.. 78(2007). Journal of Agricultural and Food Chemistry 50(2002)10. G. Journal of Food Engineering 56(2002) 97-103 [11] Khoyi. 56(2008)3. Cammacho. Martinez-Navarrete. M. P. M. J..2008. 79(2006) 842-849.L. J. V... [18] Peiro-Mena.

The shape and uniformity of the ear. ima specifične zahteve za određenim kvalitetom. Industrijska prerada (konzerviranje ili zamrzavanje) zahteva ujednačenu veličinu i oblik klipa. oblik. Građa zrna. SUMMARY Sweet maize is consumed as human food in the milk stage of the endosperm development when the kernel is soft. veličina i ispunjenost zrna posle rezanja su zahtevi za više načina iskorišćavanja (prerade) šećerca. has its specific requirements for certain quality. size and fulfilment after cutting are requirements for several modes of utilisation (processing) of sweet maize. Metodi koji će se koristiti u jednom selekcionom programu kukuruza šećerca zavise od specifičnih ciljeva programa i raspoloživog selekcionog materijala. Sweet maize that is transported needs to be of the uniform maturity in order to reduce the percentage of residues at mechanical harvest of the crop. ali postoje i određene razlike u postupcima zbog razlika u korišćenju proizvoda. industrial processing. Zadržavanje slatkoće posle transporta je takođe veoma važna osobina. mr Jelena SRDIĆ. Seme kukuruza šećerca je jedan od najprofitabilnijih proizvoda. Svaki način iskorišćavanja šećerca. Zadržavanje slatkoće posle transporta je takođe veoma važna osobina. Ključne reči: kukuruz šećerac. kvalitet zrna. sočno i slatko. različite dužine vegetacije. Oblik i ujednačenost klipa. 1-2. Svaki način iskorišćavanja šećerca.1987). UVOD Kukuruz šećerac se koristi za ljudsku ishranu u mlečnoj fazi razvoja endosperma. ima specifične zahteve za određenim kvalitetom.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. ima nedostataka. boja zrna. Veliki broj hibrida kukuruza šećerca je stvoren u svetu. Različiti geni koji se koriste u oplemenjivanju kukuruza šećerca uslovljavaju kvalitet zrna koji se razlikuje od kukuruza standardnog kvaliteta (ukus. za različite namene. Skoro celokupna selekcija kukruza šećerca u svetu se obavlja u privatnim kompanijama gde je selekcioni materijal zaštićen.25 Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper OPLEMENJIVANJE KUKURUZA ŠEĆERCA ZA RAZLIČITE NAČINE POTROŠNJE SWEET MAIZE BREEDING FOR DIFFERENT CONSUMPTION PURPOSES Dr Zorica PAJIĆ. efekta ksenija i prirode visoke kvarljivosti finalnog proizvoda. Key words: sweet maize. Beograd REZIME Kukuruz šećerac se koristi za ljudsku ishranu u mlečnoj fazi razvoja endosperma. boja zrna. Oblik i ujednačenost klipa. the kernel colour. Šećerac koji se transportuje na velika rastojanja treba da ima uniformno stasavanje (sazrevanje) klipova da bi se redukovao procenat otpadaka u mehaničkoj berbi useva. Each mode of its utilisation. i jedno je od najpopularnijih povrtarskih kultura. p. Kukuruz šećerac se proizvodi za različite načine korišćenja. pored prinosa i nežnosti perikarpa. Maintenance of sweetness after transport is also a very important trait. su). pored prinosa i nežnosti perikarpa. nije dostupan javnosti. Ukus (slatkoća) i izgled klipa su na prvom mestu po važnosti za potrošnju šećerca u svežem stanju. Kukuruz šećerac razlikuje se od drugih tipova kukuruza po prisustvu jednog ili više recesivnih gena koji menjaju sintezu skroba u endospermu pa se šećerac koristi kao povrće. The kernel structure. veličina i ispunjenost zrna posle rezanja su zahtevi za više načina iskorišćavanja (prerade) šećerca. oblik. Najveći broj komercijalnih hibrida kukuruza šećerca se zasniva na jednom ili više recesivnih alela koji menjaju ugljenohidratni sastav endosperma. građa i ukus (naročito slatkoća) se veoma ozbiljno razmatraju kada se bira hibrid za komercijalnu proizvodnju. (Boyer and Shannon. grain quality. i životnu sposobnost semena. shape. kao i produžen period prihvatljivog kvaliteta zrna je vodio korišćenju tih gena u razvoju i poboljšanju šećerca. građa i ukus su veoma važni kod izbora hibrida za komercijalnu proizvodnju. beside the yield and softness of the pericarp. kada je zrno nežno. Ukus (slatkoća) i izgled klipa su na prvom mestu po važnosti za potrošnju šećerca u svežem stanju. supersweet – sa povećenim sadržajem šećera u zrnu. MATERIJAL I METOD U selekciji kukuruza šećerca se koriste metode i tehnike koje se koriste u selekciji kukuruza standardnog kvaliteta zrna. Kukuruz šećerac se proizvodi za različite načine korišćenja. dr Milomir FILIPOVIĆ Institut za kukuruz «Zemun Polje». Na 12 PTEP 12(2008) 1-2 . izgled klipa i biljke. nežnost. Commercial processing (tinning or freezing) requires the uniform size and shape of the ear. Građa zrna. Homozigotni recesivni gen (sugary. Komercijalna prerada (konzerviranje ili zamrzavanje) zahteva ujednačenu veličinu i oblik klipa. The taste (sweetness) and the ear appearance are the most important for sweet maize fresh market. konzistencija). a potrošnja se iz godine u godinu povećava u našoj zemlji i većini zemalja širom sveta. industrijska prerada. Najveći broj komercijalnih hibrida kukuruza šećerca se zasniva na jednom ili više recesivnih alela koji menjaju ugljenohidratni sastav endosperma. structure and taste are very important in selection of hybrids for the commercial production. The highest number of commercial sweet maize hybrids is based on one or more recessive alleles that alter a carbohydrate content of the endosperm. a osnovni je u tome što relativno kratak period u toku koga zrno zadržava visok kvalitet.12-14 UDK: 631. sa različitim genima i kombinacijama gena koji povećavaju sadržaj šećera u zrnu. koji je najviše korišćen tridesetak godina unazad. obični (sugary) šećerci. Prepoznavanje dodatnih gena endosperma koji bi uslovili viši nivo šećera. sweet and succulent. Sweet maize is produced for different purposes.

2. refraktometri. najvažnije osobine su one koje uslovljavaju izgled zrna i normalan izgled (stanje) zrna posle rezanja. broj redova zrna.2. 2000. Nove hibridne kombinacije kukuruza šećerca u Institutu za kukuruz „Zemun Polje”. Blago zašiljen (u obliku sveće) klip najviše odgovara modernim mašinama za rezanje zrna za maksimalnu efikasnost i malo gubitaka (otpadaka). Nepoželjni su hibridi kod kojih su delovi komušine postavljeni između redova zrna. Boja oklaska je obavezno bela. Za industrijsku preradu gde se zamrzava klip važan je broj klipova po hektaru. (Marshall. sl. obliku i veličini klipa su izuzetno važne osobine. Prinos i komponente prinosa se određuju u svim fazama ispitivanja. U poređenju sa drugim tipovima kukuruza. Berba se obavlja otkidanjem klipova sa komušinom da ne bi došlo do povrede zrna koje je nežno. vremenski raspon za ocenu prinosa i osobina kvaliteta hibrida šećerca je vrlo ograničen . zavisno od klimatskih uslova. Mnoge osobine mogu biti brzo. Ako je hibrid izuzetan u nekom pogledu.1. Komušina klipa tokom prerade se relativno lako odsranjuje specijalnim komušačima za kukuruz šećerac. Naravno. može da se nađe kompromis za druge osobine. Cilj programa selekcije šećerca je identifikacija najboljih hibrida za različite načine korišćenja. Hibrid kukuruza šećerca za industrijsku preradu Fig. Hibridi za tržište svežeg šećerca trebalo bi da produkuju veliki broj atraktivnih klipova po jedinici površine. a samim tim i bolji prinos. debljine perikarpa i nežnosti (mikroskopi. značenje “prinosa” se menja zavisno od tržista. analizatori za šećer). Pošto su ove analize skupe i zahtevaju vreme. ozrnjenog klipa do vrha. kao i boja zrna. elitne samooplodne linije i sintetičke populacije.1. Dublja zrna obezbeđuju bolji izgled posle rezanja. Za neka tržišta važna je težina pojedinačnog klipa. Standard za ove karakteristike varira od tržista do tržista i od sezone do sezone gajenja. U slučaju konzerviranja rezanog zrna važan je prinos zrna. boja.). Hibrid žutog zrna za tržište svežeg kukuruza šećerca Fig. komušanje i rezanje zrna. mada je prinos uvek važan.primer. dužine klipa 20-23 cm. (Pajić i Dumanović. niži prinos. 2001). tenderometri. Hibridi kukuruza šećerca za industrijsku preradu. konfiguraciju (raspored) redova (pravac i uređenje). Meri se prinos klipa sa komušinom. 1998). ujednačenost klipa. širinu i dubinu zrna. (Pajić et al. Ekstremno rani hibrid može da ima mali broj redova zrna. Oblik klipa je veoma važan u industriji za preradu šećerca. Sl. pri čemu nema oštećenja zrna koje je veoma nežno. nežnost. Tracy. sl. Za većinu tržišta svežeg šećerca najpoželjniji hibridi šećerca su oni koji imaju najmanje 16 pravo raspoređenih redova zrna. – Šećerci za industrijsku preradu mogu da se prerađuju konzerviranjem celog zrna. 1. Kukuruz šećerac se često koristi direktno u klipu (tržište svežeg šećerca). konzerviranjem kukuruznog krema. Sweet corn hybrid for processing PTEP 12(2008) 1-2 13 . (Tracy. Svi hibridi za industrijsku preradu treba da su adaptirani za mehanizovanu berbu. Za merenje osobina kao što je sadržaj šećera. Postoje uređaji i tehnike za određivanje sadržaja šećera i suve materije (hromatografi. se ispituju u uporednim ogledima po slučajnom blok sistemu (24 hibrida u ogledu). zavisno od klimatskih uslova. Osobina izgled klipa obuhvata broj redova zrna. U tom slučaju klip treba da je obavijen komušinom tamno zelene boje i sa lisnim zastavicama na vrhu. Sl. pored novih hibrida. REZULTATI I DISKUSIJA Hibridi kukuruza šećerca za potrošnju u svežem stanju. 2. kada je zrno u mlečnoj fazi. Neke osobine koje su relativno malo važne kod drugih tipova kukuruza su kritično važne za potrošnju šećerca u svežem stanju. za rezanju zrna. uključena i dva do tri standardna sa kojima se upoređuju hibridi koji se ispituju. kao što je izgled klipa i zrna. U ogled su. one se često rade u poslednjoj fazi programa testiranja hibrida. Odabiranje hibrida u prvoj fazi je zasnovano na osobinama koje su relativno visokonasledne. U mnogim krajevima je veoma važan izgled klipa sa komušinom za prodaju šećerca u svežem stanju. 1987). prinos klipa bez komušine. Adekvatna dužina komušine klipa je veoma važna jer sprečava oštećenja koja čine ptice i insekti. Berba se obavlja 21 do 24 dana posle oplodnje. ocenjuje se dubina zrna. Ujednačenost u sazrevanju. efikasno i subjektivno ocenjene. lošiji jestivi kvalitet u odnosu na hibride glavne sezone (Pajić et al. oblik i veličinu klipa. dubokog zrna. zamrzavanjem rezanog zrna i zamrzavanjem celog klipa. miris i ukus. Glavni resursi u selekciji šećerca su elitni hibridi. dužina klipa. i dr. Yelow sweet corn for fresh market Za hibride šećerca namenjene industrijskoj preradi tj. i sočnost potrebna je oprema. svaka tehnika meri samo jedan parametar i ne može da odredi suptilan ukus koji je rezultanta kombinacije više različitih komponenata. Boja zrna varira zavisno od tržišta. ozrnjenost. Od iste količine svežeg neprerađenog šećerca dobiće se veći prinos hibrida dubokog zrna nego od hibrida koji ima plitko zrno.samo 5 do 7 dana. Bela ili svetlo zelena boja svile je najviše tražena kako u industriji za preradu šećerca tako i na tržištima svežeg šećerca. veličina klipa i krupnoća zrna. 2001). širina i dubina. 2000).

Monografija. Iowa. Oblik klipa je veoma važan u industriji za preradu šećerca. (1987): Sweet corn. NAPOMENA: Rad je rezultat dela programa Projekta BT6800B:»Oplemenjivanje kukuruza šećerca i kokičara».15. [2] Marshall S. Veliki je interes za korišćenje hibrida sa povećanim sadržajem šećera u zrnu za zamrzavanje zbog nemogućnosti dodavanja šećera da bi se poboljšao ukus zaleđenom proizvodu. (Pajić et al.E.. Genetika. slatkoću.Eds. Ocena kvaliteta obuhvata ukus. Maize and Sorghum Breeding at the End of 21st Century. Ukus je takođe veoma značajan.45.3. of Cereal Chemists. tj. Kada se prerađuje sh2 tip šećerca. [5] Pajić Zorica. 155-198. konfiguraciju . Primljeno: 01.6 46 86 ZPSC 504 su 14. Izgled komušine i ozrnjenost vrha nisu važni zato što se vrh klipa skraćuje. redukuje se količina ili se uopšte ne dodaje šećer. onakvi kakve tržište zahteva.. konzistenciju i izgled. St. (UDC: 547. In: Corn: Chemistry and Technology. najvažnije osobine su one koje uslovljavaju izgled zrna (stanje) posle rezanja. MN. [3] Pajić Zorica. Babić M. Dublja zrna obezbeđuju bolji izgled posle rezanja.2). mada se prerađuju i neki hibridi belog zrna. 111-115. Beograd. No. randman zrna i ocena kvaliteta nekih ZP hibrida kukuruza šećerca Table. St. Olemenjivanjem se stvaraju hibridi za različite načine korišćenja.C. Radosavljević Milica (1994): Effects of Sucrose Content of grain Quality of Sweet Corn (Zea mays L. In: Specialty Corns. Watson. Vol. USA.2. 14 PTEP 12(2008) 1-2 .6 39 76 ZPSC 462 su 13.S. U tabeli 1. LITERATURA [1] Boyer C.8 43 81 ZPSC 531 su 17. Ames. Eds. (Boyer and Shannon..1987). [6] Tracy W. Association of Cereal Chemists. Ramstad. and J. Institut za kukuruz «Zemun Polje».9 42 89 ZPSC 471 su 12.1.Shannon (1987): Carbohydrates of the kernel. a samim tim i bolji prinos. CRC Press Inc. (1998): SPECIFIČNI TIPOVI KUKURUZA.255-282.F.1 42 85 ZAKLJUČAK Kukuruz šećerac se često koristi direktno u klipu. Pp. Tracy. Hallauer Edition. Prihvaćeno: 13. % of kernels and organoleptic properties of released ZP sweet corn hybrids Prinos klipa % zrna / Ocena kvaliteta (poena) Assessment of quality % of Hibrid / Hybrid (t/ha-1) / Yield Total points (100%) of ear (t/ha-1) kernels ZPSC 213 su 12. Arnel R. and Rošulj M. MN. su prikazani prinosi.D. 2000.7 43 93 ZPSC 424 su 15. U većini slučajeva kod zamrzavanja celog klipa šećerca. zavisno od tržišta za koje se priprema proizvod. oblik i veličinu klipa. 2001).Ramstad.2008. širinu i dubinu zrna. (2000): Breeding Maize for Nutritional Value and Industrial Use. pa su osobine klipa veoma važne. Pajić i Dumanović.P. koji finansira Ministarstvo nauke Republike Srbije.A. Genetika.Svetlo žuta boja zrna je najpoželjnija. Amer.3 44 83 ZPSC 111 su 11. Ponekad se dodaje i so.633. 1-207. ali slatkoća može da se popravi dodavanjem šećera tokom procesa prerade.and E. Am. and P.32. ozrnjenost. Mišović M. Za hibride šećerca koji se koriste za industrijsku preradu tj.Paul. Second Edition. Paul. boju zrna.2008. In: Corn: Chemisry and Thchnology. No.1. za rezanje zrna.3.. Osobina izgled klipa obuhvata broj redova zrna.3 45 96 ZPSC 421 su 12..0 41 90 ZPSC 411 su 16. [4] Pajić Zorica. Watson. Pajić et al. Yield of ear. Prinosi klipa. Dumanović J. zahtevi su slični kao za potrošnju hibrida u svežem stanju povećani broj klipova po jedinici površine (kao glavni parametar prinosa) i poželjan izgled klipa. USA. kao i boja zrna.. S. Dumanović J..A. procenat rezanog zrna i ocene kvaliteta nekih ZP hibrida kukuruza šećerca. (2001): Sweet corn.W. Ass. 3.5 45 96 ZPSC 391 su 13. 1994.saccharata). USA.raspored redova (pravac i uređenje).. Tabela. Vol. Pp. Nežnost zrna je važna u određivanju kvaliteta za sve načine prerade. širina i dubina. 1998.26.

jer je ne samo obnovljiva. Hrvatska REZIME Sve zemlje EU preuzele su obvezu promjene odnosa u energetskom sektoru temeljem zajedničke legislative. ulja za prženje. ima niz prednosti jer omogućuje učinkovito uništavanje priona. nego i dostupna svugdje te se iz nje mogu dobiti proizvodi važni za državni prosperitet. 84%. alkaline hydrolysis. godinu kao krajnji rok do kojeg se emisija CO2 mora smanjiti za 50% u transportu i to za period od 1990. poput jabučnog tropa. sanacija. has to be burnt in incinerators. human health and global warming. Prema regulativi EC br. gdje je za visoko rizični otpad prve kategorije propisana metoda spaljivanja i odlaganja ostataka tj. masti. and their impact on the ozone reduction. melasa. Tom se regulativom propisuje i način zbrinjavanja životinjskog otpada. tropa od pšenice. EU has introduced alkaline hydrolysis as an alternative method for slaughterhouse waste sanitation. PTEP 12(2008) 1-2 15 . SUMMARY According to the common legislative. electrical and thermal energy. Slaughterhouse waste represents potentially dangerous waste. voćnog tropa. bioplin. pepela na odlagališta. Aminokiseline. kao jedne drastične metode. otpad od povrća. Proces alkalne hidrolize može biti kataliziran enzimima. tropa od krumpira. it can be concluded that biogenic elements were within the moderate concentrations while the heavy metal content was within the approved limits. Može se zaključiti da su biogeni elementi bili prisutni u umjerenim koncentracijama. The Directive 30/2003/EC defines year 2010 as the final date until which CO2 emissions in transport. Vanja JURIŠIĆ. 10 000 Zagreb. 1-2.12:637. Provedene su kemijske analize uzoraka. a treća kategorija je nisko rizični. To je proces u kojem se. međusobno su povezane peptidnim vezama tvoreći polipeptidne lance. vinskog tropa. Ulazne sirovine za proizvodnju bioplina mogu se podijeliti na poljoprivredne ostatke (hrana za životinje i životinjski gnoj) i agroindustrijske ostatke. Takva odluka dovela je do problema skladištenja sve većih zaliha mesno-koštanog brašna te nemogućnost adekvatnog zbrinjavanja ovog organskog otpada. should be decreased by 50%. EU je 2005. Međutim. pivskog tropa. 1774/2002 [2]definirane su kategorije otpada i to prva i druga kategorija kao visoko rizični i rizični materijal. Direktiva 30/2003/EC definira 2010. električnu i toplinsku energiju. Alkalna hidroliza za razliku od spaljivanja. dipl.513. ostaci hrane. ostaci uljarica. Europska komisija je svakoj pojedinoj sirovini pridodala točno specifičnu šifru. not only because of its renewability. dr Neven VOĆA. which. postoji sve veća zabrinutost ljudi za preveliko ispuštanje stakleničkih plinova u atmosferu.6]. industrijski organski otpad te dodatne sirovine. koji mogu poboljšati socio-ekonomski status (gorivo za transport. Tijekom procesa alkalne hidrolize. biogas. tropa od melase. Klaonički otpad predstavlja potencijalno opasan otpad koji se prema zakonima EU mora spaljivati u spalionicama. u agresivnom mediju. Biomasa se može smatrati strateškim resursom. zdravlje ljudi i globalno zagrijavanje. peptidne veze se razlažu pri čemu ostaju mali peptidni lanci i aminokiseline u obliku kalijevih i natrijevih soli [4]. uzročnika bolesti BSE. respectively. p. However. želučano crijevni sadržaj. Prema odluci Europske komisije. veće molekule razgrađuju na manje. according to the EU legislative. After the results of chemical analyses were obtained. kao osnovne građevne jedinice svih proteina. Međutim. a u isto vrijeme ostavlja organsku masu koja je vrlo pogodna za anaerobni proces i proizvodnju bioplina [5. iznutrice. ing.15-18 UDK: 006:628. kao mogući način zbrinjavanja klaoničkog otpada javlja se i alkalna hidroliza [3]. godine uvela i alkalnu hidrolizu kao alternativnu metodu za sanaciju klaoničkog otpada. chemicals). stari kruh. krv. a predstavlja važan korak u cijepanju proteinskih lanaca poput priona. a optimalni rezultati postižu se pri temperaturi od 150°C.5 Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper ALKALNA HIDROLIZA KAO ALTERNATIVNA METODA SANACIJE KLAONIČKOG OTPADA ALKALINE HYDROLYSIS AS AN ALTERNATIVE METHOD FOR SLAUGHTERHOUSE WASTE SANITATION Dr Tajana KRIČKA.e. overall emissions. UVOD Sirovine za proizvodnju bioplina dijele se na poljoprivredne ostatke. godine. Cilj ovog rada bio je odrediti kvalitetu fermentiranog ostatka nakon procesa anaerobne fermentacije klaoničkog otpada prethodno podvrgnutog alkalnoj hidrolizi. alkalna hodroliza. njihov utjecaj na smanjenje ozona. a nakon pojave Bovine spongiformne encefalopatije (BSE). do 2010. Ključne riječi: Klaonički otpad. i. pljeve i prašina žitarica. There is a reasonable concern for an increasing release of greenhouse gases into the atmosphere. sirutka. dok su koncentracije teških metala bile unutar dozvoljenih granica. zbog učinkovitije sanacije. osim spaljivanja. Key words: slaughterhouse waste. skladištenje i transport Svetošimunska cesta 25. Proces se ubrzava zagrijavanjem sustava. but because of its availability which can lead to country’s prosperity (transport fuel. previously treated with alkali. kožica i slično [1]. Agronomski fakultet Sveučilišta u Zagrebu Zavod za poljoprivrednu tehnologiju. što iznosi 84% od ukupnog smanjenja emisija CO2 u atmosferi. due to more efficient sanitation. all the EU member states have taken up a commitment to change the ratio in their energetic sector. sanitation.e.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. kiselinama i lužinama – vodenim otopinama kalijevog i natrijevog hidroksida. Realno. Biomass can be considered as a strategic resource. The objective of this study was to determine quality of fermented residues after an anaerobic digestion of slaughterhouse waste. u Republici Hrvatskoj je zabranjena upotreba mesno-koštanog brašna kao komponente u hrani za životinje te je za sanaciju novonastalog otpada određeno spaljivanje u kafilerijama [2]. kemikalije). ostaci mesa. i. solima metala.

ugljik (IV) oksid. Kemijske analize uključile su određivanje: . u nekoliko stupnjeva prevode biološki materijal u bioplin. u trajanju od 30 dana pri temperaturi od 35°C.98 16 PTEP 12(2008) 1-2 .C. kao i za potrebe navodnjavanja poljoprivrednih površina. Cd. dušika.pH. pomoću konduktometra MA5964 s kombiniranom elektrodom (ISO 7888:1985). zabilježeno je brže djelovanje fermentiranog gnojiva jer su hranjive tvari nakon fermentacije već u mineraliziranom obliku i tako mogu biti bolje iskorištene od biljaka [11. kao uzročnicima ove bolesti. Fe. .Chemical analysis Udio vode . a pogotovo dušik. dobivenog anaerobnom fermentacijom. Pogodan je za motore s unutarnjim sagorijevanjem koji. MATERIJAL I METOD RADA Proces alkalne hidrolize Alkalna hidroliza klaoničkog otpada provela se u zatvorenom sustavu od inox-a. vodik i ugljik (IV) oksid.Amount of fat (%) 2. u kombinaciji s generatorom. vodik. skraćuje se vrijeme same fermentacije. ali se može koristiti i kao gorivo u motorima. . temperatura u fermentoru mora se održavati na najmanje 35°C (mezofilni uvjeti). . Chemical analysis of meat-bone meal Kemijske analize .02 22. U prvoj fazi. Kako bi se potaknula bakterijska aktivnost.ukupnog dušika.Amount of proteins Udio masti .0 bara i temperaturi od 130. Buduća primjena bioplina.70 10. Ovi uvjeti alkalne hidrolize uzeti su kao optimalni. Co. Kemijska analiza mesno-koštanog brašna Table 1. Anaerobni proces razgradnje organskih supstanci u zatvorenom sustavu bioplinskog postrojenja prolazi praktički bez gubitaka na biljnim hranjivim tvarima. pri tlaku od 3. Cr. Ovaj stupanj se naziva hidroliza (ili likvefakcija). Razgrađene mineralne tvari. idealan je za kogeneracijska postrojenja.). U tablici 1 prikazan je sastav mesno-koštanog brašna kao sirovine za anaerobnu fermentaciju. Nadalje. koje djeluju zajednički. . Bioplin je smjesa nekoliko plinova. Proces anaerobne fermentacije Proces anaerobne fermentacije provodio se u mezofilnim uvjetima. Bioplin se obično sastoji od manjih količina vodikovog sulfida. Tabela 1. ostaju u cijelosti zadržane te “spremne“ za gnojidbu. Iz svega navedenog cilj ovog rada je istražiti kvalitetu fermentiranog ostatka nakon anaerobne fermentacije klaoničkog otpada prethodno podvrgnutog alkalnom hidrolizom u usporedbi s klaoničkim otpadom obrađenim standardom metodom spaljivanja. 135. koji u potpunosti simuliraju uvjete kakvi se nalaze u industrijskim postrojenjima za proizvodnju bioplina velikog kapaciteta. Također. a u tablici 2 prikazani su rezultati kemijske analize fermentiranog ostatka mesno-koštanog brašna. mogu proizvoditi električnu energiju.8]. acetogene bakterije dalje razgrađuju produkte hidrolize u octenu kiselinu.31 56. Hg. humusne karakteristike te velika količina vode. Energetski sadržaj bioplina ovisi o količini metana koja se nalazi u njemu. Proces anaerobne fermentacije događa se u nekoliko stupnjeva koji uključuju različite vrste bakterija. Velik broj bakterija. veći je broj anaerobnih bakterija koje rastu i razmnožavaju se u mezofilnim uvjetima nego što je onih koje rastu i razmnožavaju se u termofilinim uvjetima [9].Anaerobna fermentacija kao nastavak saniranja alkalno hidroliziranog klaoničkog otpada je biokemijski proces u kojem određene vrste bakterija razgrađuju biomasu u anaerobnim uvjetima. u drugoj fazi. određenih plamenofotometrijski. u različitim vremenskim razdobljima. Može se prevesti u toplinsku ili električnu energiju korištenjem standardnih kogeneracijskih tehnika. izravno iz uzoraka na pH-metru s kombiniranom elektrodom (DIN EN 12506:2003). REZULTATI I DISKUSIJA Klaonički otpad nakon spaljivanja (mesno-koštano brašno) U reaktore laboratorijskog bioplinskog postrojenja se punila smjesa mesno-koštanog brašna. pri čemu metan i ugljik (IV) oksid čine 90% ukupne smjese. Zn. koje se odvijaju pri anaerobnoj fermentaciji. Ni) određeni pomoću atomske apsorpcijske spektrometrije (AAS).12]. elektromagnetskih miješalica i šaržnih staklenih reaktora. vode i inokuluma za pokretanje reakcije fermentacije te je pokrenut postupak anaerobne fermentacije. dok su svi ostali mikroelementi (Ca. As. određenog metodom po Kjeldahlu (ISO 1871:1975).Amount of ashes Udio proteina . zbog kompleksnosti mikrobnih interakcija. hidrolitičke i fermentativne bakterije razgrađuju ugljikohidrate. uključuje i turbinsku proizvodnju električne energije ili gorive ćelije. Fermentirani ostatak koji ostaje nakon procesa anaerobne fermentacije i dobivanja bioplina može se koristiti kao organsko gnojivo. Potom. s dodatkom 44%-tne otopine kalijeve lužine te 30%-tne otopine natrijeve lužine.elektroprovodljivosti (E. ove bakterije mogu razgraditi gotovo sav biološki materijal. Cu. a to su visoki udio hranjivih tvari. Izuzev drveta. koje sadrži neprobavljive sastojke poput lignina. Komprimirani bioplin može se također koristiti kao alternativno gorivo u transportu [10]. Pb. Međutim. amonijak i sulfide. Međutim.Amount of water Udio pepela . Razvile su se u vrijeme kada Zemljina atmosfera nije u svojem sastavu imala kisik. te stoga nije bilo potrebe ovaj proces provesti na višim tlakovima i temperaturama. do 55°C (termofilnim uvjeti). Proces anaerobne fermentacije odvija se u fermentoru u strogo kontroliranim uvjetima (bez kisika). Inokulum za pokretanje reakcije bio je aktivni mulj uzet s pročiščivača otpadnih voda Kemijske analize Kemijske analize u okviru rada obuhvatile su utvrđivanje kemijskih svojstava te prisustva teških metala kod fermentiranog ostatka mesno-koštanog brašna te fermentiranog ostatka klaoničkog otpada prethodno tretiranog alkalnom hidrolizom. Fermentirani ostatak ima nekoliko prednosti kad se koristi kao organsko gnojivo. Na posljetku. određenog spektrofotometrijski metodom molibdatplavo. Slijedi da nema materijala zaraženog prionima.fosfora. Kada se u procesu primjenjuju više temperature.kalija i natrija. Udio metana obično je od 55-70%. alkohol. Anaerobne bakterije jedne su od najstarijih živih organizama na zemlji. vodika i kisika. proteine i masti koje se nalaze u biomasi te ih prevode u masne kiseline. budući da u Republici Hrvatskoj nema zabilježenih slučajeva BSE. Laboratorijsko postrojenje na kojem su provedena istraživanja sastoji se od vodene kupelji. proces je vrlo teško kontrolirati. utvrdit će se mogućnosti korištenja istraživanih fermentiranog ostatka u poljoprivrednoj proizvodnji. 153°C. Mg. Mn. Za razliku od gnojidbe s nefermentiranim organskim gnojivima. metanogene bakterije prevode ove međuprodukte u bioplin [7.

Slaugterhouse waste Uozrak 1 Uzorak 2 Uzorak 3 Sample 1 Sample 2 Sample 3 9.20 0.33 0.43 12.00 %ŽO .32 0.31 0.09 9.13 0. ovisno o uzorku. Udio P.26 4.38 0. (105oC) % H2O %ŽO . Proces anaerobne fermentacije trebat će se produljit na štetu bioplina.00 8.tv.83 88.82 8.20 organic u prirodnom uzorku 0.40 37. dok su vrijednosti ostalih makro. Ukupni udio mikroelemenata i teških metala kreće se u koncentracijama koje ne prelaze maksimalne dozvoljene koncentracije (MDK) propisane Pravilnikom o zaštiti poljoprivrednog zemljišta od onečišćenja štetnim tvarima (NN 15/1992) [13] te se može zaključiti da analizirani fermentirani klaonički otpad nije opterećen štetnim tvarima koje bi mogle kontaminirati okoliš.38 0. kao niti do oslobađanja plinova. Ovim postupkom sanirao se otpad I. a rezultati su prikazani u tablici 4. odnosno aktivnog mezofilnog mulja.41 mg/kg Cd 0.58 mg/kg Mn 39.M.39 0.% N overall on D.61 24.85 35.M.59 46.57 4.38 do 14.56 0.00 0. Rezultati srednjih vrijednosti kemijskih analiza klaoničkog otpada prethodno podvrgnutom tretmanu alkalne hidrolize Table 3.68 1.43 overall on D.40 0. Mean values of chemical analysis results of slaughterhouse waste pretreatet with alcaline hydrolysis Kemijska analiza Chemical analysis pH E.31 1.00 % talog .38 82.00 76.50 249. ostali oblici .74 0.94 0.60 0.40 1.60 0.68 29.35 0.41 0.21 0. Razrjeđenjem s vodom ne dolazi do naknadnih kemijskih reakcija.45 46.68 0. fermentiranog ostatka mesno-koštanog brašna je ispod uobičajenih vrijednosti za bio-gnojiva te iznosi 5.83 51.Ž. proteini u hrani.07:1:1.15:1:1. Glede količine osnovnih biogenih hraniva.50 14. .09 0.04 7. . Tabela 3.63 mg/kg Cu 14.05 43. odnosno da nije došlo do razvoja hlapivih masnih kiselina.88 1. Količina organskog ugljika u filtratu bila je niska te ne predstavlja problem pri eventualnoj primjeni navedenih materijala kao organskih gnojiva.tv. Visoka razina organske tvari u uzorcima rezultira i visokim sadržajem organskog ugljika. uz dodatak vode i inokuluma.29 2.44 residue (550oC) % G. dobiveni hidrolizat podvrgnut je anaerobnoj fermentaciji u reaktorima laboratorijskog bioplinskog postrojenja.26 1. Kako bi se proteini iskoristili. Nakon alkalne hidrolize klaoničkog otpada.C. utvrđen je povećani udio soli i natrija. (mS/cm) 21.10 1. Mean values of chemcal analyses results of liquid fermented residue after the anaerobic fermentation of meat-bone meal Kemijska analiza Izvorni uzorak .00 15.82 mg/kg Fe 262.00 % H2O 95. omjer probavljenih esencijalnih aminokiselina u hrani treba biti isti kao u tijelu životinje.25 0.84 56.21 gnojidbi određenih kultura.19 0.82 77.19 0.i mikroelemenata u granicama koje omogućuju primjenu u Nadalje.00 22. Klaonički otpad nakon alkalne hidrolize U tablici 3 prikazan je sastav klaoničkog otpada nakon tretmana alkalnom hidrolizom.43 80. PTEP 12(2008) 1-2 17 .01 4.61 0.25 6.02.72 0.24 6. kako bi osigurali opskrbu životinja s potrebnim aminokiselinama.68 0.20 0.14 0.16 11.51 .35.% annealing 15.in original sample ukupan na s.93.00 mg/kg Pb 1.Ž.% D. % C organic omjer C/N .81 % Na 0. % C organski na s.00 0.23 E.00 10. Hidrolizirani klaonički otpad sadrži relativno veliku količinu vode.62 0. Utvrđeno je da su proizvodi obojene suspenzije neugodnog mirisa. Mjerenjem pH vrijednosti.56 % C organski .51 4.44 99. .19 0. odnosno zaustavljanja proizvodnje metana.55 15.61 26.50 4.72 % K2O 2. a C/N odnos.95 forms(105°C) %P2O5 2.M.% percipitate 1. moraju se sastojati od najmanje 50% esencijalnih aminokiselina i 50% dušičnih spojeva za sintezu neesencijalnih aminokiselina.95 13.96 86.59 14.% D.% C 47.82 0.67 19.% anneal loss % N ukupni na s.C.46 0. kao i mikroelementima.20 0.98 0.00 84.04 0.Filtrat Talog Chemical analysis Original sample Filtrate Percipitate pH 6.77 0. Proizlazi da se analizirani uzorci mogu razvrstati u organska gnojiva.45 82.62 4.87 mg/kg Zn 30.89 % Mg 0.tv. zakiseljavanja supstrata.00 % s. Odnos N:P:K iznosi 3.90 0.61 % Ca 5. Ca i Mg kreće se u očekivanim koncentracijama.68 0.tv.other 13.79 0. . . Rezultati srednjih vrijednosti kemijskih analiza uzoraka tekućeg fermentiranog organskog ostatka nakon anaerobne fermentacije mesno-koštanog brašna Table 2.Tabela 2.40 0.49 17.52 0.25 12.87 0.50 13.94 17.M. Sadržaj ukupnog dušika kreće se u koncentraciji od 4%.03 0.85:1. mS/cm % s.% anneal loss 84.15 47.34 10.25 11. na što će trebati obratiti pažnju prilikom eventualne primjene u poljoprivredi. Odnos N:P:K iznosi 10. kategorije te se dobilo organsko gnojivo. a C/N odnos fermentiranog ostatka klaoničkog otpada prethodno tretiranog alkalnom hidrolizom kreće se od 11.37 35.04 0.03 >1 0.04 0. tv.58 Iz tablice 2 može se utvrditi niži udio suhe tvari i bogata opskrbljenost organskom tvari.38 0.79 0.C/N ratio % P2O5 % K2O % Ca % Mg % Na mg/kg Mn mg/kg Zn mg/kg Cu mg/kg Fe mg/kg Ni mg/kg Pb mg/kg Cd mg/kg As mg/kg Hg mg/kg Co mg/kg Cr Klaonički otpad .03 0.% annealing residue (550oC) % G.20 1. (105oC) 4. %N 8.04 0.67 0. utvrđena je gotovo neutralna reakcija gnojiva koja ukazuje na to da je fermentacija protekla dobro.06 45. analizirani uzorci su vrlo bogato opskrbljeni dušikom i fosforom.06 84.55 82.69 33. Podaci iz tablice 3 pokazuju da je kod svih uzoraka pH fermentiranog ostatka u lužnatom području.18 3.

Bioresource Technology. (2002): Comparative performance of mesophilic and thermophilic acidogenic uplflow reactors.H. American Society of Agricultural Engineers. Ukupni sadržaj mikroelemenata i teških metala kreće se u koncentracijama koje ne prelaze maksimalne dozvoljene koncentracije (MDK) propisane Pravilnikom o zaštiti poljoprivrednog zemljišta od onečišćenja štetnim tvarima (NN 15/1992) [13].96 6.R.M. [10] Kaltwasser. Kemijskom analizom uzoraka fermentiranih ostataka utvrđena je blago alkalna reakcija kod svih istraživanih uzoraka. U odnosu na stajski gnoj.6. St. B. .52 68.81 1.. soil and environment. Rintala. Levanon.3 0. Ž..02 1. Creemers (2003): Alkaline thermal sludge hydrolysis. Kao alternativna metoda spaljivanju svojim rezultatima alkalna hidroliza se pokazala kao vrlo učinkovita metoda uništavanja priona te je kao takva i patentirana.2008. .12 2.90 94. [11] Yu. Kako se ovakav fermentirani ostatak upotrebljava kao gnojivo zbog ekološke poljoprivrede. Ogilvie.. Proc Biochem 38: 447-454.Chemical analysis pH E.13 12.. T. 81 – 88. . N. R.24 1.35:1:0. Mean values of chemical analysis results of fermented slaughterhouse waste pretreatet with alcaline hydrolysis Kemijska analiza . Isto se može utvrditi i za mangan.J.R.Q. može se utvrditi da omjer N:P:K zadovoljava potrebe takve proizvodnje. (1980): Biogas – Regenerative Energieerzeugung durch anaerobe Fermentation organischer Abfälle in Biogasanlagen. T. U. Pohland. Rupić. J. kalija. No. D.W. V.. [9] Marchaim. [12] Voća.tv.3. Technol.22 441. O. H. fosfora. H.42 9. Krička. 2.. Prihvaćeno: 17. S.tv. [2] 1774/2002/EC: Regulation (EC) No 1774/2002 of the European parliament and of the council of 3 October2002 laying down health rules concerning animal by-products not intended for human consumption. S. S. Analizom utvrđeni sadržaj fosfora. izračunat je N:P:K odnos u uzorku. Ž. Tabela 4. Musaphy.i mikroelemenata u granicama koje omogućuju primjenu u gnojidbi određenih kultura. Pos. 4. 78. T. Na temelju rezultata kemijske analize. N. (2005): Digested residue as a fertilizer after the mesophilic process of anaerobic digestion. 127 – 134. U: Livestock Waste: A renewable Resource. Krička.Ž. 2..... Krmiva 47. Vol. Temeljem iznesenog. 262-266. Härkönen. Alkalna hidroliza klaoničkog otpada. Fang.28 0. A.25:1 te je ispod uobičajenih vrijednosti za bio-gnojiva. kalcija i magnezija te veći sadržaj mikroelemenata. što znači da je udio suhe tvari vrlo nizak (17.4%.H..10 17.98 37. Kalambura. [6] Kalambura. Danai.62 9.in original sample ukupan na s. odnosno proizvodnje bioplina. dok su vrijednosti ostalih makro. F..72 0. [13] (2001): Pravilnik o ekološkoj proizvodnji u uzgoju bilja i u proizvodnji biljnih proizvoda u RH.. Praćenjem važnijih biogenih elemenata može se utvrditi da su koncentracije u svim istraživanim uzorcima umjerene. Nadalje. što je 18 PTEP 12(2008) 1-2 . Joseph. J. . A. J. (1981): An overview of current simulation models for an anaerobic digester. 105-108. Baeyens.% annealing residue (550oC) % G.43 78.% C organic u prirodnom uzorku . Ovako niski udio suhe tvari je normalna pojava za fermentirane ostatke nakon anaerobne fermentacije.. Analizom teških metala došlo se do zaključka da su one sukladno Pravilniku o ekološkoj proizvodnji u uzgoju bilja i u proizvodnju biljnih proizvoda (NN 91/2001) u Republici Hrvatskoj u dozvoljenim su vrijednostima za sve istraživane uzorke. Biotechnol Bioeng 28: 585-602. Kuitunen.overall % on D.C. Jukić. [8] Salaminen E.. (2001): Prospects and problems of sludge pretreatment processes.7%). može se zaključiti da analizirani fermentirani klaonički otpad nije opterećen štetnim tvarima koje bi mogle kontaminirati okoliš.70 21. Water Sci.31 82. Ukoliko se fermentirani ostaci upotrebljavaju u ratarstvu i travnjaštvu ne zahtijevaju se nikakve dorade tih ostataka. ZAKLJUČAK Temeljem vlastitih istraživanja kakvoće fermentiranih ostataka klaoničkog otpada prethodno tretiranih alkalnom hidrolizom i spaljivanjem može se utvrditi: 1. Jurnal of hazardous materials B97 295-314. vidljivo je da hidrolizirani klaonički otpad sadrži veliku količinu vode (82.. (1986): Recent developments in hydrogen management during anaerobic biological wastewater treatment.2008. (2001): Anaerobically digested poultry slaughterhouse wastes as fertiliser in agriculture. Berlin. Högmander. 97100. Bauverlag GmbH. E.51. [7] Harper. utvrđen je povećani sadržaj soli i natrija. Narodne novine 91/2001.other forms(105°C) NH3-N % P2O5 % K2O % Ca % Mg % Na mg/kg Mn mg/kg Zn mg/kg Cu mg/kg Fe mg/kg Pb mg/kg Cd Klaonički otpad Slaugterhouse waste 7. Bioresource Technology. ovo gnojivo ima više dušika.. J. [4] Neyes. Jukić. H. kalcija i magnezija kreće se u normalnim koncentracijama za ovakvu vrst materija. Ćosić.3%).11 najvjerojatnije uvjetovano povećanom količinom kalcija te se može zaključiti da je pH u granicama tolerancije.G. koji iznosi 4. 3. MI. [5] Mueller. Book..Podaci iz tablice 4 pokazuju da je pH gnojiva u lužnatom području. J. Official Journal of the European Communities [3] 92/2005/EC: Implementing Regulation 1774/2002/EC of the European Parliament and of the Council as regards means of disposal or uses of animal by-products and amending its Annex VI as regards biogas transformation and processing of rendered fats... Sadržaj ukupnog dušika kreće se u koncentraciji od 9.. Rezultati kemijskih analiza fermentiranog klaoničkog otpada podvrgnutom prethodnom tretmanu alkalne hidrolize Table 4. 44(10) 121-128. C. N ostali oblici . Plant.70 te C/N odnos fermentiranog ostatka klaoničkog otpada prethodno tretiranog alkalnom hidrolizom. koji iznosi 3. 37.53 1..% anneal loss % C organski na s. M.% D.60 40. Primljeno: 04.tv. G. mS/cm % s. Gu. J. Germany.3.M.. Kalambura. Voća. S. D. LITERATURA [1] Boekhurst. Oikari. (1991): A suggested solution for sloughterhouse wastes: uses of the residual materials after anaerobic digestion.P. (105oC) % H2O %ŽO . Zagreb.

2006). Značaj ispitivanja životne sposobnosti semena je višestruk. Hiltner test and cold test) were tested under laboratory conditions. Significant differences among tested cultivars and lines were observed by the application of this test. PTEP 12(2008) 1-2 19 . Three commercial soybean cultivars. Violeta DOKIĆ. Da bi se zasejale tako velike površine potrebno je obezbediti dovoljne količine sortnog semena visoke životne sposobnosti. Ravnica i Novosađanka) i dve linije (1-210174 i 1-210201) soje selekcionisane u Institutu za ratarstvo i povrtarstvo u Novom Sadu. atipičnih ponika i neklijalih semena. Key words: soybean. Seme je naklijavano na pesku. To je veoma važna informacija za proizvođače semenskog i merkantilnog useva. vigor određuje dugovečnost semena bez štetnih posledica (ISTA. a posebno količina i raspored padavina u vreme formiranja i nalivanja zrna mogu značajno smanjiti prinos i kvalitet semena. Standardna laboratorijska klijavost ispitana je na 4 x 100 semena. germination. 1993). as well as. Primenom ovog testa uočene su značajne razlike između ispitivanih sorti i linija. dr Zorica NIKOLIĆ*. significantly reduce yields and quality of soybean seed.01 Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper ŽIVOTNA SPOSOBNOST SEMENA SOJE PROIZVEDENE U USLOVIMA SA I BEZ NAVODNJAVANJA SEED VIGOUR IN SOYBEAN PRODUCTION WITH AND WITHOUT IRRIGATION Dr Milka VUJAKOVIĆ*. a posebno količina i raspored padavina u vreme formiranja i nalivanja zrna mogu značajno smanjiti prinos i kvalitet semena. Prednost je ta što se mogu identifikovati visokokvalitetne partije semena koje bolje podnose stresne uslove u polju. and two lines developed at the Institute of Field and Vegetable Crops in Novi Sad. p. Maksima Gorkog 30 ** Institut za ratarstvo i povrtarstvo. Može se reći da je ona otkriće XX veka i od tada površine pod sojom iz godine u godinu rastu. Ispitana je i životna sposobnost semena primenom testa ubrzanog starenja. dipl. dr Jegor MILADINOVIĆ**. Seed germination (Standard laboratory method) and seed vigour (accelerated aging test. UVOD Soja spada u red najzastupljenijih biljnih vrsta današnjice. In the estimation of seed vigour. tako i za krajnje korisnike.* * Nacionalna laboratorija za ispitivanje semena „NLIS“. SUMMARY Weather conditions. 21000 Novi Sad. Značajne razlike u životnoj sposobnosti semena. Significant differences among tested cultivars and lines and different production conditions were obtained for seed vigour by using Hiltner and cold tests. 1-2. MATERIJAL I METOD RADA Ispitivanja su izvršena na tri komercijalne sorte (Balkan. The germination value of the seed produced under irrigation (Standard laboratory method) was higher than the value of the seed produced under dry land farming conditions. dr Ksenija TAŠKI-AJDUKOVIĆ*. životna sposobnost.19-21 UDK: 633. drought. vigour. značajno smanjuju prinose i kvalitet semena soje. te pojava suše. Hiltner testa i hladnog testa. Životna sposobnost ili vigor semena predstavlja skup osobina koje određuju aktivnost i ponašanje partije semena komercijalno prihvatljive klijavosti u različitim uslovima spoljne sredine. dok bi slabovigorozne partije semena trebalo sejati u optimalnim klimatskim uslovima (Ferguson. posebno količina i raspored padavina. Cilj rada je bio da se utvrdi uticaj navodnjavanja na kvalitet i životnu sposobnost semena soje. 21000 Novi Sad. Seme je proizvedeno u uslovima suvog ratarenja i navodnjavanja. especially amounts and the distribution of rainfalls.53. Seme je proizvedeno u uslovima suvog ratarenja i navodnjavanja. ing. Inkubacioni period je bio osam dana na 25oC i relativnoj vlažnosti vazduha 95% (ISTA. Ključne reči: soja. Nepovoljan uticaj suše može se uspešno eliminisati navodnjavanjem useva. Vremenski uslovi. Pored pomenutog. Vremenski uslovi. U laboratorijskim uslovima izvršeno je ispitivanje klijavosti semena primenom standardnog laboratorijskog metoda. Nakon tog perioda utvrđen je procenat tipičnih ponika. Maksima Gorkog 30 REZIME Vremenski uslovi. The seed was produced under conditions of dry land farming and irrigation.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. Ispitivanja su izvršena na tri komercijalne sorte i dve linije soje selekcionisane u Institutu za ratarstvo i povrtarstvo u Novom Sadu. 2006).34:631. klijavost. dr Mirjana MILOŠEVIĆ*. i različitih uslova proizvodnje dobijene su primenom Hiltner i hladnog testa. Hiltner test i hladni test). jer se takve partije mogu sejati ranije u proleće. Unfavourable effects of drought could be successfully eliminated by crop irrigation. U laboratorijskim uslovima izvršeno je ispitivanje klijavosti (standardni laboratorijski metod) i životne sposobnosti semena primenom vigor testova (test ubrzanog starenja. U oceni životne sposobnosti semena najviše vrednosti dobijene su primenom testa ubrzanog starenja. kako za proizvođače semena. were tested. mr Maja IGNJATOV*. Seme proizvedeno u uslovima navodnjavanja imalo je veću klijavost primenom standardnog laboratorijskog metoda od semena proizvedenog u uslovima suvog ratarenja. the highest values were obtained when accelerated aging test was applied. između ispitivanih sorti i linija.

Klijavost semena soje dobijena primenom testa ubrzanog starenja Fig. list 47/87) i iznosi 75% (sl. Seed germination soybean using Hiltner tests Hladno i vlažno zemljište koje se često javlja u rano proleće može da bude ograničavajući činilac za uspešno klijanje i nicanje semena u polju. Klijavost semena soje dobijena standardnim laboratorijskim metodom Fig. 1. Sloj mlevene cigle u Hiltner testu predstavlja fizičku prepreku klijanju. 1995). U uslovima suvog ratarenja proizvedeno seme imalo je nižu klijavost koja se kretala 80–94%. 3. 1995). primenom testa ubrzanog starenja uočili su i Maksimović i sar. što je povezano sa povećanjem lipidne peroksidacije koja je pokazatelj prisustva stresnih uslova (McDonald. Inkubacija je trajala 10 dana u optimalnim laboratorijskim uslovima (Hampton i TeKrony. Novosađanka i linije 1-210174 statistički značajno niže vrednosti za ispitivani parametar dobijene su u uslovima suvog ratarenja. primenom pomenutog testa mogu se dobiti i informacije o dugovečnosti semena (TeKrony. sirak i soju u Severnoj Americi i Evropi (Hampton. a zatim stavljeno u optimalne uslove za klijanje u trajanju od četiri dana. Posle tog perioda izvršeno je ocenjivanje klijavosti semena soje. 3). Primenom ovog testa seme se izlaže visokoj temperaturi i visokoj relativnoj vlažnosti što utiče na povećanu vlažnost semena i na povećanu aktivnost hidrolitičkih enzima (npr. 2. 1995). 4). Dobijeni rezultati su statistički obrađeni primenom dvodimenzionalne analize varijanse (Hadživuković. 100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 Balkan 1-210201 sorta-variety bez navodnjavanja-without irrigation sa navodnjavanjem-with irrigation Novosađanka bez navodnjavanja-without irrigation sa navodnjavanjem-with irrigation Sl. osim kod genotipova Balkan i 1-21020 gde nisu konstatovane statistički značajne razlike (sl. Kod sorti Ravnica. lipoksigenaza). 2001). Pored toga. 2. 1). Primenom testa ubrzanog starenja došlo je do statistički značajnog smanjenja klijavosti kod sorti Ravnice sa 96% (sa navodnjavanjem) na 86% (bez navodnjavanja) i Novosađanke sa 97% (sa navodnjavanjem) na 89% (bez navodnjavanja). Primenom pomenutog testa uočavaju se razlike između ispitivanih genotipova u zavisnosti u kakvim uslovima je proizvedeno seme (sl. 1995). Hladni test je razvijen da simulira nepovoljne uslove i utvrdi sposobnost semena da klija na niskoj temperaturi. Pre stavljanja semena u optimalne uslove. Kao podloga korišćena je mešavina zemlje i peska u odnosu 2:1 (Hampton i TeKrony. bile statistički značajne (sl. 100 90 germination (%) klijavost (%) 80 70 60 50 40 30 20 10 0 Balkan Novosađanka 1-210201 sorta-variety REZULTATI I DISKUSIJA Seme proizvedeno u uslovima navodnjavanja imalo je klijavost 94–97 što je znatno iznad norme koja je propisana Pravilnikom o kvalitetu semena poljoprivrednog bilja (Sl. dok kod drugih genotipova te razlike nisu Sl. 3. Seed germination soybean using standard laboratory method Test ubrzanog starenja je jedan od najčešće korišćenih vigor testova za seme soje u Severnoj Americi (Ferguson 1990). Nakon tog perioda utvrđena je klijavost semena. te samo seme koje poseduje visok vigor formira tipičan ponik (Hampton i TeKrony. debljine oko 1 cm. Genotipovi kod 20 PTEP 12(2008) 1-2 . (2007). 100 klijavost (%) germination (%) 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 Balkan 1-210201 sorta-variety bez navodnjavanja-without irrigation sa navodnjavanjem-with irrigation Novosađanka klijavost (%) germination (%) Sl. Klijavost semena proizvedenog u uslovima suvog ratarenja kretala se od 73% (Novosađanka) do 91% (1-210201). 1. (2004) i Schuab i sar. a najviše se koristi za kukuruz. 2). seme je izloženo temperaturi od 42oC i vlažnosti vazduha od 100% u periodu od 96 časova (Hampton i TeKrony. U hladnom testu seme je izloženo niskoj temperaturi od 10oC sedam dana. Klijavost semena soje dobijena primenom Hiltner testa Fig. Hiltner test – na navlažen pesak postavljno je 4 x 100 semena koja su pokrivena slojem lomljene cigle. kao kod standardnog laboratorijskog testa. 1991) i predstavljeni grafički. Različito ponašanje genotipova.Test ubrzanaog starenja ispitan je na 4 x 50 semena. Seed germination soybean using accelerated aging test Primenom Hiltner testa statistički značajno više vrednosti dobijene su kod semena proizvedenog u uslovima navodnjavanja. 1999). 1992). a potom izvršeno ocenjivanje klijavosti semena.

.. dok je klijavost semena proizvedenog u uslovima navodnjavanja bila 90% (Ravnica). Jurnal of Seed Technology. 11-11. 32 to the Handbook of Seed Testing Association of Official Seed Analysts.R. (eds. 70% (Novosađanka) i 78% (1-210174) kod semena proizvedenog u uslovima suvog ratarenja. . klijavost (%) ermination (%) Balkan Novosađanka 1-210201 sorta-variety bez navodnjavanja-without irrigation sa navodnjavanjem-with irrigation Sl. 100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 Multidisciplinarni pristup oplemenjivanju i tehnologiji proizvodnje soje u cilju povećanja proizvodnje (BTR 6852) LITERATURA [1] AOSA: Seed Vigour Testing Handbook.L.. Contribution No. Gutormson. 187-199. Braccini. 4. između ispitivanih sorti i linija.. Society of Commercial Seed Technologists. što je konstatovano i u našim istraživanjima. .G. Poljoprivreda između suša i poplava – tematski zbornik radova. 4. USA (2002). Livija. Primljeno: 06.: Seed vigor testing. Seed Science and Technology. 17 (1993). Seed Science and Technology. NE. T. McDonald.: Statistički metodi. In: Seed technology training manual. Svetlana.M. Turnipseed. J. Klijavost semena soje dobijena primenom hladnog testa Fig. 102-108. D. Avila. [4] Hadživuković. Jurnal of Seed Technology. M.K. Prihvaćeno:18. D.R.: Proizvodnja semena soje u uslovima sa i bez navodnjavanja. [3] Ferguson.M: Report of seed vigour subcommittee. [12] Schuab.M.kojih se javila statistički značajna razlika imali su klijavost 71% (Ravnica).M.. J.Značajne razlike u životnoj sposobnosti semena. Seed Science and Technology.: Germination test under water stress to evaluate soybean seed vigor. 1. [8] Maksimović. Vujaković.2008. [7] International Seed Testing Association (ISTA): International Rules for Seed Testing. [5] Hempton. A. [6] Hempton. International Seed Testing Association (1995). [9] McDonald.B. list 47/87) [11] TeKrony. (2004). J. NAPOMENA: Istraživanja na ovoj temi delom sredstava finansiralo Ministarstvo za nauku Republike Srbije kroz projekat: PTEP 12(2008) 1-2 21 . Tatić.A.. D. B. Poljoprivredni fakultet.). departman za uređenje voda. Primenom ovog testa uočene su značajne razlike između ispitivanih sorti i linija. S. C. [2] Ferguson.: AOSA perspective of seed vigor testing. 101-104.B. 199-203. 14 (1990) 182-184. kao i oštećenjima od mraza i suše. AOSA (2002) navodi da se primenom hladnog testa može proceniti fiziološko oštećenje semena koje je uzrokovano produženim i neuslovnim skladištenjem. 20 (1992).G. S.3. 95% (Novosađanka) i 92% (1-210174). repair and assessment.2008. Seed germination soybean using cold tests ZAKLJUČAK Na osnovu dobijenih rezultata mogu se izvesti sledeći zaključci: . [10] Pravilnikom o kvalitetu semena poljoprivrednog bilja (Sl. TeKrony.. NY (2001).Seme proizvedeno u uslovima navodnjavanja imalo je veću klijavost primenom standardnog laboratorijskog metoda od semena proizvedenog u uslovima suvog ratarenja.P. 177237.: Handbook of Vigour Test Methods.20. Milka.U oceni životne sposobnosti semena najviše vrednosti dobijene su primenom testa ubrzanog starenja. Scapim. Balešević-Tubić. Franca-Neto.3. M. Seed Science and Technology (2006). M. i različitih uslova proizvodnje dobijene su primenom Hiltner i hladnog testa. 27 (1999). Ithaca. 35 (2007). J. M.: Vigour testing within laboratories of the International Seed Testing Association: a survey.: Seed deterioration: physiology. Pp. Poljoprivredni fakultet. Novi Sad 1991. J. Meschede.B. Drugo prošiteno izdanje..

1-2. Co. skatoles. Neiskorišćeni od useva. esencijalni 22 PTEP 12(2008) 1-2 . Negativan uticaj stajnjaka ne ogleda se samo kroz zagađenja azotnim jedinjenjima. UVOD Istorijski. Cr. zormi@uns.22-26 UDK: 631. voda. posledica je manjka kiseonika u zemljištu i dovodi se u vezu sa prisustvom isparljivih organskih kiselina. životinjski stajnjak je blagotvorno hranivo u zemljištu. dobro zadržavanje vlage u sušnim i često “efikasnoj drenaži” u vlažnim reonima. citokinins ili CH4. voćnih i bademskih kultura pod irigacionim tretmanom semi-aridne klimatske zone.ns. Istraživanja o korišćenju tečnog stajnjaka svinja na krečnim poljoprivrednim zemljištima strnih žita.7 Pregledni rad Review EKOLOŠKI TRETMANI STAJNJAKOM ECOLOGICAL MANURE TREATMENTS Dr Miodrag ZORANOVIĆ. koncentracija kiseonika u zemljištu određuje stopu razlaganja organske mase i tip krajnjih proizvoda. Od ovih gasova. but their pollution potential is the highest. zagađenje vode može biti uzrokovano direktnim oticanjem nakon njivske aplikacije stajnjaka i raskvašavanjem prekomerne doze nutrienata. gas. Promene u sistemu uzgoja životinja. mikrobske biomase i značajno poboljšanje njegove strukture. azot u NH4+ a nakon toga u nitrate NO3-. Emissions of H2S and CO from underground slurry storages could provoke death incidences in animal buildings.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. takođe je principska putanja NO i N2O u atmosferu. u smislu zaštite životne sredine. oticanjem minerala sa zemljišne površine. porasta korena i formiranja njegovih dlačica. nitrati u gasove N2O i/ili molekularni azot N2. Oslobađanje H2S i CO iz podzemnih skladišta tečnog stajnjaka može izazvati grupne smrtonosne incidente u animalnim objektima. curenjem tečne faze skladištenog stajnjaka bez prisustva adekvatne hidroizolatorske podloge. Nitrogen and phosphorous are two nutrients of the fundamental importance in agriculture. sumpor u sulfate SO42-. ecology. Teški metali ovde su definisani kao elementi grupa I i II alkalnih metala. Stoga. organske kiseline u alkohole. Isti elementi plus Se. All these gases are emitted into the surrounding. The air in livestock buildings contains over hundred gas compounds. Ni i vanadijum. združena sa anoksidnim uslovima u zemljištu. koja imaju najveći potencijal zagađenju ovih pojavnih oblika vode. soil. mikrobskim agensima i prašinom u sistemu ishrane. Trg Dositeja Obradovića 8. H2S i mercaptans). Ključne reči: stajnjak. kiseonička sposobnost može biti redukovana ispod repernog nivoa. Dakle. Methane and CO2 emissions are important in relation to global warming. Treće. S’ druge strane. Upotreba organskih otpada generalno povećava hranidbeni kapacitet zemljišta.862:504. Zn. enzimske aktivnosti. dr Vlado POTKONJAK Poljoprivredni fakultet. povećavajući zapreminu anaerobnih zona. poboljšava njegov respiracioni režim. primenom većih doza tečnog stajnjaka u zemljištu raste njegova respiraciona stopa iznad vrednosti zasićenja. ugljenik je konvertovan u metan. koncentracije organskog C. zagađenje vazduha može biti uzrokovano unutar uzgojnog objekata i tokom aplikacije na zemljištu putem neprijatnih mirisa i gasova stvorenih dekompozicijom stajnjaka. mogu biti formirani anaerobnim skladištenjem stajnjaka.yu REZIME Zagađenje vode od stočarskog stajnjaka često je izazvano raskvašavanjem. dok razvojem intenzivne poljoprivrede identifikuju se i redukuju njegovi negativni uticaji na životnu sredinu i globalne efekte staklene bašte. pollution. Inače. rezultirale su produkcijom tečnog i čvrstog stajnjaka. Nastavljena kontinualna aplikacija rezultira akumulacijom organskih materija i njihovim zapušenjem zemljišnih pora. a mnogi od njih su toksični za same biljke i atmosferu. Reprezenti Fe. water. 1987). Metan i CO2 emisije značajne su u vezi sa efektom globalnog zagrevanja. to su mirisne supstance i amonijak. dodavanje organske materije esencijalno je za održavanje i poboljšanje plodnosti zemljišta. a sulfati redukovani na H2S. stvaranjem njihovog debalansa kao uzroka slabih proizvodnih potencijala izložene biljne vrste. Redukcija respiracije korenovog sistema. nutrienti animalnog stajnjaka mogu oticati u površinsku ili zemljišnu vodu. Novi Sad. Cu. U regularno nakvašenim zemljištima. gas. gustinu naseljenosti faune. Key words: manure. Vazduh u stočarskim objektima sadrži iznad sto gasnih jedinjenja izduvanih u neposredno okruženje. U tom smislu hazardi su grupisani u tri pravca. Mn. Excess nutrients of animal manure can run off into surface or soil waters. ekologija. Direktno u vezi sa produkcijom CO2. Većina ovih produkata ne može biti asimilovana od biljaka. minerals running off from the soil surface. Međutim. Denitrifikacija.ac. Ova fizička degradacija zemljišta može ozbiljno redukovati stopu infiltracije vode i difuziju kiseonika. pokazala su signifikantno poboljšanje fertilizacionog potencijala zemljišta. zagađenje zemljišta uzrokovano primenom ekstremno visokih stopa stajskih nutrienata. p. uglavnom za goveda i svinje. gasovi neprijatnih mirisa (indoles. esencijalni su za biljke. especially ammonia and those with unpleasant odour. 12 godina unazad. Azot i fosfor su dva nutrienta od bazne poljoprivredne važnosti. totala N i P (Bernal et al. U prošlosti je njegov uticaj na kvalitet zemljišta ocenjivan isključivo sa aspekta proizvodnih potencijala useva. čime velika masa zemljišta metabolizira produkujući jedinjenja isparljivih kiselina. Kao prvo. slurry seepage in deep layers or by the direct discharge into water flows. U aerobnim uslovima ugljenik se pretvara u CO2. izazivajući mineralizaciju nutrienata. SUMMARY Water pollution from livestock production is usually caused by leaching. zemljište. njegovim ispiranjem u dublje slojeve ili direktnim izbacivanjem u vodene tokove. On pomaže stabilizaciji zemljišne mase sprečavajući njenu eroziju. zagađenje..

Koncentracije vazdušno desantnih vodu. kao nužan proizvod uzgojnih Fig. Veći deo prašine napušta bašte”. Njena visoka koncentracija može izazvano raskvašavanjem. Oba nutrienta mogu biti usvojena porastom useva. ammonia mirisi.su za životinje.). u većoj meri pokazuje tendeciju njihove reciklaže u govedarskom farming sistemu. objekat putem ventilacionog sistema. 1. pored industrijskih i gradskih otpada. posebno urinu. zaštita životne sredine. Ipak. aktivnosti.… mogućih susedskih sporova. Potential soil. ispiranjem u njegove dublje slojeve. Visoka iz sveže deponovanih ili skladištedih fekalija i mokraće. Ni. Potencijalno zagađenje zemljišta. CO2 i H2O. water and air pollution that can result procesa životinjskih vrsta. pri uzgoju 1000 tovnih svinja i prosečnoj ventilacionoj stopi 200 Poljoprivreda doprinosi zagađenju okruženja na mnogo m3/UGh tokom cele godine. Cu. nisu poznati na opasnost grupno smrtnih incidenata.materijala. Metan i CO2 emisije organska jedinjenja i 2. Vazduh u stočarskim objektima sadrži iznad sto gasnih alkoholi. amini i dr. Postoji oskudna evidencija o zdravstvenim i ekološkim ući u površinsku vodu kroz oticanje ili biti imobilizirani u rizicima prisutnih mirisa u procesu uzgoja posmatrane zemljište/objedinjenje organske materije. Obzirom na prirodu preopterećenje nutientima nitrate leaching nutrient overload pokretljivosti. biti podeljena u dve faze: 1.0 kg/ha Zn i 0. Gasovi koncentracija teških metala. fenoli. Kroz lanac ishrane. stočarskim otpadima (organski masne kiseline. voda i zemlja” raskvašavanje nitrata veoma je visok. ekstreta. zakonske regulative zemalja u Akumulacija teških metala okruženju vazduh stavljaju na prvo mesto Metal accumulation Cu. podložni ozone depletion global warming absorpciji teških metala preko crevnog sistema. konkurentnost stočarskih proizvoda po kvantitetu i Sl. Preživari mogu biti pod ekstremnim rizikom u poređenju sa svinjama trošenje ozona globalno zagrevanje (koje izlučuju 80-95% Cu i Zn). rezultat su anaerobnih jedinjenja izduvanih u neposredno okruženje (Hartung i Philips. Goveđi dekompozicijom azota sadržanog u organskim jedinjenjima stajnjak preliven aproksimativno sa 1. mercaptani. oblika vode. kao arsen. Pb. olovo i živa. prihvatljiv odnos input/output proizvodnog ciklusa.prosledno razlaganje organskih značajne su za efekat globalnog zagrevanja. Naveći deo gasova nastaje polju fiziološke funkcije i smatraju se biološki štetnim. 1999). stajnjaci su najvećim delom “pod drainage Run-off etiketom” opasnih otpada. U objektu za uzgoj om (do 2. Fe. Pored genetskih potencijala i kvalitetne ishrane. animalnog stajnjaka mogu oticati u površinsku ili zemljišnu izazivajući infekcije. Od ovih gasova. Glavna organska jedinjenja mirisa prisutnih u raspolaže bilo kakvom formom gasnog gubitka. Za razliku tome. stajnjak i ostale vrste otpada from agricultural activity related to livestock production (Buretiketiraju se kao energetski i prihranjivački resursi. 1997) akcentira na usavršavanju tehnologija dorade i eliminaciji gasnih Prašina u objektima za uzgoj životinja potiče od hrane. Metan je produkovan anaerobnom godišnjeg opterećenja teškim metalima iz zbirnih stajnjaka. 1. sl. su generisani raspadom organskih komponenti pod uticajem Mn. a samo manji stepen iz stajnjaka skladištenog u biljne vrste. jer u njemu mogu akumulisati životinje. Zagađenje vode od životinjskih stajnjaka često je 500 kg (Hartung. Sa česticama prašine mikroorganizmi mogu biti izbacivanjem u vodene tokove. Predpostavljajući prosečnu REZULTATI I DISKUSIJA koncentraciju prašine u izduvnom vazduhu od 2 mg/m3. emisije iz zemljišta emissions from soil zakišeljavanje acidification PTEP 12(2008) 1-2 23 . fosfor nije raskvasiv niti jedinica. posebno celuloznih komponenti. uglavnom sastavljene od CO iz podzemnih skladišta tečnog stajnjaka. Degradacija organske materije u stajnjacima može 1994). na nivou redukovane stočarske drenaža oticanje proizvodne. minimiziranje mirisnih smetnji postalo je biti raskvašen u zemljišnoj vodi ili izgubljen kao gasno glavni faktor dizajna i operativnosti modernih stočarskih jedinjenje u atmosferu. kao komponente amino kiselina u Istraživanja u Engleskoj (Chambers et al. u smislu zaštite neposrednog okruženja. Azot iz stajnjaka može životinjske vrste. Hg.2 kg/ha) na poljoprivrednom zemljištu. komponenti.razlaganje organske materije u to su mirisne supstance i amonijak. Co. odours U domaćim uslovima. 1999). potencijalna je CH4. Neiskorišćeni od useva. 1997) iskustava zemalja Evropske Unije. ili direktnim mehanizama. oticanjem minerala sa zemljišne iritirati sluzne opne i preopterećenje plućno prećišćavajućih površine. Cr. koji imaju najveći potencijal zagađenja ovih pojavnih objektima. Oslobađanje H2S i jedinjenja na slabije mirise i produkte. Na osnovu proizvodnju (Burton.3 kg/ha Cu. aldehidi. Ugljen-dioksid produkovan je iz vazduha izdahnutog negativno uticajne mikroorganizme. dekompozicijom kiselina formiranim acidifikacijom organskih indicirala su maksimalno opterećenje Zn-om (do 3. Sn i Zn. Istaknuti izvori emisije su životinjska hrana i same prihranjivanju zemljišta. nutrienti transportovani u respiratorni sistem čoveka i životinja. u velikoj meri amonijak je produkovan bakterijskom i enzimskom korespondirajuće sa glavnim svinjarskim područjima. Ostali. vode i vazduha koje kvalitetu. više zemljišne organizme i od životinja. patogeni. jedna su od najozbiljnijih pretnji bakterija. Stepen zagađenja tri bazna životna faktora “vazduh. u pogledu izmetu/mešavina urina. Značajne količine ovakvih gasova prisutne su kod preživara. kao ozbiljnih izvora nepoželjnog efekta “staklene prostirnog materijala i od njih samih. uključujući Cd. dekompozicije sumpora. Mo. zagađenje zemljišta teškim objektu.3 kg/ha) i Cu. a kao konsekvenca mogu akumulirati depozicija potencijalne toksičke količine Cu-a u jetri. može rezultirati iz poljoprivrednih aktivnosti vezano za stočnu bazni su faktori za razvoj domaćeg stočarstva. Zn. Sumpor-vodonik je proizvod anaerobne bakterijske metalima može indirektno uticati na životinje i ljude. njena ukupna emisija bila bi oko načina. Pri tome se ton. Azot i fosfor su nutrienti od bazne poljoprivredne mikroorganizama posebno su visoke u svinjarskim i živinarskim važnosti. Organske masne kiseline su najvažnija grupa. patogens deposition MATERIJAL amonijak. 1.

On uključuje mešanje sanitarnih aditiva u stajnjaku (formaldehida i natrijum hidroksida) i osiguravanje kontaktnog vremena oko četiri dana. Mane toplotnih tretmana: ▪ povećane emisije mirisa i amonijaka. UV je pogodna samo za dekontaminaciju pri visokom intenzitetu radijacije. ▪ mehaničko podsticanje-iritacija. tehnika radijacije može biti adaptirana za njihov tretman. ▪ pogodan za širok rang patogena. UV radijacija Generalno. Rang kompostnih sistema evaluirao je u pravcu različitih tipova supstrata i okolnosti tretmana. (1983)). pogodni samo za kontrolu patogena bez ekološkog benefita.kompostni reaktori. Ovo se široko koristi u industriji konzumne i preradi otpadne vode. Toplotni tretman stajnjaka ima široku aplikaciju za različite vrste mikroorganizama. 1998). Efikasnija aeracija može biti ostvarena prolazom Radijacija Kako su patogeni združeni sa stočnim stajnjacima. ▪ prinudna aeracija i ▪ aeracija u posudnom sistemu . Hartemann et al. Bakterija poseduje ćelijske mehanizme za obnavljanje fizičkih promena pri izlaganju svetlosti izvesnih talasnih dužina. niske cene koštanja i minimalnog pogonskog inputa. Kreč može biti korišćen u formi zagašenog i nezagašenog. 1985). Mane tretiranja hemikalijama ▪ u nekim slučajevima zahtevana je velika količina hemikalije. Magnetizam Ovo je nedovoljno istražena tehnologija. ▪ visoki energetski troškovi. Tretmani eliminacije ofanzivnih mirisa Hemijski tretman je široko korišćen metod dekontaminacije objekata i stajnjaka na mestu izbijanja evidentiranih bolesti i mirisa. Temperatura i sadržaj suve materije nisu odstupale između netretiranih i kontrolisanih stajnjaka. ▪ visok nivo poverenja za inaktivaciju patogena. ▪ laka operativnost na farmskom odredištu i ▪ neke hemikalije. kao parcijalan ili združen metod. Zajedno sa visokom pH. nisu se razlikovale (Leinonen et al. Praktično. potvrđeno je da su virusi generalno više otporni na ozonizaciju od bakterija kao što je E. feces i urin pomešani sa adekvatnom količinom prostirke i ▪ čvrste frakcije odstranjene iz tečnih stajnjaka separacijom. Zajednički izvor upotrebljen za jonizujuću gama radijaciju je Cobalt 60 60 Co. Ozonizacija Ozon je troatomski molekul kiseonika-O3. Malo je objavljenih radova u cilju njene verifikacije. osim u varijanti povratne toplote i ▪ potreba snabdevanja farmskog odredišta sa gorivom. čime se povećava zapremina otpada. razmena gasa za obezbeđenje aerobnih uslova u njenom centru nije zagarantovana. su zemljišni poboljšivači. razlikuju se četiri tipa kompostnih sistema: ▪ pasivna aeracija. Usled porasta javne zabrinutosti agencije za zaštitu životne sredine traže načine pojednostavljenja i standardizovanja merenja mirisa. Od strane više autora (Farooq and Akhlaque. 1983. Mala aktivnost uočena je ispod 10° C. ▪ ▪ ▪ ▪ visoko kapitalno ulaganje. Prednosti toplotnog tretmana: ▪ relativno jednostavan metod. principielno atraktivna zbog jednostavnog razvoja. virusi su mnogo otporniji na UV zračenje od bakterija (Harris et al. jer mikroorganizmi mogu biti efikasno uništeni ozonom sa ekonomski umerenim dozama. čime rezultantni ozon mehurasto struji kroz otpadnu vodu radi njene dezinfekcije. ▪ složena oprema sa specijalizovanim operaterima. Jedinjenja sa sadržajem sumpora proizvodi su degradacije amino kiselina i mikrobske redukcije sulfata prisutnih u urinu. (1995) istraživali su inaktivaciju virusa pri upotrebi formaldehida. Prednosti tretiranja stajnjaka hemikalijama: ▪ mnogo alkalnih hemikalija izlazi u susret zahtevima za inaktivaciju patogena. Prema Rynk-u (1992). tj. ▪ farmski stajnjak. a optimalna se pojavila pri temperaturi iznad 20° C. Nakon ovakvih tretmana radijacijski obrađen materijal ne postaje radioaktivan. tečni stajnjaci su neopravdan materijal na polju primene tehnologije UV zračenja. virusi-suprotno bakterijama. Međutim. Kompostiranje Kompostni sistemi primenjivi su na: ▪ životinjski stajnjak bez prostirnog materijala. nitratni sadržaj manji. Za sve sisteme kompostiranja razmena gasova i snabdevanje kiseonikom kritični su parametri procesa. 1984). coli. kao kreč. Laboratorijska istraživanja upoređuju efekte magnetizma uz precizan monitoring. Ako je gomila oslonjena na pasivnu aeraciju veoma velika. Mane tretmana radijacije: 24 PTEP 12(2008) 1-2 . Zakrečavanje živim krečom podseća na proces prolongirane pasterizacije u uslovima povišene temperature mešavine. Dakle. On je veoma reaktivan. Upotreba elektronskog snopa ili X-zračne radijacije predpostavlja velik trošak. upotrebom elektronskih noseva. Prednosti tretmana radijacije: ▪ jednostavan koncept i veoma efektivan za izvesne patogene vrste. ▪ zahteva kratko vreme izlaganja i ▪ nivoi doza lako varirajući u saglasnosti sa rizikom i tipom stajnjaka. ▪ dekontaminacioni efekat. ▪ zdravstveni i bezbedonosni rizici za osoblje i životinje. nisu u stanju da fotoreaguju po oštećenju nukleinske kiseline pod dejstvom UV zraka. zakrečavanje ima uticaj na sposobnost preživljavanja patogena tretiranog miksa. Ovi sistemi kategorizuju se na osnovu rang skale od niskih do visokih nivoa tehničke sofistikacije. ▪ serijski protoci pogodni su za širok opseg otpada i ▪ imaju ograničen ekološki uticaj u poređenju sa hemijskim tretmanima. npr. U tretiranom stajnjaku njegov površinski sloj bio je neznatno ređi. Radijacija zavisi od intenziteta izvora i vremena na koje je materijal izložen. dok ostale forme od ukupno 99% azota. ▪ velike emisije mirisa i amonijaka i ▪ toksični efekti na okruženje.uopšteno smatrana postojnim indikatorom ofanzivnosti mirisa iz stajnjaka (Williams. ozbiljna ugroženost zdravlja u neposrednom okruženju i virusi teže ka priličnoj rezistentnosti. a u nekim slučajevima zahtevaju 34 puta veće doze (Chang et al. 1987). 1995). U oba slučaja nužno je intenzivno mešanje. pri kontaktu može znatno lakše oksidirati organsku materiju u odnosu na O2. Haas et al. On se proizvodi električnim pražnjenjem kroz kiseonik. mnogo veći efekat radijacije verovatniji je u relativno čistijim otpadnim tečnostima. (Haas et al.

Volatilne čvrste faze korišćene su kao bazna promenljiva za predviđanje CH4 i N2O emisija tokom digestije. vlažnošću zemljišta i korišćenim metodom aplikacije. i ▪ predvideti optimalno vreme za kompletiranje kompostiranja. ZAKLJUČAK Dostupan je širok rang tehnika za manipulaciju stajnjakom i eliminaciju kompleksa problema njegove finalne upotrebe uz adekvatne benefite: aeracija (neprijatni mirisi. odour filter pile of screened compost Mana sistema je zahtev namenskog prostora i nužne energetske instalacije u cilju aeracije gomile. Redukcija efekta staklene bašte Atmosferska koncentracija CH4 i N2O povećava se godišnjim stopama od 0. štiteći gomilu od kiše i konvektivnog hlađenja vetrom. Usled odstranjivanja organske materije. dok N2O uglavnom potiče iz obrta fertilajzera i stajnjaka na obradivim zemljištima zajedno sa dekompozicijom ostataka useva. Ovo obuhvata toplotne tretmane. Mikrobiološka ispitivanja verifikovala su sanitarni efekat kompostiranja i pokazala značajnu redukciju mikroorganizama (Käck. ▪ redukcija emisija gasova staklene bašte tokom skladištenja i aplikacije stajnjaka na zemljištu i ▪ tretman drugih organskih otpada. koja se razvija zajedno sa tokom procesa.porozna baza. jer dostupni N može biti inkorporiran u mikrobskoj masi. Emisije metana iz kanala unutar životinjskih objekata i skladišta povezane su sa temperaturom isparljive čvrste faze. 5. 2. tako da produkovan CH4 zamenjuje ugalj u produkciji energije. za proizvodnju biogasa. tada izduvni gasovi mogu biti propušteni kroz biofilter za kontrolu neprijatnih mirisa. Composting by using forced ventilation (Rynk. ▪ redukcija ofanzivnih mirisa. Dodavanje zrelog komposta značajno povećava proizvedenu količinu N2O.pokrivni sloj od finišnog komposta.duvaljka. Ako sistem funkcioniše pod negativnim pritiskom vazduha-usisavanje. Dobro izmiksovana statična gomila optimalno je aerisana preko vazdušno-cevnog sistema uz pomoć radijalnog ventilatora. prečišćavanje zemljištem. 1 1 2 4 5 3 6 7 1 grupa koje određuje performanse procesa. 1992) Fig. snižavanje mirisa. posudni kompostni sistemi mogu biti više podesni u zoni lokalnih naselja. 2. Kao praktični u farmskoj primeni. 1992) 1. Ako je sistem pod nadpritiskom. Sl. skladištenja i poljske aplikacije netretiranog i digestovanog stajnjaka. 2. separacija (npr. Sommer et al. Upotrebljeni kao aditiv za redukciju gubitka amonijaka. Aeracija i anaerobni tretmani Aeracija i anaerobni tretman su biološke metode za tretiranje tečnog stajnjaka. ▪ obezbediti povoljnu strukturu radi slobodnog kretanje vazduha. za lakšu manipulaciju. Aeracione stope manje od 40 l/min/t supstrata. ublažavanje koncentracije gasova staklene bašte približno je 4%. ponekad sa rangom prodajnih koproizvoda. anaerobna digestija tečnog stajnjaka i organskog otpada može redukovati emisiju obe gasne komponente. 6. suction. perforated pipe.3 i 1% respektivno. a oslanjaju se na porast specifičnih mikrobskih LITERATURA PTEP 12(2008) 1-2 25 . ▪ redukcija patogena. tada polupropusni pokrivač podstiče redukciju emisije neprijatnih mirisa. 7hrpasti filter od filternog komposta. ▪ poboljšanje fertilizacione vrednosti stajnjaka.vazduha kroz vertikalne i horizontalne distribucione kanale. Postoji rang novih procesa koji mogu doprineti efektivnosti tretmana u budućnosti. (2001) razvili su model za ocenu totalne redukcije emisije gasova staklene bašte produkovane digestijom stajnjaka i organskog otpada u biogas postrojenjima. Pri većem učešću ugljenika gubici amonijaka opadaju. nudeći kompletnu doradu stajnjaka. za formiranje fertilizacionih proizvoda). pri neznatnim anaerobnim uslovima. redukcija u organskom tovaru). Fermentacija stajnjaka u biogasnim digestorima signifikantno će redukovati nivo isparljivih čvrstih faza. Kao zatvoreni reaktori. 1996). poljoprivreda je procenjena kao izvor polovine CH4 emisija. upotrebu hemijskih aditiva i membranskih procesa. zeoliti pokazuju interesantne osobine usled njihovog katjon razmenjivačkog kapaciteta i primetne selektivnosti amonijačnog jona. od ovih procesa se očekuje: ▪ proizvodnja biogasa. sl. Danas postoje brojna pilot i demonstraciona postrojenja.usisavanje. a više od polovine N2O emisija. 1997). redukciju u organskom tovaru) i kompostiranje (npr. Kompostiranje upotrebom prinudne ventilacije (Rynk. U slučaju digestije ukupne količine stajnjaka i biljnih otpada.perforirana cev. cover layer of finished compost. Unutar Evrpske Unije. zagađenje vode i snižavanje zagađenja vazduha).blower. dok su N2O emisije iz poljski apliciranog stajnjaka povezane sa azotnim inputom. 3. potencijalno ostvarljiva redukcija gasova staklene bašte treba da je 3%. Generalno. porous base. anaerobna digestija i „laguniranje“ (npr. Glavni izvori CH4 su digestija i skladišta stajnjaka. Predpostavljajući da su sav stajnjak i organski otpad digestovani. Budućnost ovakvih sistema zavisiće uveliko od njihove tržišne vrednosti i globalne svesti za ovakvim visoko-stepenim tretmanom. obzirom na mogućnost realizacije visokog nivoa kontrole neprijatnih mirisa. wellmixed raw material. Emisija metana i azotnog oksida može biti kontrolisana adekvatnom aeracionom stopom (Osada et al. prezentuju visok rizik emisije CH4 i N2O. Za uspešno pasivno kompostiranje važno je: ▪ propisno izmešati hranidbeni materijali sa odnosom C:N 30:1. 4. Emisija amonijaka zavisi i od odnosa C:N supstrata. ▪ razgradnja organske mase. neki tretmanski sistemi ostaju za dokazivanje po efektivnosti i dovoljno niskoj ceni. 2.dobro mešan sirov materijal.

M. Ultraviolet inactivation of selected bacteria and viruses with photoreactivation of the bacteria. Primljeno: 15. NY 14853-5701. Control of gaseous emissions from livestock buildings and manure stores..) DIAS Report on Animal Husbandry. Phillips.. Vinkeloord. Heavy metals loading from animal manures to agricultural land in England and Wales. A. Bedford. Dumais. Richard. Proceedings of the Int.. H. Heinonen-Tanski. J..3.. 309-318. Voermans. ISBN 0-9531282-0-2. 475-483.. S.. 1998. M. P. G.. T. J. Influencia de los purines de cerdo sobre la fertilidad de suelos calizos. Moller. Appl.. C. 17. B. R. Microb. 26-29 May 1998. Strauch. UK. 152 Riley-Robb Hall. Tec. 15. Rennes (F). [7] Hartung. V. Rinne.. R. M. N2O. CH4 and NH3 emissions from composting of swine waste. Joret. Agricultural Wastes 10. On-farm Composting Handbook. Petersen. J. Off. [13] Osada. S. [12] Leinonen. D. B.3. 1996 Ammoniakemissionen bei der Kompostierung separierter Feststoffe aus Flüssigmist in belüfteten Rottereaktoren. M. H. G. 373-380. J. H. J. Curtis. [10] Harris. 1999.. B. Proc. Ahl. [6] Haas. C. 14 (1995) 2. Prihvaćeno: 21. A. Technol. Env.. and Maudet. G. Yonaga. Foliguet. M. D. [14] Rynk. 1984. G. 173-179.. Epiz. Lax A. N. 49 (1985) 6. R. R. Int. A. Sci. In Martinez. Rev. 1999. 65-72. Forschungsbericht Agrartechnik im VDI (VDIMEG) 285. [15] Sommer. Virological study of drinking and wastewater desinfection by ozonation... Y. 15-36.2008. Akhlaque. K. D.. Ithaca. Soloman D. Acta Agriculturae Scandinavica. 687-692. V. Dorfman. [2] Burton. p. Sorensen. p.. [3] Chambers. J. S... [8] Hartung. S. 1983 Comparative response of mixed cultures of bacteria and virus to ozonation. F. 1997. UV inactivation of pathogenic and indicator microorganisms. 145-154. Monteny. Netherlands. In Proceedings of the International Congress ‘Regulation of Animal Production in Europe’. 1992. Ossoff. J. S. eds J. G. USA. 26 PTEP 12(2008) 1-2 .[1] Bernal. Lobe. P... 8th International Conference on the FAO ESCORENA Network on Recycling of Agricultural. H. R. 2001. 1316-1365. Water Res. Cooperative Extension. Block... Roing. L. F. (eds). Qualls.2008. R. [5] Farooq. M. D. J. Manure Management: Treatment Strategies for Sustainable Agriculture. C. K. Northeast Regional Agricultural Engineering Service.. Airborne emissions from animal production and its impact on environment and man. 1997. 1983. Inactivation of viruses in liquid manure. Silsoe Research Institute.A. Symposium on Ammonia and Odour Control from Animal Production Facilites. 1987. 1994.. Adams. [11] Käck. P. Reduktion ofdrivhusgasemission fra gylle og organisk affald ved biogasbehandling (Reduction of emission of greenhouse gases from slurry and organic waste during biogas treatment.. 435-476. Kuroda. Agricoltura Mediterranea 117. 809-812. [9] Hartemann. (Ammonia emissions during composting of separated solids from liquid manure in aerated composting reactors) Dissertation Universität Hohnenheim. Johnson. D. S. H.. O. J. C.M. C. Böhm. Germany. Municipal and Industrial Residues in Agriculture (RAMIRAN 98).. [16] Williams. D. Rosmalen. C. 21 (1987) 6. H.Soil § Plant Science 48 (1998) 2. Water Sci. 24-42. [4] Chang. M. Nitrogen economy of cattle slurry aeration and spreading on to grassland. p.. Nicholson. Journal of Agricultural Engineering Research 57. M. J. Water Ras. Section B . Indicators of piggery slurry odour offensiveness. p.

u neizmenjenom stanju. 1993. vrste i oblika ambalaže. 21000 Novi Sad. 1987. UVOD Životne namirnice predstavljaju prirodnu kombinaciju materija kao što su voda. održivost prehrambenih proizvoda. Da bi se nutritivna vrednost i kvalitetna svojstva prehrambenih proizvoda što duže zadržali.798:664 Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper PAKOVANJE I ODRŽIVOST PREHRAMBENIH PROIZVODA PACKAGING AND DURABILITY OF FOODSTUFFS Dr Jasna GVOZDENOVIĆ. 1991). their combinations. Što se tiče nepropustljivosti ambalažnog materijala. Kod zahteva produžene održivosti i visokoosetljivih proizvoda postoji potreba hermetizacije sistema kao što je pakovanje u razne vrste posudica. ugljeni hidrati. that is. potrebno je odabrati adekvatnu i funkcionalnu ambalažu. 2001. trajnost visoko vrednih prehrambenih proizvoda. molekula vlage i molekula kiseonika. postojanosti vitamina.kutija.27 . 2007). 1996. Pri tome. Tehnološki kvalitetno proizvedenu i fiziološki vrednu hranu treba sačuvati za duži period. U zavisnosti od kvaliteta upakovanog sadržaja. Tadić. mineralne materije. U radu su dati rezultati analize kvaliteta ambalažnog materijala. Gvozdenović. 1982. Sa unutrašnje strane (prema proizvodu) se uglavnom nalazi polietilen niske gustine zbog mogućnosti termozavarivanja. značajnu ulogu ima i pravilno odabrana i upotrebljena ambalaža. u zavisnosti od kombinacija materijala. vitamini. štiti sadržaj od mehaničkih uticaja i sprečava delovanje svetlosti. i dr. Prilikom takvog spajanja.. 1995. the durability of the product. ambalaža. In dependence on quality of the packed content. azota i ugljendioksida i na taj način pruža optimalnu zaštitu i dugotrajnu održivost upakovanog sadržaja (Gvozdenović. troslojni i višeslojni. Ona je nosilac zaštite od uticaja spoljašnje sredine. specifičnosti primene ambalaže kao i raznovrsnost oblika i dizajna upotrebljene ambalaže.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. 1981. Curaković. bojene i druge materije koje treba zaštititi od različitih spoljnih i unutrašnjih uticaja. Gvozdenović i dr. 1984. types and shapes of containers. as well as. 2007.30 UDK: 621. Curaković i dr. njihovih kombinacija. odnosno dužine održivosti proizvoda. Adequate and functional containers have to be chosen in order to keep nutritive values and quality properties of foodstuffs as long as possible. odnosno dužine održivosti proizvoda. spajanjem se sabiraju pojedinačne dobre karakteristike svakog materijala. Prema broju slojeva ambalažni materijali mogu biti dvoslojni. U zavisnosti od kvaliteta upakovanog sadržaja. bul. manufactured by different technological processes. potreba. ili sa što manje promena. packing processes. 2006. postoji široka paleta ambalažnih materijala. 1987. particularities of their application. (Varsanyi. Gvozdenović i dr. masti. načina formiranja i hermetizacije ambalaže za pakovanje osetljivih proizvoda koji za dužu održivost zahtevaju pakovanje u vakuumu ili inertnoj atmosferi. Heis. zavisi od zaštitnih karakteristika kombinacija ambalažnog materijala. a diversity in their shapes and designs. there is a wide scope of container materials. At the same time. male propustljivosti za vodenu paru i potpune zdravstvene ispravnosti. Curaković. kontrolisanu propustljivost molekula kiseonika. by packing them into chosen containers by the optimum procedure of packing.karakteristika boje i vitamina kao i intenziviranja neenzimatskog potamnjivanja (Heis. proizveden raznim tehnološkim postupcima sačuva u odabranoj ambalaži optimalnim postupkom pakovanja. njihovih kombinacija. belančevine. Za izuzetne zahteve postoji mogućnost pakovanja u vakuumu ili kombinovanoj zaštitnoj amtosferi što omogućava. p. 1985. 2000. durability of highly valuable foodstuffs depends on protective properties of combinations of materials. Lazić i dr. i dr. SUMMARY The modern technological achievements provide keeping quality of foodstuffs. 1996. Odabrana ambalaža treba da pre svega čuva integritet upakovanog sadržaja. Hanlon. proizveden raznim tehnološkim postupcima sačuva u odabranoj ambalaži optimalnim postupkom pakovanja. 1981. po količini i kvalitetu. containers. KOMBINOVANE FOLIJE I AMBALAŽA ZA VAKUUMSKO PAKOVANJE I PAKOVANJE POD ZAŠTITNOM ATMOSFEROM Zahtevi koji se postavljaju pri pakovanju osetljivih prehrambenih proizvoda mogu da budu vrlo različiti kako u pogledu mehaničkih čvrstoće (fleksibilne kesice ili posudice). Varšanji. Cara Lazara 1 REZIME Savremena tehnološka dostignuća omogućavaju da se kvalitet hrane .U očuvanju njenog kvaliteta. potreba. Gvozdenović i dr. Pošto jedan ambalažni materijal obično ne može da zadovolji sve ove zahteve vrši se kombinacija dva ili više materijala. Savremena tehnološka dostignuća omogućavaju da se kvalitet hrane .ambalažnih jedinica u obliku kesica od kombinovanih materijala sa zaštitom od foto-oksidativnih promena. durability of foodstuffs. tako i u pogledu kvaliteta samog materijala da bi se postigli uslovi zaštite proizvoda prema oksidaciji. 1985. Curaković. Gvozdenović. boja kao i nepropustljivosti za arome. 1985). J. Ključne reči: ambalažni materijali. This paper presents the results of the analysis of material quality of containers. requirements. procesi pakovanja. 1-2. Za spoljašnji sloj se bira materijal kao što je papir. 2000. Gvozdenović. M. 1980. Curaković i dr. postoji široka paleta ambalažnih materijala. 1980. 2000). sve do momenta upotrebe. specifičnosti primene ambalaže kao i raznovrsnost oblika i dizajna upotrebljene ambalaže (Gvozdenović. pored drugih faktora. dr Vera LAZIĆ Tehnološki fakultet. dobijaju se kombinovane folije optimalnih karakteristika. 1993. promena vlage. koji se lako PTEP 12(2008) 1-2 27 . Gvozdenović.. Varšanji. the modes of formation and airtightness of containers for packing susceptible products whose longer durability requires packaging in vacuum or inert atmosphere. 1998. Key words: containers materials.1988. 2006. i dr.

Kod vakuumskog pakovanja ili pakovanja pod zaštitnim gasovima koriste se visokobarijerni materijali gde mala propustljivost za gasove obezbedjuje održivost postignutog vakuuma ili pakovanja u zaštitnoj atmosferi (Heiss. 2007. 1995. Gvozdenović . Propustljivost gasova (CO2. i dr. 2000. Mašina za pakovanje Fig. 1980. ZATVARANJE CLOSING VAZDUH / AIR t=140 OC ETIKETIRANJE LABELLING REZANJE CUTTING ZBIRNO PAKOVANJE PACKAGING Sl. i dr. naročito na ivicama. Gvozdenović i dr.zagrejana folija oblikuje u kalupu. 1980. Kombinovanjem sa drugim materijalima koji imaju višu temperaturu omekšavanja od PE i dobre barijerne osobine za gasove i elektromagnetno zračenje (naročito UV oblast) dobijamo optimalnu zaštitu za odgovarajući proizvod.Posudice se nakon pakovanja sadržaja hermetički zatvaraju termoformiranjem. Kod izvlačenja donje folije za posudice. 1993). Folija otvrdne u kontaktu sa hladnim kalupom i zadržava svoj oblik. Gvozdenović. R. Formiranje ambalažnih jedinica Fig. Hanlon. U zavisnosti od zahteva proizvoda koji se pakuje kao karakteristični oblici ambalaže primenjuju se kesice ili posudice kod kojih se hermetizacija vrši termozavarivanje ambalažnih materijala (Heiss. 1987.70 50 . a debljina donje folije je 150 μm što znači da je uzet veliki faktor sigurnosti. 1980. Gvozdenović. bitno je da se ne ide na veće termičko izvlačenje nego što je optimum za određenu debljinu folije. Tabela 1. Lazić.50 40 . Debljine donje folije Table 1. Forming of packaging units U tabeli 1.kesice izradjene od kombinacije OPP/OPP (orijentisani polipropilen/ orijentisani polipropilen) debljine 20 µm.80 Limmit of tearing (mm) Proces formiranja i zatvaranja posudica Proces formiranja i zatvaranja posudica na mašini za pakovanje DIXIE UNION može se prikazati na slici (Sl. 2007). J. Gvozdenović i dr. 1. 2001. date su granice termičkog izvlačenja za odgovarajuće debljine donje folije. Kod formiranja oblika posudica. molekule gasova i vodene pare (Gvozdenović. nije sklon abraziji. Za izradu posudica najčešće se koriste kombinacije ambalažnih materijala za gornju foliju PA/PE(poliamid/polietilen) debljine 90 µm i donju foliju PA/PE (poliamid/polietilen) debljine 150 µm. (Heiss.Thickness of upper foil Sl. 1982. na aparatu "LYSSY GPM . 2. 1997. Da bi se omogućila njihova adekvatna primena naročito u uslovima vakuuma ili pri pakovanju u zaštitnoj atmosferi. 2). dubina izvlačenja je 25 mm. kod kojih su mogući brzi procesi promene kvaliteta kao jedan od slojeva. nepropusna na svetlost. 1981. pa se ova folija može koristiti i za veće dubine izvlačenja. Packing machine Debljine folije (μm) 110 140 160 170 200 Thickness of foil (μm) Granica izvlačenja (mm) 20 . Curaković 1993. Hanlon.1). PREGREVANJE THERMOFORMIMG FOLIJA / FOIL OBLIKOVANJE AMBALAŽE FORMING OF PACKAGING VAZDUH / AIR (P=3-5 bar). 2006. i . O2. U slučaju visokoosetljivih proizvoda. 1984).90 μm. 2002. 1993. Ako bi se termoformiranje izvršilo u dubinama većim od optimalnih došlo bi do smanjenja debljine slojeva folije.200" sa pripadaju- 28 PTEP 12(2008) 1-2 . N2.60 40 .40 30 . i dr. 2007). t=85 OC DUBOKO IZVLAČENJE DEEP DRAW THERMOFORMING FORMIRANJE FORMING PUNJENJE PROIZVODA FILING OF PRODUTS PROCES FORMIRANJA I ZATVARANJA KESICA Kombinovane folije se formiraju u ambalažne jedinice oblika kesica na pakericama i nakon punjenja sadržaja hermetički zatvaraju termozavarivanjem (sl. Lazić. 1984. Gvozdenović. ledicu imati smanjenje barijerne zaštite folije u odnosu na faktore spoljnje sredine. Posudice se uglavnom izrađuju od kombinovanih materijala visokih barijernih svojstava sposobnih na formiranje ambalažnih jedinica oblikovanjem procesom izvlačenja. 1987. 1. koristi se aluminijumska folija.grafički obrađuje.posudice -gornja folija PA/PE(poliamid/polietilen) debljine 90 µm i donja folija PA/PE(poliamid/polietilen) debljine 150 µm. Gornja folija se ne izlaže termoforminanju pa njena debljina može da bude 70 . potrebno je definisati njihova barijerna svojsta u smislu propustljivosti molekula gasova. vazduh) ispitana je metodom LYSSY-a. što bi moglo za pos- Za pakovanja na mašini DIXIE UNION. MATERIJAL I METOD Za ispitivanje barijernih svojstava ambalažnih materijala i pravilnosti hermetizacije uzeti su sledeći uzorci: . Curaković. 2.

70 Ako razmotrimo jačinu vara po pozicijama. ispitana je mikroporoznost formiranih termovarova i sile kidanja termovarova.39 29.86 32.8 5.43 4 15.74 28.78 3 29.4 5.77 34. Rezultati ispitivanja kvaliteta hermetizacije ambalažnih jedinica Da bi se konstatovalo da li je hermetizacija na liniji pakovanja kvalitetno izvedena. Gvozdenović i dr.5% rastvor Rhodamina -B u etilenglikolmonoetiletru). Heiss. prema vrsti i osetljivosti proizvoda potrebno je primeniti optimalne vrste i kombinacije ambalažnih materijala. Sile kidanja vara(N/15mm) Table 3.14 27.27 23.99 5 28. 4.6 6. Lazić i dr.0 6.0 20.54 23. 2006).05 24..5 6. Da bi se ovi zahtevi postigli.9 5.7 5. Propustljivost gasova različitih ambalažnih materijala Fig..70 21.5 5. i prazno zatvorene ambalaže tipa posudica -gornja folija PA/PE (poliamid/polietilen) debljine 90 µm i donja folija PA/PE(poliamid/polietilen) debljine 150 µm.9 5.57 22. 3.09 29.76 25.22 27.6 5. 8. što znači da su varovi dobro formirani.16 24.63 29.69 32.9 20.60 22. Gasses permeability of upper and lower foil Rezultati su u skladi sa preporučenim literaturnim vrednostima za ovu vrstu ambalaže(Varsanyi.6 6.54 24.56 26. O2 i vazduha za uobičajene kombinacije koje se koriste za formiranje kesica date su na slici 3.52 26.8 5. Tensile strength(N/15mm) Position / sample 1 2 3 4 5 1 31. mora da obezbedi adekvatnu zaštitu nutritivnih vrednosti sadžaja i kvalitetnu održivost proizvoda.03 20.61 29. Tabela 2.8 6. vidimo da su varovi najslabiji na pozicijama 2. Ni kod jednog uzorka nije došlo do prodora penetracionog sredstva kroz var.2 6. 1998. 2007.0 5.4 5.43 29.Gvozdenović i dr. Gasses permeability of different packaging materials Rezultati su u skladi sa preporučenim literaturnim vrednostima za ovu vrstu ambalaže(Varsanyi.Sile kidanja vara (N/15mm) Table 2. 120 Propustljivost gasova Gases permeability (ml/m2/24 h) 100 80 60 40 20 0 CO2 O2 N2 Vazduh Gasovi Gases Gornja folija Donja folija X Tabela 3.51 25. 3500 Propustljivost gasova .45 30.0 15.3 REZULTATI I DISKUSIJA Rezultati ispitivanja propustljivosti odabranih kombinacija ambalažnih materijala Rezultati barijernih svojstava folija .2 6. i dr. 1980.8 5. 1985.8 18.0 4.34 34.8 5. 2006.41 29.1 5.3396A). Rezultati ispitivanja sile kidanja termovarova kod uzoraka posudica dati su u tabeli 3. 4. N2.9 16.47 24. Heiss. ZAKLJUČAK Ambalaža za pakovanje prehrambenih proizvoda pored zahteva dobre prezentacije upakovanog proizvoda u ambalaži. Za ispitivanje mikroporoznosti termovarova uzeti su uzorci prazno zatvorenih kesica izradjenih od kombinacije OPP/OPP (orijentisani polipropilen/ orijentisani polipropilen) debljine 20 µm.0 6. Uzeto je 3 puta po 5 uzoraka prazno zatvorenih ambalažnih jedinica od svakog tipa ambalaže. 1985.53 2 31. PTEP 12(2008) 1-2 29 .96 X 33. Propustljivost gasova gornje i donje folije Fig.37 20. Tensile strength (N/15mm) Br.86 29./No. 1 2 3 Pozicija/ Position 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 6.0 6. Rezultati ispitivanja propustljivost gasova za gornju i donju foliju dati su na slici 4. 2007.6 6. 3. 6.23 6 23.84 8 23. Rezultati ispitivanja sile kidanja termovarova kod uzoraka kesica dati su u tabeli 2.1993. dok su na pozicijama 1 i 5 (sredine kraćih strana) najjači. Pravilnost zatvaranja-hermetičnost termovarova ispitana je penetracionim sredstvom (0.8 5. oblik i tip zatvaranja ambalaže kao i najpovoljnije načine i uslove pakovanja.ćim gasnim hromatografom (GS .320) i itegratorom (HEWLETT PACKARD . 1980. Merenjem zatezne čvrstoće formiranih varova konstatovana je ujednačenost po pozicijama. 2007).8 6. s tim da su na pozicijama 9 i 10 (uzdužni var) vrednosti nešto veće.52 22. Na pozicijama 3 i 7 (sredine dužih strana) su varovi srednje jačine.0 18.76 22.0 6.6 6.6 5. Sl.58 28.0 10.24 27.52 27.25 24. što ukazuje na dobro podešavanje zatvaranja pakerice i dobar kvalitet formiranih varova kod ambalaže tipa kesica.51 23.0 20. 4.94 7 30.0 6.92 30.Gases permeability (ml/m2/24 h) 3000 2500 2000 1500 1000 500 0 CO2 O2 PE (95) OPP (20) OPPmet (20) OPP/OPP OPP/PE (20/50) OPPmet/PE (20/50) PET/OPPmet/PE (12/38/30) N2 Vazduh Gasovi Gases Sl.23 29. odnosno propustljivost gasova ambalažnih materijala na CO2.5 6. Sile kidanja vara ispitana je na aparatu INSTRON-4301. Lazić.

I: Packed food quality changes during storage. p. I: Zaštitne osobine ambalaže za pakovanje hrane. 291-301. R. Ljiljana. Vera.VI Kongres o ishrani naroda Jugoslavije. [2] Curaković. 1987. Proceedings. s. Kotor. R. Žito-Hleb. Hrana i ishrana. Jasna. Acta periodica Technologica. [13] Gvozdenović. Gvozdenović. S. Pakovanje pekarskih proizvoda korišenjem modifikovane atmosfere. London. Lazić. Vujković. Gordana. Tehnološki fakultet. pregledni rad. Springer Verlag. Savremeno pakovanje. [4] Gvozdenović. P: Packaging materials and conditions for packing of fresh meat. Vera. Jasna: Uticaj osobina semipermeabilne višeslojne ambalaže na promene kvaliteta praha maline.NAPOMENA: Rezultati istraživačkog rada su nastali zahvaljujući finansiranju Ministarstva nauke i zaštite životne sredine Republike Srbije.VI Kongres o ishrani naroda Jugoslavije. [7] Gvozdenović. Koštunići (2001). l3 . [10] Gvozdenović. Sweden. Tomović. Gvozdenović. Barselona. plasman. Vera. 20-24. Ikonić. I International Congress. 11th International Chemical Equipment Desing and Automation. LITERATURA [1] Curaković. (1980): Verpackung von Lebensmitteln. San Francisco. Ajka. Vera.2008. s.. Jasna.38 . M: The Influence of Packaging and Storage Time Colour of Dehydrated Raspberry. Lazić.2008. [8] Gvozdenović. [6] Gvozdenović. Romarić. s. projekta evidencionog broja BTN 341002 B pod nazivom" Proizvodi od sušenog voća". [18] Tadić. Jasna. I: Primena kombinovanih ambalažnih materijala za pakovanje dehidriranih proizvoda. (2007) s. Novi Sad. M. Novi Sad. marketing. M: Ambalaža i njen uticaj na održivost sušenog voća i povrća. Savremeno pakovanje 23(1982)5. Petrović. Gvozdenović. Curaković.l5. [17] Lazić.3. Tehnološki fakultet. New York. [9] Gvozdenović. Svrzić. Paper presented at Symposium on aseptic Processing and Packaging of Foods. s. M. Curaković. 29(1988) 2. V. Novi Sad.21-28. Magistarski rad. I WorldCongress of Public Healt Nutrition Society. IX Jugoslovenski Kongres o ishrani. Filipčev. s. Jasna: Handbook of package engineering. Jasna. Jasna. Academic Press. [15] Heiss. 17-21. Jasna. Nataša. Jasna. Tasić. [5] Gvozdenović. Vujković. (2006). 257-268. Vera: Ambalaža. CHISA 93’. Svrzić.1981. 1984. XI Symposium NODA. 25(1998) 1. [19] Varsanyi. Popov-Raljić..3. Vera. Gordana: Effects of packaging materials and storage time on the quality of sensitive food products. [14] Hanlon. Jovanka. Quality and Safety. [12] Gvozdenović. Vujković. Primljeno: 20. M.s.progam od značaja za nauku i tehnološki razvoj AP Vojvodine. Curaković. M.54 . Curaković.63-67.pod nazivom Tehnologija salatnih preliva i salata na bazi majoneza i projekta 114-451-005665/2.s. [3] Gvozdenović. Tehnološki fakultet. Novi Sad. M. Stoiljković.s. Vera. Berlin-Heidelberg-New York. [16] Lazić. 1993. 24(1995) 3. 306. [11] Gvozdenović.. Curaković M: Investigation of caracteristic Colour Stability of Powdered Orange Base Juice. prerada i plasman šljive i proizvoda od šljive". Prag. s. M. Influence of Protective Characteristics of Packaging Material on Packed Dried Fruits. Uvodni referat. Džinić.397. Prihvaćeno: 24. Tepić. Lazić. Proceedings. Doktorski disertacija. Vujković. Novi Sad. Bodroža-olarov. (1993). 30 PTEP 12(2008) 1-2 . Aljilji. M. Savremeno pakovanje 23(1982) 5. Gvozdenović. Jasna. M. Marija. 37(1996) 1-4. Food Technology. Acta Alimentaria. Tylosand. Jasna: Ispitivanje podobnosti kompleksnih ambalažnih materijala i ambalaže za pakovanje instant paradajza.399.249. Jasna. Lazić. Savremeno pakovanje1 (1991) s. I: Influence of semipermeability of packaging materials and packagings on the atmosfere in the packaging. I: Primena kombinovanih ambalažnih materijala za pakovanje dehidriranih proizvoda. Curaković. Vera. Zbornik izvoda radova.1985. 560. Jasna: Aseptičko pakovanje u prehrambenoj industriji. Aleksandra.s. Curaković. Jasna. Curaković. Lazić. Lazić. Jasna. Novi Sad. Tanja. s.(2007). Bojana. Food Chemistry 70 (2000). BTN 371013. Jugoslovensko savetovanje "Proizvodnja. Jasna.58-65. (Monografija). 20-24. Gvozdenović. 26-29. Jasna: Karakteristike i mogućnosti primene kombi doza za pakovanje raznih vrsta proizvoda.

tehnologije A i B obezbeđuju bolje uslove.15 m).B. oranje na srednju dubinu (0. Higher and more uniform values of penetration resistance were found in greater depths in the variant with medium deep ploughing. Deo istraživačkog programa predstavlja praćenje promena stanja zemljišta sa pedološkog i biohemijskog gledišta. Ključne reči: konzervacijske tehnologije. Za tehnologiju C sa teškom tanjiračom čija je pretkultura bio kukuruz. It was determined that soil loosening was greater at the depth of 10 cm in the variants with medium deep ploughing than in variants with reduced and minimum tillage. Slovak Republic REZIME U poljskim proizvodnim uslovima sa jarim ječmom (sorta Nitran) i ozimim ječmom (sorta Gerlach) pri različitim tehnologijama obrade (A-konvencionalna. PTEP 12(2008) 1-2 31 . reduced . B – redukovana. The overall analysis of gained results on penetration resistance indicates that soil tillage systems A and B provided better conditions for the growth and development of plants. jari ječam. ozimi ječam. p. were greater over all depths than in the same variant but with sugar beet as a preceding crop. Celovitom analizom izmerenih rezultata penetrometrijskog otpora za jari ječam utvrđeno je da za rast i razvoj biljaka. U radu su navedeni okvirni rezultati ispitivanja redukovanih i konzervacijskih tehnologija uz poštovanje osnova stalno održivog razvoja privređivanja sa stanovišta promena u zemljišnom okruženju.12 . Za veće dubine za varijante sa oranjem na srednju dubinu utvrđene su veće i ujednačenije vrednosti penetrometrijskog otpora. tanjiranje (0.2. Sadržaj humusa je bio srednji (cca 2. B-redukovana i C-minimalna) utvrđeno je da varijante sa oranjem na srednju dubinu imale su veću rastresitost zemljišta na dubi većoj od 10 cm u poređenju sa redukovanim i minimalnim tehnologijama obrade. The values of penetration resistance in the variant with minimum tillage. Zemljište je imalo visoki kapilarni uspon. Rešenje sadržaja zadatka bilo je usmereno na pitanja gajenja novih sorti ječma u sistemu zemljište – biljka okruženje u zavisnosti od konvencionalnih i redukovanih konzervacijskih načinima obrađivanja zemljišta. MATERIJAL I METOD Cilj istraživačkog projekta bilo je ispitivanje redukovane i konzervacijske tehnologije u proizvodnom sistemu ječma. 1-2.16''321'' Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper PROMENE PENETROMETRIJSKOG OTPORA ZEMLJIŠTA PRI GAJENJU JAROG I OZIMNOG JEČMA KONZERVACIJSKIM TEHNOLOGIJAMA CHANGES IN SOIL PENETRATION RESISTANCE DURING SPRING AND WINTER BARLEY GROWING BY SOIL CONSERVATION TECHNOLOGIES Dr Jozef BAJLA Slovak University of Agriculture in Nitra. Sistem načina setve nije bio predmet ispitivanja u okviru sitnoparcelnih eksperimenata.20 m). minimum .64 gcm-3. Poljoprivredne kulture menjale su se po određenom poljoprivrednom ciklusu rotacije gajenih kultura. while values determined for the system C were higher approximately by 100% at the depth from 15 to 40 cm. SUMMARY The field trials were set up with spring barley (variety Nitran) and winter barley (variety Gerlach) and different soil tillage systems (conventional . retencioni vodni kapacitet i nižu tačku venjenja. izmerene su više vrednosti penetrometrijskog otpora za sve dubine u poređenju kad je pretkultura bila šećerna repa. Merena prava specifična masa zemljišta bila je u opsegu 2. spring barley. winter barley. uz očuvanje principa dugogodišnjeg održivog razvoja privređivanja.A. Rezultati merenja penetrometrijskog otpora u toku 2007. Za rešavanje zadatka korišćene su sledeće varijante obrade zemljišta: A – konvencionalna. plitko oranje (do 0. a za tehnologiju C bile su izmerene više vrednosti za približno 100% na dubini 15 do 40 cm.C). kao i ostvarenog prinosa za izabrane sorte ječma. C – minimalna. Za eksperimente sa ozimim ječmom sorte Gerlach u toku 2006. penetration resistance.58 – 2. Results accomplished on penetration resistance in 2007 show small differences between tillage systems A and B. results gained in trials with winter barley variety Gerlach in 2006 show uniform values of penetration resistance over all observed depths and tillage systems.15 m). pH KCl se kretao oko 5.18 – 0. U okviru polifaktorijalnih ogleda postavljenih na Ekstra-metalnoj bazi FABZ SPU za različite tehnologije obrade zemljišta i različite varijante prihranjivanja. pri čemu su se višegodišnji eksperimenty pomerali po ispitivanoj površini eksperimentalne baze. biologizacijom i ekonomizacijom najbitnijih agrotehničkih mera u sadejstu sa novim visokoproduktivnim sortama. Key words: conservation technologies. Furthermore.0.1 %).Biblid: 1450-5029 (2008) 12. UVOD Ekonomski i ekološki održiva proizvodnja može da se realizuje samo uz poštovanje osnova ciljanog privređivanja na zemljištu u kombinaciji sa pravilnim gazdovanjem i čuvanjem prirodnih resursa. ukupna poroznost (Pc) u oraničnom sloju bila je 44 – 47% a u podoraničnom 42%. godine utvrđene su ujednačene vrednosti penetrometrijskog otpora za sve merene dubine i sve ispitivane tehnologije obrade. godine pokazali su male razlike između tehnologija A i B. koje je ocenjeno penetrometrijskim otporom. prate se procesi koji utiču na prinos kod novih perspektivnih sorata ječma.31-33 UDK: 633. penetrometrijski otpor. Povećanje prinosa poljoprivrednih kultura u sadašnje vreme moguće je samo racionalizacijom. Da bi bilo moguće obuhvatiti promene u širokom opsegu različitih tehnologija obrade zemljišta i prihranjivanja na zemljištu tipa černozem. with maize as a preceding crop and disc harrow as a tool.

5 2 1.7 MPa. i vlažnost zemljišta u granicama 16. pri tačno definisanim uslovima merenja. ocenjivane su sve varijante obrade. i vlažnost zemljišta u granicama od 10. godine merenja su izvedena u prvoj polovini maja. MPa 1. resistance. 1. Određivanje specifične mase prave i zapreminske i relativne vlažnosti zemljišta izvedeno je na osnovu odgovarajućih normi STN. kao i relativne vlažnosti zemljišta izvedeno je gravimetrijski. MPa 4 3. Merenja su se odvijala u periodu od marta do juna. godine i realizovano. Za veće dubine došlo je do približavanja vrednosti penetrometrijskih otpora. redukovana (plitko oranje) i minimalna (tanjiranje). U toku 2006.5 0 1 1-10 cm 11-20 cm 21-30 cm 2 Tehnolgije obrade. uz maksimalnu vrednost takođe približno 1. Za veće dubine penetrometrijski otpor za varijante B i C imao je više vrednosti i dostigao je vrednosti 1. koja je praćena u toku sve tri godine ispitivanja. Za jari ječam koji je posejan nakon šećerne repe. Mpa Penetr.2 MPa a za dibine iznad 40 cm dostizao je vrednosti čak 1.2 MPa). Merenja su izvedena u prolećnom periodu.cm-3.15 MPa za varijantu C).8 0. što je u toku 2006. U toku 2007. Mpa Penetr.98%. Približno isti rezultati dobijeni su i za jari ječam koji je zasejan nakon kukuruza. godine.82 g. nakon preduseva šećerna repa i kukuruz. 52 gcm-3. a za veće dubine se povećao na vrednost 0. Tillage tehnologies 3 Nitran. dok za dubine iznad 40 cm dostizao je vrednosti iznad 1.6 0. u površinskom sloju zemljišta izmerena razlika od 100% u korist varijante A (maksimalne vrednosti 1. Measurements results – spring barley Nitran U toku 2006. za koji tehnologija A je imala izrazito niže vrednosti penetrometrijskog otpora u površinskom sloju do 5 cm. U toku 2005. Nitran. Najveća razlika je registrovana između tehnologija A i C. Rezultati merenja – jari ječam Nitran Fig. Takođe je izvedeno nekoliko merenja za sorte Xanadu i Ledi. a redukovana masa od 1. Na dubini do 10 cm izmerene su maksimalne vrednosti penetrometrijskog otpora zemljišta.12 do 1. U toku ispitivanja posebna pažnja je posvećena da se izbegnu periodi kada nije bilo moguće zabosti penetrometar u zemljište.1 do 1.10 – 0. za varijantu B samo 2 MPa a za varijantu C vrednost od 2. Tillage technologies 3 11-20 cm 21-30 cm REZULTATI I DISKUSIJA Prilikom posmatranja uticaja tehnologije obrade zemljišta posmatrane su tri varijante obrade zemljišta: konvencionalna (oranje na srednju dubinu). resistance. Za varijantu sa pretkulturom šećerna repa. Nitran.15 m za određivanje specifične mase prave i zapreminske i relativne vlažnosti zemljišta. merenja su izvedena pri višim vrednostima relativne vlažnosti zemljišta što je imalo uticaja i na izmerene vrednosti penetrometrijskog otpora zemljišta.5 0 1 2 Tehnologije obrade. a redukovana masa od 1. s obzirom na dug sušni period nakon setve. godine merenja su izvedena dosta brzo nakon setve u veoma sličnim zemljišno-vodnim uslovima kao u toku 2006. a za veće dubine registrovane su više vrednosti penetrometrijskog otpora. koja je praćena u 2006. tako da je u toku narednog perioda posmatrana samo sotra Nitran.2%. resistance. i 2007. 2007 Penetrometrijski otpor. Za određivanje rezultata korišćenja je destriktivna statistika i grafička interpretacija zavisnosti penetrometrijskog otpora od dubine sonde.5 3 2. Prilikom merenja u usevu jarog ječma nakon kukuruza bile su za tehnologiju A izmerene praktično jednake vrednosti kao i za prethodni predusev. Već na osnovu navedenih rezultata uočava se da u toku 2006.6 1. a za tehnologiju 32 PTEP 12(2008) 1-2 . godine zapreminska masa zemljišta kretala se od 1. MPa Merenja su izvedena nakon setve i u karakterističnim fazama razvoja biljaka. i 2007.4 0. (svega 0. na dubini 25 cm dostizao je vrednosti približno 1. Prilikom ocenjivanja tehnologija pomoću penetrometrijskog otpora zemljišta ustanovljene su velike razlike između tehnologija obrade zemljišta (slika 1). godini. godine prilikom ocenjivanja razlika u stanju zemljišta među sortama jarog ječma Nitran. U toku 2005.27 do 1. kad je u varijanti sa predusevom kukuruz. Određivanje specifične mase prave i zapreminske.8 MPa.2 0 1-10 cm 11-20 cm 21-30 cm 1 2 Tehnologije obrade. Takođe je praćena i ozima sorta Gerlach.4 do 21. Za uzimanje uzoraka zemljišta korišćeni su standardni cilindri po Kopeckom zapremine 100 cm3. 2006 1-10 cm 2 1.5 MPa (dubina 25 cm).74 gcm-3. Za tehnologije B i C u površinskom sloju izmeren je penetrometrijski otpor od 1 MPa. Tillage tehnologies 3 Sl. Pošto nije bilo moguće da se prate sve sorte jarog ječma. predloženog i propisanog Bajlom (1996). pri čemu su uzimani uzorci zemljišta sa dubina 0. Mpa Penetr. Za ocenjivanje rezultata izabrani su termini sa ujednačenim vrednostima vlažnosti zemljišta.6 do 14.1 MPa za varijantu A i 2. Zapreminska masa zemljišta kretala se od 1. za objekat ocenjivana izabrana je sorta Nitran. 2005 Penetrometrijski otpor. 1. Za veće dubine vrednosti penetrometrijskog otpora bile su takoreći izjednačene. i 2007. Za određivanje penetrometrijskog otpora korišćen je penetrometar tipa P–BDH 3A. koje su poređene sa sortom Nitran.8 MPa. Za jari ječam zasejan nakon repe u površinskom sloju zemljišta do dubine 10 cm izmerene su niske vrednosti penetrometrijskog otpora za tehnologiju A. Xanadu i Ledi nisu registrovane statistički značajne rezlike. i 2007. Na dubini približno 10 cm penetrometrijski otpor je imao više vrednosti čija vrednost je dostigla i do 2 MPa a za varijante B i C ove vrednosti su iznosile samo 1. godine. ali i pored toga u celom merenom profilu zadržala se razlika od cca 1 MPa.5 1 0.5 1 0.Penetrometrijski otpor. za varijantu A čak 3 MPa. 52 gcm-3. za varijantu A izmerene su niže vrednosti penetrometrijskog otpora u površinskom sloju do 5 cm u odnosu na ostale varijante.6 MPa.8 MPa.4 MPa.4 1.2 1 0.31 do 1. godine merenja su izvedena dosta kasno.

poljopriv.3. Razlike su se pojavile prilikom poređenja tehnologija. J. 9-16. ASAE Standards Year Book 1986. Za tehnologiju C izmerene su vrednosti za 100% više za dubine od 15 do 40 cm. Nauk Roln. Ako uzmemo u obzir da se prilikom minimalne obrade javljaju manji troškovi energije i uštede u vremenu pri izvođenju redukovanih tehnologija. redukovana i minimalna) pokazuju da površine obrađene tehnologijom sa oranjem u većini slučajeva ostvaruju bolju usitnjenost zemljišta u dubinama do 10 cm u odnosu na redukovane tehnologije.2 1 0. Za veće dubine za tehnologiju sa oranjem je utvrđena viša neravnomernost penetrometrijskog otpora. [7] Soane. Furman.8 0.6 1. Gerlach. F.4 0. 2007 Penetrometrijski otpor. No. s. z. In: Savr.446. Popović.2 MPa). 38. T. Površinski sloj oranog zemljišta se pre prosušio od prekomerne vlažnosti zemljišta i formirana je povoljnija struktura zemljišta u poređenju sa redukovanim tehnologijama obrade. godine. Measurements results – winter barley Gerlach Prilikom praćenja ozimog ječma Gerlah u toku 2006. D: Techniques for measuring changes in the packing state and cone resistance of soil after the passage of wheels and tracks. In: Acta technol. Značajnije razlike izmerene su u površinskim slojevima zemljišta do dubine 10 cm u korist redukovanih tehnologija. dok su tehnologije A i B pokazale sličnu promenu sa malim razlikama. D: Poboljšan prenosni konusni penetrometer sa digitalnim očitavan-jem. Krakow. Primljeno: 14. D: Prenosný kužeľový penetrometer s digitálnym záznamníkom. koja se pojavljuje kao odlučujući faktor koji utiče na visinu prinosa. p. 2. bile su samo malo niže u odnosu na ostale varijante. a kol. da je ovakvo stanje posledica ekstremno tople zime bez izmrzavanja zemljišta do dubine 25 cm.5 MPa a maksimalne vrednosti izmerene su na dubini od 40 cm (2. [5] Nikolić.3. R.. MPa 1. p. [4] Ehrlich. M.4 1.. poljopriv. ujednačenije promene penetrometrijskog otpora sa nižim vrednostima izmerene su takođe za redukovane tehnologije. resistance. No.452. do 2007. ekonomski efekti biće još izraženiji. P. In: Rocz. [2] Bajla. 446. kada se koristi oranje na srednju dubinu ili plitko oranje.1987.2. Zágora. Váchal. p. B.2008. 38..5 MPa.8 0. 61p. tehn. MPa Penet.. teh. [3] Bajla. Hrubý.8 1. Za tehnologiju C vrednosti penetrometrijskog otpora bile su niže i kretale su se oko vrednosti 1. resistance MPa 1.6 1.426. Na dubini do 10 cm utvrđen je penetrometrijski otpor za sve tehnologije od oko 0. godine izmerene su velike razlike promene penetrometrijskog otpora. J. 24.2 0 A B Tehnologije obrade. Chábera. su se ovi rezultati ponovili i uprkos promenama vremena. Gligorić Radojka. p. In: J. No. KTR PAN. godine su bili značajno ujednačeniji. Post.11-18. J.5 MPa.4 0. U godinama od 2005. 2008 Penetrometrijski otpor. 1973. Využití penetrometrických metod pro průzkum a projektování zúrodňovacích opatření.7. tj. Hrubý. 2. D: Zastosowanie mikrokomputera do pomiarów penetrometricznych. [6] O´Sullivan. L: Uzroci i posled-nice prekomernog sabijanja zemljišta. 22.2 1 0. V. koje su naravno posledica pogoršane strukture zemljišta (slika 2). M: Metodika 2/1987. Gerlach.2 0 A B Tehnologije obrade. No. 1987. 22. In: VÚZZP Praha.137-148.4 1. Prihvaćeno: 20.2. do 2004. Poređenjem merenja penetrometrijskog otpora za ozimi ječam pokazuje da za rast i razvoj biljaka povoljnije okruženje proizvode tehnologije A i B.6 0. minimalni sistemi obrade imaće veće efekte na čuvanje vlage u zemljištu. agric.. Tillages technologies C 1-10 cm 11-20 cm 21-30 cm Sl. Za jari ječam za redukovanu tehnologiju u toku vegetacije izmerene su niže vrednosti penetrometrijskog otpora i ujednačenije promene u odnosu na tehnologiju sa oranjem.6 0. Najveće razlike su se pojavile u opsegu od 10 do 20 cm i pokazuju na neke specifične greške u sistemu obrade. Redukovane tehnologije imale su za celi opseg obrađivanog zemljišta niže vrednosti penetrometrijskog otpora u odnosu na tehnologiju sa oranjem. Mpa Penetr.2008. 1995. SAU Nitra. ZAKLJUČAK Polifaktorijalni ogledi sa ječmom pri različitim tehnologijama obrade zemljišta (konvencionalna.. Probl.7. J. Z. Soil Sci. Rezultati merenja – ozimni ječam Gerlach Fig.396-404.: Interpretation and presentation of cone resistance data in tillage and traffic studies.C pri promeni penetrometrijskog otpora izmerene su nešto više vrednosti. U navedenom periodu javile su se visoke temperature u prolećnom periodu a vrednost isparavanja vode kod redukovanih tehnologija bila je niža. Savin. Ovi rezultati pokazuju da u doba klimatskih promena i sa povećanim nedostatkom padavina u jugozapadnom regionu Republike Slovačke. Prilikom poređenja rezultata trogodišnjeg istraživačkog perioda sa rezultatima istraživanjima u periodu od 2002. PTEP 12(2008) 1-2 33 . p. kad su izmerene značajne razlike u usitnjenosti gornjih vrsta zemljišta u korist tehnologije sa oranjem. Hrubý. Pretpostavljamo. 1997. 311321. 1996. LITERATURA [1] Bajla. p. [8] Standard ASABE: ASAE S 313. Rezultati merenja u toku 2007. Tillage technologies C 1-10 cm 11-20 cm 21-30 cm Specijalni slučaj bili su rezultati iz 2007. In: Savr. godine možemo konstatovati da su dobijene približno iste zavisnosti promene penetrometrijskog otpora.3 . na dubini od 25 cm kretao se od 1 do 1. In: J. Soil Sci.

. Glycyphagus domesticus De Geer. u praksi nije uvek tako. u njima ne sme biti ni živih ni uginulih insekata.6 jaja/ paru (pet parova) do 63. Cryptophagus laticollis Lucas. Postavljanje ogleda je bilo jako rastegnuto. zbog prisustva gusenica. dried apricot. and then their number abruptly decreased during the third week. i posledice ishrane gusenica u suvom voću. 21000 Novi Sad. suvo grožđe.8 jaja/ paru (10 parova) do 78. suve šljive. Da bi što veći broj leptira kopulirao. Ženke parova koje nisu postavljane „in copuli“ nisu polagale jaja ili su polagale jako mali broj. prune. stara jedan dan. sušenja. p. Attagenus pellio L. brojnost gusenica naglo opada. Najveći broj ispiljenih gusenica ostvaren je pri početnoj gustini od dva i tri para leptira.8 eggs per pair (10 pairs) to 78. a zatim izleće leptir. već ako proizvodi stoje duže vreme. castaneum Herbst.34-36 UDK: 634. Plodia interpunctella Hbn. The rapid decrease in product moisture affected the larval mortality.6 eggs per pair (five pairs) to 63. MATERIJAL I METOD RADA Mogućnost razvića i razmnožavanja bakrenastog moljca u suvim šljivama. Nakon 3 .Biblid: 1450-5029 (2008) 12. results show that the average number of fully grown larvae. do oko mesec dana.7 dana pile se gusenice koje se hrane suvim voćem... Eklodirani leptiri (razdvojeni polovi). Plodia interpunctella Hbn. prodavnicama.. transporta.8 eggs per pair (two pairs) in raisins. sa 100 grama suvog voća postavljena su imaga bakrenastog moljca u kopulaciji. The damage they do by feeding is enormous. Plodia interpunctella Hbn. Vremenski gledano 86 % gusenica se hrani oko dve nedelje.8 jaja/ paru (jedan par) i na suvom grožđu od 21. pakovanja. polovi su razdvajani u stadijumu gusenice. 1-2. kao najpolifagnija vrsta kod nas. U staklene posude. Gubici u težini suvog voća su zanemarljivi. hranljivi i sigurnosni. u roku od nedelju dana. egzuvija. najverovatnije bi se susreli sa problemom prisustva (posledicama ishrane) većine nabrojanih vrsta. 2006). (Cangardel et Fleurat. jer u slučaju proizvodnje veće količine suvog voća. Ipak. Gladon (2006) kvalitet voća i povrća definiše kao kombinaciju karakteristika koje daju proizvodu izvesnu vrednost za potrošače. grožđu i kajsijama ispitivana je u entomološkoj laboratoriji Poljoprivrednog fakulteta u Novom Sadu. Cilj ovog rada je bio da se ispita mogućnost razvića i razmnožavanja insekata u suvom voću.4 jaja/ paru (dva para). Although the number of larvae was great. Odrasle gusenice preobraze se u lutku na površini proizvoda. postavljen je ogled sa ovom vrstom na suvim šljivama. Na suvim šljivama zabeležena je nosivost od 7. Lathridius protensicollis Mannerheim. Stadijum lutke traje oko nedelju dana. I pored velikog broja gusenica. Posebno je istraživan potencijal razmnožavanja bakrenastog moljca. Key words: dried fruit pests. izgriženosti i izmeta. a zatim. Faktori koji definišu kvalitet proizvoda su pojavni ili vidljivi kvalitet. Plodia interpunctella Hbn. Fully grown larvae produce considerable webbing and coarse excreta. A special attention was paid to a breeding potential of Indian-meal moth (Plodia interpunctella Hbn. Biologiju bakrenastog moljca proučavali su mnogi istraživači i ona je uglavnom poznata.) and the consequences of larvae feeding on dried fruits. then in the presence of larvae and exuviae. Oryzaephilus surinamensis L. na sušenim kajsijama od 21. Karakteristično je za insekte koji se hrane na suvom voću da se njihovo razviće od jajeta do imaga odvija na površini proizvoda. od svih izdvaja se bakrenasti moljac (Plodia interpunctella Hbn. Zbog povećane vlage često se javljaju grinje Carpoglyphus lactis L. ukusni. u njima se često razvijaju insekti. Trg Dositeja Obradovića 8. T. Iz grupe sekundarnih štetočina Tribolium confusum Jacquelin duVal. which lowers the market value. Ženka polaže jaja na površinu suvog voća u nabore. lutaka i leptira mali. Ipak. Losses caused by insects in dried fruits are difficult to estimate.4 eggs per pair (two pairs) in prunes. Od primarnih insekata koji se razvijaju i razmnožavaju u skladištima iz reda tvrdokrilaca značajni su Carpophilus hemipterus L. Tyrophagus longior Gerv.6 jaja/ paru (pri gustini populacije 10 parova) do 22. Ključne reči: štetni insekti suvog voća.. Cryptolestes ferrugineus Stephens. Pored toga što se hrani suvim voćem. 1974) Na osnovu kriterijuma o kvalitetu uskladištenih poljoprivrednih proizvoda. Na smrtnost gusenica uticao je nagli pad vlažnosti proizvoda. Štete usled njihove ishrane su očigledne. The most serious loss caused by insect infestation is in quality and appearance of dried fruits. iz reda devokrilaca Drosophila spp. čuvanja u skladištima. The loss of the dried fruit weight cased by insect feeding is insignificant. UVOD Insekti dospevaju na suvo voće tokom sazrevanja na stablu. The highest number of hatched larvae was developed at the initial population density of two and three pairs. suvom grožđu i kajsijama. spajani su u jedan sud i u 34 PTEP 12(2008) 1-2 . Odrasle gusenice proizvode velike količine svilenkastih niti koje smanjuju tržišnu vrednost proizvoda. Trogoderma inclusum Le Conte.). Iz tih razloga. REZIME Ova istraživanja ukazuju na vrste insekata koje se mogu razvijati u suvom voću u našoj zemlji. domaćinstvima (ulaze u zapakovano suvo voće). rezultati su pokazali da je prosečan broj formiranih odraslih gusenica.21 Originalni naučni rad Orginal Scientific paper ŠTETNI INSEKTI SUVOG VOĆA I GROŽĐA INSECT PESTS IN DRIED FRUITS AND RAISIN Dr Radmila ALMAŠI Poljoprivredni fakultet. Za to vreme za sobom ostavljaju svilenkast trag nalik na «paučinu» i zrnasti izmet. About 86 % of larvae fed for two weeks.8 jaja/ paru (dva para). Anthrenus verbasci L. zagađuje ga i za sobom ostavlja karakterističan zaprljan izgled. sastavni. stari do 24 sata.. Obtained results indicate that the laying capacity ranged from 7. Ephestia kuhniella Z (Almaši. pupae and moths was small.. a iz reda leptira Nemapogon granella L. SUMMARY This research shows that some insect species can develop in dried fruits in our country. Lasioderma serricorne F. jer je veoma mali broj leptira kopulirao. raisin.6 eggs per pair (population density of 10 pairs) to 22. Necrobia rufipes Deg. Najveće štete nastaju u izgledu suvog voća. then from 21. Manje su poznate štete koje prouzrokuju insekti na suvom voću. suve kajsije.8 eggs per pair (one pair) in dried apricot and from 21.

mada su temperaturni uslovi povoljni. pet i 10 parova).0 %. Najveća smrtnost zabeležena je u stadijumu gusenice na svim vrstama sušenog voća. Celokupno gledano (sl. Potomstvo lutaka Fig. suvog grožđa 5. smrtnost u stadijumu jaja. dok suvo grožđe ostaje dobre konzistencije i posle dužeg vremena čuvanja. Broj ispiljenih gusenica po jednom paru Fig. Pretpostavlja se da je ova štetočina značajnija u skladištima suvog voća gde se generacije razvijaju na suvom voću. što se može opravdati nedostatkom prostora i malom količinom suvog voća po jedinici površine.6 (pet parova) do 63. relativna vlažnost vazduha. dva. tri. embriogeneza se završila u skoro 100 % jaja što znači da se isti procenat gusenica ispileo. formira se više lutaka i leptira na suvom grožđu. Kao rezultat ovoga. 3. 2). Ovde treba naglasiti da se posmatrala F1 generacija potomaka sa suvog voća. temperatura. na sušenim kajsijama od 21. Najveći broj jaja položen je pri najmanjoj početnoj gustini populacije parova (jedan i dva para). Na suvim šljivama zabeležena je nosivost 7. Ova činjenica je otežavala pregled jaja.8 (dva para).6 jaja/jednom paru (kod gustine populacije 10 parova) do 22. Prosečna nosivost na 42 proizvoda iznosi 159 jaja (Almaši i sar. grožđe i kajsije su kupljene u prodavnici. najviše su se gusenice hranile na suvim kajsijama. 2007). smrtnosti jaja. Pregledom jajnih horiona. Najveći broj ispiljenih gusenica je pri početnoj gustini od dva i tri para. Sl. Bakrenasti moljac korišćen u ovom eksperimentu odgajan je u termostatu na 27 + 1 0C i relativnoj vlažnosti vazduha 40 – 60 %. Suve šljive. Gledano u procentima. izmerena je težina suvog voća i izračunati su gubici u težini usled kaliranja i ishrane insekata. a kajsija 19. gusenica. Najveća smrtnost nastupa posle 15 do 20 dana posle piljenja. koje su veoma brzo uginjavale.7 %. ali suvo voće brzo gubi vlagu na toj temperaturi.9 %. Vlažnost suvih šljiva pre postavljanja ogleda je bila 35. Uočava se i velika individualna razlika u broju položenih jaja na istoj hrani. Number of eggs deposition Na osnovu atraktivnosti suvog voća za polaganje jaja najveći broj jaja položen je na suvim kajsijama i grožđu. 2. Number of hatching caterpillars/pair Sl. Number of developed pupae (butterflies) Kolika će biti brojnost potomstva zavisi od nosivosti ženke. vlažnost proizvoda. ali ne navodi na kojim proizvodima. U eksperimentu je ispitivano pet različitih gustina populacije bakrenastog moljca (jedan. Na slici 1 prikazana je nosivost ženki bakrenastog moljca u zavisnosti od početne gustine populacije leptira.8 (kod gustine populacije 10 parova) do 78. Na slici 4 prikazana je smrtnost razvojnih stadijuma bakrenastog moljca pri početnoj gustini populacije 2 para leptira. postavljanje ogleda je trajalo oko dva meseca. PTEP 12(2008) 1-2 35 . Zapaženo je da i posle toliko dana gusenice uginu malih dimenzija. Sl. Zbog dnevno neujednačenog broja parova. Na osnovu istraživanja Grosu (1975) ženke mogu položiti do 400 jaja. 2. 3) jako je mali broj izletelih leptira potomaka u odnosu na nosivost ženki. Posle prebrojavanja populacije svih razvojnih stadijuma insekata.8 (jedan par) i na suvom grožđu od 21. a naročito gusenica. lutke. REZULTATI I DISKUSIJA Na brojnost potomstva insekata i visinu štete na suvom voću utiče veliki broj faktora nosivost. 1. Suve šljive i kajsije postaju tvrde i suve (nejestive i za čoveka). 1.kopulaciji postavljani na suvo voće. Nosivost ženki Fig. 3.4 (dva para). gusenica i lutaka. različitost hrane na kojoj se gusenice hrane (Almaši. Svaki stepen početne gustine populacije leptira postavljen je u 12 ponavljanja. Prosečan broj gusenica koje su se hranile na voću je različit (sl. Ukoliko je veći broj ženki na jednom mestu one ne ostvaruju svoj potencijal ovipozicije. suvom grožđu a najmanje na suvim šljivama. 1987).

str.397. 309 . je dovoljan da se generacija obnovi i nastanu štete. United States Department of Agriculture.Gubici u težini suvog voća su zanemarljivi. Pri temperaturi 27+1 0C i 40 – 60 % relativne vlažnosti vazduha. Zato se njen napad. Bordeaux. and Nelson. Summ. na suvom grožđu preživelo je svega 2 % lutaka u odnosu na položena jaja. 5. Mare Nr. 100 90 suve šljive (prune) Procenat smrtnosti (%) Percentage of mortality (%) 80 70 60 50 40 30 20 10 0 5 10 12 15 LITERATURA [1] Almaši.Na suvim šljivama zabeležena je nosivost od 7. bez obzira što je vlaga suvog grožđa ispod 10 % (5.8 (jedan par) i na suvom grožđu od 21. Studi cercet biol. Smrtnost bakrenastog moljca (početna gustina populacije dva para) Fig. Zbornik ZUPP. Uočava se i velika individualna razlika u broju položenih jaja na istoj hrani. 2006). Babin Kuk. Posmatrajući razviće bakrenastog moljca na suvom grožđu. 389 . u roku od nedelju dana. 182. Zaštita bilja. te u letnjim mesecima može doći do prenamnoženja ove vrste. projekta evidencionog broja BTN-341002 pod nazivom «Proizvodi od sušenog voća» u okviru «Nacionalnog programa biotehnologije i agroindustrije». 27 (4): 327 . Smrtnost gusenica nastupa već nekoliko dana posle piljenja. leptiributterflyes Stadijumi razvića / Development stages Sl. što smanjuje tržišnu vrednost suvog voća. Phycitidae). D. nalik na paučinu i kada se na površini kreću odrasle gusenice koje traže mesto za preobražaj u lutku. PTEP. koji prežive u skladištima. VIII Savetovanje o zaštiti bilja. Posle više od mesec dana. Mortality of Indian Meal Moth (density at the begining two pairs) Posmatrajući uginuće gusenica na suvim šljivama (sl. 1-27. Štete usled njihove ishrane su očigledne.329 (in Rom. 5) po danima uočava se da 86 % gusenica se hrani oko dve nedelje. [3] Almaši Radmila (2006): Štetočine uskladištenog suvog voća.6 % (Almaši. 7-13. Stojanović. Uzrok uginuća gusenica je najverovatnije vlaga suvog voća.316.Najveći broj jaja položen je na suvim kajsijama i grožđu i pri najmanjoj početnoj gustini populacije parova (jedan i dva para).100 90 suve šljive (prune) suve kajsije (dried apricot) suvo grožđe (raisin) Procenat smrtnosti (%) Percentage of mortality (%) 80 70 60 50 40 30 20 10 0 jaja-eggs gusenicecaterpillars lutke-pupae U prirodnim uslovima skladišta.) i oštećenost suvih šljiva. ZAKLJUČAK Na osnovu dobijenih rezultata može se zaključiti: . Suve šljive i kajsije postaju tvrde i suve (nejestive i za čoveka) dok suvo grožđe ostaje dobre konzistencije i posle dužeg vremena čuvanja.6 %). 232.Procenat ispiljenih gusenica je skoro 100 %. 19 . a zatim. Kupljene suve šljive imale su vlagu oko 35 %. Najveći broj ispiljenih gusenica je pri početnoj gustini od dva i tri para. [6] Gladon. a zatim. 1-5.8 (dva para). a ozbiljniji gubici nastaju u izgledu (prisustvo gusenica. Na osnovu rezultata ovih istraživanja gubici u težini suvih šljiva. Srdić. Stef. 36 PTEP 12(2008) 1-2 . Bucuresti 10. [5] Cangardel. Gusenice uginu malih dimenzija. 86 % gusenica se hrani oko dve nedelje. 5.2008. brojnost gusenica naglo opada.6 jaja/jednom paru (kod gustine populacije 10 parova) do 22. [7] Grosu. Dani Days 17 20 22 30 Sl. Rom. Suvo grožđe se pokazalo pogodnije za celokupno razviće bakrenastog moljca i pri svim gustinama populacije dobijeni su leptiri (Almaši. Washington.4 (dva para). . [4] Almaši Radmila (2007): Štetnost i razviće bakrenastog moljca (Plodia interpunctella Hbn. te je vlaga suvih šljiva iznosila 5. T. bez obzira što su čuvane pod istim uslovima. 1-2. Veljković. najčešće kasno primeti. a ozbiljniji gubici nastaju u izgledu i kvalitetu proizvoda.111 . brojnost im naglo opada. u roku od nedelju dana. Radmila. Smrtnost gusenica Fig. Prihvaćeno: 18. F. [2] Almaši Radmila. izmeta i svilenkastih niti na površini proizvoda) i kvalitetu. Međutim i 2 % leptira.2008. . što smanjuje tržišnu vrednost suvog voća.) na suhom voću. S. Na smrtnost gusenica uticala je najverovatnije vlaga proizvoda. Fleurat.113. 4.. grožđa i kajsija su zanemarljivi.). (1987): Uticaj režima ishrane na fekunditet i fertilitet bakrenastog moljca (Plodia interpunctella Hbn. R. (1974): Les insectes et acariens ravageurs du pruneau stocke. Agriculture Handbook 464. P. na sušenim kajsijama od 21. Letopis naučnih radova 1. (1975): Sos. Zlatibor.cel. Rezultati su pokazali da se ova vrsta razvija na svim proizvodima.21. .D. . (poster) Zbornik rezimea. Kao rezultat ovoga formira se više lutaka i leptira na suvom grožđu. kada su proizvodi prekriveni svilenkastim nitima.8 (kod gustine populacije 10 parova) do 78. NAPOMENA: Rezultati istraživačkog rada su nastali zahvaljujući finansiranju Ministarstva nauke i zaštite životne sredine Republike Srbije. 2006). brojnost populacije bakrenastog moljca (Plodia interpunctella Hbn. Novi Sad.4 % od težine. Beograd. Mortality of caterpillars Na osnovu istraživanja Simmons and Nelson (1975) gusenice bakrenastog moljca se ne hrane u suvom voću ako je vlaga proizvoda ispod 10 %.C. H.6 (pet parova) do 63. izgubile su u proseku 29. (1975): Insects on dried fruits.Najveća smrtnost zabeležena je u stadijumu gusenice na svim vrstama sušenog voća. relativna vlaga vazduha i temperatura je promenljiva. Ž.. Poljoprivredni fakultet Novi Sad. With Engl. Lepidoptera. Veljković Olivera (2006): Mogućnost razvića. godina 30. Les cahiers. H. egzuvija. [8] Simmons. Primljeno: 11. (2006): Posle ubirajuće tehnologije za voće i povrće u SAD.3. što ukazuje na nedostatak hranljivih elemenata u suvom voću. uočava se da ovaj proizvod omogućuje nešto bolje razviće gusenica nego suve šljive i kajsije. 4.3. ali da postoji razlika u preživljavanju gusenica.

a njena masa 1000 semena 282. while the ramining 83% of this production (1.4 g. hence the share of seed fractions in the total yield and 1000-seed weight were affected. Manji deo ove proizvodnje bio je u uslovima navodnjavanja (315 ha ili 17%).5 % of the total yield. yield. Tehnologija dorade ZP semena podrazumeva da se seme posle krunjenja primarno doradi na sitima od 6.3 g. Prosečan prinos hibrida ZP 677 na 365 ha bio je 2.5% of the total yield. UVOD Pored toga što je u proizvodnji semena veoma bitno ostvariti visok prinos i da je seme kvalitetno.8. a preostalih 1. pokazalao se da i tehnologija gajenja ima uticaja.7%. Za domaće tržište ZP setvena jedinica je 25. Utvrđeno je da su prinosi znatno manji u suvom ratarenju.000 semena. Naime. 1000-seed weight.5 g made 14. Analiza proizvodnje semena izvršena je za 3 najznačajnija ZP hibrida kukuruza: ZP 341. hibrid kukuruza ZP 341.3 mm i krupnija frakcija veličine < 8. The analysis of seed produced by 24 different seed growers was performed in 2007 with three most important ZP maize hybrids: ZP 341. navodnjavanje i povoljni klimatski uslovi u toku vegetacije obezbeđuju da se ostvari krupnije seme.7 % of the total yield.4 g made 47. Beograd-Zemun REZIME Proizvodnja semena kukuruza je veoma složena.5– 8. Na taj način kupci vrlo precizno mogu da odrede potrebnu količinu semena za setvu po jedinici površine. Sitnije frakcije semena bilo je 85.5% of the total yield.3 g made 85.11mm. ing. GODINI THE ANALYSIS OF SEED PRODUCTION OF SOME ZP MAIZE HYBRIDS IN 2007 Dr Milovan PAVLOV. Prosečan prinos hibrida ZP 341 na 266 ha bio je 2. zakonska regulativa iz ove oblasti striktno propisuje uslove kvaliteta.309 kg/ha.4 g made 52.5% of the total yield.615 kg/ha. Krupnije frakcije semena (< 8. Od ukupnog prinosa sitnija frakcija semena bila je zastupljena sa 48. ZP 677.5 g. Legislative regulations related to this field very precisely determine quality conditions that have to be fulfilled in order to move seed into market.5 . dovoljna količina upotrebljenih mineralnih đubriva.309 kg ha-1. Ključne reči: kukuruz.3 mm) bilo je 52.3 mm) with the average 1000-seed weight of 269. Key words: maize. dok je krupnije frakcije semena bilo 14. seed quality. Jovan PEŠIĆ dipl.266 ha was 2. Krupnija frakcija semena obuhvatila je 51. The average yield of the hybrid ZP 341 on 266 ha was 2.971 kg/ha.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. ZP 434. PTEP 12(2008) 1-2 37 .3 – 11 mm) bilo je 47. The average yield of the hybrid ZP 434 on 1.3 . sensitive and expense than the commercial maize production. Smaller fractions (6. Smaller fractions with the average 1000-seed weight of 268. ZP 434 i ZP 677 u 2007. ing.3 g. što se odrazilo na zastupljenost frakcija semena u ukupnom prinosu i masi 1000 semena. Smaller fractions with the average 1000-seed weight of 282. It was determined that the yield was significantly lower under conditions of dry land farming.11 mm. masa 1000 semena. a to znači plodna parcela. ZP 677. while larger seed fractions with the average 1000-seed weight of 333. Therefore a special attention should be paid during the whole process of the seed production. Međutim. prinos. blagovremena obrada zemljišta. maize hybrid ZP 341.5 – 8. dr Živorad VIDENOVIĆ. soja kao dokazano najpovoljniji predusev.3 g made 51.53. što je posebno važno ukoliko uslovi u vreme klijanja i nicanja nisu baš povoljni. Zoran STANIŠIĆ dipl.5 % i masom 1000 semena od 342. Tako na primer visok nivo tehnologije gajenja. Masa 1000 semena je u najvećem stepenu uslovljena genetičkim svojstvima roditeljskih komponenata hibrida. pakovanje semena danas se obavlja u setvenim jedinicama pa postoji interes da njihova masa bude optimalna. kvalitet semena.15:631. Naime. sa masom 1000 semena 269. ZP 434 and ZP 677.615 kg ha-1.000 semena a za izvoz uglavnom 75.3 g.5 % of the total yield.3 g made 52. Zatim se vrši ujednačavanje semena preko sita 8. na to da li će biti veća ili manja masa 1000 semena. Zbog toga se ovoj proizvodnji posvećuje posebna pažnja u cilju ostvarivanja većih prinosa i kvalitetnijeg semena.3–11 mm) with the average 1000-seed weight of 342. Approximately 17% of this production (315 ha) were carried out under irrigation conditiona. Prosečan prinos hibrida ZP 434 na 1 266 ha bio je 2. važno je da ono ima i odgovarajuću masu 1000 semena. 1-2.37-40 UDK: 633.971 kg ha-1. neophodnih da bi seme moglo da bude stavljeno u promet. while larger seed fractions with the average 1000-seed weight of 344. Nebojša RADOSAVLJEVIĆ dipl.5%. sa masom 1000 semena od 344. Osim toga.4 g.01''2007'' Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper ANALIZA PROIZVODNJE SEMENA NEKIH ZP HIBRIDA KUKURUZA U 2007. praksa je pokazala da je seme dovoljno ujednačeno ako se kalibrira u dve frakcije. godini kod 24 proizvođača. Od ukupnog prinosa sitnije frakcije semena (6. The average yield of the hybrid ZP 677 on 365 ha was 2.3% i imala masu 1000 semena 268.573 ha (83 %) u suvom ratarenju.3 mm i dobija se sitnija frakcija veličine 6. SUMMARY The maize seed production is much more complex. Dalje je moguće kalibriranje na okrugle i pljosnate frakcije semena. ing. p. Međutim.5 .5%. Takvo seme ima dovoljnu količinu rezernih hranljivih materija za početni razvoj klice. optimalna gustina useva. a masa 1000 semena 333. On the other hand. mr Jelena SRDIĆ Institut za kukuruz «Zemun Polje». ne događa se više da razlika u broju semena između iste mase različitih hibrida kukuruza bude i do 30%. larger seed fractions (< 8.573 ha) were performed under dry land farming conditions. in order to achieve higher yields and better seed quality. ZP 434. osetljiva i znatno skuplja od merkantilne proizvodnje.5%.

5-11 mm. udeo sitnije i krupnije frakcije semena u ukupnom prinosu i masu 1000 semena.733 2. Na svim površinama primenjena je uobičajena tehnologija gajenja semenskog kukuruza. Osim toga. prinosa.745 74.573 ha (83%) bez navodnjavanja.698 147. Orahovo AD „Sanad” DOO „Sokolac” OZZTovariševo „Livade” ZZ Sivac ZZ Srbobran PP Ratkovo AD Bački Sivac PP Plantaža Borkovac Rum AD B. treba imati na umu da se za proizvodnju semena. zbog takvog semena usev je ujednačen prilikom nicanja i porasta što se u krajnjoj liniji pozitivno odražava i na prinos.Ovakav sistem dorade semena posebno je važan za pravilnu setvu.075 92 276. Meteorološke prilike su u 2007.900 295. ZP 434 i ZP 677 kod 24 proizvođača u 2007. ZP 434 i ZP 677 u 2007. 2 Berba je obavljena kombajnima tipa Burgon na 90% 3 površina i na 10% vučenim beračima Zmaj.297 2. pa su tako zrna na vrhu i u osnovi klipa okruglasta a u sredini pljosnata.3 mm.000 679. Seed production of maize hybrid ZP 434 in the year 2007. Ukoliko je neki proizvođač imao više partija istog hibrida kukuruza. jer je njen položaj takav da do povreda lako dolazi. Proizvođač Producer Nadalj OZZ„Nadalj” Vrbas „S.5 – 8.611kg/ha. Tabela 2. Utvrđeno je da je procentualno učešće frakcija semena 6.524 3. Svaki od ovih proizvođača primenjivao je neki vid svoje 1 tehnologije gajenja. Proizvođač Producer AD „Sanad” Vrbas „S.704 129. Prosečan prinos ovog hibrida na 266 ha bio je 2.309 100 73 66 27 26 36 39 48 62 63 45 54 43 39 34 62 90.3 mm i krupnu frakcija < 8. REZULTATI I DISKUSIJA Rezultati ostvarenog prinosa semena hibrida kukuruza: ZP 341.733kg/ha.615 69 52 198.280 107.470 50.649 1. Prinos Yield Ukupna proizv. godini. Videnović 1987. To se događa kada je seme različitih veličina. a druge lošije razvijene.400 162. 2005 i Pavlov i sar. kg Irigation kg/ha % Total yield kg ne no 3. U toj fazi je 5 kukuruz u punoj fiziološkoj zrelosti (Pavlov i sar.615 kg/ha. ZP 434 kod 16 proizvođača i ZP 677 kod 4 proizvođača na površini od 1 888 ha. tako što je seme podeljeno na situ veličine 8.3 – 11mm.3 mm i < 8. izvršena je analiza proizvodnje za 3 ZP hibrida kukurza: ZP 341. godini bile veoma nepovoljne za proizvodnju semenskog kukuruza. kg Irigation kg/ha % Total yield kg da yes da yes da ne ne ne ne ne ne ne yes no no no no no no no 4.5 8.266 Navodnj.435 1.971 1.888 ha. Seed production of maize hybrid ZP 341 in the year 2007. Ove analize izvršene su na osnovu proizvodnje na 1.353 131. gde je utvrđeno da su prinosi u proseku znatno veći od suvog ratarenja. Proizvodnja semena hibrida kukuruza ZP 341 u 2007.678 MATERIJAL I METOD RADA U 2007.Kovaćević” Sivac AD „Bačka” Bačka P. 6 Kukuruz je transportovan odmah na sušenje u doradne centare.054 2.526 1 2 3 4 x Podaci (tab.529 2.206 93. 2005) U cilju utvrđivanja udela frakcija semena u ukupnom 13 prinosu i njihove mase 1000 semena izvršeno je uzorkovanje tako što je od svake partije od 20 t uzeto po 10 14 kg semena. što je za 1.758 2. godini Table 2. 2. Prinos Yield Ukupna proizv.3 – 11 mm u ukupnom prinosu i masa 1000 semena bila veoma različita kod ispitivanih hibrida kukuruza i da je zavisila od uslova proizvodnje. Nakon toga je izvršeno kalibriranje. Na oblik i veličinu zrna ima uticaja i položaj zrna na klipu.DP "Budućnost” OZZ„Jedinstvo” Kraljevci Σ/ ha 20 114 44 60 80 109 84 60 70 152 79 44 80 166 86 18 1. Zatim je obavljeno krunjenje i 8 primarna dorada semena na sitima 6.307 1. što je imalo veoma velikog uticaja na prinos. Od ukupne proizvodnje 315 ha (17%) bilo je u uslovima navodnjavanja i 1. Poseban nedostatak okruglih zrna je u tome što se u postupku dorade u većem stepenu povređuje klica. Sadržaj vlage 4 zrna pri berbi bio je u granicama od 44 – 23%. od njih je napravljen prosečan 15 uzorak.152 2.752.322 ne no ne no 2.385 2.130 154. što zaključcima daje vrlo veliku pouzdanost. 2005). Biološki gledano zrna na sredini klipa se najbolje ishranjuju te su i najrazvijenija. Proizvodnja semena hibrida kukuruza ZP 434 u 2007. Međitim. godini analizirana je proizvodnja semena 3 ZP hibrida kukurza: ZP 341 kod 4 proizvođača.787 2. Tabela 1. Kovačević”. Različite frakcije semena imaju istu genetičku informaciju i nije utvrđena razlika u prinosu između njih.444 104.799 2.475 375.173 1. i 3.859 130.090 434.344 100.858 2.237 1.867 179. Takav kvalitet 11 semena je neophodno obezbediti (Milošević Mirjana i sar. godini Table 1. odnosno 48% manje. U cilju utvrđivanja delovanja različiti ekoloških i proizvodnih faktora na nivo prinosa.936 1. Sušenje je obavljeno na temperaturi od 30-42 °C u 7 vremenu od 60-80h. Zemljišta na kojima je obavljena proizvodnja semena bilo je različitih fizičko hemijskih osobina. što je imalo uticaja na nivo ne no ne no ne no ne no ne no ne no - x 38 PTEP 12(2008) 1-2 . Ispitivanja kvaliteta semena pokazala su da sve proizvedene količine semena imaju vrlo 10 visoke vrednosti klijanja i energije klijanja. od onog gde su neke biljke bolje.Despotovac „Agrokop”ADR uma Bačka P. Manji deo ove proizvodnje bio je u uslovima navodnjavanja. Okrugla zrna se javljaju u većem stepenu kada oplodnja nije potpuna. na sitnu frakciju 16 6. Formirane su 9 partije od 20 t semena. Ovo se prvenstveno odnosi na to da je ujednačen usev u porastu prinosniji. a u suvom ratarenju na 60 ha u Bačkoj Palanci DP „Budućnost” prinos je bio 1. naročito kada se koriste mehaničke sejalice.Kovačević” AD „Maglić” AD N. prikazani su u tabelama 1. uglavnom koriste najplodnije parcele. 12 2005 i Ivanović Dragica i sar.116 195. 1) pokazuju da je u navodnjavanju ostvaren prinos semena hibrida ZP 341 na 30 ha od 3.760 100 ne no 3.DP "Budućnost” Σ/ ha 90 30 86 60 266 Navodnj.779 1.344 kg/ha kod proizvođača Vrbas „S.

1000seed Yield .8 106. Palanka DP"Budućnost” Σ/ x Podaci (tab. Analysis of 1000 seed weight for maize hybrid ZP 434 produced in 2007. Zastupljenost sitnije frakcije semena veličine 6.4 t (47. a njegova masa 1000 semena bila je u proseku 269.195 91.Kovaćević” AD „Sanad” ZZ Sivac B.1 54 52 54 50 52. 5 i 6.1 t (52.6 29.4 46 48 46 50 47. Tabela 3.3 Frakcija / Fraction < 8 3-11mm Masa 1000 Prinos Frakc. sa masom 1000 semena prosečno 282.3-11mm Masa Proizvođač Frakc Masa 1000 1000 Prinos Producer Prinos Frakc.3 269 268 247 254 285 277 264 269 263 272 266 278 266 278 263 268. Prosečan prinos ovog hibrida na 1.2 92. Krupnije frakcije semena bilo je 201.58.271.5%.% sem. 2004 i Pavlov i sar. Kod hibrida ZP 677 sasvim je drugačije. „Livade” ZZ Sivac PP Ratkovo AD Bački Sivac PP Pl. 2007.8 169.4 g. Podaci (tab. % kg Total yield kg 100 829.266 ha bio je 2. Proizvodnja semena hibrida kukuruza ZP 677 u 2007.Iz podataka (tab.309kg/ha.3– 11 mm bilo je 1. 1 Vrbas 161 „S.7%) a njihova masa 1000 semena iznosila je prosečno 344.803 kg/ha.000 126.5%) odnosno (47.6 23.9 324.152 kg/ha kod „S.3 mm i krupnije frakcije semena veličine < 8.7%).3 51.5%). Prosečan prinos ovog hibrida na 365 ha bio je 2. g Fract 1000seed Yield Fract. dok je masa 1000 zrna iznosila 282.3 g.3 g.967 Tabela 5.1 70.3 ” AD N. . Seed production of maize hybrid ZP 677 in the year 2007. Takođe je i masa 1000 semena sitne frakcije ovih hibrida imala slične vrednosti 269. odnosno 333. 51.5 79. Krupnije frakcije semena < 8. 3) veoma uverljivo u dokazuju efekat navodnjavanja.3 103.0 g i 344.Kovačević” Institut Zemun 85 Polje ZZ „Turija” 70 „Agroseme” 40 Kovilj Σ/ ZZ Srbobran 104. Analiza mase 1000 semena hibrida kukuruza ZP 434 proizvedenog u 2007. Tabela 4. Frakcija/Fraction Frakcija / Fraction 6.173 kg/ha kod AD „Sanad”-a.200 1.3 133.3 91.153 2.6 73. Analiza mase 1000 semena hibrida kukuruza ZP 341 proizvedenog u 2007.3 – 11 mm u ukupnoj masi semena.567 51 35 44 225. Slične rezultate dobili su Pavlov i sar. g t % 1000see Yield Fract. prikazano je u tabelama 4. a krupnije frakcije isto tako 342.3%).3 g.7 g (27 %).5 – 8.3 g.9 187.317.803 2. godini Table 3.5% ukupnog prinosa.351 kg/ha rečito ukazuje na doprinos navonjavanja povećanju proizvodnje semena.9 58.3 g.4 g. a krupnije 14. d weight 46.2 52. Kovačević”.280 2.8 t (51.2 59 346 OZZ„Nadalj” 50 50 69 69 42 46 55 53 39 43 41 39 59 44 32 48.0 x 356 Podaci (tab. g t % t sem. Krupnije frakcija semena < 8.3% i 52. Frakcija / Fraction . PTEP 12(2008) 1-2 39 .3 g i 268. a njena masa 1000 semena iznosila je prosečno 333. odnosno svega 26% od najvećeg ostvarenog prinosa. jer je učešće sitnije frakcije u ukupnom prinosu 85.5% i 47.5-8.647 1. prosečno 342.1 355.597 kg/ha a kod svih ostalih u suvom ratarenju 2.4 g. ZZ„Jedinstvo ”Kralj.3 1* 2* AD „Maglić” 64.3%) a njihova masa 1000 semena bila je u proseku 268.1 58. Pal.0 x 1434.011 kg/ha.Borkovac Ruma AD B.6 120. sem.1 34.3 50 50 31 31 58 54 45 47 61 57 59 61 41 56 54 342 344 319 338 364 356 332 347 357 351 341 338 341 339 353 344.3mm Masa 1000 Prinos Frakc.9 t (48. a najmanji na 80 ha od 1.3 mm bilo 355.5%). Razlika mase semena između ove dve frakcije semena bila je 75. Ako se posmatra prosečno učešće sitnije i krupnije frakcije semena hibrida ZP 341 i ZP 434 ono je vrlo približno (52. što čini 85. Proizvođač Producer 1 2 3 4 ha Navodnj.524 kg/ha.2 63.1 44.5 g. weight weight Nadalj 37.7 7 * = Navodnjavanje/Irigation Podaci (tabela 5) pokazuju da je od ukupnog prinosa sitnije frakcije semena bilo 1.9 92.971 Yield Ukupna proizv.3 174. g t % 1000 Yield Fract. Razlika mase semena između ove dve frakcije bila je 51.5 – 8.5 g.6 76.Kovačević 188.5 265 278 264 270 269.5%. godini Table 5.1 1318.3mm < 8. Ova razlika od 3.Despotovac „Agrokop”A DRuma DP Budućnost B.6 t (14.2 70. i masa 1000 semena. godini Table 4. Analysis of 1000 seed weight for maize hybrid ZP 341 produced in 2007. 6) pokazuju da je ukupno bilo 1. Proizvođač Producer 1 2 3 4 Vrbas „S.3 – 11 mm bilo je 324. odnosno 65% manje kod ZZ „Turija”.3 68.1 60.5%). Prosečan prinos kod tri proizvođača koji su primenjivali navodnjavanje iznosio je 3.4 65. Irigation da yes ne no ne no ne no Prinos kg/ha 5.431. sem.350kg.1 t sitnije frakcije semena. sa masom 1000 semena. Razlika mase semena između ove dve frakcije semena bila je 72. Vrbas a na 70 ha u suvom ratarenju 1. 2) vidi se da je najveći prinos semena hibrida ZP 434 ostvaren na 20 ha kod OZZ „Nadalj” u uslovoma navodnjavanja od 4. što je za 3.070. Σ/ 64.1 265. jer je hibrid ZP 677 na 161ha imao prinos od 5. seed weight 54 142.971 kg/ha.3 41 276 53.6. 4) pokazuju da je od ukupnog prinosa sitnije frakcije semena 6.9 Vrbas 3* „S.2 g (18%).4 16.7 Orahovo 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 AD „Sanad” DOO „Sokolac” OZZ Tovar.1 94.9 g (28.5 341 349 342 336 342. 4 50.

Tabela 6. Analiza mase 1000 semena hibrida kukuruza ZP 677 proizvedenog u 2007. godini Table 6. Analysis of 1000 seed weight for maize hybrid ZP 677 produced in 2007.
Frakcija /Fraction 6,5-8,3mm Masa 1000 Prinos Frakc. Prinos Frakc. % sem. g t % t 1000seed Fract. Yield Fract. Yield weight 83 82 87 90 85,5 291 280 291 267 282,3 141,8 16,5 30,1 13,2 201,6 17 18 13 10 14,5

Proizvođač Producer

kod proizvođača „Sava Kovačević”- Vrbas, a na 70 ha u suvom ratarenju kod ZZ „Turija”, 1.803 kg/ha, što je za 3.350 kg, odnosno 65% manje. Od ukupnog prinosa, frakcije semena veličine 6,5 – 8,3 mm bilo je 1.070,1 t (85,5%) i masa 1000 semena 282,3 g. Krupnije frakcije semena < 8,3 – 11 mm bilo je Frakcija /Fraction 201,6 (14,5%) a masa 1000 semena 333,5 g. < 8,3-11mm
Masa 1000 sem. g 1000seed weight 380 350 314 290 333,5

LITERATURA
[1] Ivanović Dragica, Milivojević Marija, Stojadinović Jasmina, Vujinović Jasna: Production, processing and qality control of maize seed within the ZP system, Internationale Maize Conference: Accomplishments and Perspectives. 60th anniversery Maize Research Institute “Zemun Polje”. October 26-28, 2005, Belgrade. Book of abstract, pp.26. [2] Milošević Mirjana, Milivojević Marija, Ivanović Dragica, Vujaković Milka: Production, processing and qality control of maize seed within the ZP system, Internationale Maize Conference: Accomplishments and Perspectives. 60th anniversery Maize Research Institute “Zemun Polje”. October 26-28, 2005, Belgrade. Book of abstract, pp.74. Pavlov M., Đukanović Lana, Milićević M: Proizvodnja i dorada semena u ZP sistemu, Savetovanje Agroinovacije „Nauka, praksa i promet u agraru”, Soko Banja (2004). Pavlov M., Lana Đukanović, Jovin P, Milićević M: Production, processing and qality control of maize seed within the ZP system. Internationale Maize Conference: Accomplishments and Perspectives. 60th anniversery Maize Research Institute “Zemun Polje”. October 26-28, 2005, Belgrade. Book of abstract, pp.74. Pavlov M., Lana Đukanović, Milićević M: Savremeni aspekti proizvodnje i dorade semena ZP hibrida kukuruza, PTEP - Časopis za procesnu tehniku i energetiku u poljoprivredi, 9(2005) 3-4, s. 83-84. Pavlov M., Videnović Ž: Uticaj sistema gajenja na prinos i kvalitet semena kukuruza, PTEP – Časopis za procesnu tehniku i energetiku u poljoprivredi, 11(2007) 1-2, s. 55-57. Videnović Ž: (l987). Uticaj različitih frakcija kalibriranog semena na prinos kukuruza, Arhiv za poljoprivredne nauke, 48(1987)171, s. 289-294. Prihvaćeno: 12.3.2008.

1* 2 3 4

Vrbas 687,7 „S.Kovačević” „Agroseme“ 74,7 Kovilj Institut Zemun 194,8 Polje ZZ Turija 112,9 1070, Σ/ x 1

* = Navodnjavanje Irigation ZAKLJUČAK
Na osnovu izvršene analize uticaja sistema gajenja na prinos, udeo sitnije i krupnije frakcije u ukupnom prinosu i njihovu masu 1000 semena hibrida kukuruza - ZP 341, ZP 434 i ZP 677 u 2007. godini utvrđeno je sledeće: * Prosečan prinos hibrida ZP 341 na 266 ha bio je 2.615 kg/ha. Prinos na 30 ha bio je 3.344 kg/ha kod proizvođača „Sava Kovačević” - Vrbas u navodnjavanju a u suvom ratarenju na 60 ha u Bačkoj Palanci DP „Budućnost”, 1.733 kg/ha, što je za 1.611 kg/ha, odnosno 48% manje. Od ukupnog prinosa frakcije semena 6,5 – 8,3 mm bilo 355,1 t (52,5%), a masa 1000 semena 269,3 g. Krupnije frakcije semena < 8,3 – 11 mm bilo je 324,4 t (47,5%) a masa 1000 semena iznosila je 342,4 g. * Prosečan prinos hibrida ZP 434 na 1.266 ha bio je 2.309 kg/ha. Najveći prinos semena ostvaren je na 20 ha kod OZZ „Nadalj” od 4.524 kg/ha u uslovoma navodnjavanja, a najmanji na 80 ha od 1.173 kg/ha kod AD „Sanad”. Ova razlika od 3.351 kg/ha rečito ukazuje na doprinos navonjavanja povećanju proizvodnje semena. Od ukupnog prinosa frakcije semena 6,5 – 8,3 mm bilo 1.317,9 t (48,3%), a masa 1000 semena 268,4 g. Krupnije frakcije semena < 8,3 –11 mm bilo je 1431,8 t (51,7%) a masa 1000 semena iznosila je prosečno 344,3 g. * Prosečan prinos hibrida ZP 677 na 365 ha bio je 2.971 kg/ha. Na 161 ha imao je prinos od 5.152 kg/ha u navodnjavanju [3] [4]

[5]

[6] [7]

Primljeno: 01.3.2008.

40

PTEP 12(2008) 1-2

Biblid: 1450-5029 (2008) 12; 1-2; p.41-44 UDK: 621.57, 621.176

Stručni rad Paper

EKONOMIČNI TERMODINAMIČKI CIKLUSI ZA STAKLENIKE LOW-COST EFFECTIVE THERMODYNAMIC CYCLES FOR GREEN HOUSES
Dr Maša BUKUROV, mr Siniša BIKIĆ Fakultet tehničkih nauka, 21000 Novi Sad, Trg Dositeja Obardovića 6

REZIME
U radu je ukazano na veliku isplativost organizacije proizvodnje povrtarskih proizvoda u, preko cele godine, zatvorenim staklenicima. Zbog mogućnosti iskorišćenja slobodne energije iz prirode i njenog uvođenja u klasične termodinamičke cikluse koji se mogu koristiti i za zagrevanje i zalivanje staklenika obrazložena je potreba za preciziranjem i proširenjem energetskih pojmova. Prikazana su bitna svojstva klasične toplotne pumpe koja koristi toplotu vode iz raspoloživih prirodnih izvora, kao i paro-vodeni injektor koji radi sa poluotvorenim termodinamičkim ciklusom koje imaju primenu u klimatizaciji staklenika. Pažnja je obraćena na ekonomičnost proizvodnje tople vode, sa potrebnim energijskim parametrima dovoljnim za njen transport i distribuciju po staklenicima. Kao mogućnost navodi se primer kogeneracije za grejanje staklenika. Za staklenike manjih površina koristi se poseban parni kotao potrebnog kapaciteta. Moderna termoelektrana-toplana kombinovanog parno-gasnog ciklusa sa kogeneracijom, veličine 100 MW (električne energije), može da radi cele godine sa stepnom korisnosti η=0,9, ukoliko se njena toplotna energija koristi za klimatizaciju zatvorenih staklenika na oko 8 ha. Primenom paro-vodenog injektora za transport i distribuciju tople vode kroz grejne linije, iskorišćava se deo nisko temperaturne toplote, koji ne može da se na drugi način iskoristi. Ključne reči: staklenici, termodinamički ciklusi, toplotna pumpa, parovodeni injektor, COP, stepen korisnosti η.

SUMMARY
This paper points out to cost-efficiency of gardening organisation in closed green houses during the whole year. The possibility to use free energy from nature and its introduction into classic thermodynamic cycles which can be used for heating and watering in green houses requires the introduction of some new definitions and widening of existing terminology. Here are presented important characteristics of classic heat pump which uses water heat from existing natural sources, as well as steam-water injector which operates in semi-open thermodynamic cycle. Different types of heat pumps are used in air conditioning of green houses. The attention was paid to the profitability of the warm water production, including necessary energy parameters sufficient for its transportation and distribution in green houses. Also, an example of cogeneration for green house heating is presented. A steam boiler of required capacity is used for small-size green houses. A modern power-heating plant with a combined steam-gas cycle with cogeneration, capacity of 100 MW (electric power), can operate during the whole year with the efficiency rate of η=0,9, if its energy is used for air conditioning of closed green houses on about eight ha. The application of the steam-water injector for transportation and distribution of warm water through heating lines provides usage of low temperature heat which cannot be used otherwise. Key words: green houses, thermodynamic cycles, heat pump, steam-water injector, COP, efficiency rate η.

UVOD
Efikasniji i ekonomičniji sistemi sa toplotnim pumpama imaju viši stepen korisnosti procesa η kada su radne temperature bliže ambijentalnim, što je korisno za zagrevanje staklenika. Pošto su slični zahtevi u mnogim oblastima poljoprivrednih aktivnosti, može se očekivati veće učešće primene toplotnih pumpi.

REZULTATI I DISKUSIJA
U Holandiji je 1100 ha pokriveno staklenicima koji su izgrađeni na osnovu potražnje za svežim voćem i povrćem tokom cele godine i izuzetno su obogatili holandske poljoprivrednike. Sektor staklenika donosi svake godine 12 milijardi evra i zapošljava 140.000 ljudi. Međutim, cena energije iznosi 25% ukupne zarade od useva, a udeo staklenika u emitovanju ugljen dioksida je 12% ukupne emisije. Ovi razlozi usmerili su pažnju na mogućnost korišćenja alternativnih energija, kogenerciju električne i toplotne energije, konzervaciju letnjeg viška toplote, kao i kontrolisanja: temperature, relativne vlage i ugljen-dioksida u staklenicima. Ovako zahtevan pokušaj planirano je da se sprovede zamenom otvorenih staklenika (tokom leta) zatvorenim staklenicima preko cele godine. Ispod staklenika nalaziće se veliki podzemi rezervoari, sa hladnom vodom i toplom vodom koja se greje solarnom energijom. Tokom leta staklenik se hladi a tokom zime greje - što omogućava toplotna pumpa. Hlađenje staklenika tokom leta zbog kondenzacije omogućava povrat 50% vode. Zbog zatvorenog krova staklenika smanjuje se i emisija ugljendioksida za 65% u odnosu na konvencionalne staklene bašte.

MATERIJAL I METOD
Način rada toplotnih pumpi upućuje na potrebu da se povežu postojeće energije (mehanička, električna, kinetička, pritisna), za čiju transformaciju važi entropijska zakonitost, sa energijom stalno prisutnom u prirodi, koja se može nazvati „slobodnom“ i čije je poreklo planetarno (kosmičko). Uvođenje ove slobodne – obnovljive energije u ukupan raspoloživi energijski potencijal koji efikasno može da se koristi; zahteva nove definicije i podele energije. Evidentna povezanost ovih energija različitog porekla nema za sada odgovarajuće i prihvaćeno teorijsko obrazloženje. Za obrazloženje značaja toplotnih pumpi u razvoju staklenika navodi se primer Holandije [5], koji je koristan za opredeljenje stava i usmeravanje budućeg razvoja staklenika kod nas.

PTEP 12(2008) 1-2

41

Najviše zbog mogućnosti smanjenja ugljen-dioksida holandska vlada podržava ovaj projekt, kao i ministarstvo za poljoprivredu i kvalitet prirode i hrane. U svim energijskim (toplotno-rashladnim i transportnim) segmentima rada staklenika mogu se za povećanje efikasnosti uključiti toplotne pumpe. Danas dostignut visok kvalitet izrade toplotnih pumpi i mogućnost podizanja nisko temperaturske (otpadne) toplotne energije na viši – korisni nivo paro-vodenim injektorom, osigurava ovim uređajem opravdano uključenje u proces modernizacije rada staklenika. Očigledno je da primer Holandije treba slediti.

Merenje efikasnosti rada uređaja za prenos toplote Koeficijent efikasnosti (COP) i stepen korisnosti (η)
Efikasnost rada uređaja za prenos toplote izražava se preko dva pojma: Koeficijent efikasnosti (COP - coeficient of performans) i stepen korisnosti (η). Uspešnost rada rashladnih i grejnih sistema, strujnih izmenjivača toplote i različitih termodinamičkih ciklusa, zasniva se na poređenju utroška električne energije za isti obavljen rad tj. učinak. Razvoj ovih uređaja posebno je usmeren u pogledu povećanja koeficijenta efikasnosti procesa koji predstavlja količnik korisne, ovim uređajem dobijene, energije i utrošene električne energije za isti učinak (ukoliko bi se npr. grejanje vršilo direktno električnom energijom). Za sada se vrednosti COP kreću između 2,5-5 sa tendencijom povećanja na 810. Niže vrednosti koeficijenta odnose se na klasične grejne sisteme, srednje vrednosti (4-6) na grejne sisteme sa toplotnim pumpama koje koriste postojeće prirodne izvore i ponore toplote (tlo, voda). Najviše vrednosti (8-10) dostignute su za rashladne sisteme sa toplotnom pumpom, a očekuju se i od složenih uređaja npr. hidristora [4]. Hidristori, objedinjavanjem pojedinih etapa termodinamičkog ciklusa imaju manje gubitke; a takođe i mogućnost da se deo dobijene energije pretvori u koristan mehanički rad. COP se razlikuje od stepena korisnosti η. Klasičan stepen korisnosti manji je od 1 (η<1) jer se dobija poređenjem izlaznih i ulaznih energija koje su istog porekla - vrste (ugalj-para-toplota); a nalaze se u istom transformacionom procesu. COP je veći od 1 (COP>1) jer se toplotna energija dobija posredno preko električne energije pa su i gubici znatno veći (ugalj-para-električna energija-toplota)

na vrednosti i mogućnosti nekog uređaja i na osnovu nje ne treba donositi konačnu odluku. Sve vrste energija bez obzira na poreklo izražavaju se u džulima [J] (ranije kalorijama). Stepen korisnosti η ljudskog organizma pri pretvaranju hrane u: mehaničku, toplotnu, procesnu, hemijsku, elektromagnetnu i druge vrste energija koje su potrebne za funkcionisanje organizma je oko η=0,8. Koja je efikasnost pretvaranja hrane u pojedine vrste energije u organizmu ne može se utvrditi zbog neodgovarajuće merne jedinice za ovako različite potrebe. Očigledno je da je davno uspostavljena jedinica energije džul neprikladna za sve vrste transformacija energije i predstavlja (nepotrebno) ograničenje i smetnju koja dovodi do nerazumevanja u međusobnim prirodno jednostavnim korelacijama različitih pojava i procesa.

Proširenje i otvaranje termodinamičkog ciklusa
Tendencija „proširenja i otvaranja“ termodinamičkog ciklusa postoji, jer se na taj način dobija veći stepen korisnosti η. Tako npr. kogeneracija proizvodnje električne energije i toplote za grejanja, predstavlja otvoren temodinamički ciklus kojim se stepen korisnosti procesa povećava sa η=0,3 na η=0,5. Toplotne pumpe (posebno u toplotno - rashladnim režimima) delimičnim korišćenjem prirodnih toplotnih izvora i ponora koriste besplatnu slobodnu energiju koja povećava COP i η. Priroda rada ovakvih uređaja povećava stepen efikasnosti, ukazuje na potencijalnu korisnost, mogućnost i potrebu „otvaranja“ termodinamičkog ciklusa; i zahteva šire, moglo bi se reći i slobodnije, poglede na postojeće prirodne - globalne energetske izvore i proširenje i definisanje njihovih strukturnih veza sa energijskim transformacijama u krugu zatvorenog toplotnog ciklusa. Do skora nije postojala mogućnost da se deo dobijene toplotne energije (niske temperaturske vrednosti) pretvori u mehanički rad koji predstavlja energiju višeg nivoa kojom se može dobiti npr. električna energija ili ostvariti pokretanje vozila. Toplotna pumpa je ukazala na mogućnost iskorišćenja stalnih prirodnih izvora energije u kojima postoje razlike temperatura vazduha, vode, tla i dr., u odnosu na temperature isparavanja i kondenzovanja radnog fluida u njegovom termodinamičkom ciklusu.

Toplotna pumpa
Ekonomično zagrevanje i klimatizacija staklenika može da se ostvari “toplotnom pumpom“. Pod nazivom pumpa podrazumeva se uređaj koji prinuđuje fluid da se kreće u pravcu koji je suprotan od prirodnog (npr. vodu podiže na viši nivo). Slično je i sa „toplotnom pumpom“ koja prisiljava toplotu da se kreće od hladnijeg ka toplijem mestu. Osnovni zadatak toplotne pumpe je da ostvari razmenu (prenos) toplote sa radnog fluida na okolinu ili obrnuto. Radni fluid (ranije freoni danas široka lepeza različitih vrsta ulja) menja svoje agregatno stanje u zatvorenom toplotnom ciklusu. Pri isparavanju radni fluid se zagreva toplotom iz okolnog prostora a pri kondenzaciji radni fluid vraća toplotu okolnom prostoru. Od temperaturskog raspona tačaka kondenzacije i isparavanja radnog fluida (oko -20 ºC do +30 ºC) zavisi i opseg zagrevanja i hlađenja okoline. Npr. ukoliko je temperatura okoline 21 ºC a radni fluid je u procesu kondenzacije i otpušta toplotu, okolina će se zagrevati što se intenzivira ventilatorom. I obrnuto, ukoliko je radni fluid u procesu isparavanja, okolina će se hladiti jer se toplota za njegovo isparavanje uzima iz okoline.

COP =

Ekor Ekor 1 = = =4 Eel Ekor (η pk ⋅η gen ⋅ηti ) 0, 9 ⋅ 0, 3 ⋅ 0,8

gde su: Ekor – korisna energija [J] Eel – električna energija [J] ηpk – stepen korisnog dejstva parnog kotla [-] ηgen – stepen korisnog dejstva generatora [-] ηti – stepen korisnog dejstva izmenjivača toplote [-]. COP je mera poređenja korisne energije u odnosu na električnu energiju sa kojom bi se dobila ista korisna energija.

Preciziranje energijskih pojmova
Definicija COP dovodi u zabludu, jer se misli da je toplotna pumpa nekoliko puta efikasnija od drugih uređaja, što trgovci sa zadovoljstvom podržavaju. COP je međutim samo gruba proce-

42

PTEP 12(2008) 1-2

13. 13-svc. 2-mixing chamber. 21-outdoor section. zahvaljujući naizmeničnom toku gasa kroz kompresor. 11-merilo. Sistem staklenih bašti veličine 1 ha pri zagrevanju zahtevaju oko 250 W/m2. 5. ali je srednja vrednost stepena korisnosti η još uvek veća na godišnjem nivou. 19 hladan spoljašnji vazduh. 18-colder discharge air.9 bar. Takođe.ventil.grejani dovodni vazduh. 17-outdoor fan. 3-dovod energije. 10-ventil (otvoren). Specifičnost paro- PTEP 12(2008) 1-2 43 . 22.5 bar. 2) zagreva hladnu vodu i podiže joj pritisak dovoljan za njen transport kroz cevni sistem za grejanje staklenika uz usputno zalivanje. Zbog niskog gradijenta širenja temperature vazduha po prostoriji. Ukoliko se za kogeneraciju izdvaja otpadna toplota od 20 MW. valve. četvorokraki ventil je najvažniji deo. kondenzator i isparivač mogu se objediniti u jednom uređaju. 2. Ta izgubljena toplota Q0 predstavljena je na slici 3 šrafiranom površinom. 2-komora za mešanje. 6-indoor coil. pri pokretanju sistema. 12 ºC).2. Šematski prikaz prototipa paro-vodenog injektora (1-mlaznik.ventil. 127.četvorokraki ventil. Jedna od osnovnih prednosti grejanja i hlađenja prostora toplotnom pumpom je jednoliko uspostavljanje protoka toplog vazduha u prostoriji.08 kg/s. u kogenerativnom postupku ter- Dvostruko nadzvučni paro-vodeni injektor Parovodeni injektor. 7unutrašnji ventilator. 3-difusor) Rezultati protopskog ispitivanja parovodenog injektora [1]. 9. tj. 15-check valve (closed). 6.regulacioni ventil (zatvoren). Uređaj (sl. energije na višem nivou. 1. vodenog injektora je u tome da: u komori za mešanje greje hladnu vodu u dozvučno nadzvučnoj mešavini vodene pare i vode koja se zatim kroz grlo komore prevodi u dozvučnu struju tople vode uz znatan porast pritiska u odnosu na ulaznu paru i na hladnu vodu. stepen korisnosti znatno opada uz smanjenje proizvodnje električne energije u odnosu na kogenerativni rad. 2. • Stepen korisnosti injektora je η=0. Pored kompresora. • Moguća je regulacija svih ulaznih i izlaznih parametara. dovela je do priključivanja brojnih dodatnih uređaja. staklenika i dr. 20akumulator. Za distribuciju tople vode kroz staklenike sa toplotnim pumpama potrebno je svega 3% vodene pare (1. ustanova. 19cold outside air. 4.za hlađenje i za zagrevanje okolnog prostora.5 ºC) i hladna voda: (1.linija parne faze. koji može da se koristi u staklenicima. 9-cold room air. Heating cycle [3] 1-compressor. Toplotni ciklus pri kogeneraciji električne i toplotne energije predstavlja područje u kom bi mogao da se koristi nadzvučni parovodeni injektor. 11-metering device. 10-check valve (open).74 do 0. 5-vapor line. prilagođenih funkcionalnim potrebama. odnosno 2500 kW/ha. valve. 17-spoljašnji ventilator.4-way valve.unutrašnji izmenjivač toplote.5 bar natpritiska i 130ºC. 8. 7-indoor fan.Za ostvarenje toplotnog ciklusa radnog fluida koriste se različite vrste kompresora (najčešće klipni). Ukoliko po prestanku grejne sezone nema gde da se koristi toplota za grejanje. Dobijeni natpritisak na izlazu iz injektorskog uređaja ukazuje na mogućnost iskorišćenja dela izlazne vodene struje za dobijanje mehaničkog rada. tako što preusmerava tok radnog fluida. Povećanje stepena korisnosti. pm=0. pm =5 bar. 14-metering device. Scheme of steam-water injector prototype (1-jet. 3-energized. prisutna je viša relativna vlažnost i manja količina štetnih mikroorganizama koji se nalaze u vazduhovodima. 84 ºC).85 zavisno od načina dobijanja hladne vode. ogleda se kroz mogućnost iskorišćenja tog nisko-temperaturskog dela toplote za zagrevanje stanova. interesantni za primenu u staklenicima. Sl. pm=1. 4-svc. ne može dalje da se koristi. 8-heated supply air. Međutim. 16-outdoor coil. već se izbacuje ili u vodotokove ili u atmosferu. Tok radnog fluida kroz toplotnu pumpu pri grejanju [3] 1-kompresor. 14-merilo. Na slici 3 prikazan je Ts dijagram i osnovna oprema kogenerativnog postrojenja. Najveći toplotni gubitak je u kondenzatoru.spoljašnji deo. 15. Termodinamički ciklus sa toplotnom pumpom prikazan je na slici 1. 16spoljašnji izmenjivač toplote. Otkriće uzroka „legionarske bolesti“ je potvrda navedenog. Parovodeni injektor u kogeneraciji proizvodnje električne i toplotne energije Sl. ta vodena para je na pritisku nižem od atmosferskog i ima nisku temperaturu (oko 30ºC) tako da njena toplota koja se predaje rashladnoj vodi.unutrašnji deo Fig. 20-accumulator. Nema potrebe za dodatnom energijom. prikazani su kroz sledeće osrednjene podatke: • Uvode se vodena para: (0. što obezbeđuje bolje zdravstvene uslove. gde „izrađena“ vodena para sa turbine tokom svoje kondenzacije predaje toplotu rashladnoj vodi. 1. 12-liquid line. 2. 22-indoor section Komleksna zavisnost promenljivih parametara ovog složenog sistema.19 kg/s. jer omogućava da toplotna pumpa radi reverzibilno po potrebi .27 kg/s. predstavlja vrstu toplotne pumpe sa delimično otvorenim termodinamičkim ciklusom. Znači. • Dobija se topla voda (1. 3-difuzor) Fig.hladan sobni vazduh. 21. Pri kogeneraciji električne i toplotne energije stepen korisnosti η može da dostigne 85%. bez naglog duvanja vazduha na prisutne osobe. nego da je rad bez kogeneracije. može se zagrejati 8 ha zatvorenog staklenika. Kompresori rade samo s radnim fluidom u gasovitom stanju bez tečnih delića koji štete. hala. 12-linija tečne faze. 18hladniji ispusni vazduh.

moelektrana od 100 MW može da radi sa vrlo visokim stepenom korisnosti.: GUD 1s. 3. 2-heat-recovery steam generator.7 www. izuzetno isplativa i zapošljava veliki broj radnika.3A block schematic.3a advanced 100 MW combined cycle power plant.što je i najveći trošak. b) Sl. Installment which simultaneously produces electric energy heat: a) process in Ts diagram.: Heat Pump Technology. 6-ulazni vazduh. Prentice Hall. LITERATURA: [1] [2] [3] [4] [5] Bukurov. b) shema postrojenja (I-kotao. čak od 90% [2] tokom grejne sezone sistema zatvorenih staklenika na prostoru 8 ha. Maša: Istraživanje svojstava nadzvučnog parovodenog injektora. 10-para za kogeneraciju. 3. konzerviranje toplotne energije i njeno naknadno korišćenje u periodima kada je ona potrebna a cene uzgajanih kultura najviše. tako reći besplatno. Novi Sad. 7-electric power.električna energija.3. 5parna turbina.dijagramu. GUD 1S. čija je emisija minimalna i ne zagađuje klimu u zatvorenim staklenicima mogu da se nalaze 8 ha modernih zatvorenih staklenika. ciklus pare dvojnog pritiska. 85 – 92. 2004. a) Sl. 1-dimnjak. II-preheater. 5-steam turbine. 4-generator. p. Postrojenje koje istovremeno proizvodi električnu energiju i toplotu: a) proces postrojenja u TS. doktorska disertacija. 6-inlet air. 9-oil. 4generator. Langley. Pri tome moguće su racionalizacije i inovacije u delu klimatizacije prelaskom na zatvorene staklenike tokom cele godine. Qd2 –heat delivered to preheater. B.64. 2-generator pare.3A. 8-gas.voanews. b) scheme of installment (Iboiler. IV-condenser. Tokom leta staklenici bi se hladili toplotnim pumpama i slobodnim izvorom rashladne vode (bazeni. dual pressure steam cycle. Q0 – lost heat ) Na slici 4 prikazana je šema Simensovog termodinamičkog modernog kombinovanog gasno-parnog generatora električne energije dvojnog pritiska sa kogeneracijom. U neposrednoj blizini ovakve termoelektrane. Tokom leta ne može da se postigne ovako visok stepen korisnosti termodinamičkog procesa.64. Qd2 –toplota predata u pregrejaču pare. Qd1-heat delivered in boiler. Primljeno: 15. 9nafta.2008. 7. 4. 4.3. podzemni tokovi) uz pomoć toplotnih pumpi koje bi tada radile u rashladnom režimu. III-turbina.hydristor. 11-exhaust gas [2] ZAKLJUČAK Proizvodnja hrane u staklenicima je najekomičnija. Dobijene uštede energije ostvaruju se kroz „otvaranje“ klasičnog termodinamičkog ciklusa koji omogućavaju ekonomično. utiče na znatno smanjenje cene energije za klimatizaciju staklenika . IV-kondenzator.cfm Prihvaćeno: 23. Fakultet tehničkih nauka. 2002. rezervoari.com/Serbian/archive/2007-06/2007-06-11voa5. 3-gas turbine. Parovodeni injektor zaslužuje mesto u raznim vrstama toplotnih ciklusa jer transformiše nisko temperatursku energiju u energiju višeg reda kojom se može ostvariti koristan rad. Mašinstvo 2(2) (1998). 44 PTEP 12(2008) 1-2 . 8-gas.com www. 3-gasna turbina. Drogan. II-pregrejač.64. 11-izduvni gasovi [2] Fig.C. H. Q0 – izgubljena toplota) Fig. 1-stack. Na taj način dostignut vrlo visok stepen korisnosti.2008. Qd1toplota predata u kotlu. Šema bloka GUD 1S. III-turbine. London. 10-steam extraction for cogeneration.

processing. the average edible part is close to 85% of the total body weight compared to 45% for crustaceans and 40-75% for teleost fish (Barbosa and Vaz-Pires. moschata ima samo jedna red sisaljki. velika je razlika u teksturi njihovih mišića i u jestivom kvalitetu. naročito kada su sveži. Tumbling (mechanical processing) and the addition of organic acids resulted in significant tenderisation compared to the untreated control.2% I 1.2% and 1. Greece ekatsani@agro. moschata has a single row (Papanastasiou 1976a). sveže meso riba je vrlo nežno i može da se kozumira čak i sirovo. This toughness is associated with the collagen structure. radi skraćenja termičkog postupka dorade mesa. Oktopodi generalno imaju vrlo ćvrstu i žilavu strukturu tkiva. ušteda energije. whereas E. However. content and aggregation in the cephalopod muscles (Morales and others 2000). treskanje o podlogu) i kasnije dosta dugotrajan termički tretman u vrijućoj vodi da bi se omekšalo. the treatment of octopus before the heating process can result in faster tenderisation requiring less energy for the heating step. have a very firm and tough texture. For example. Efekat različitih predtretmana uz primenu organskih kiselina na omekšavanje kriva oktopoda tokom terrmičkoh tretmana je istraživano u ovom radu. 0. Stoga se zaključuje da mehaničko udaranje zajedno sa organskim kiselinama mogu da se upotrebe kao predtrertmani. Ključne reči: oktopod. 10 mm wide and 5mm thick mantle muscle segment using a TA-XT2i texture analyser. u poređenju sa ljuskarima kod kojih je taj procenat 45%. energy requirements. jer destabilizuju kolagen. a što sve rezultira u ukupnom smanjenju vremena dorade i uštedi energije.2-2. Ova žilavost je posledica kolagenske strukture. This toughness is associated with the collagen structure. Due to lack of bones. Organic acids increased the solubility of collagen responsible for the toughness of the octopus muscle.3%.kao što je sličaj kod sušija. Iako oktopodi i ribe imaju mišiće sa skoro sličnim učešćem kolagena i to 0. moschata is also identified as “musky octopus” or “moschios” in Greece. Octopus is a highly nutritious seafood. as in sushi. while octopus muscle typically requires mechanical pretreatment. 45-48 UDK: 641. especially when fresh. instrumentom za analizu teksture TA-XT2i. The toughness of the different treatments was assessed by measuring the force required for a 2mm probe to fully penetrate a 20 mm long. Morales and others 2000). 1-2. respectively (Sikorski and others 1984.gr SUMMARY The octopus has a very firm and tough texture. fish muscle is very tender and it can be consumed even in the raw state. and prolonged heating times that can reach up to an PTEP 12(2008) 1-2 45 . especially when fresh. 2004). ili sa minimalnom preradom. INTRODUCTION Octopus vulgaris and Eledone moschata are 2 different species of the Octopodidae family that are usually found in the Mediterranean Sea.3% respektivno. there are great differences in the texture and eating quality of the two. Za obe vrste je odomaćen naziv oktopod. predtretman. Even though fish and octopus muscles contain similar amounts of collagen. E. Faculty of Agriculture. The collagen in octopus is tenderised mainly during a long heating step. pre-treatment. prerada. Aristotle University of Thessalonica.auth. dokazano je da ove kiseline imaju značajnu ulogu i u omekšavanju. Tumbling and the addition of organic acids could be used to shorten the heat processing of octopuses resulting in significant processing time and energy savings.2-2.2-2.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. Tako na primer. or with minimal thermal processing. Žilanost mišića tokom različitih predtretmana je ustanovljavana merenjem sile koja je potrebna da sonda prečnika 2 mm prodre kroz obvojne mišiće dugačke 20 mm.” although E. Međutim. Zahvaljujući nedostatku kostiju. a tradicionalno je poznato da se to obavlja uz dodavanje neke organske kiseline. Glavna razlika između njih je što O. Cephalopods in general and octopus in particular. vulgaris ima dva reda sisaljki na svakom pipku dok. usually in boiling water. uglavnom zbog uklanjanja mirisa. prosečan jestivi dero oktopoda je skoro 85% od cele jedinke. Nije uoćen značajniji uticaj vrste organske kiseline na omekšavanje. Ustanovljeno je da kolagen u mišićima oktopoda omekšava uglavnom zbog termičke obrade. such as tumbling.3 Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper PHYSICAL AND CHEMICAL PRE-TREATMENT OF OCTOPUSES AIMING AT TENDERISATION WITH REDUCED PROCESSING TIME AND ENERGY REQUIREMENTS FIZIČKI I HEMIJSKI PREDTRETMANI ZA OMEKŠAVANJE MESA OKTOPODA RADI SMANJENJA VREMENA PRERADE I UŠTEDE ENERGIJE Dr Eugenios KATSANIDIS Department of Food Science & Technology. Their main difference is that O. Both species are commonly called “octopus. vulgaris has 2 rows of suckers in each tentacle. Key wordas: octopus. široke 10 mm i debele 5 mm. Ustanovljeno je da mehačničko udaranje u kombinaciji sa organskim kiselimana rezultira u značajno omekšavanje mišića u poređenju sa netreriranim primerkom. dotle meso oktopoda zahteva mehanički predtretaman (udaranje. IZVOD Octopus vulgaris u Eledone moschata su dve vrste koje pripadaju famijiju oktopoda i koje uobičajeno nalaze svoje stanište u Mediteranskom moru. p.2-2. content and aggregation in the octopus muscles. No difference in the tenderizing effect of different organic acids was observed. The effect of different pre-treatments and the utilisation of different organic acids to tenderise octopus muscles during heat processing was investigated.

Tabela 1. 46 PTEP 12(2008) 1-2 . In general.2 Nivo sirć. in a steam-jacketed stainless steel kettle for 10 or 20 min. Surrey. washed. MN. Experimental design and factor levels for the assessment of the impact of organic acids and heating time on octopus toughness. Table 2.1 M Heating Time Heating Time Vreme kuvanja (min) Vreme kuvanja (min) 10 10 10 10 20 20 20 20 10 10 10 10 20 20 20 20 METHODS Two studies were conducted. The muscles of octopus have to perform different tasks (i.0. namely. The force required to fully penetrate the samples was measured and recorded for each run in triplicate and a mean value was obtained. are given in table 1. Tumbling was performed in a tumbler that consisted of a cylindrical vessel (70 cm height. The control samples were placed in boiling water. Nivoi uticajnih faktora i njihove stvarne vrednosti Factors Coded Factor Actual values Faktori Kod faktora Stvarne vrednosti Tumble Time TT 5 20 35 Vreme udaranja(min) NaCl Levelž SL 0 0. for tenderization. 70 cm diameter) fitted with four stainless steel paddles rotating intermittently at 60 strokes per minute. where octopus is tumbled in water or a salt brine (Papanastasiou 1976b). Factor levels. The experimental design and factor levels. including acetic. USA) statistical software. boiling time and organic acid type and level in the boiling water. Plan eksperimenta i nivo faktora potreban za procenu uticaja organske kiseline i vremena vrenja na žilavost oktopoda Organic acid/ Organska kiselina Control (no acid)/ Kontrola (bez kiseline) Acetic/Sirćetna Lactic/Mlečna Citric/Limunska Organic acid concentration/Koncentracija organske kiseline (M) 0. the octopus was gutted. They were processed one day after harvest. Godalming. Morales and others (2000) have attributed these differences to the distribution or morphology of collagen fibers in muscle and to the content of specific collagenous components. and processed accordingly. boiling time and acetic acid level in the boiling water. vinegar is added in the boiling water in low levels (1-2%). usually in boiling water. Padova. moschata). have a tenderizing effect on restructured beef by increasing the solubility and decreasing the thermal stability of collagen. required for the probe to fully penetrate the sample. A common way to address octopus toughness has been the mechanical “beating” of octopus which is performed in specialized tumbling equipment. Samples of muscle (20 mm long. Traditionally. Nagai and others (2002) have utilized acetic acid for the solubilization and isolation of octopus collagen. Table 1. The connective tissue of octopus is so strong that it is unaffected by high pressure and temperature treatments (200 – 400 MPa for 15 min at 40oC) as reported by Hurtado and others (2001). because it better simulates the incision of the muscle during mastication.e. The results were expressed as maximum force. samples were placed in boiling water. in Newtons (1 N = 1 Kg m/s2). (%) Texture analysis The toughness of the samples was measured with penetration tests conducted on the mantle of the octopus. NaCl level (SL). The octopus was gutted. Arganosa and Marriott (1989) have shown that organic acids. The samples were selected to have a target weight of 250 g each (± 10%) and they were kept in ice at 0oC. with the appropriate level of each organic acid. After tumbling. The independent variables were tumble time (TT). The pH of the organic acid solutions was measured by means of a glass electrode pH meter (Hanna Instruments. kis. Minneapolis. using a 2 mm probe with a test speed of 1 mm/sec. a Box-Behnken response surface design was used with four variables and three levels for each variable as shown in table 1. The collagen in octopus is tenderized mainly during a heating step. For the organic acid treatments.05 M 0. lactic and citric acid. mainly for deodorization purposes. Statistical analysis was performed using the Design Expert version 5.9 (Stat-Ease Corporation. Tabela 2. namely. increasing the tenderness of the final product. Italy). Levels of factors for the response surface design in actual values.5 1. NaCl concentration of the brine. UK) at 25oC. grasping) than those of other aquatic organisms such as fish and therefore they are structured to withstand more strain. weighed and boiled in water in a steam-jacketed stainless steel kettle for predetermined times. The objective of this study was to evaluate the effects of mechanical pre-treatments such as tumbling and of thermal processing in the presence of organic acids such as acetic. washed. while still fresh. higher force readings corresponded to increased sample toughness and decreased tenderness.0 Nivo NaCl (M) Boil Time BT 5 15 25 Vreme kuvanja (min) Acetic acid level AL 0 0. In the second study the effect of different organic acids on octopus tenderness was studied.hour of boiling. Experimental design and statistical analysis For the first experiment. tumbling improves tenderness while NaCl (in low concentrations) helps the extraction of proteins and improves the waterholding capacity of the muscle (Schmidt 1986). containing 5% acetic acid. Thus. They were processed one day after harvest. in a steamjacketed stainless steel kettle for predetermined times. The penetration test was preferred over the compression or extensibility test to assess the tenderness of octopus. In the first study the effect of physical pretreatments was evaluated on musky octopus (E. lactic or citric acid. The acetic acid was introduced in the form of distilled vinegar. boiling time (BT) and acetic acid level (AL). 10 mm wide and 5 mm thick) were taken from the mantle and the analysis was performed with a TA-XT2i instrument (Stable Micro systems. tumbling time. vulgaris) caught in the Northern Aegean Sea was used for the study. The samples were selected to have a target weight of 750 g each (± 10%) and they were kept in ice at 0oC.1 0. The effect of other organic acids on the tenderness of octopus has not been thoroughly studied. on the tenderness of fresh octopus. are given in table 2. Octopus (O. The data used for fitting the model were the means of three replications. as it is done in industrial practice.

3.19).The second experiment was conducted in completely randomized order with three replications. The effect of the acetic acid level (AL) on the texture was very significant (p<0. Heat treatment (boiling time. In general. This is not unexpected. since tumbling is known to help reduce toughness in animal products.921). and it is attributed to the opening of the protein matrix and the increased solubilization of myofibrillar and sarcoplasmic proteins.Sila (N) 4.5 M and acetic acid level 0. at boil time 15 min and NaCl level 0.5 M Sl. For the second experiment.82 2. The increased solubility and the decreased thermal stability of collagen. Response surface plot for penetration force as a function of tumble time and boil time . 0.4 N. 1. the overall effect of the addition of the organic acids on the texture of octopus muscle was very significant (p < 0. collagen solubility was increased in the presence of acetic acid. Force . the Dunnett’s test was used (Montgomery 1991). 2 and the effect of AL and BT on penetration force is presented in Fig. This was probably due to the fact that the octopus was processed whole (as it is done in industrial practice).001).20 0. This can be explained by the fact that heat treatment can increase hydrolysis of both the myofibrillar and connective tissue proteins (Pearson 1986).10 Acetic acid 0.1 (Minitab Inc. This was observed for both acid concentrations.1. Odgovarajuća vrednost sile prodiranja kao funkcija od vremena udaranja i nivoa sirćetne kiseline.05. BT) had a significant impact on tenderness (p<0. Organic acid and boiling time were treated as fixed factors and the concentration of the organic acid was nested within each organic acid variable.99 4. the effect of the addition of NaCl was not statistically significant (p=0. USA) statistical software. Odgovarajuća vrednost sile prodiranja kao funkcija od vremena udaranja i vremena kuvanja. 4.54 2. It was hypothesized that the addition of NaCl in the tumbling water would increase protein solubility and water binding capacity.1 M.1% Sl. OBTAINED RESULTS AND DISCUSSION The statistical analysis showed that the quadratic model fit was statistically significant (p<0.15 Sirćetna kiselina (%) Fig.5 M i koncentraciji sirćetne kiseline od 0. consequently. The data were analyzed by the General Linear Model using the MINITAB version 15.Sila (N) 4. increased tenderness. Each sample was split in two and the one half was evaluated using the trained panel while the second half was measured on the TA-XT2i texture analyzer.. pri koncentraciji NaCl od 0.09 35 28 20 Tumble time Vreme udaranja (min) 12 5 0.001) when compared to the control treatment and there was no significant interaction between heating time and organic acid addition. Arganosa and Marriott (1989) reported that collagen treated with acetic acid had a lower denaturation temperature than untreated collagen. boil time (BT) and acetic acid level (AL) had a significant contribution to the tenderness of the samples. 1. in combination with the heat treatment. Response surface plot for penetration force as a function of tumble time and acetic acid level. Samples treated with organic acid and heated for 10 min exhibited similar toughness with the untreated control heated for 20 min. The overall impact of heating time and organic acid addition on the tenderness of octopus muscle is presented in Fig. The level of significance was chosen to be 0. Tumbling time (TT).09 35 28 Tumble time 12 Vreme udaranja (min) 5 10 20 15 20 5 25 Boil time Vreme kuvanja (min) Fig. Increased levels of acetic acid during the heating step resulted in lower penetration forces and increased tenderness. at NaCl level 0. resulting in a more tender product (Schmidt 1986) but it was not confirmed by the statistical analysis. Treatment effects were compared using the Tukey’s Test and when treatments were compared to a control. and the NaCl was not in contact with the samples long enough to penetrate the skin and interact with the muscle proteins and the connective tissue. The simultaneous effect of TT and AL is shown in fig.27 3.001).5% PTEP 12(2008) 1-2 47 . This is especially important in cephalopods where collagen is responsible for the increased toughness of the muscles (Morales and others 2000). the desirable range for tenderness corresponds to a penetration force of 1.05 0. The addition of organic acid during the heating step resulted in lower penetration forces and increased tenderness.8 – 2.00 0. 2. meaning that longer tumbling time resulted in decreased toughness.54 2. The simultaneous effect of tumble time (TT) and boiling time (BT) on penetration force is presented in fig.82 2.99 4. 1. with longer times resulting in lower penetration force and. could explain the significant effect of acetic acid on the texture of octopus. Prolonged heating at 100oC results in greater conversion of collagen to gelatin and significant tenderization.0001) and there was satisfactory correlation between the actual and fitted values (R2 = 0. The coefficient for NaCl level (SL) was not statistically significant. These values were determined using a trained panel for sensory analysis that evaluated a different set of samples. 2. Tumbling time had an inverse relationship with force.1% Force . pri trajanju kuvanja od 15 minuta i nivou NaCl od 0.05 and 0.27 3. Furthermore.

[4] Montgomery DC. FL: Academic Press.05 20 15 0. J Food Sci 54(5):1173-1176. 3rd Ed. Rev. Inc. Suzuki N. prolonged tumbling and heating of octopus muscle resulted in decreased toughness. [2] Barbosa A.22 0. [10] Sikorski ZE. 2000.2008.86 Force . Moral A. Montero P. [9] Pearson AM. [5] Morales J. 1991. 586 p. Alieumata (Vol. Collagen of octopus Callistoctopus arakawai arm. [7] Papanastasiou DP 1976a. 3. pri vremenu udaranja od 20 minuta i novou NaCl od 0m5% Fig. Nutr. The role of collagen in the quality and processing of fish.Sila (N) 3. (Greek). Scott DN.49 4. Addition of NaCl at levels up to 1. Orlando. 20:301-343. 1986. 2001.10 10 5 0. Response surface plot for penetration force as a function of boil time and acetic acid level. 605 p.0 M during tumbling did not affect toughness consistently. Borderías J. editor. (Greek). [6] Nagai T.J. 1989. Nagamori K. resulting in substantial cost savings for the processor. 213:22–29. [3] Hurtado JL.20 0. In P. 2004. J Agric Food Chem 48(9):2142-2148.CONCLUSIONS 5. [8] Papanastasiou DP 1976b. New York. Food Control 15:161-168. Technologia kai poiotikos elegxos alieumaton (Vol.5 M Sl. 4. 3. Bechtel. 1984.68 3. Vas-Pirez P. In P. 2002. Int J Food Sci Techn 37(3):285-289. Eur Food Res Technol. Isolation and partial characterization of two types of muscle collagen in some cephalopods. Quality index method(QIM): development of a sensorial scheme for common octopus (Octopus vulgaris). Odgovarajuča vrednost sile prodiranja kao funkcija od vremena kuvanja i nivoa sirćetne kiseline.3.00 25 0. Inc. Solas MT. [11] Schmidt GR 1986. Fig. editor. Greece: ION. Inc. This tenderization effect was observed for all heating times. NY: John Wiley and Sons. 2). Organic acids as tenderizers of collagen in restructured beef. Food Sci. Processing and Fabrication. Buisson DH. Mechanical tumbling along with addition of organic acids during boiling can be used to shorten the heat processing of octopus. at tumble time 20 min and NaCl level 0. p.214-216. Primljeno: 10.2008. p. Design and analysis of experiments.3. The addition of organic acids during heat processing of octopus resulted in increased tenderness of octopus muscle. Muscle as food.J. CRC Crit. Prihvaćeno: 12. Boil time Vreme kuvanja (min) REFERENCES [1] Arganosa GC.04 2.113-114. Athens. FL: Academic Press. Athens. No difference in the tenderization of octopus was observed for the different organic acids. Bechtel. Uticaj vremena kuvanja i organslke kiseline na omekšavanje mišića oktopoda (srednja vrednost i standardno odstupanje) 48 PTEP 12(2008) 1-2 .15 Sirćetna kiselina (%) Acetic acid In conclusion. Muscle as food. Greece: ION. Montero P. Changes during storage and preservation. Orlando. Yamashita E. 2). Marriott NG. 4. 649 p. High-pressure/temperature treatment effect on the characteristics of octopus (Octopus vulgaris) arm muscle. The effect of heating time and organic acid addition on the tenderness of octopus muscle (means and standard errors) Sl.

Cara Lazara 1 **Poljoprivredni fakultet. 1-2. od metala. Lazić i dr. pakovanje. aktivno pakovanje menja stanje u upakovanoj hrani. The role of modern food packing is not only a passive protection and selling of products. 1997. zaštiti. promoviše i proda. but also on requirements and procedures of modern packing. akivnih i komunkativnih ambalažnih materijala (Hanlon. Poava bipolimera značajno smanjuje količine ambalažnog otpada. 1989. Savremeno pakovanje podrazumeva i primenu aktivnog i intelegentnog pakovanja. atraktivnost. Za mnoge proizvode istraživanjima je pokazan uticaj barijernih svojstava na održivost i kvalitet upakovanih proizvoda (Lazic. Multon. 11080 Zemun. 2006). dat je i prikaz mogućnosti primene biopolimera i jestivih ambalažnih materijala. Lazic. The active packaging affects the conditions in the packed food. food. biopolimeri. nego. Curaković. sve do biopolimera. 49-52 UDK: 621. Kvalitet i održivost različitih prehrambenih proizvoda u mnogome zavisi od primenjenih ambalažnih materijala. na primer. poboljšanje kvalitativnih svojstava primenjenih ambalažnih materijala. perfection of qualitative properties of applied packaging materials. mr Tanja PETROVIĆ** * Tehnološki fakultet. sa adekvatnim svojstvima. ambalaža treba da prihvati. prenese. aktivno pakovanje. Ključne reči: ambalaža. on packaging materials used. so the shelf life is prolonged and the quality maintained. 2006) RAZLIČITI AMBALAŽNI MATERIJALI Kvalitetno proizvedenu i fiziološki vrednu hranu treba sačuvati za duži period. inteligentno pakovanje. UVOD Tehnoloija proizvodnje prehrambenih proizvoda uključuje i primenu različitih ambalažnih mateijala. or use of vacuum packing or modified atmosphere packing. 2006). The application of new packing procedures for packing of different food products is discussed. po potrebi da bude aktivne ili čak komunikativna. 2000. packing. hrana. inteligentna (Lazic. Regarding the aspect of environmental importance of packaging materials. to a great extent. svetlost i gasovi.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. dr Jasna GVOZDENOVIĆ *. Moderno pakovanje hrane nema više samo pasivnu ulogu u zaštiti i prodaji proizvoda. Kroz istoriju uloga ambalaže je evoluirala (Robertson. zaštitne funkcije ambalaže od nepovoljnih faktora spoljne sredine. SUMMARY Quality and stability of different food products depend. ako je pravilno odabrana. Inteligentno pakovanje komunicira sa okolinom dajući pojedine informacije o kvalitetu upakovanog proizvoda. Modern packing means also the use of active and intelligent packaging. od mono do višeslojnih i kombinovanih ambala<nih materijala. do brojnih složenih funkcije. Lazić i dr. Sve ovo ambalaža ispunjava. 1996). Mogućnost izbora je velika. Unapređenje svojstava pojedinih ambalažnih materijala moguća je i unapređenjem tehnoloija proizvodnje ambalažnih materijala. The intelligent packaging communicates with the surrounding giving some information on the quality of the packed product.. ali i od savremenih uslova i postupaka pakovanja. 1989. active packaging. modifiovane amosfere.798:664 Preglednii rad Rewiev MOGUĆNOSTI SAVREMENOG PAKOVANJA HRANE POSSIBILITIES OF MODERN FOOD PACKING Dr Vera LAZIĆ*. na savremenoj procesnoj opremi. zaštitu proizvoda. U radu je dat prikaz funkcija ambalaže po tradicionalnom konceptu. Pajin i dr. i ako je dobro formirana.. 1994. ekološku podobnostu. Brojne su tradicionalne funkcije ambalaže. biopolymers. papira. Lazić i dr. odnosno pre svega ambalažni materijali se razlikuju po prirodi materijala. a sve u clju proivodnje zavstveno bezbedne hrane. Nauka o pakovanju daje mogućost poboljšanja zaštitnih efekata ambalažnih materijala primenom ralčitih usova pakovanja. the possibility to use biopolymers and edible packaging materials is also reviewed. 2003). 2003. Lazic. 2007). a istovremeno štedi prirodne resurse. The improvement of packing process in a conventional sense means modernisation of equipment. različitih polimera. 1984. bul. ekonomsku prihvatljivost. podrazumeva modernizaciju opreme. ili sa što manje PTEP 12(2008) 1-2 49 . da bi se produzila njegova trajnost i održao kvalitet. Ambalaža treba da omogući konzervisanje sadržaja u ambalaži. p. kao što su vlaga. u neizmenjenom stanju. kao i prikaz aktivnog i inelegentnog procesa pakovanja. Osnovnu zaštitnu funkciju ambalaža ostvaruje svojim dobrim svojstvima. primene vakuma. jer se ovi ambalažni materijali proizvodi iz obnovljivih izvora (Weber. Ahvenainen. intelligent packaging. ili primenu vakuuma ili pakovanja u modifikovanoj atmosferi. Zbog značaja ekološkog aspekta ambalažnih materijala.Od elementarnog atmosferskog pakovanja. 21000 Novi Sad. REZIME U savremenim uslovima svi prehrambeni proizvodi se pakuju. Odbačena ambalaža čini značajan deo komunalog otpada i značajno zagađuje životnu sredinu. 1993. Bureau. Imajući u vidu zaštitu upakovane hrane najbitnije su barijena svojstva. Lazić. Novim tehnologijama dobijaju se ambalažni materijali poboljšanih svojstava (Lazić i dr. očuvanje nutritivnih karakteristika... uz primenu različitih uslova pakovanja. 1994). upakovanu hranu. Lazic. 1994. Od najprimitivnijih oblika i elementarne funkcije. Razmatrana je mogućnost primene ovih novih postupaka pakovanja za pakovanje različitih prehrambenih proizvoda. Key words: packaging. The paper presents not only the traditional functions of packaging but also the processes of active and intelligent packing. Unapređenje procesa pakovanja u klasičnom smislu. stakla. pa sve do aktivnog i intelegentnog pakovanja (Ahvenainen. 2006.

pakovanje u zoni zaštitnog gasa ili smeše zaštitnih gasova. primenom različitih uslova pakovanja(Ahvenainen. što pruža veću mogućnost adekvatnog izbora. To znači da iznad upakovanog proizvoda zaostaje određena količina vazduha. pored papira dominiraju kao ambalažni materijali. zavisno od prirode polimera.. 1. Za pakovanje posebno osetljivih proizvoda na dejstvo kiseonika iz vazduha. višeslojni ambalažni materijali dobrih barijernih svojstava. U očuvanju njenog kvaliteta. 1989).. Share of packaging materials in packaging production Papir kao ambalažni materijal je nepropustljiv za svetlost. sve do momenta upotrebe. Prikaz mogućnosti koekstrudiranja: različiti raspored i broj ekstrudera. kombinacije slojeva i vrste polimera od kojih se mogu izraditi različiti slojevi Fig. slika 2 (Lillian. Kod pakovanja većina proizvoda prehrambene industrije ne postavljaju se neki posebni. te se oni pakuju pod normalnim atmosferskim uslovima. 3.Udeo materijala u proizvodnji ambalaže Fig. Polimeri. željenog roka održivosti.The role of packaging in preserving foodstuffs Izbor ambalažnog materijala za pojedine prehrambene proizvode zavisi od više faktora. Staklo karakteriše nepropustljivost vlage i gasova. proizvedena drugom tehnologijom daje ambalažni materijal drugih karakteristika. specifični uslovi. ali selektivna propustljivost svetlosti. Lazić. Ista kombinacija ambalažnog materijala . od kaširanja. 2. Staklenke i boce su značajno zastupljeni za pakovanje proizvoda od voća i povrća. zatim polimerni materijali i onda u znatno manjem procentu ostali ambalažni materijali. combinations of layers and polimers from which different layers are made Metal kao ambalažni materijal ima odlična barijena svojstva. ekstruzionog oslojavanja do koekstruzije (Lazić i dr. Sl. Polimere karakteriše različita propustljivost svetlosti gasova i vodene pare. uglavnom.2006). temperature. Uloga ambalaže je mnogostruka i prikazana je na slici 1 (Bureau. osobina ambalažnih materijala. pogodan je za štampu. 2003. postupcima pasterizacije ili sterilizacije. značajnu ulogu ima i pravilno odabrana i upotrebljena ambalaža od različitih ambalažnih materijala. 2006). Veoma je zastupljen za pakovanje hrane gde se koristi kao transportna ambalaža ili u kombinaciji sa drugim ambalažnim materijalima (Gvozdenović. 2000). 1994. najčešće se za pakovanje hrane koriste višeslojni i kombinovani materijali proizvedeni najsavremenijim postupcima. ili mesa gde se vrši konzervisanje tplotom. ali i od tehnologije proizvodnje. pojedini proizvodi industrije mesa i konfekcionirani sirevi. debljine. Sl. kao i toplotnu provodljivost. prirodni resursi i ekološki aspekti. pritisaka. vakuumiranjem. Pošto pojedini polimerni materijali nemaju dovoljna dobra svojstva. pored drugih faktora. kao što su pakovanje pod atmosferskim. pakovanje pod vakuumom. Uloga ambalaže u zaštiti hrane Fig. 3. ima dobra mehančka svojstva. 50 PTEP 12(2008) 1-2 . Multon. Na slici 3 su prikazane mogućnosti savremene tehnologije koekstruzije (Stepanić i dr. u procesu pakovanja vrši se uklanjanje vazduha. postojeće procesne opreme. 2007). Possible combinations in coextrusion: different arrangements and number of extruders.promena. 2. normalnim uslovima. ali je loša baijera za vlagu i gasove. Istraživanja pokazuju da se kao ambalažni materijali najviše koriste papir i katon. Lazić i dr.. Ambalažni mterijali se pre svega biraju u zavisnosti od osobina prehrambenih proizvoda. RAZLIČITI USLOVI PAKOVANJA Razvojem nauke o pakovanju došlo se do saznanja da se može postići bolji zaštitni efekat ambalažnih materijala. 1. te se koristi za pakovanje različitih proizvoda voća i povrća. Sl. Tako se najčešće pakuju praškasti proizvodi. odnosno pakovanje u modifikovanoj atmosferi i aseptičko pakovanje.Na izbor utiču i ekonomski faktori. Lazic. Za vkuumsko pakovanje koriste se. 1996).

antioksidansi i konzervans (Ahvenainen. laktoza. Razvoj materijala baziranih na bakterijskoj celulozi je u toku. kao što su disanja (sveže voće i povrće). Preservation of fruit and vegetable during storage and transport under controlled atmosphere Temperaturno Kontrolisana atmosfera PROIZVOD/ područje Controlled atmosphere PRODUCT Temperature %CO2 %O2 interval (OC) Jabuka 2-3 1-2 Apple Trešnja 0-5 3-10 10-12 Cherry Nektarmina 0-5 1-2 5 Nectarine Breskva 0-5 1-2 5 Peach Kruška 0-5 2-3 0-1 Pear Jagoda 0-5 10 15-20 Strawberry Avokado 5-13 2-5 3-10 Avokado Banana 12-15 2-5 2-5 Banana Grejpfrut 10-15 3-10 5-10 Greapefruit Limun 10-15 5 0-5 Lemon Narandža 5-10 10 5 Orange Mango 10-15 5 5 Mango Papaja 10-15 5 10 Papaya Ananas 10-15 5 10 Pineapple Dunja 5-10 3-5 10-15 Quince Paradajz 12-20 3-5 0 Tomato različitih procesa. sastav upakovane hrane se menja do onog koji proizvodjači žele i postiže se optimalni nutritivni sadržaj. rok trajanja koji je i prihvatljiv za potrošača. Pod aseptičkim pakovanjem podrazumeva se pakovanje sterilizovanih proizvoda. Jestivi omotači bazirani su na različitim mešavinama mlečnog seruma proteina. NOVI TRENDOVI Moderno pakovanje hrane nema više samo pasivnu ulogu u zaštiti i prodaji proizvoda. odnosno jedinjenja kao što su kiseonik. Tokom skladištenja. Absorbcioni sistemi absorbuju neželjene materije. CAP). Aseptičko pakovan sterilni proizvod treba da ima trajnost nekoliko nedelja ili meseci. nepoželjnih hemijskih procesa (oksidacija masti). Monomeri se proizvode fermentacijom ugljenohidratne sirovine 3. biopoliester polimerizovan od monomera mlečne kiseline. Da bi se ispunio zahtev što dužeg čuvanja osetljivih prehrambenih proizvoda na sobnoj temperaturi. Tehnike aktivnog pakovanja se dele na: absorpcioni sistemi /scavengers /. Na primer polilaktička kiselina. Termin biorazgradivost znači da u biosferi postoji barem jedan enzim koji ubrzava razgradnju hemijskog lanca datog polimera. i u sterinu ambalažu. etilen. U nove trendove pakovanja svakako spada i sve veća primena jestivih biopolimernih ambalažnih materijala. Antioksidansi koji se najviše koriste za aktivno pakovanje su BHA (butil hidroksianizol) BHT (butil hidroksitoluen) ili TBHQ (tercijalni butil hidrohinon). Inteligentno pakovanje kominicira sa okolinom dajući pojedine informacije o kvalitetu upakovanog proizvoda. ili zagađenosti insektima. dobijaju se sterilni (komercijalno sterilni) proizvodi (Lazic. Antioksidansi su hemijska jedinjenja koja mogu da spreče ili uspore oksidaciju nezasićenih masnih kiselina u hrani. Odstranjuje se vazduh. Istraživanja pokazuju da upotreba polimernih filmova impregnisanih sa antioksidansima u pakovanju hrane. Tabela 1. iako nije hladno skladišten. Apsorberi kiseonika se mogu koristiti kod različitih proizvoda koji sadrže ulja i masti. . kao što su ugljendioksid. kiselosti ili nekim drugim svojstvima. vlaga. 1989). Oni su biorazgradivi. 2. Biopolimeri se mogu podeliti u tri osnovne kategorije prema njihovom poreklu i načinu proizvodnje (Robertson. Do danas ova grupa biobaziranih materijala se sastoji uglavnom od polihidroksialkonoata. pod sterilnim (aseptičkim) uslovima. zbog eliminacije kiseonika. 2006): 1. Do pogoršanja kvaliteta prehrambenih proizvoda dolazi zbog PTEP 12(2008) 1-2 51 . Weber. koje primenom odgovarajućih indikatora nadgleda stanje upakovane hrane. Očuvanje voća i povrća tokom skladištenja i transporta u uslovima kontrolisane atmosfere Table 1. da bi se produžila njegova trajnost i održao kvalitet. Polimeri ekstrahovani/izolovani direktno iz biomasa. različitih fizičkih procesa (dehidratacija).Nova tehnologija pakovanja je pakovanje u modifikovnaoj ili kontrolisanoj atmosferi (MAP. CO2) ili njihova smeša. daje informacije o temperaturi. Oksidacija masnih kiselina je glavni uzročnik promena hranljive vrednosti i organoleptičkih osobina namirnica koje sadrže masnoće. razvijen je i proces aseptičkog pakovanja. mikrobioloških procesa. skroba i aditiva i mogu da se koriste za pakovanje i zaštitu različitih proizvoda. sa mogućim učešćem kiseonika. a dodaje se inertni gas (N2. U svim ovim slučajevima moguća je primena aktivnog pakovanja radi eliminacije ili umanjenja nabrojanih efekata (Ahvenainen. 2003). Ako su svi ovi uslovi ispunjeni. Polimeri proizvedeni klasičnom hemijskom sintezom uz korišćenje obnovljivih biomonomera. nego aktivno pakovanje menja stanje u upakovanoj hrani. Imaju primenu za proizvodnju ambalažnih materijala i ambalaže za pakovanje prehrambenih proizvoda. povećava stabilnost proizvoda prema oksidaciji. BIOPOLIMERI Biomaterijali (biopolimeri) su polimeri proizvedeni iz obnovljivih izvora. Antioksidansi mogu biti inkorporirani u različite polimerne materijale kao što su polietilen niske gustine ili polipropilen. holesterol i drugo. otpuštajući sistemi /releasing systems / i ostali sistemi. 2003). U tabeli 1 su date mogućnosti dužeg čuvanja proizvoda voća i povrća u uslovima kontrolisane atmosfere.Osim aktivnog poznato je inteligentno pakovanje. Ovaj postupak pakovanja podrazumeva izmenu atmosfere iznad proizvoda. ugljen-dioksid. Polimeri koje proizvode mikroorganizmi i genetski modifikovane bakterije. 1993. Primeri su neki polisaharidi (skrob i celuloza) i proteini (kazein i gluten). Druga tehnika aktivnog pakovanja je primena otpuštajućih sistema koji aktivno dodaju ili emituju jedinjenja u upakovanu hranu ili u slobodan prostor u ambalaži. askorbinska kiselina i α-tokoferol.

3. 62-65. Novi Sad. European Concerted Action. J. G: Materijali i uslovi pakovanja funkcionalnog napitka od surutke. M. Bašić. Džinić. New York. 41: 1-5 (2006). February 2006. [11] Lazić.ZAKLJUČAK U budućnosti se predviđa veća upotreba modifikovane i kontrolisane atmosfere pri pakovanju. skripta. 560. Gvozdenović. [19] Weber.2008. Lazić. Gvozdenović. V. M. Jasna. Tomović. Sci. Food Technol. vol.3. Thesis. Doktorski disertacija. G. Gvozdenović. [6] Lazic. [18] Stepanić. V. 534 (2003). 1984. Novi Sad. [15] Lillian. L: Bioplastics in Food Packaging. [14] Lazić. V. primjena i kombinacije slojeva višeslojnih crijevnih filmova. London. Hrana i ishrana. Krunić. Inc. Massey University. D: Aktivno pakovanje u mlinsko pekarskoj industriji. B. [13] Lazić. s. Takač. Tehnološki fakultet. New York. Ambalaža će štititi hranu. p. T: Novi trendovi pakovanja u industriji prerade mleka. L: Food Packaging Technology. L. L.2008. 664 (1993). Šarić. LITERATURA [1] Ahvenainen. 1-2. V: The quality and shelf life of sterilised milk in different packaging sterilized by ion radiation. V. O. A: Prevention of ripening in fruits by use of controlled atmospheres.s.Gvozdenović. i njihova veća primena. Palmerston North. Lazić. 3-4 (2000) 87-90. Prehrambena industrija. I: Influence of semipermeability of packaging materials and packagings on the atmosfere in the packaging. J. VCH Publishers. 367 (1996). Nataša. Prčić. 11th International Chemical Equipment Desing and Automation. T: Koncepcija linija za koekstrudiranje. International Journal of Food Science & Technology. (2006). J. Tanja. kao i primenu novih dostignuća u oblasti pakovanja. Proceedings. [8] Lazic. J. p. Petrović. V..XI Symposium NODA. University. [7] Lazić. Prag. M: Influence of packaging on the rheological characteristics of Kashkaval. Polimeri 10(6)160-166. V: Ambalaža i pakovanje. I. odnosno do momenta upotrebe. V. M. kao i veća primena aktivne i inteligentne ambalaže. Gvozdenović. CHISA 93’. (2007). (2006). Gvozdenović. [12] Lazić.Food Technology. J. V: Uticaj ambalaže i uslova pakovanja na kvalitet Kačkavalja. J. New Zealand. Prehrambena industrija. (1989). 1994. Prihvaćeno: 12. [5] Kader. Cambridge. Academic Press. Jovanović. Ikonić. Takođe se pretpostavlja razvoj novih tipova biopolimera. J: Shelf life of a dragee product based on sunflower kernel depending on packaging materials used. M. 1-2.Novi Sad. Curaković.397. J: Handbook of package engineering. Vujković. [4] Hanlon.. Vol. Acta Alimentaria. Korhec. San Francisco. [3] Gvozdenović. Ljiljana. R: Novel Food Packaging Techniques. (1997). Finland. V. Fistonić.I International Congress. pružaće sve potrebne informacije o proizvođaču i kvalitetu proizvoda u svakom trenutku od proizvođača do potrošača. Multon. Petrović. M. Innovative Technologies for Biodegradable Packaging San Jose State.s. N: Razvoj novog ambalažnog materijala za pakovanje mleka. J.58-65. Jasna. što je posebno značajni sa ekološkog aspekta. [9] Lazić. I.153-161. Weinehim. prate napredak u postojećim procesima pakovanja. [17] Robertson. Išpanović. 46.399. Tasić. Prehrambena industrija. (1993). [2] Bureau. Prehrambeni proizvodi. p. [10] Lazić. Tehnološki fakultet Novi Sad. 3-4. Pejin. VTT Biotechnology. G: Food Packaging: Principles and Practice. Curaković. 78-81.C: Biobased Packaging Materials for the Food Industry STATUS AND PERSPECTIVES. (1989). 52 PTEP 12(2008) 1-2 . [16] Pajin. (2006) Primljeno: 10.26(2). Vera. (1980). (2005). 34 (3):45. Vera.Quality and Safety. Gvozdenović. P: Packaging materials and conditions for packing of fresh meat. Faculty of Technology. 78-81. J. (2003).

56 UDK: 658. Ulaganjem novca i kapitala neophodne su informacije o riziku i rentabilnosti ulaganja. uz vrednosno iskazane ekonomske pokazatelje. Dobar finansijski položaj podrazumeva sposobnost finansiranja proste u celini i dela proširene reprodukcije iz sopstvenih sredstava. Sa aspekta razmatranja poslovnog rizika. regardless of whether it is spent or no and by which intensity it is spent. fiksni troškovi koji nastaju i kada sredstva uopšte nisu aktivna i javljaju se u istom iznosu nezavisno od intenziteta korišćenja sredstava kada su aktivna. Rizik i rentabilnost ulaganja su usko povezani – veća rentabilnost. kako roba.e. nezavisno od toga da li se uloženi kapital koristi ili ne koristi i kojim se intenzitetom koristi. Novi Sad. poljoprivredno preduzeće. odnosno maksimalan prinos na ukupno uloženi kapital. na hipotetičkom modelu bilansa uspeha analizirane su pojedine pretpostavke pomeranja pariteta input-autput cena ili povećanja fizičkog obima proizvodnje u cilju ostvarenja odgovarajuće akumulacije. Teorijsko-metodološki je prikazan postupak ostvarivanja optimalne strukture proizvodnje u preduzeću koje proizvodi širi asortiman proizvoda uz veći broj ograničenja. kao i održavanje strukture kapitala sa stanovišta vlasništva u skladu sa rizikom poverilaca i finansijskim rizikom ostvarenja pozitivnog finansijskog rezultata. Hence.14/. da bi preduzeće ne samo opstalo. 1-2. Budući da se prilike na tržištu. poslovni rezultat sadrži u sebi kamate. To su fiksni troškovi koji nastaju i kad uložena sredstva uopšte nisu aktivna. stalno menjaju. odnosno maksimalne akumulacije. Tako npr. keeping and insurance of the invested funds require organising of certain functions and management of the company. capital.53 . S obzirom da ceo postupak iziskuje više prostora i duži računski postupak. kao i kojim se intenzitetom koristi. tako i novca i kapitala. nimalne. Isto tako. finansijska politika treba da se kreira tako da sa poslovno-finansijskog aspekta obezbeđuje stalnost. poslovni dobitak. Rizik ostvarenja prinosa na ukupno uloženi kapital proizilazi iz činjenice da samim ulaganjem kapitala nastaju određeni troškovi. agricultural enterprise. ukupno uloženi kapital treba da „odbaci“ pozitivan finansijski rezultat. dr Dušan MILIĆ ** * Poljoprivredni fakultet. amortizacija osnovnih sredstava mora da postoji bez obzira na stepšen njihovog korišćenja. čuvanje i osiguranje uloženih sredstava iziskuje organizovanje pojedinih funkcija i uprave preduzeća. poslovanje.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. presents a business risk. manji rizik i obrnuto. rashode finansiranja. Beograd – Zemun. Polazeći od činjenice da je u preduzeću postignuta optimalna struktura proizvodnje. Prema tome. Nemanjina 6 ** Poljoprivredni fakultet. procena. which can be achieved depending on profitability and profit gained relating to invested capital Key words: risk. održavanje takve dugoročne strukture sredstava i izvora finansiranja koja obezbeđuje trajno održavanje likvidnosti. bitan je maksimalni poslovni dobitak. Also. not related to the company operation. UVOD S obzirom da osnovni cilj poslovanja preduzeća predstavlja maksimiranje dobitka na duži vremenski rok. This is a fixed charge occurring even if invested funds are not active. poreze iz rezultata i neto dobitak. predstavlja poslovni rizik. nezavisno od toga da li se uloženi kapital koristi ili ne koristi. is itself a certain cost. Pri tome se mogu izdvojiti tri rizika – poslovni. kao i o vremenu imobilizacije ulaganja. depreciation of capital has to exist regardless of capital assets usage and because the utility value of the capital assists are time limited. finansijski i ukupni. To su tzv. pojedini kalkulativni obračuni su izostavljeni. The risk results from the fact that the investment of capital. već i stalno napredovalo. finansijska funkcija treba da definiše ciljeve finansijske politike i da razvije strategiju i taktiku finansijskog upravljanja u skladu sa ciljevima. odnosno kapital. costs of depreciation of capital and the company organisation present fixed charges that have to be covered in order to avoid business loss. finansijska strategija i taktika upravljanja moraju stalno da se prilagođavaju novim prilikama. REZULTATI I DISKUSIJA Kao prinos na ukupno uloženi kapital. occur. jer je MATERIJAL I METOD RADA U radu su analizirane mogućnosti procene rizika poslovanja poljoprivrednog preduzeća i date su varijante obezbeđenja mi- PTEP 12(2008) 1-2 53 . odnosno. Dakle. SUMMARY Uncertainty of accomplishing the business results as a profit on totally invested funds. a to se postiže u zavisnosti od rentabilnosti i ostvarenog prinosa na uloženi kapital. poslovni rezultat predstavlja razliku između marže pokrića i rashoda perioda bez kamata. Dakle. 17 Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper MOGUĆNOST PROCENE RIZIKA POSLOVANJA POLJOPRIVREDNOG PREDUZEĆA THE POSSIBILITY OF THE BUSSINES RISIK EVALUATION OF THE AGRUCULTURAL ENTERPRISE Dr Zorica SREDOJEVIĆ *. whereby certain costs. Npr. i. što zahteva princip rentabilnosti. samim ulaganjem kapitala nastaju određeni troškovi. amortizacija mora da postoji bez obzira na stepen korišćenja osnovnih sredstava i to zato što je upotrebna vrednost osnovnih sredstava vremenski ograničena. kao načina izbegavanja ili ublažavanja rizika. Rizik proizilazi iz činjenice da. što se u različitom stepenu odražava na preduzeće.. tj. Trg Dositeja Obradovića 8 REZIME Neizvesnost ostvarenja poslovnog rezultata kao prinosa na ukupno uložena sredstva. business. koji se moraju pokriti da bi se izbegao poslovni gubitak. pri čemu nastaju troškovi koji su najvećim delom nezavisni od intenziteta poslovanja preduzeća. Ključne reči: rizik. p. For instance. troškovi amortizacije i organizacije preduzeća predstavljaju fiksne troškove. Polazeći od cilja poslovne politike. evalutiation. razvoj i rast preduzeća.

usled povećanja nabavnih cena. odnosno maksimalna akumulacija može da se ostvari pri planiranom fizičkom obimu proizvodnje i prodaje pod uslovom da se planirane prodajne cene povećavaju za odgovarajući procenat (tabela 1.n). Npr. Sve to mora se ostvariti u skladu sa rentabilnošću i prinosom na uloženi kapital.n. objektivna ekonomska potreba.3.. Uvek postoji neki faktor koji ograničava vek trajanja osnovnog sredstva i u tom veku njegova vrednost kroz amortizaciju mora da bude nadoknađena. Visina rashoda perioda zavisi od brojnih faktora. .3.. moraju biti sredstva povraćena. Proračun ostvarenja minimalne. kod kojih prvi indeks i = 1. Input-output koeficijenti. vek trajanja višegodišnjih zasada je biološki ograničen). Označavaju se i kao koeficijenti kriterijuma optimiranja. obim biljne proizvodnje ograničen raspoloživom površinom obradivog zemljišta.. odnosno količine dobijenih proizvoda po jedinici proizvodnih aktivnosti (utrošak časova rada. kao razlika između vrednosti dobijenih proizvoda i iznosa direktnih varijabilnih troškova. ako je planirana prodajna cena nekog proizvoda 20 EUR.2. Planirani paritet prodajnih i nabavnih cena..2. čini odnos između planiranih prihoda od prodaje i planiranih varijabilnih troškova po jedinici proizvoda.. ukoliko se donese poslovna odluka da se akumulacija ostvaruje na osnovu cena.4 EUR. Dakle.. Kao promenljive. xn. u stvari. br.. Dejstvo ograničavajućih faktora.. Matematički model simplex metode se često izražava na sledeći način: Odredi zastupljenost (struktura) promenljivih x1.3.2. j = 1. aij.. a u optimalnom rešenju broj jedinica sa kojim su pojedine aktivnosti zastupljene u strukturi proizvodnje u preduzeću. Znači. Tako je npr. odnosno nabavne cene. tj: Z= ∑c x j j =1 n j → max (min). a to je ona struktura koja „odbacuje“ najvišu ukupnu maržu pokrića. utvrđuje obim i struktura proizvodnje koji „odbacuju“ najvišu ukupnu maržu pokrića.. u polaznom programu predstavljaju jedinicu proizvodnih aktivnosti.. npr... od kojih su najbitniji: visina ulaganja u osnovna sredstva.. odnosno poslovnog dobitka. veličina kapaciteta kojim se ostvaruje neutralan poslovni rezultat u odnosu na ukupan kapacitet...3. Prinos na uloženi kapital je. a slabi udeo s nižom maržom pokrića po jedinici proizvoda. raspoloživi kapacitet radne snage. paritet inputa i autputa. ove veličine se upravo izračunavaju u postupku linearnog programiranja. za oko 10. Ako preduzeće proizvodi više proizvoda. grlo stoke i sl. pod sledećim ograničavajućim uslovima: ∑a x ij j =1 n j ≤ bi (za sve i = 1. obim ulaganja rada je ograničen raspoloživim kapacitetom radne snage.. 54 PTEP 12(2008) 1-2 ..n proizvodne aktivnosti u modelu linearnog programiranja. Na osnovu navedenog proračuna. Zatim se. preduzeće koje uspe da pomeri strukturu proizvodnje u korist proizvoda kod kojih je najveća razlika između prodajne cene i varijabilnih troškova po jedinici proizvoda.3.. Kod preduzeća koja proizvode više proizvoda. moraju da budu organizovane pojedine funkcije i uprava preduzeća i u vezi s tim nastaju troškovi koji su u najvećem delu nezavisni od intenziteta poslovanja preduzeća.. mogu da imaju različito ekonomsko značenje u zavisnosti od konkretnog zadatka optimiranja. raspoloživa površina obradivog zemljišta i sl. npr. što znači da će prodajna cena biti 22 EUR.m označava proizvodne faktore.. troškovi amortizacije i troškovi preduzeća predstavljaju fiksne troškove.. Pri tome se uzimaju u obzir proizvodna i tržišna ograničenja za svaki proizvod posebno. povećaju varijabilni troškovi sa 10 na 12 EUR.. odnosno rashode perioda koji se moraju pokriti da bi se izbegao poslovni gubitak.m. i = 1. Ukoliko je potreban procenat pomeranja globalnog pariteta prodajnih i nabavnih cena kako je to dato u tab. a on zavisi od visine marže pokrića i rashoda perioda. Ako se tokom godine.. nijedno osnovno sredstvo ne može neograničeno da traje ili zbog prirodne ograničenosti (npr. onda je globalni paritet prodajnih i nabavnih cena neophodno održavati tokom cele godine.. Kod izdvojenih aktivnosti prodaje dobijenih proizvoda i kupovine sredstava za proizvodnju u preduzeću koeficijente ekonomske funkcije predstavljaju prodajne. U slučaju utvrđivanja strukture proizvodnje sa najnižim ukupnim iznosom troškova (problem minimiziranja ekonomske funkcije)..m.. x2. j = 1. Na visinu marže pokrića utiču: prodajne cene prozvoda. visine utroška inputa.m) i pod uslovom nenegativnosti: xj ≥ 0 (za sve j = 1.66%. čija linearna funkcija (Z) treba da dostigne svoju maksimalnu (ili minimalnu) vrednost.3. može se zaključiti da. što se utvrđuje na bazi planske kalkulacije.. U slučaju utvrđivanja optimalne strukture proiz- vodnje pri kojoj bi se u datim uslovima mogao ostvariti maksimalni iznos dobiti preduzeća.. utvrđuje se optimalna struktura proizvodnje. koeficijenti ekonomske funkcije predstavljaju iznos marže pokrića po jedinici proizvodnih aktivnosti.2. i = 1.njihova upotrebna vrednost ograničena. planirani globalni paritet je 2:1. visina marže pokrića u većoj meri može da zavisi od optimalne strukture proizvodnje.. onda globalni paritet prodajnih i nabavnih cena treba ispraviti na 2.. koeficijente ekonomske funkcije će predstavljati iznosi varijabilnih troškova po jedinici proizvodnih aktivnosti u preduzeću. a planirani varijabilni troškovi po jedinici proizvoda 10 EUR.2:1. odnosno maksimalno potrebna akumulacija može obezbediti promenom strukture proizvdnje.. ili pod uticajem ekonomske zastarelosti ili ekonomske i ekološke nepodobnosti. Potrebna minimalna. Koeficijente linearne funkcije cj.. kao razlike između marže pokrića i rashoda perioda. a drugi indeks j = 1. S obzirom na proizvodna i tržišna ograničanja.2. to znači da se minimalna.. S druge strane. racionalnost organizacije preduzeća. troškovi preduzeća nastaju nezavisno od intenziteta korišćenih sredstava.3. Kapacitet (ograničavajućih) proizvodnih faktora. Promenljive xj. tj. u suštini. Ukoliko optimalna struktura proizvodnje „odbacuje“ ukupnu maržu pokrića u visini iznosa koji tereti maržu pokrića. neohodno da se teži maksimizaciji poslovnog rezultata.. iznos pod red. onda je u cilju ostvarenja minimalne. mora se obezbediti njihovo čuvanje i osiguranje.. ekonomskih građevina. Optimalna struktura proizvodnje utvrđuje se tako što se za svaki proizvod na bazi planske kalkulacije po jedinici proizvoda utvrđuje: tržišna vrednost proizvodnje.2. odnosno količina dobijenih proizvoda po jedinici proizvodnih aktivnosti).. varijabilni troškovi i marža pokrića.2. bi.n. itd. uglavnom predstavljaju naturalne utroške proizvodnih faktora.1. pored pokrića rashoda perioda. Postupkom iteracija dolazi se do konačnog rešenja u kome dominirajuće pozicije zauzimaju proizvodi s višom maržom pokrića..3.n. ostvariće veću maržu pokrića. ili funkcija cilja.2. mašina. neophodno povećati prodajnu cenu na 26. odnosno maksimalne akumulacije. Poslovanjem je. j = 1.2. jedan hektar zemljišta. Varijanta 1.. Ukoliko su sredstva uložena.. troškovi držanja i osiguranja uloženih sredstava. a linearna funkcija (Z) kao ekonomska funkcija. obim proizvodnje i prodaje.. visina troškovi prodaje.3. 7. odnosno maksimalne akumulacije paralelno se radi u dve varijante. a ne neki proizvoljni zahtev vlasnika. uz pomoć linearnog programa. časova upotrebe mašina i sl. obezbeđuje da se u toku postupka utvrđivanja optimalnog rešenja (optimalne strukture proizvodnje) ne prekorače raspoloživi kapaciteti proizvodnih faktora. izraženo sistemom linearnih nejednačina. Ovi koeficijenti se nazivaju još i tehničkim koeficijentima. Ovaj postupak se primenjuje u preduzećima kod kojih nije moguće menjati asortiman proizvodnje.) i da se tako uspostavljen globalni paritet prodajnih i nabavnih cena održava tokom cele godine.

131 Planirani fiksni i pretežno fiksni rashodi bez kamate/ 4.-3. Pri to- Navedene varijante mogu se međusobno varirati.631 Planned gross finance profit Planirani porezi iz rezultata/ 8. accumulat. Final variant balance success (EUR) R.1. taj udeo je 40%./10. Na bazi na- PTEP 12(2008) 1-2 55 .000 12./5. 25. 20.64% 30.000 10. 500 1. 40% 40% 6..328 26. mora da nastoji da supstituiše pozajmljeni kapital sopstvenim.+ 12. Međutim. br. do 4.922 Necessary percentage to increase physical scope production and salle for make neutral business result Potreban obim proizvodnje i prodaje za ostvarenje neutralnog bruto finansijskog rezultata ((4. 500 Planned net expense by finances Planirani poslovni dobitak (3.) Tabela 2. To zahteva da prirast sopstvenog kapitala iz finansijskog rezultata bude iznad supstitucije pozajmljenog kapitala. cilj za preduzeće nije bitno samo finansiranje proste reprodukcije iz sopstvenog kapitala. isto koliko povećanje obima proizvodnje i prodaje za 1%.-2.014 5.000 8. Planirani neto dobitak (7.91% Preduzeće koje je finansirano iz pozajmljenog i sopstvenog kapitala.78% 10. 12. 4.4. x 100)/ 11. b. znači da preduzeće ima rast i na taj način jača svoj položaj na tržištu ili uvodi nove tehnologije i proizvodi konkurentske proizvode. Potrebna minimalna. odnosno maksimalna akumulacija može se ostvariti i s planiranim globalnim paritetom prodajnih i nabavnih cena uz uslov da se fizički obim proizvodnje i prodaje poveća u odnosu na planirani za određeni procenat (tabela 1. 7.131 20. 5.):1.37% 8./1.984 5.b.):10.000 4.000 12.183.3.5.5. 5. da bi ostvarilo prostu reprodukciju. Pokazatlj / Parametar Iznos/ Sum Planirani prihodi od prodaje/ 1. x 100)/ Necessary income from salle for make accumulation Potreban procenat pomeranja planiranog globalnog pariteta cena u korist prodajnih za ostvarenje akumulacije ((4. x 100)/ Necessary percentage to increase physical scope production and salle for make accumulation with planned global paritet prices Minimalna Maksimalna akumulacija akumulacija Maximal Minimal accumulat.-5. Possibility realize minimum and maxium of accumulation (EUR) R. što znači da 0.000 4. supstitucija mora da bude potpuna. a pri konačnoj otplati pozajmljenog kapitala. 3. Ukoliko postiže proširenu reprodukciju.) / 7.000 8. 1. Varijanta 2.131 Planned income from salle Planirani varijabilni rashodi/ 2. Pokazatelj / Parametar Planirani prihodi od prodaje/ Planned income from salle Planirani varijabilni rashodi/ Planned variable costs Marža pokrića (1. već i obezbeđenje ber jednog dela proširene reprodukcije. odnosno maksimalne akumulacije. 2.000 Planned variable costs 3. 12.-4.000 5. 4. pri čemu se mora imati u vidu da jedan procenat povećanja obima proizvodnje i prodaje. Konačna varijanta bilansa uspeha Table 2.40% pomeranja globalnog pariteta prodajnih i nabavnih cena u korist prodajnih doprinosi ostvarenju minimalne akumulacije.779 Procenat učešća marže pokrića u prihodima od prodaje (3. 22. 10. To se postiže tako što se sopstveni kapital uvećava iz finansijskog rezultata.)/ 45. – 2.473 me. supstitucija tokom roka otplate pozajmljenog kapitala mora da bude najmanje u visini razlike između dospele glavnice za otplatu pozajmljenog kapitala i amortizacije.):1. 852 2. Marža pokrića (1. 66% 12.-1. doprinosi ostvarenju minimalne. x 100)/ Percentage participation contribution margin in income from salle Potrebni prihodi od prodaje za ostvarenje akumulacije (4. iznos pod red.2. 5.000 500 1. x 100)/ Necessary percentage to move planned global paritet prices in benefit salle price for make accumulation Potreban procenat povećanja fizičkog obima proizvodnje i prodaje za ostvarenje akumulacije pri planiranom globalnom paritetu prodajnih i nabavnih cena ((6. 4. Mogućnost ostvarenja minimalne i maksimalne akumulacije (EUR) Table 1.Tabela 1. Percentage participation contribution margin in income from salle Potreban obim proizvodnje i prodaje za ostvarenje neutralnog poslovnog rezultata (4.779 989 2.)/ Sum wich to load contribution margin Planirani fisni i pretežno fiksni rashodi bez rashoda po osnovu finansiranja/ Planned fixed and prevalent fixed expense without expense by base finances Planirani neto rashodi finansiranja/ Planned net expense by finances Planirani porezi iz finansijskog rezultata/ Planned tax from financial result Dodatni porezi iz finansijskog rezultata u visini akumulacije/ Addition tax from financial resultin level accumulation Potrebna akumulacija/ Necessary accumulation Procenat učešća marže pokrića u prihodima od prodaje (3./1. U ovom modelu.)/ 6. Time bi preduzeće obezbedilo finansiranje proste reprodukcije iz sopstvenog kapitala i obezbedilo bi opstanak. 10. 4. 26. u istoj meri koliko i pomeranje globalnog pariteta prodajnih i nabavnih cena u korist prodajnih i to za procentualni iznos koliko marža pokrića učestvuje u prihodima od prodaje.000 Planned fixed and prevalent fixed expense without interest Planirani neto rashodi finansiranja/ 5. 1.1. x 100)/ Necessary percentage production and salle for make neutral gross business result 4.)/ Contribution margin 10. 8.000 10.-8)/ Planned net profit 2.131 Planned business profit Planirani bruto finansijski dobitak (6.)/ Contribution margin Iznosi koje terete maržu pokrića (4.853 Planned tax from result 9.

raspoloživa sredstva mehanizacije. Beograd. Kratkoročna imobilizacija je za sva druga ulaganja (npr. [2] Milić. koji čini razliku između poslovnog dobitka i rashoda finansiranja. Prihvaćeno: 12. onda je stopa rentabilnosti ukupnih ulaganja viša (odnos poslovnog dobitka i ukupnih ulaganja). jer se ne amortizuje. a time je manji poslovni rizik ulaganja.149030D.ac. može li se i koliko globalni paritet prodajnih i nabavnih cena pomeriti u korist prodajnih. M. od stručnjaka za tržište. Ukoliko se sa manjim iznosom prihoda pokrivaju varijabilni rashodi i fiksni rashodi bez rashoda finasiranja.ac-brocer. Ekonomski fakultet. NAPOMENA: Istraživanje je finansirano od strane Ministarstvo nauke i zaštite životne sredine Republike Srbije . odnosno. U zavisnosti od poslovno-finansijske politike preduzeća. Visoka ulaganja u osnovna sredstva prouzrukuju visoke fiksne troškove po osnovu amortizacije. sezonske zalihe. 2000. Vreme imobilizacije ulaganja može biti trajno.: Organizacija i ekonomika poslovanja. Zbog visokih fiksnih troškova po osnovu amortizacije.yu [5] www. Ivanišević.) i ona će se mobilisati u kratkom roku.. D. kratkoročna potraživanja i dr.yu [6] www. kao i na osnovu hidrometeoroloških ograničenja. visok je poslovni rizik. je ustvari finansijski rizik. a kumulirani poslovni i finansijski rizik čine ukupni rizik. plodored.3. može se dobiti odgovor za koliko se obim prodaje u fizičkom smislu može povećati u odnosu na planirani. koji nije duži od godinu dana. dugotrajno i kratkoročno.bbs. broj grla. Z.: Poslovne finansije.eccf. 2004.yu [4] www. Sredojević. Neizvesnost ostvarenja bruto dobitka.2008.co.co.vedenih proračuna. S druge strane. odnosno rizik ostvarenja poslovnog dobitka. na su ulaganja u zemljište.edu.Projekat Poljoprivreda i ruralni razvoj Srbije u međunarodnim integracionim procesima . ZAKLJUČAK Poslovni rizik podrazumeva neizvesnost ostvarenja prinosa na ukupno uložena sredstva.yu Primljeno: 10. a poslovni rezultat se utvrđuje kao razlika između prihoda i varijabilnih rashoda uvećanih za fiksne rashode bez rashoda finansiranja. stručnjaci za proizvodnju u poljoprivredi treba da daju ocenu. Poljoprivredni fakultet.3. sa stanovišta ograničenja nabavke inputa i prodaje autputa. [3] www. može li se i u kojoj meri povećati obim proizvodnje. Novi Sad i Poljoprivredni fakultet. radna snaga. 56 PTEP 12(2008) 1-2 . zatim trajno obrtna sredstva i trajna ulaganja u druga preduzeća. Trajno imobilisa- LITERATURA [1] Krasulja..2008. D. mogući poslovni rizici mogu se u određenoj meri izbeći/ili ublažiti pomeranjem globalnog pariteta input-autput cena ili povećanjem fizičkog obima proizvodnje. Beograd. sa stanovišta proizvodnih ograničanja – oranična površina. smeštajni kapaciteti ili biološka ograničenja – obim proizvodnje (prinos) po jedinici kapaciteta.su.privsav. Dugoročna imobilisana sredstva čine osnovna sredstva i dugoročni plasmani.

6 miliona rodnih stabala kajsije ostvarena proizvodnja iznosila 13. prvenstveno kao rezultat povećanja ove proizvodnje u poslednjem posmatranom periodu (2001-2005). Kajsija je veoma cenjeno i kvalitetno voće. investiciona vrednost. Podizanjem ovakvih voćnjaka može se omogućiti uvođenje racionalne podele rada i savremenih metoda upravljanja proizvodnjom. Visoka upotrebna. marmeladu. Ograničavajući činioci masovnije proizvodnje kajsije su neredovna rodnost izazvana čestim izmrzavanjem generativ- nih organa prouzrokovani oštrim zimskim i poznim prolećnim mrazevima i prevremeno sušenje stabala (apopleksija).24%) were observed in the 1991-2005 period. capacity properties. profit. Prema tome. Kajsija je deficitarno voće i na domaćem i na inostranom tržištu. Voćarstvo kao značajna oblast biljne proizvodnje ima veliku razvojnu perspektivu zbog veoma povoljnih prirodnih uslova za uspevanje većine kontinentalnih voćnih vrsta. a posebno hranljiva i dijetoprofilaktička vrednost plodova. amortizovanost velikog broja zasada.250 €/ha učestvuju sa 31. kako u periodu 1991-2005. A sum of 441. već i za druge zemlje sa sličnim ili nepovoljnim ekološkim uslovima za uspevanje kajsije. Ovakvi zasadi voća na porodičnim farmama mogu biti uspešno podsticani preko različitih udruženja (asocijacija). s obzirom na izuzetno visoke zahteve u pogledu kvaliteta plodova i samog načina proizvodnje. uz rapidno smanjenje i usitnjenost u proizvodnji voćnog sadnog materijala. odnosno oko 5. koristi se.000 RSD/ha. kompote.21 Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper PROIZVODNO-EKONOMSKA I UPOTREBNA VREDNOST KAJSIJE THE PRODUCTION. 57-59 UDK: 338. voćarstvo i vinogradarstvo) za period 1991-2005. MATERIJAL I METOD RADA Podaci o ukupnim i rodnim stablima i ostvarenoj proizvodnji kajsije u Republici Srbiji preuzeti su iz publikacija Republičkog zavoda za statistiku (Bilteni Ratarstvo. džem. Međutim.24%). smanjenje broja stabala i proizvodnje voća iz godine u godinu i neorganizovanost proizvodnje sadnica voća. Ključne reči: proizvodnja kajsije. kao i za proizvodnju kvalitetne rakije (Vlahović. Key words: apricot production. ECONOMIC AND UTILITY VALUE OF APRICOT Dr Dušan MILIĆ. Troškovi sadnje sa iznosom od 1. dijetetsku i zdravstvenu vrednost.000 €/ha can be profited in the regular apricot production. UVOD Voćarsku proizvodnju u Srbiji karakteriše nepovoljna struktura po vrstama voća. 2003).000 €. s obzirom na veoma povoljne prirodne uslove. Planting costs of 1. SUMMARY A slight average increase in the number of productive trees (rate of change 0. kao i pokazatelji relativnih promena pojava u vremenu.3% u ukupnim troškovima podizanja hektara zasada. svrstavaju kajsiju u red najtraženijih voćnih plodova. Prema statističkim podacima za 2006. tako i u kraćim vremenskim periodima (petogodištima) i upoređenje prosečne godišnje stope promene zasnovano je na eksponencijalnom trendu oblika: PTEP 12(2008) 1-2 57 . 1-2. na primer. godine zapaženo je blago povećanje broja rodnih stabala (stopa promene 0. These increases were a result of this production increase during the 2001-2005 period. obim proizvodnje u Srbiji ni približno ne zadovoljava zahteve tržišta.633 t. Poseduje značajnu komercijalnu vrednost. delom u svežem stanju. godinu u Srbiji je sa oko 1. godine. Italija za 2. neiskorišćenost prerađivačkih kapaciteta.17%) i ostvarene proizvodnje kajsije (stopa promene 0. Sagledavanje dinamike promena pojava. pekmez. kao i zbog sve veće tražnje voća na domaćem i stranom tržištu.3% of the total costs of the plantation establishment.9 puta i Grčka za preko 4 puta (Đurić.43:634. Prikaz analiziranih podataka je tabelaran. visok sadržaj suve materije.000 RSD/ha. Trg D. dr Veljko VUKOJE Poljoprivredni fakultet. privredna vrednost našeg voćarstva je znatno manja nego što bi mogla da bude. Investiciona vrednost 1 hektara kajsije iznosi oko 4. Razvoj voćarstva u našoj zemlji još uvek nije na zavidnom nivou. Potrebno je razraditi efikasnije postupke projektovanja i podizanja voćnjaka primenom savremene i visokoproduktivne tehnologije. preradom i prometom. Ovi problemi nisu karakteristični samo za našu zemlju. obeležja kapaciteta. slatko.000 €/ha. p. koji karakterišu neredovni i niski prinosi i slab kvalitet voća. profit. Pri proširenju kapaciteta voćarske proizvodnje potrebno je primeniti savremene načine i postupke planiranja i integralnog modeliranja u proizvodnji određenih voćnih vrsta. U svežem stanju koristi se relativno rano od sredine juna do početka avgusta. godine. U redovnoj proizvodnji kajsije može se ostvariti profit od 441. investment value.17%) and the accomplished average apricot production (rate of change 0.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. Za utvrđivanje investicione vrednosti hektara zasada kajsije korišćeni su elementi iz biznis (poslovnog) plana. or 5. 1999). Za detaljniju analizu posmatranih obeležja kapaciteta u proizvodnji kajsije korišćeni su osnovni pokazatelji srednjih vrednosti i varijacija. Pored intenziviranja voćarske proizvodnje ide se i na razvoj plantažnog voćarstva. neusaglašen sortiment sa potrebama prerade i izvoza voća i prerađevina od voća. Privlačnost plodova.000 €/ha. proizvodnja voća u savremenim uslovima postaje sve složenija. Turska za 3.250 €/ha amounts to 31. 21000 Novi Sad. ali i kao sirovina za preradu u sokove.8 puta. Plodovi kajsije imaju značajnu hranljivu. Mnoge zemlje su zahvaljujući savremenom prilazu gajenja kajsije povećale poslednjih godina proizvodnju za nekoliko puta. Iako je gajenje kajsije prilično rašireno. može se koristiti u sušenom stanju. boja plodova i njihova aromatičnost sve više podstiču proizvodnju kajsije. Obradovića 8 REZIME U proseku za period 1991-2005. The investment value of 1 ha apricot plantation amounts to approximately 4.

Dosta se koristi u svežem stanju a i prerađuje u sokove.754 8.13%).5 -0.3 25.592 27.000 €/ha.30 19.550 1. stabla se prevremeno suše u sušnim rejonima sa promenljivom temperaturom preko zime.754 t u 2004. kompota.612 0. Period Period Period 1991-2005.448 5.38 1. iako se u periodu 2001-2005.smrznute kaše. I pored visokih ulaganja po jedinici površine. Sušena kajsija se više ceni nego suva šljiva zbog osvežavajućeg ukusa koji potiče od specifične aromatičnosti i većeg sadržaja kiselina. a i b parametri eksponencijalnog trenda. ipak je intenzitet povećanja proizvodnje kajsije bio znatno izraženiji (stopa promene 8. često promrzavaju njeni cvetni pupoljci u rejonima sa promenljivom temperaturom tokom zime.836 1. voćarstvo i vinogradarstvo za analizirane godine Pored konzumne potrošnje. godini do 40.50 1.448 t sa variranjima po godinama od 5. godine prosečna proizvodnja kajsije je iznosila 19. Sveža ili zamrznuta kajsija se može upotrebiti za dobijanje sledećih poluproizvoda i gotovih proizvoda: . kajsija je posebno cenjena kao industrijska sirovina čije plodove prerađuje velika većina proizvođača koji se bave preradom voća i povrća (Milić i Radojević.ˆ Y = a ⋅bx J u kojem je: Ŷ ocenjena vrednost zavisno promenljive. Kajsija je veoma traženo voće na domaćem i inostranom tržištu. godine Table 1.9 8.06 13. tako i u kraćim vremenskim periodima.99 65.17 1.38%). Ukupan broj stabala kajsije se smanjuje. Prosek – average Minimum Maximum Godišnja stopa promene (%) Annual rate of change Koeficijent varijacije (%) Coeficient of variation Period 1996-2000.544 1. Nesigurnost u gajenju kajsije uslovljava i nedostatak radne snage za vreme berbe.73%) ohrabruje. Suva kajsija se pored neposredne potrošnje za jelo može koristiti i za spravljanje kompota. slatkog. Proizvodnja kajsije u Srbiji u periodu 1991-2005.0 -1.614 0.814 1.884 0.53 22.13 50. kako u celom posmatranom periodu (stopa promene 0.821 -2.858 1. jer ukazuje da se i ova proizvodnje intenzivira. jer plodovi sazrevaju kada je glavna sezona drugih radova u poljoprivredi. želea.161 13. godine (stopa promene 0.45 2.16 1. kao i plodovi kajsije u obliku osušenog i kandiranog voća.851 1. kako u celom ispitivanom periodu (stopa promene 0.5 8. cepa 58 PTEP 12(2008) 1-2 .565 -0. Posle šljive.86 miliona. Prosek – average Minimum Maximum Godišnja stopa promene (%) Annual rate of change Koeficijent varijacije (%) Coeficient of variation Stabla (000) (Trees) ukupno spos.592 40.57 miliona zauzimaju učešće od 84.39 34. Rodna stabla ispoljavaju povećanje.46 1. u proizvodnji kajsije može da se ostvari visok profit po jedinici kapaciteta.0 4. Izuzetak se odnosi samo na period 2001-2005. Troškovi sadnje sa iznosom od 1. Rizik u gajenju kajsije leži u njenom ranom cvetanju.24 49.01 1. II i III godini sa prosečnim iznosom od oko 550 €/ha zauzimaju učešće od 13. U skraćenim vremenskim periodima ukupan broj stabala kajsije se zadržava na nivou od 1. U periodu 1991-2005.50 1.8 19.0 18. odnosno od oko 5.793 1. Prosek – average Minimum Maximum Godišnja stopa promene (%) Annual rate of change Koeficijent varijacije (%) Coeficient of variation Period 2001-2005.39 0. godine u kojem se ukupan broj stabala kajsije blago povećava po prosečnoj godišnjoj stopi promene od 0. proizvođači se teško odlučuju da podižu nove zasade pod kajsijom.85 miliona (tabela 1). Međutim.91 1.990 11.538 1. a zatim se blago smanjuje na 1.73 71. U analiziranom periodu (1991-2005) godine rodna stabla sa prosečnim brojem od 1.893 -0.17%). voćne salate.396 29.93 REZULTATI I DISKUSIJA U proseku za period 1991-2005. za total rod productive 1.409 40.550 -10. x nezavisno promenljiva.13 0. plodovi kajsije su posebno cenjeni u proizvodnji tipizirane rakije – kajsijevače. a obrnutu tendenciju kretanja u ostala dva analizirana podperioda.754 0.63 Proizvodnja (Production) ukupno po stablu (t) (kg) total per trees 19. pekmeza.3% u ukupnim troškovima podizanja zasada.793 1.61 12.881 -0.7% u ukupnom broju stabala kajsije.558 1. kajsija periodično rađa u izuzetno sušnim rejonima.569 1.000 €/ha.73%).592 t u 1998. Troškovi nege u I. Apricot production in Serbia for the years 19912005.03 33. Znači. većina proizvođača kajsiju gaji sa velikim rizikom.25 13.614 -0. Pored toga. gde se pojavjuju jači mrazevi posle privremenog otopljavanja pri kraju zime.14%. marmelade. godine povećava i broj rodnih stabala i ostvarena proizvodnja.62 16.000 d/ha.05 1.14 1. Naime.893 -0. Investiciona vrednost i ekonomski efekti koji se postižu u redovnoj proizvodnji kajsije je prikazana u pregledu 1. Izvor: Statistički bilteni Ratarstvo. 2003).17 0. Tabela 1.73 53. džemove i sl.77 52. džema. Povećanje proizvodnje kajsije u poslednjem posmatranom periodu (stopa promene 8.90 1.192 5.250 € učestvuju sa 31.84 miliona u periodu 2001-2005.8% u ukupnim investicionim troškovima. Prosek – average Minimum Maximum Godišnja stopa promene (%) Annual rate of change Koeficijent varijacije (%) Coeficient of variation Period 1991-1995. najviše se suši kajsija.557 1.0 25. kada su cvetovi izloženi poznim mrazevima i često promrzavaju.0 4. Iz izračunate razlike između ostvarene vrednosti proizvodnje i troškova proizvodnje ostaje profit od oko 441. Povećanje proizvodnje kajsije u poslednjem posmatranom periodu je rezultat povećanja i broja rodnih stabala i prinosa po stablu. Posebno su cenjeni sokovi. godine ukupan broj stabala kajsije u Srbiji je iznosio 1. Osim toga i nestabilne cene u godinama dobre rodnosti ulivaju nepoverenje za gajenje kajsije kod proizvođača. Ukupna investiciona vrednost zasada kajsije iznosi 4. godine. smrznute polutke.548 1. investiciona vrednost hektara kajsije se udvostručava. i pored visoke rentabilnosti koja se može ostvariti po jedinici površine. Ukoliko se u obračun uključi podizanje ograde i izgradnja sistema za navodnjavanje. tako i u periodu 2001-2005. godini.0 7. voćnih kremova.23 10. pirea.6 -11.591 1.858 1. Plod kajsije koji je namenjen sušenju.839 1.

tanjiranje (3x).3-4. [5] Milić. Novi Sad. . plus 590 (31. B. Z. priprema periodu (2001-2005). Drvna masa.2008. zalivanje) broj rodnih stabala (stopa promene 0. godine. a zatim upotrebiti na isti način kao i slatka jezgra. ugalj koji se dobija ugljenisanjem koštice kajsije se upotrebljava u gas maskama za prečišćavanje vazduha (Đurić. karakterističnom bojom i visokom hranljivom vrednošću. Prihvaćeno:24. Poseduje značajnu komercijalnu vrednost. [2] Milić. Rekapitulacija investicione vrednosti zasada kajsije Survey 1. koji se odlikuje prijatnim ukusom. Prema hranljivoj i upotrebnoj vrednosti jezgra kajsije može da predstavlja odličnu zamenu za badem.Vrednost proizvodnje 630. D. ZAKLJUČAK Kajsija je veoma cenjeno i kvalitetno voće.000 proizvodnje kajsije u poslednjem analiziranom . bio znatno izraženiji (stopa promene 8. rasturanje mineralnih đubriva (200 kg/ha). koja se može dugo čuvati na temperaturi od +2oC.troškovi rigolovanja (50-60 cm) 100 godišnjoj stopi promene od 0. Iznos Stupanje u pun rod u 4 godini – Accesion in ful fertility €/ha U proseku za ceo ispitivani period (1991Gustina sadnje (5 x 5 m) (400 sadnica/ha) – Interstices (5x5) (400 seedAmount 2005) rodna stabla sa iznosom od 1.000 kg/ha redovnoj proizvodnji kajsije može se ostvariti .3..Prosečan prinos u periodu pune rodnost 18. Poljoprivredni fakultet. Bulatović Mirjana: Stanje i tendencije proizvodnje voća u Srbiji.000 d/ha . B. 1999.. D.17%.250 tendencija povećanja rodnih stabala i ostvarene . Sa prosečnom proizvodnjom od 19.000 troškovi pripreme zemljišta (18. Troškovi sadnje sa iznosom 5.73%).57 miliona lings per ha) zauzimaju učešće od 84.se na dva dela i suši s pokožicom ili bez nje. Živanović. Jezgra većine sorti kajsije.448 t .: Proizvodno-ekonomska i upotrebna vrednost voća i grožđa. projekta evidencionog broja BTN-341-002B pod nazivom „Proizvodi od sušenog voća“ u okviru „Nacionalnog programa biotehnologije i agroindustrije“ od 01. u današnje vreme se sve manje pravi razlika između bademovog ulja i ulja od kajsije.: Tržište poljoprivredno-prehrambenih proizvoda.3. U gorkoj jezgri gorčina se može eliminisati odstranjivanjem štetnih sastojaka. delom u svežem stanju. ali i kao veoma pogodna sirovina za preradu u raznovrsne poluprerađevine.: Proizvodnja voća na malim površinama. Pored toga. 1999. Beograd. Grgurević.troškovi đubrenja mineralnim đubrivima (1. NAPOMENA: Rezultati istraživačkog rada su nastali zahvaljujući finansiranju Ministarstva nauke i zaštite životne sredine Republike Srbije. 2003.000 d/ha. je intenzitet povećanja ostvarene proizvodnje freziranje (2x). pa čak i orah u prerađivačkoj i konditorskoj industriji.) 1. 2005. 2003. D. plus 520 od 1. Knjiga II. [3] Vlahović.Troškovi proizvodnje (30% od ostvarene vrednosti proizvodnje) . kopanje jama. Predračun troškova pripreme zemljišta za podizanje zasada 740 pre svega. Gvozdenović. Randman ulja jezgre kajsije iznosi oko 25-38%. Pregled 1. 1999). Od 100 kg kajsije dobija se oko 1520 kg sušene kajsije. 500 prekraćivanje sadnica. (s. zlatnu boju. PTEP 12(2008) 1-2 59 . iako se povećava 250 sadnica sa sadnjom.000 d/ha 441. Kod nas je uobičajeno domaće spravljanje pekmeza od kajsije. U . kao rezultat povećanja rodnih stabala Estimate of costs preparation land u poslednjem posmatranom periodu (2001. Autori.94-97) Primljeno:20.7% u ukupnom broju Planirani prosečan prinos 18 t/ha – Planing average yields 18 t/ha rodnih tabala kajsije.Prodajna cena 35 d/kg profit od 441. Iako je ranije bademovom ulju pridavan poseban značaj u odnosu na ulje drugog koštičavog voća. Gorka jezgra je bogata amigdalinom. PTEP-časopis za procesnu tehniku i energetiku u poljoprivredi. naročito u proizvodnji marmelade od kajsije ili u smeši sa drugim voćem. Predračun troškova nege u II godini (isto kao u I godini. letnja rezidba. V. Koštica (endokarp) se upotrebljava u proizvodnji praha koji se koristi za čišćenje avionskih motora. Novi Sad. U Severnoj Africi se suši pulpa od kajsije u vidu tankih listova. Ukupan broj rodnih sta1.04.. koji je veoma cenjen u farmakologiji.000 €. naročito od visokostablašica (deblo) ima visoku tehničku vrednost. M.000 kg/ha) 260 proizvodnja kajsije se povećava po prosečnoj . Radojević. šećerima i mineralnim materijama. br.troškovi đubrenja stajnjakom (30 t/ha) 300 2005). Recapitulation of investment value of apricot plantation Pored toga. Predračun troškova izrade elaborata 400 bala kajsije u Srbiji se blago povećava po Estimate of costs making elaborat (case study) prosečnoj godišnjoj stopi promene od 0. lešnik.2008. tako da sušena kajsija ima lepu. Po zastupljenosti u ukupnim troškberba) (7 rd) / Estimate of costs attention in 3rd year ovima podizanja zasada kajsije zatim dolaze UKUPNO (1-6) / TOTAL 4.000 d/ha Kajsija je jedna od osnovnih sirovina u konzervnoj industriji.24%.. Poljoprivredni fakultet. zaštita.troškovi sadnje (obeležavanje mesta.5%) i troškovi II profitabilnost proizvodnje kajsije / Profitability of apricot production nege u I. Predračun troškova nege u I godini – zimsko oranje.. kajsija je deficiPeriod podizanja 3 godine – Period of plantation establishment 3 years Period eksploatacije 25 godina – Period of the plantation exploitation tarna voćna vrsta i na domaćem i na inostranom 25 years tržištu. V. Predračun troškova sadnje / Estimate of costs planting 1.Dobit (Vrednost proizvodnje – Troškovi proizvodnje) 189. II i III godini (u proseku 13. da ohrabruje uočena 3. belančevinama. 2. Partenon.2005. Specijalni deo. Posebnom fabričkom preradom koštica se koristi u stolarstvu za glačanje i presovanje. odnosno oko 5. pa zbog boje i karakterističnih šara predstavlja izvrsnu sirovinu za industrijsku preradu.250 € zauzimaju najveće učešće u ukuprezidba) (2 rd) / Estimate of costs attention in 2nd year nim troškovima podizanja hektara zasada 6. Novi Sad. zalivanje / Estimate of costs Investiciona vrednost hektara zasada kajsije st attention in 1 year iznosi oko 4. Međutim. [4] Keserović.000 €/ha. LITERATURA [1] Đurić.troškovi nabavke sadnica (400 kom. .4%). Novi Sad. jezgra kajsije se koristi za spravljanje kozmetičkih pudera i mirišljavih krema. veoma je bogata uljem. Naime.3%).troškovi tanjiranja (2x) 80 Potrebno je istaći. naročito ona sa slatkim ukusom.: Gajenje kajsije. Predračun troškova nege u III godini (isto kao u I i II godini.38%) ipak 4.

UVOD Posmatraani petogodišnji period (2002-2006) se uglavnom poklapa sa intenziviranjem i privođenjem kraju vlasničke transformacije preduzeća iz oblasti prehrambene industrije. rast suficita u spoljnotrgovinskoj razmeni. To znači da su obuhvaćeni samo privredni subjekti sa svojstvom pravnog lica (preduzeća i zadruge). To se jasno ogleda u izraženoj tendenciji promene strukture kapitala preduzeća u korist akcijskog.6 indeksnih poena. financial result and position. daleko ne samo od očekivanih već i realno mogućih rezultata. MATERIJAL I METOD RADA Predmet analize su ostvareni rezultati poslovanja prehrambene industrije Vojvodine. prehrambena industrija.39-6. Bez 60 PTEP 12(2008) 1-2 . nedostatak sopstvene akumulacije. Obradovića 8 REZIME U radu je izvršena komparativna analiza osnovnih pokazatelja finansijskog rezultata i finansijskog položaja preduzeća iz oblasti prehrambene industrije sa područja Vojvodine. neispunjavanje preuzetih obaveza u pogledu investicija i sl. 21000 Novi Sad. nepovoljni klimatski uslovi u pojedinim godinama itd. logički dolazi posle raščlanjavanja i služi da se analizirana pojava izmeri.15%). obnavljanje tehnologije.inž. za petogodišnji period od 2002. nije iznenađenje što su preduzeća iz oblasti prehrambene industrije zabeležila relativno skromne. gubitak ranijih tržišta. ali su po potrebi korišćene i duže serije podataka. kao što su smanjenje broja zaposlenih. The gross capital value of food industry companies increased by about 75%. Poslovanje svih privrednih subjekata u posmatranom periodu odvijalo se u otežanim uslovima. povećanje obima proizvodnje. Raščlanjivanje predstavlja kvalitativnu metodu analize. bilans.).60-62 UDK: 664(497. Analiza je izvršena na osnovu podataka iz završnih računa. Obrtni fond je dovoljan za pokriće oko 56% stalnih zaliha. Tranzicija. while the real value of the net capital increased by 39. što stvara probleme sa održavanjem likvidnosti. Takođe se ukazuje na osnovne pravce delovanja u cilju njihovog poboljšanja. 1-2. Darko MALETIĆ.15%). odnosno zbirnih bilansa. U takvim okolnostima.39-6.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. do 2006. ipak. uz jasno izraženu tendenciju rasta. godine.113)''2002/2006'' Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper ANALIZA OSNOVNIH PARAMETARA USPEHA PREHRAMBENE INDUSTRIJE VOJVODINE (2002-2006) THE ANALYSIS OF BASIC PARAMETERS OF SUCCESS IN FOOD INDUSTRY IN VOJVODINA (2002-2006) Dr Veljko VUKOJE. neizbežno donosi i niz novih problema u pojedinim preduzećima. U radu se. koje prikuplja i obrađuje NB Srbije – Centar za bonitet. Poređenje. što se posebno odnosi na preduzeća iz oblasti agrosektora (tehničko-tehnološko zaostajanje. Key words: analysis. a realna vrednost neto sopstvenog kapitala za 39. ali je to još uvek nedo- voljno. odnosno kvantifikuje. finansijski rezultat i položaj. Trg D. osvajanje novih tržišta.15%). stope prinosa na uloženi kapital (3. During three out of five observed years. which means that companies were missing 54%. i mogu se očekivati u narednom periodu. p.). Analiza se uglavnom zasniva na podacima iz zbirnih bilansa. Svi pozitivni efekti vlasničke transformacije još uvek nisu u potpunosti došli do izražaja. skupo pozajmljivanje kapitala. nepovoljni pariteti cena. Vrednost ukupnog kapitala preduzeća iz oblasti prehrambene industrije uvećana je za oko 75%. U fokusu analize je petogodišnji period (2002-2006). or about 18 billion dinars of long-term available resources only for the establishment of the financial balance. proces transformacije je dao niz pozitivnih rezultata (bolje iskorišćenje kapaciteta. Preduzeća iz oblasti prehrambene industrije porede se sa poljoprivrednim preduzećima. food industry. dr Dušan MILIĆ. godine. na osnovu izvršenih analiza. Akcenat je stavljen na ocenu najvažnijih parametara finansijskog rezultata i finansijskog položaja preduzeća iz ove privredne grane.8-6. ali ne i individualna poljoprivredna gazdinstva i preduzetnici. To je. Kao osnovni. The performance food industry enterprises is usually compared with performances of agricultural companies. Cumulative balances were used as basic data sources. dipl. Mere ekonomske politike koje se preduzimaju u cilju poboljšanja položaja ovog sektora privrede daju značajne pozitivne efekte. the food industry achieved a negative net financial result. kao kvantitativni aspekt analize. u periodu od 2002. sa 27% (2002) na 5. Finansijska struktura je izrazito nepovoljna. povećanje zarada zaposlenih itd.8% (2006). Stope prinosa na ukupan uloženi kapital takođe su vrlo skromne (3. daju ocene najvažnijih proizvodno-finansijskih pokazatelja uspeha preduzeća iz oblasti prehrambene industrije Vojvodine. which created problems with maintaining the solvency. balance. The financial structure was very unfavourable. The turnover fund was sufficient for the coverage of approximately 56% of permanent stocks. SUMMARY This paper presents a comparative analysis of main indicators of the financial results and the financial position of food industry enterprises in Vojvodina performed over the five-year period of transition (2002-2006). Prehrambena industrija je u tri od pet godina posmatranog perioda ostvarila negativan neto finansijski rezultat.6 index points. do 2006. nedovoljna zaštita od prekomernog uvoza. međutim. primenjeni su metod raščlanjivanja i metod poređenja. ili oko 18 milijardi dinara dugoročno raspoloživih izvora samo za uspostavljanje finansijske ravnoteže. Budući da se uglavnom radi o analizi bilansa. što znači da preduzećima nedostaje 54%. odsustvo odgovarajućih socijalnih programa. Ključne reči: analiza. Poljoprivredni fakultet. to su korišćeni specifični metodi za ovu vrstu analize. ali ipak pozitivne. Generalno posmatrano. koja omogućava upoznavanje kvaliteativnog sastava analiziranog predmeta. The rates of income on the gross invested capital were also very modest (3.

3 0.19 0.23 101. Broj preduzeća / Number of enterprises Broj zaposlenih / Number of employed Tabela 1.0 90. s obzirom na značajno učešće zemljišta koje se ne amortizuje (oko 48%).8 3.3%). godini.95 100. Ovakvo učešće može se 400 oceniti relativno niskim. 8. za 24% (sa 43.9 5.91 2006 91.31 4. i (b) prostorno .0 90. poredi se sa poljoprivredom Vojvodine.4 -11. 2005. budući da zbog 2006 niske rentabilnosti nisu u stanju da podnesu još uvek visoke kamtne stope.02 8.6 3.0 88.33 0.0 99.97 100.0 111.9 100.1 4.93 5.15 93.01 Prehrambena industrija Food industry 2003 2004 2005 92.547 (2002) i 19. 1. / Irregular and other expenses UKUPNI RASHODI / TOTAL EXPENSES Bruto rezultat (I – II) / Gross result (I–II) Porezi i doprinosi / Taxes Neto rezultat (7 .8) / Net result (7-8) 90.65 100.31 0.4 2. godini taj broj opao za skoro 14% (265.94 4.14 -2.96 0. otpisu imovine po raznim osnovama.7 101.54 6. od čega osnovna sredstva čine 46%. Fi600 nansijski rashodi učestvuju u raspodeli ukupnog prihoda oko sa 4%.toga nije moguće dati kvalitetnu ocenu posmatrane pojave.1 -4.22 -0.8 0.9 -1. Uvećanje za oko 1.3 4.13 -4.7 0. godini zapošljavala 307. a u poljoprivredi samo za 27. Relativno visok udeo vanrednih prihoda rezultat je neregulisanih tranzicijskih uslova poslovanja u kojima često dolazi do prodaje osnovnih sredstava. Struktura ukupnog prihoda i njegovog rasporeda ( u % ) Table 1.8 6. Razlozi leže u otpisu potraživanja usled nemogućosti naplate.4 4.329 (2006) preduzeća i zadruga. odnosno povoljnim. 5. ili za 29. Number of enterprises and employed in food industry in Vojvodina Privreda Vojvodine je u 2002.9%.0 94.252 i 1. koja je u fokusu analize. 2.23 100.09 -2.32 -0.24 93.88 99. korišćeni su i određeni matematičko-statistički metodi. što je uglavnom približno kao i u poljoprivredi. Poslovni prihodi su u posmatranom petogodišnjem periodu porasli za 91. Prehrambenom industrijom se bavilo između 987 (2002) i 831 (2006) preduzeća (slika 1).57 9.3%). manjkovima. Relativno nisko učešće finansijskih prihoda u svim godinama posmatranog perioda (do nekoliko procenata) može se smatrati očekivanim.8%.5 0.7 1. što je znatno manje nego poljoprivrednom proizvodnjom (između 1. U poljoprivredi je udeo stalne imovine nešto viši (oko 62%).879 radnika.071 miliona dinara. Objašnjenje treba tražiti prevashodno u izbega200 vanju preduzeća da se zadužuju. 9.1%).prehrambena industrija Vojvodine.1 0.616).77 2002 93.9 100.6 104. REZULTATI I DISKUSIJA U Vojvodini je u posmatranom periodu privređivalo ukupno između 17.3 3. godinu broj preduzeća se povećao za skoro dva puta. poslovni prihodi (preko 91%). U strukturi ukupnog prihoda (tabela 1) dominantno mesto zauzimaju.44 1.46 0.0 99. 3. 55000 50000 45000 40000 35000 30000 25000 20000 2000. I 4. dok je učešće nematerijalnih ulaganja i upisanog neuplaćenog kapitala zanemarivo (zajedno manje od 2%).38 4. POZICIJA / POSITION 2002 Poslovni prihodi / Operating incomes Finansijski prihodi / Financial incomes Vanredni i ostali prihodi / Irregular and other incomes UKUPAN PRIHOD / TOTAL INCOME Poslovni rashodi / Operating expenses Finansijski rashodi / Financial expenses Vanredni i ostali rash.29 98.25 Poljoprivreda Agriculture 2003 2004 2005 90.0 94.0 93.136).9 5.3 100.0 2.2%. II 7. logično.166 (2002) na 35.9% ukupnog prihoda (poljoprivreda 800 91. da bi u 2006.941).08 -11.1 0.12 0.15 96.8 1.25 3.1 1.13 3.7 1.u posmatranom petogodišnjem periodu. što je očekivano. 2004.9 3. što je prilično visoko. 2001.92 0. loše vođenoj poslovnoj politici i sl.189 na 31.0 90. kao i specifični metodi analize bilansa. i ostvarila značajan rezultat iz poslovnih prihoda i rashoda od 5. 6.82 101. Na pokriće vanrednih i ostalih rashoda odlazi 4-6% ukupnog prihoda.7 100.31 0.9 7.7 3.8%). godini.36 6.03 93. Preduzeća iz obe posmatrane grane zajedno čine nešto manje od 13% ukupnog broja preduzeća u Vojvodini. s obzirom da preduzeća imaju vrlo malo slobodnih finansijskih sredstava za dugoročno i kratkoročno plasiranje.7 3. Broj zaposlenih u ovoj privrednoj grani zadržao se na približno istom nivou kao u 2000. Uočljiva je jasna tendencija smanjenja broja pravnih lica u prehrambenoj industriji (za 15. Radnici u poljoprivredi i prehrambenoj industriji čine oko jedne četvrtine ukupnog broja zaposlenih privrede Vojvodine. Udeo stalne imovine u aktivi preduzeća prehrambene industrije dostigao je oko 54% u 2006.780 preduzeća (ili 10.7 3.9 0. Preduzeća iz oblasti prehrambene industrije 1000 su u 2006. ako se zna da učešće ovih rashoda treba da bude manje od 1% i da teži nuli. godini na pokriće poslovnih rashoda potrošila 88. naplate ranije otpisanih potraživanja i sl. u odnosu na 2000.0 82.20 PTEP 12(2008) 1-2 61 . Pored navedenih osnovnih metoda.74 4.9 -1.0 91.28 -1.04 8.4 0. dugoročni finansijski plasmani 6. otpisa dugova 1200 usled nemogućnosti plaćanja. The Structure of total income and its distribution ( in % ) Red broj 1.1 4.79 100.78 5.6%.03 2006 89.2%) rezultat je prevashodno raznih dezintegracionih procesa i osnivanja novih. Broj preduzeća / Number of enterprises Broj zaposlenih / Number of employed Sl. 2002.65 5. što je znatno više od kumulativnog rasta inflacije u istom periodu (75. sa 50. uglavnom malih i srednjih preduzeća.53 100. 1 Broj preduzeća i zaposlenih u prehrambenoj industriji Vojvodine Fig. 2003.0 -0.542 (2006).01 98.47 93.56 4. za razliku od poljoprivrede koja beleži povećanje (za 29.4 4.65 4. U radu se koriste dve vrste poređenja: (a) vremensko . Međutim.61 1. Prehrambenoj industrij beleži mnogo veći pad. Poljoprivreda takođe beleži veliko smanjenje broja radnika.39 0.4 0.

Ako se uzmu u obzir i ostali relevantni faktori: organski sastav kapitala (50. Agroekonomika 29/2000.56%. 3). pa se ovaj pokazatelj može oceniti na sličan način kao i kod prehrambe industrije. Kad se imaju u vidu visoka otpisanost opreme. odnosno korišćenje drugih analitičnijih metoda.9 (sl. Povoljna okolnost je da većinu ukupnih obaveza čine dobavljači i druge obaveze iz poslovanja (oko 46% u 2006.Negativan rezultat u dve od pet posmatranih godina govori o niskoj profitabilnosti preduzeća iz oblasti prehrambene industrije. godini ostvarila relativno skromnu stopu sredstava za reprodukciju od 6. značajna poremećenost finansijske ravnoteže i nizak koeficijent obrta (0. .2008. Gordana: Teorija i analiza bilansa. V: The analysis of financial results and financial position of agricultural in Vojvodina. To znači da je realna vrednost neto kapitala uvećana za 39.3.6%) i rentabilnost uloženih sredstava (6. 367-374. 1999. Ona uspevaju da samo delimično finansiraju stalne zalihe iz obrtnog fonda (31. 22 20 18 16 14 12 10 200 200 Inflacija / Inflation Indeksi / Indexes Prehrambena / Food industry industrija LITERATURA [1] Obrenović.6-55. Preciznija analiza bi zahtevala detaljniju analizu bilansa tokova gotovine. Beograd (2003). Cumulative idexes of net capital and inflation growth (2001=100) Analiza strukture pasive sa aspekta vlasništva izvora pokazuje da se zaduženost prehrambene industrije u poslednje tri godine odražava na prihvatljivom nivou od oko 50%. samo na osnovu podataka iz bilansa stanja. Poljoprivredni fakultet. poreske. koji se zasnivaju na vremenskoj usklađenosti dinamike novčanih priliva i dospeća obaveza. 2-4.000 din) Fig 2. osnovni su pokazatelji duboke poremećenosti finansijske strukture preduzeća. Savremena poljoprivreda. [4] Vukelić. Kumulativni indeksi rasta neto kapitala i inflacije (2001=100) Fig 3.9%).Ocena finansijskog položaja izvršena je na osnovu analize: (a) finansijske ravnoteže.15%).2008 Poljoprivreda / Agriculture 200 200 200 Sl. koji se može obezbediti kroz dodatna ulaganja vlasnika ili/i povoljnim kreditima. Bilans prikazuje stanje sredstava i obaveza samo u momentu bilansiranja. V. godini prehrambenoj industriji za uspostavljanje finansijske ravnoteže nedostaje 18.Timisoara. a likvidnost predstavlja sposobnost plaćanja dospelih obaveza u svakom trenutku tokom godine. ali uz jasno izraženu tendenciju poboljšanja. stopa inflacije (6. po osnovu kojih se uglavnom ne plaćaju kamate. s.7%). budući da je u svim godinama zabeležen čak negativan obrtni fond. to nije dovoljno. carinske i monetarne politike. godini). Upravo za taj iznos. (1999). doneti i niz podsticajnih mera iz domena agrarne. Poljoprivredna preduzeća nisu uspela da očuvaju realnu vrednost neto sopstvenog kapitala (umanjenje za 35. V: Analiza finansijskog rezultata i finansjskog položaja poljopri-vrednih preduzeća Vojvodine. Gordana: Self-financing in agriculture.02%. Belgrade. [5] Vukoje. (b) zaduženosti. U 2006.Za poboljšanje finansijskog položaja preduzećima je neophodan dugoročno raspoloživ i jeftin kapital. 235-244. dok je istovremeno kumulativni indeks inflacije iznosio 175.235-242. p. [3] Rodić. Prihvaćeno: 12. odnosno oko 1. ZAKLJUČAK Na osnovu izvršene analize najvažnijih pokazatelja finansijskog rezultata i finansijskog položaja mogu se izvesti sledeći zaključci: . p.91). Faculty of farm managament.31 puta. 2007. p. iz čega proizilazi da preduzeća imaju velikih problema sa održavanjem likvidnosti. (c) održavanja realne vrednosti kapitala i (d) reprodukcione sposobnost. Primljeno: 10.74). V: Financing of working capital in primary agricultural production. ali znatno veću nego u prethodnoj godini (3. 2007. [6] Vukoje. Poljoprivreda je u proseku imala osetno nižu stopu zaduženosti (2946. koeficijent obrta 0. Prehrambena industrija je u 2006. .3.1%).Ali. 2002 2003 2004 2005 2006 Stalne zalihe / Inventories Obrtni fond / Turnover fund Sl. Novi Sad. D. Zekić. Poljoprivredni fakultet. J. 40000 30000 20000 10000 0 pisanosti opreme (preko 60%). ali uz vrlo izraženu tendenciju rasta i nepovoljnije ostale faktore zaduženosti. Vukoje. D.6%). odnosno lošeg finansijskog položaja. EAAE. 2. [2] Obrenović. stepen ot- 62 PTEP 12(2008) 1-2 . Management of durable rural development. Belgrade. 3. Financing the agribusiness sector. Inventories covered by turnover fund (in 000.243-252. Za poboljšanje ekonomskog položaja preduzeća iz agrosektora neophodno je. Financing the agribusiness sector. . Analiza finansijske ravnoteže na osnovu pokrića stalnih zaliha obrtnim fondom (slika 2) jasno pokazuje vrlo nepovoljnu finasijsku strukturu preduzeća iz oblasti prehrambene industrije.6 indeksnih poena.Ozbiljna poremećenost finansijske ravnoteže i nesposobnost održavanja sopstvenog kapitala. pored povećanja efikasnosti poslovanja. U poljoprivredi je finansijska ravnoteža znatno nepovoljnija. jasno je da prehrambena industrija nije sposobna da samostalno finansira sopstvenu reprodukciju. ne može biti dovoljno pouzdana. Novi Sad (2000). Prehrambena industrija je u posmatranom periodu ostvarila indeks rasta neto sopstvenog kapitala od 214.3. kratkoročno vezana sredstva manja su od kratkoročnih obaveza. zaduženost prehrambene industrije se može oceniti kao prihvatljiva. skoro dobra. Poljoprivredni fakultet. Reprodukciona sposobnost poljoprivrede je još ugroženija (stopa 4. Vukoje.000 din) Treba naglasiti da analiza likvidnosti. V: Analiza osnovnih pokazatelja uspeha poljoprivrede i prehrambene industrije Vojvodine.291 miliona dinara dugoročnih izvora.62%). Vukelić. Pokrivenost zaliha obrtnim fondom (u 000.

Klimatske promjene su najveći društveni.6) Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper POTENCIJAL SMANJENJA EMISIJE STAKLENIČKIH GASOVA UPOTREBOM BILJNIH OSTATAKA IZ POLJOPRIVREDNE PROIZVODNJE U BOSNI I HERCEGOVINI POSSIBILITY TO REDUCE GREENHOUSE GAS EMISSIONS BY USING VEGETATIVE RESIDUES FROM THE AGRICULTURAL PRODUCTION IN BOSNIA AND HERZEGOVINA Azrudin HUSIKA Mašinski fakultet. Razmatrani su postojeći podsticaji od strane države kao i međunarodni. greenhouse gases. demonstration of global climate changes has been growing more evident. Ovim dokumentima najrazvijenije zemlje svijeta priznaju svoju odgovornost za klimatske PTEP 12(2008) 1-2 63 .7:620. it is necessary to undertake a series of actions at the state level related to technologies of biomass usage. energija. Jedna od značajnih mogućnosti smanjenja emisije gasova koji imaju efekat staklene bašte jeste iskorištavanje biljnih ostataka iz poljoprivredne proizvodnje (OPP) u energetske svrhe. clean development mechanism. godine. nego se može pozitivno uticati na ruralni razvoj na osnovama održivog razvoja jer može predstavljati dodatni prihod za poljoprivredna gazdinstva. Ovo ponovo ostavlja prostora za različita tumačenja uzimajući u obzir naučna otkrića. UVOD Kako rizici globalnih klimatskih promjena postaju sve očigledniji.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. Vilsonovo šetalište 9. The analysis comprises official statistical data on sown agricultural land in Bosnia and Herzegovina and the annual grain production. However. Temeljni cilj Konvencije je postignuti stabilizaciju koncentracija stakleničkih gasova u atmosferi na nivou koji će spriječiti opasno antropogeno djelovanje na klimatski sistem. tržište i pravno regulisanje. in order that rural areas become producers using renewable energies.vjerovatno na klimu najosjetljivija ljudska djelatnost . vrlo je važno saznanje da se podsticanjem korištenja obnovljivih izvora energije na selu ne rješavaju samo globalbni problemi. Key words: residues from agricultural production. Bosna i Hercegovina REZIME Posljednjih godina manifestacije globalnih klimatskih promjena postaju sve očiglednije. staklenički gasovi. Potpuni odgovor čovječanstva na prijetnje klimatskih promjena ne postoji. Danas postoje razvijene tehnologije za iskorištavanje ovog vida biomase. zbog čega se javlja potreba za globalnim akcijama na njihovom suzbijanju. there are advanced technologies for using this type of biomass. mehanizam čistog razvoja. The reduction of greenhouse gas emissions by a fossil fuel replacement with energy sources obtained residues from the agricultural production by applying the methodology approved by the Steering Committee of Clean Development Mechanism within the Kyoto Protocol was considered. Dakle. godine.63-67 UDK: 504. uzevši u obzir aktuelne cijene energenata na tržištu kao i moguća podsticajna sredstava za energiju iz biomase. Nowadays. due to which a global action to prevent these changes is necessary.95(497. odricanja i rizike koje je globalna zajednica spremna da prihvati. p. Konvencija je prihvaćena na Svjetskom samitu o okolini i razvoju. energy. ekonomski i ekološki problem pred kojim se našlo čovječanstvo. osnovni razlozi zabrinutosti su proizvodnja hrane . Procjenjeno je smanjenje emisije stakleničkih gasova zamjenom fosilnih goriva sa energentima dobijenim iz ostataka poljoprivredne proizvodnje primjenom metodologije odobrene od strane Izvršnog odbora mehanizma čistog razvoja pri protokolu iz Kjota. Analiza je izvršena korištenjem zvaničnih statističkih podataka o zasijanim poljoprivrednim površinama u BiH i godišnjoj proizvodnji žitarica. Ključne riječi: ostatak iz poljoprivredne proizvodnje. A significant possibility to reduce greenhouse gas emissions is using vegetative residues from the agricultural production for energy purposes. U radu je data analiza mogućnosti iskorištavanja OPP-a u Bosni i Hercegovini. samo da budu na nivou koji nije opasan. Međutim. Existing national and international subsidies in a sense of the clean development mechanism were considered. it is important to know that encouragement of the use of renewable energy sources in rural areas not only solves global problems. Konvencija ne precizira kakve ove koncentracije treba da budu. najvećim dijelom. This paper presents the analysis of possibilities of using vegetative residues from the agricultural production in Bosnia and Herzegovina.i ekonomski razvoj. u Rio de Janeiru 1992. but also positively affects the rural development because it becomes the additional revenue for agricultural households. To takođe sugeriše (kako vjeruje većina klimatologa) da su neke promjene neizbježne i da to zahtijeva primjenu i određenih adaptivnih mjera. 71000 Sarajevo. taking into account current prices of energy sources in the market and subsidies for energy sources from biomass. 1-2. Taj nivo treba se ostvariti u vremenskom okviru dovoljno dugom da omogući ekosistemu da se prirodno prilagodi na klimatske promjene. Problematika klimatskih promjena koja je. market and legal regulations. javlja se istinska potreba za globalnim akcijama na suzbijanju klimatskih promjena. a da se istovremeno ne ugrozi proizvodnja hrane i da se omogući nas- tavak ekonomskog razvoja na održiv način. da bi selo postalo proizvođač i obnovljivih energenata potrebno je na nivou države poduzeti čitav niz aktivnosti vezanih za tehnologije korištenja biomase. posljedica emisije stakleničkih gasova se rješava kroz međunarodnu saradnju na globalnom nivou u okviru Okvirne Konvencije Ujedinjenih nacija o klimatskim promjenama iz 1992. Najznačajniji dokumenti su Konvencija o klimatskim promjenana (1992) i Protokol iz Kjota (1997). Međutim. However. SUMMARY In recent years.

5 ha) računa tek oko 17% domaćinstava. iskoristivost potancijala je čak poljoprivrednike sve značajniji dopunski izvori prihoda. između ostalog.da ga bolje ''organizuju'' komasacijom. REZULTATI I DISKUSIJA Tokom proteklih decenija. prirodni gas 6% i biomasa 4%.3 ha obradivog zemljišta po poljoprivrednom korištenje energije u BiH u to vrijeme bio je taj što se po niskim domaćinstvu stoji još i nešto lošije od prosjeka države.da uvećavaju svoj posjed kupovinom ili zakupom i tako poskoji se koristi. posebno ona sa mamogućnosti: njom snagom (kućne peći) koja bi bila pogodna za kvalitet uglja . Na taj način one smanjuju globalne promjene. Table 1. potrošnja drveta za ogrjev na selu je ekstremno visoka. Po tome je mali i usitPrema postanku. što je prilično malo u poređenju sa drugim evropskim ze. i manja je u odnosu na 1990. Jedna od mogućnosti je 50. odnos instalira. Turizam na selu. i koriste se peći sa niskim stepenom korisnosti i njima nepažljivo rukuje. sa nih kapaciteta termoelektrana u odnosu na hidroelektrane poje. arondacijom. Domaćinstva koIndicator B&H Southeast Europe EU 25 World ja se nađu u toj grupi. U pomanja. kao što ima do 3 ha poljoprivredne površine. održavanje komunalnih zelenih površina i puKorištenje hidro potencijala je ispod 40% iskoristivog poten.86 0. 5. Za poljoprivrednike se izgradnju elektrana na bazi privatnog kapitala i njihovo uključivanje u mrežu električne energije. prerada biološcijala.preko 600 miliona USD godišnje.7% raspoložive energije. ugljevi u BiH pripadaju mlađim ugljevima. Na taj način poljoprivreda može značajne površine da angažuje za proizvodnju energije.dana nadasve važna zadaća očuvanja okoline energija 10%. Poslije 1995. unutar kojeg sa 67% dominira onaj koji GDP-a nego neke druge bivše jugoslovenske republike. . Korištenje drugih obnovljivih time otvara mogućnost da uz proizvodnju hrane stiču i dodatni 64 PTEP 12(2008) 1-2 . tečna goriva 28%. tika sektora energije BiH je niska efikasnost korištenja energije Sve te činjenice ukazuju da pred ovom oblasti privrede stoje tokom životnog ciklusa (od ekstrakcije uglja ili uvoza goriva do snažni motivi razvoja koji se mogu realizovati samo na osnovapretvaranja energije u novac ili ugodne uslove življenja).da uvode intenzivne tehnološke vještine za manje posjede i ma treće mjesto u Evropi (1990. Poljoprivrednici i njihova udruženja. te je tokom 1991. morat će svoje prihode dopuPotrošnja energije po stanovniku njavati dodatnim zaradama.ma jasnih društvenih opredjeljenja [4]. tako komercijalizovani uvećaju zaradu ukupno i po jedinici poTabela 1.njem međa i sl.promjene i činjenicu da će posljedice najviše trpiti zemlje u razvoju koje nemaju značajnih sposobnosti za adaptaciju klimatskim promjenama. a istovremeno podstiču razvoj zemalja u razvoju. dok je odnos proizvodnje električne enernik hrane.86 0. što smanjuje nivo efikasnosti njihovog korištenja tanu robni proizvođači poljoprivrednih proizvoda. postoji visoki nivo nezadovoljene prehrambene tražnje. ona je stalan i značajan uvozdinačno iznosi 49:51. godine: MATERIJAL I METOD . Poslje. bila 18 miliona tona.uz to joj je. što upućuje da u njoj. i energija i biomasa. što je u prvom redu posljedica male potrošnje energije.5 puta veću potrošnju energije po jedinici tan i rascjepkan posjed. izvora energije svodi se na korištenje biomase u ruralnim sredinama za grijanje. uz činjecijenama izvozila električna energija nekim drugim republikama nicu da se u njene potencijalne komercijalne farmere (sa više od bivše Jugoslavije. do metana. poljoprivredna proizvodnja u privredi BiH stekla je vidno značenje i sa svojim prerađivačkim sektorom uvijek se predstavljala kao bitno ishodište naseljenosti sela i zaposlenosti stanovništva. Zahtjev koji mora CDM projekat da ispuni jeste da je na liniji održivog razvoja države u kojoj se želi implementirati. hidro. Indikatori korištenja energije u B i H vršine [4].teva..18 0. Godine 1991. u BiH je bilo 11 malih hidroelektrana što ljoprivrednim biogas postrojenjima se osim stajskog đubriva i je predstavljalo 4. U poređenju sa državama u razvoju BiH ima malu emisiju CO2 po glavi stanovnika. Emisija CO2 u BiH je u 2005. BiH zauzi. i posebno proizvodnja energenata ili energije su za mljama. Kako su zgrade izgrađene bez potrebne toplotne zaštite. . Naspram toga. BiH nema odgovarajuća ložišta. sa velikim procentom pepela i sumpora i sa niskom toplotnom pa se pred poljoprivrednike generalno stavljaju sljedeće razvojne vrijednosti. Indicators of energy use in Bosnia and Herzegovina Dodatna je mogućnost da se poljoprivredom Indikator BiH Jugoistočna Evropa EU 25 Svijet nastave baviti na dosadašnji način. po uzoru na sve izraženije planetarne brige svijeta. kada je iznosila 24 miliona. Za male hidroelektrane. dica ovoga je intenzivno korištenje energije. njen posjed krupno ograničenje bh. Sadašnjem stanju poljoprivrede glavnu karakteristiku daje siBiH imala skoro 2. osoke fermentišu i ratarske kulture. . Stoga su Konvencija i Protokol predvidjeli. Osnovna karakterisponude. godinu. hidro. površina pored javnih puteva (ljeti i zimi). Jedan od razloga za vrlo intenzivno Hercegovine sa 2. BiH uvozi prirodni gas i naftne derivate.proglašena je i jednim od strateških razvojnih pravaca njene Osnovni domaći izvori energije u BiH su ugalj. ukidaTermoelektrane koje koriste ugalj imaju značajne emisije SO2. koji se savremenim biogas-motorima i generatorima pretvara u toplotnu i elektj. sa stajališta domaće skromne gije ova dva izvora pojedinačno oko 60:40.kog otpada. Trenutno se izrađuju studije o hidroenergetskim potencijalima. Stvoreni su pravni preduslovi za tričnu energiju. nego i u zemljama u razvoju (jer je djelovanje tih gasova globalno). godina).2 76.32 Energy intensity – tons of equvalent komore i organi države traže i pronalaze mogućnosti oil per 1000 US$ of GDP za dodatne prihode iz nepoljoprivrednih djelatnosti.1 Energy use per capita (GJ/per capita) proširenje aktivnosti na proizvodnju obnovljivih izEnergijska intenzivnost – tona ekvivora energije iz ostataka postojeće poljoprivredne valentne nafte po 1000 US$ GDP-a proizvodnje. ne samo u svojim zemljama. BiH raspolaže značajnim poljoprivrednim resursima koji se Kad je u pitanju proizvodnja električne energije. poljoprivredne proizvodnje.ekonomije. 0.sada koriste u nedozvoljivo niskom obimu. Struktura primarne energije je sljedeća: ugalj 52%.4% potencijalne snage za male hidroelektrane. Mehanizam čistog razvoja (CDM) koji omogućava razvijenim zemljama da svoju obavezu snižavanja emisije gasova koji izazivaju efekat staklenih gasova realizuju. i stoga u pogledu specifične emisije SO2 (per capita).6 166 74. Entitet Fedeacija Bosne i su Hrvatska i Makedonija. Uslov da bi zemlje u razvoju koristile sredstva razvijenih zemalja je pristup Protokolu iz Kjota i osnivanje Imenovanog državnog tijela čiji je zadatak izdavanje pisma odobrenja za implementaciju pojedinačnih projekata kroz CDM. i prouzrokuje zagađivanje produktima nepotpunog sagorijevanja.

04 7. centralne i južne BiH. ekološke. Treba napomenuti da niti jedna procjena (urađena do sada) nije jasno definisala o kojem se potencijalu biomase radi. koji se istina javljaju i Agriculture kod proizvodnje toplotne energije ali su oni znatno Šumarstvo manji. tržišne. ekonomskom ili ekološkom [3].62 33. Napravljeno je nekoliko procjena potencijala biomase u BiH. Zbog toga. Mogućnost smanjenja emisije CO2 korištenjem energije iz ostataka poljoprivredne proizvodnje u Bosni i Hercegovini Proizvodnja energije iz otpada iz poljoprivredne proizvodnje teško može biti konkurentna proizvodnji energije iz fosilnih goriva.51 MJ/m3 3. a jedna od najdetaljnijih analiza je urađena kroz EU/FP6/INCO/ADEG projekat. smanjenju emisija stakleničkih gasova i na smanjenju emisije kiselih gasova (SO2 i NOx). Mehanizam koji je aktuelan za zemlje u razvoju potpisnice Protokola iz Kjota je Mehanizam čistog razvoja. ostali podsticaji (domaći i međunardoni) nisu uzeti u obzir. oni se uglavnom realizuju kroz međunarodne programe na prevenciji klimatskih promjena. Prosječan sadržaj ugljika u ugljevima u BiH je oko 40%.5 211 200 t 0. NOx i CO2) iz termoelektrana na ugalj i na taj način emisije u državi za istu količinu energije. u ovom slučaju iz OPPa. po današnjim cijenama fosilnih goriva. prirodnom (teoretskom). javlja se problem (trošak) Poljoprivreda transporta i skladištenja. a 40% iz hidroelektrana. Pored ovoga. Međutim. jer su visoke neke od barijera korištenja. Što se tiče međunarodnih mehanizama.4 = 1.74 MJ/kg 634 000 t 3 800 t 1 150 000 t 1 500 000 t 600 000 t 14 MJ/kg 10. U tabeli 2 su prikazani potencijali dobijeni tim istraživanjem. pa tako se i troškovi proizvodnje energije iz nje povećavaju. količina CO2 koja nastaje potpunim sagorijevanjem jedne tone takvog uglja računa se prema: M CO2 44 (1) eCO2 = c = 0. ali to nije linearnog karaktera jer se u većini slučajeva.. stoga se zamrzavaju dodatna novčana sredstva.5 MJ/kg 6. Ukupan energijski potencijal iznosi 9. tj. Razvoj tehnike omogućio je izgradnju brojnih uspešnih postrojenja za proizvodnju toplotne i električne energije na poljoprivrednim gazdinstvima [5]. a taj vid energije se ne koristi. Realno je pretpostaviti da je udio OPP-a koji bi se Agriculture Poljoprivreda koristio za proizvodnju toplotne energije veći od udjela za električne energiju. Pri tome poljoprivreda može da bude značajan izvor obnovljive energije sa oko 30% potencijala biomase u BiH ili oko 10 PJ.dohodak proizvodnjom energenata i energije. ne zna se unaprijed koŠumarstvo lika će biti stvarna potrošnja u toku sezone grijanja Forestry (posebno izraženo posljednjih godina).53 13. U ovom radu data je analiza podizanja konkurentnosti proizvodnje energije iz OPPa uz pomoć ovog mehanizma. realno je razmarati mogućnost istovremene proizvodnje toplotne i električne energije (kogeneracija). Sa porastom cijena fosilnih goriva ta se situacija mijenja u korist energije iz ostataka poljoprivredne proizvodnje . kada se govori o korištenju obnovljivih izvora energije to nije toliko stvar procjene njihovih prirodnih potecijala. tehničkom. U svijetu ima primjera gdje se koristi 30% biomase uz ugalj. Kako bi se konkurenstnost proizvodnje energije iz OPP-a povećala postoje domaći i međunarodni mehanizmi podsticaja. ostaci biomase iz poljoprivrede takođe predstavljaju značajan energijski potencijal u regionu sjeverne. Kada je riječ o domaćim podsticajima misli se na sredstva kojim država iz raznih fondova podstiče ovakvu proizvodnju. U ovom radu uzet je u obzir energijski potencijal otpada iz voćarstva. energije u mreži. S obzirom da se električna energija u BiH dobija iz termoelektrana na ugalj i hidroelektrana i da se unaprijed ne zna iz kojeg izvora će električna energija biti zamijenjena sa električnom energijom iz novog izvora. U slučaju BiH. u životnom ciklusu energije iz OPP-a koristi energija iz fosilnih goriva. Ostaci žitarica Corn residues Ostaci uljarica Oil crops residues Drvni otpad iz indust. Energijski potencijal biljnih ostataka iz poljoprivedne proizvodnje u BiH Najznačajniji izvor biomase u BiH za proizvodnju energije je drvna masa porijeklom iz šumarstva (ogrjevno drvo. OPP se može koristi kao osnovno ili kao dopunsko gorivo nekom fosilnom gorivu.20 2.66 PJ. računa se emisija CO2 po MWh električne energije u mreži. što je u poređenju sa ukupnom potrošnjom energije u BiH oko 5%. ostataka žitarica i uljarica. treba uzeti u obzir i prosječni stepen efikasnosti termoelektrana. Oba načina Agriculture Poljoprivreda iskorištavanja OPP-a imaju specifične probleme. šumski ostatak) i drvni otpad iz drvne industrije. Tabela 2.5 MJ/kg 8.46 tCO2/tona uglja Mc 12 PTEP 12(2008) 1-2 65 . koliko čitavog niza barijera njihovom korištenju (tehničke barijere.8 MJ/kg 4. Pored toga. U tabeli 2 dat je pregled potencijala OPP-a u BiH.88 0. Postoje zemlje i slučajevi gdje su prirodni potencijali obnovljivih izvora energije vrlo visoki. gdje se u prosjeku 60% električne energije dobija iz termoelektrana na ugalj. S druge strane. kroz programe podsticanja obnovljivih izvora energije i/ili podsticanja poljoprivredne proizvodnje. u radu je pretpostavljeno nekoliko scenarija iskorištenja OPP-a u BiH. korištenjem metodologije odobrene od strane Izvršnog odbora CDM-a može se izračunati emisija CO2 po MWh el. kao što je prikupljanje i obrada OPPa.518 Srednja gustina potencijala biomase u BiH je oko 1 TJ/km2. Energija iz OPP-a bi se mogla koristiti za proiPoljoprivreda zvodnju električne i toplotne energije. tj. Total annual energy potential from biomass in Bosnia and Herzegovina [3] Tip biomase Type of biomass Biogas sa farmi Biogas from farms Otpad iz vočarstva Waste from fruit grow. S obzirom na sve to.. s tim da je pretpostavljeno da ukupno iskorištenje ne može biti veće od 50%. Ukupna potrošnja primarne energije u BiH je oko 190 PJ (iz tabele 1 i za 3 800 000 stanovnika) . U slučaju korištenja OPP-a za proizvodnju električne energije smanjuje se emisija zagađujućih materija (SO2.5 MJ/kg 8. pri tome je pretpostavljeno Porijeklo da se iskorištava isti procenat svakog oblika OPPSource a iz tabele 2.). U slučaju proizvodAgriculture nje električne energije. ekonomske. kod proizvodnje toplotne Forestry energije. Wood waste from industry Ogrjevno drvo Heating wood Drvni otpad u šumi Waste wood in forest Ukupni potencijal Total potential Toplotna Energijski Raspoloživa moć / potencijal biomasa / AvaiHeating Energy polable biomass value tential (PJ) 25 3 20 000 000 m 0. Međutim. Ukupni godišnji potencijal energije iz biomase u BiH [3] Table 2. npr. Iz tabele 2 se vidi da teoretski biomasa može pokriti oko 18% potreba za energijom. nepovoljnost je u tome što se OPP geneŠumarstvo riše ljeti i u jesen i sva ulaganja u skladištenje se Forestry ostvaruje tada.

5 EUR/GJ. smanjuje se emisija CO2 proporcionalno količini energije. Prema najoptimističnijem scenariju smanjenje emisije Ukoliko se procjenjeno smanjenje emisije CO2 iz tabele 3. Procjena smanjenja emisije izvršen je za slučaj zamjene uglja. a donja toplotna moć oko 13 MJ/kg. da bi ovaj vid iskorištavanja bio ekonomski održiv potrebno je % od ukupnog potenda država kroz strateška opredjeljenja definiše mehanizme Energija cijala podsticaja kao i da stvori preduslove za korištenje međunaSmanjenje Vrijednost Energy % of total potential rodnih mehanizama za podsticanje obnovljivih izvora energiemisije CO2 CER-a GWh za elektri. dok je cijena u maloprodaji oko 50 EUR/toni. Emission reduction of CO2 and values of CERs in different scenarios of using of residues from agricultural production in Bosnia and Herzegovina tak da u prvom Kjoto periodu smanje emisije za 5-6% u odnosu na emisiju iz 1990. Ne postoje direktni podsticaji za iskorištavanje OPP-a za proizvodnju energije. računato je smanjenje emisije CO2 za različite scenarije njegoU radu su analizirana četiri scenarija korištenja OPP-a za vog korištenja u BiH. Vrijednost jedne izbjegnute tone CO2 (jedinični na suzbijanju klimatskih promjena u iznosu od 3 100 000 CER) varira. stoga bi bilo dobro na određenom počnu ener. Dobar način promovisanja korištenja OPP-a u energijske Values of Emission za toplotnu svrhe su pilot projekti. U slučaju proizvodnje toplotne energije iz OPP-a umjesto fosilnih goriva (ili za suspaljivanje sa ugljem). Stepen efiksanosti uređaja da konverziju hemijske energije uglja u toplotnu je oko 80%. dobija se da je riječ o dodatnom prihodu od 120 EUR po hektaru. Tabela 3.32 = 3600 ⎢ t ⎥ ⋅ 0. dok u slučaju suspaljivanja OPP-a sa ugljem neophodne su minimalne promjene na postrojenju. energije u BiH mogao bi biti dodatni izvor prihoda za poljoprivrednike. zavisi od čitavog niza barijera korištenja OPP-a i strategije njihovog rušenja. Uzevši u obzir vrijednost dobijenu u izrazu (1) dobije se da je specifična emisija CO2: 1.76 tona CO2/MWh električne energije u mreži. Ukupni domaći podsticaji za poljoprivrednu proizvodnju na nivou BiH za 2008.6 = 0. može se vršiti suspaljivanje sa ugljem u određenom procentu. iskorištavanje treba da bude što bliže mjestu proizvodnje energenata iz OPP-a (distribuirana proizvodnja energije).26 tona CO2/MWh električne energije. U tabeli 3 dato je smanjenja emisije CO2 kao i procijenjeni iznosi podsticaja koji je moguće dobiti za to proizvodnju toplotne i električne energije. onu količinu koja bi se trošila bez prelaska na OPP.87 tona uglja po MWh električne energije. Na taj način ukupni troškovi izdavanja CER-a bi Primjenom metodologije opisane u prethodnom poglavlju izse značajno smanjili. Uzevši to u obzir može se izračunati proizvodnja električne energije po toni uglja u termoelktranama kao: MWh 13000 ⎡ MWh ⎤ ⎡ MJ ⎤ b = H d ⋅ η = 13000⎢ ⎥ ⋅ 0.Stepen iskorištenja termoelektrana u BiH je oko 32%. uporedi sa ukupnom emisijom u BiH u 2005. Smanjenje emisije CO2 i vrijednost CER-a za različite scenarije korištenja dijela OPP-a raspoloživog u Bosni i Hercegovini Table 3. Današnja cijena uglja za elektroprivrede u BiH je 2. Dakle. Iz tabele 3 se vidi da je. vidi se da CO2 je 730 000 t/a. Koji od scenarija je smanjenje emisije kroz CDM (vrijednost CER-a). Ukoliko se ta energija dobija iz izvora energije koji ne emituje CO2 ili je bilans CO2 jednka nuli. Naravno. Pošto je BiH pristupila Protokolu iz for energy – heating power energy Kjota i može koristiti CDM. godini.GWh je. su oko 50 miliona EUR. Međutim.15 t ⎣ t ⎦ ⎣ ⎦ (2) Recipročna vrijednost gornjeg izraza daje specifičnu potrošnju uglja od oko 0. za proračun je uzeta vrijednost od 10 EUR-a. potrebno je prethodnu vrijednost umanjiti srazmjerno količini električne energije koja se dobija iz hidroelektrana. proizvodnja jednog MWh električne energije uzrokuje emisije CO2 od 0.46 tona CO2.toplotne el. U tom slu429 20 10 86 420 000 4 200 000 čaju bi se vršila validacija i verifikacija smanjenja emisije 644 530 000 5 300 000 30 10 86 CO2 samo na određenom mjestu/postrojenju koje koristi 644 172 30 20 730 000 7 300 000 energente iz OPP-a. EUR/a. programskog CDM-a kako bi se troškovi izdava215 86 10 10 310 000 3 100 000 nja CER-ova smanjili na najmanji mogući iznos. a finansijski efekat je 7 300 000 EUR/a. u tim slučajevima neophodna je potpuna zamjena kotlova. Finansijski efekat je u tim slučajevima veći nego u slučaju zamjene uglja. Kako se sva električna energija ne dobija iz termoelektrana na ugalj. Da je to značajno smanjenje. Cijena jedne tone takvog goriva mogla bi iznositi oko 60 EUR/toni (cijena uglja plus CDM podsticaj). Stoga. što je oko 4% ukupne emisije u BiH u 2005. tj.76 tona. smanjenje emisije CO2 se računa uzevši u obzir količinu „istisnutog“ fosilnog goriva. Postoji zagarantovana cijena električne energije iz biomase. što bi predstavono predstavlja 2-4% od ukupne emisije. S obzirom na relativno visoke troškove prevoza. pri čemu je moguće dobiti sredstva kroz mehanizam međunarodne saradnje korištenja uglja. tj. a ostali bi prošli znatno pojednostavljeniju proceduru.26 ⋅ 0. govori podatak da većina razvijenih zemalja imaju zada- 66 PTEP 12(2008) 1-2 . S obzirom da najveći udio u potencijalu OPP-a čine ostaci žitarica čija je toplotna vrijednost otprilike kao i ugljeva u BiH. povoljnije koristiti OPP za proizvodnju toplotne energije pri čemu se vrši potiskivanje uglja. Oprema za konverziju energije iz OPP-a je znatno skuplja od opreme za konverziju energije iz fosilnih goriva. Na taj nači se dobija specifična emisija CO2 u mreži u BiH: 1. godine. prema izrazu (1) potpunim sagorijevanjem jedne tone uglja nastaje 1. Uzme li se u obzir prosječna produkcija OPP-a od 2 tone po hektaru. enerCERs reduction of energiju dručju uspostaviti sistem proizvodnje energenata iz OPP-a i gije – energije giju EUR/a CO2 t/a for heating njihovog korištenja. godini. s obzirom na ovaj mehanizam podsticaja. Korištenje OPP-a za proizvodnju toplotne i/ili el.32 ≈ 1. ZAKLJUČAK Pored proizvodnje hrane poljoprivreda može biti i proizvođač energenata. Proračun je realno ostvariv. U slučaju korištenja svega 20% poizvršen uz pretpostavku da je stepen efikasnosti konverzije energije iz OPP-a u električnu odnosno toplotnu isti kao i u slučaju tencijala emisija CO2 se smanjuje za 310 000 t/a. OPP se može koristiti i kao zamjena tečnim i gasovitim gorivima. Dakle. država treba raditi na uspostavenergy energy power ljanju tzv. oko 32 EUR/toni. Iz tabele 3 se vidi da bi korištenjem podsticaja kroz CDM bilo realno moguće povećati ukupne podsticaje za poljoprivredu za oko 10%.

Korišćeni su podaci dobijeni praćenjem i analizom potrošnje goriva pri radu sušare na lož-ulje i pri radu sušare na prirodni gas.ing*.. PRIRODNI GAS KAO ENERGENT Prirodni gas je vitalna komponenta svetske energetike. sagorevanje SUMMARY The advantages of natural gas usage in the drying processes of maize. Prihvaćeno: 17. Isto tako.Riješava se trajno snabdjevanje gorivom za vlastite potrebe poljoprivrednih gazdinstava. pa je i sa stanovišta zaštite životne sredine korišćenje prirodnog gasa kao energenta opravdano i preporučljivo. The information on natural gas and oil consumption was gained from the following drying systems: the manufacturer CER . drying.).type: DVSZ. dipl. Studija izvodljivosti: Komercijalno korištenje drvnog ostatka u Centralnoj BiH kao projekat ekonomskog oporavka i razvoja regije.113) Stručni rad Paper PREDNOSTI KORIŠĆENJA PRIRODNOG GASA KAO ENERGENTA U PROCESIMA SUŠENJA ADVANTAGES OF NATURAL GAS USAGES IN DRYING PROCESSES Boško ILIĆ. vol. Tešić M. za komercijalnu upotrebu.d. najsigurnije i najkorisnije fosilno gorivo.. CO2.Doprinosi većem zapošljavanju lokalnog stanovništva. Iskustvo zemalja sa dugom tradicijom korišćenja gasa pokazuje da je prirodni gas i jedan od najbezbednijih energenata. U radu je pokazano da se korišćenjem prirodnog gasa kao energenta u procesu sušenja. u širokoj potrošnji. particularly the achievement of significant energy saving. a ne unapred kao što je to slučaj sa ostalim energentima. Zenica 2004. upotreba prirodnog gasa proizvodi takođe i najmanju količinu ugljen-dioksida (CO2). 25260 Apatin.o.plaća se nakon potrošnje. Igić S. Sarajevo 2006. Strateški plan i program razvoja energetskog sektora Federacije BiH. Takođe.2008. Za potrošače je interesantna njegova dostupnost i sistem naplate . Zbog svojih brojnih prednosti i niske cene u odnosu na druge energente. This paper illustrates advantages of natural gas usage in the grain drying processes. 2005. Industrijska zona b.b. Poboljšati energetsku efikasnost znači koristiti tehnologije koje PTEP 12(2008) 1-2 67 .. .ljalo oko 15% današnjeg izdvajanja za podsticaj poljoprivredne proizvodnje u BiH.3. On spada u najčistije. Primjena OPP-a kao goriva bi imala niz efekata: . Savremena poljoprivredna tehnika.). 2006. Rumenački put b. gde se između ostalog koristi i za sušenje žitarica.Doprinos smanjenju uvoza tečnih i gasovitih goriva u BiH. Sarajevo.: Inicijativa za pristupanje protokolima uz Konvenciju o prekograničnom zagađivanju zraka na velike udaljenosti i Okvirnu konvenciju o klimatskim promjenama. na sušari tipa DVSK-MD proizvođača "CER" i sušari tipa DVSZ proizvođača "POBEDA" u pogonu preduzeća "JEDINSTVO" iz Apatina. ječma. combustion UVOD Prirodni gas danas se višestruko koristi: u industriji.67 .: Proizvodnja energije – novi zadatak i izvor prihoda za poljoprivredu. za proizvodnju električne energije. dipl. natural gas usage in drying processes improves the heating process and also reduces emissions of exhaust gases (NOx. poboljšava se proces sagorevanja i smanjuje emisija štetnih gasova u atmosferu (NOx. Adamović D. wheat and other cereal products are analysed in this paper. Novi Sad. Posmatrano u odnosu na sva ostala fosilna goriva. gorivo. 21000 Novi Sad. pa mu i upotreba sve više raste.type: DVSK-MD and the manufacturer POBEDA . "Centro-gas".. u procesima sušenja kukuruza.). Primljeno: 10. postižu značajne uštede u potrošnji energije. pšenice. These significant facts on natural gas make it an appropriate and recommendable source of energy in grain drying processes. 32. p. . 2008. sušenje. .3. Biblid: 1450-5029 (2008) 12. 1-2. potrošač nema potrebe za dodatnim prostorom i poslovima oko skladištenja. posebno u ugroženim agrarnim područjima .69 UDK: 662. kao sirovina u proizvodnji a koristi se i za pogon motornih vozila.b.. soje i ostalih zrnastih proizvoda. which were installed at the factory JEDINSTVO in the town of Apatin. CETEOR Sarajevo. "Jedinstvo"..2008. Srbija je zemlja sa vrlo niskom energetskom efikasnosti. Slavko IVANIŠEVIĆ. uz ispunjavanje zahtijeva u pogledu zaštite okoline (emisija gasova i zbrinjavanje pepela). Key words: natural gas. [2] [3] [4] [5] LITERATURA [1] Knežević A. fuel.o. REZ.ing** * d. Ključne reči: prirodni gas. a prednosti njegove primene u ovoj oblasti prezentovane su u ovom radu.767(497. prirodni gas je kao energent našao veliku primenu i u poljoprivredi. barley. Also. Husika A. ** a. CO2. što je bitan doprinos smanjenju globalne emisije ugljen-dioksida. Srednjoročna strategija razvoja poljoprivrednog sektora u FBiH (2006 – 2010.Doprinos uštedi domaćih fosilnih goriva i smanjenju emisije CO2.. REZIME U radu se analiziraju prednosti korišćenja prirodnog gasa kao energenta. .

03 smanjenje zagađenja životne sredine. do 25. pri projektovanju i izvođenju radova na gasifikaciji objekata. • prirodni gas omogućuje potpunu automatizaciju procesa Sl. Donja toplotna moć prirodnog gasa s kojom računamo u Srbiji je 33.73 1. kao i tečna goriva. • kvalitetnija regulacija temperature sušenja.01325 bar i temperaturi od 15 °C zauzima prostor od 1 m3). poboljšava se proces sagorevanja. u poređenju sa korišćenjem ostalih energenata. • nema pojava nagorevanja zrna (što je čest slučaj kod rada na lož-ulje). Gorivo / Fuel • postojeća ložišta za druge vrste goriva Natziv / Name Prirodni gas TNG * Lož-ulje Mazut uglavnom se mogu prilagoditi za rad na prirodni Natural gas LPG Light fuel oil Heavy oil gas. Kod direktnih sušara (produkti sagorevanja pomešani sa vazduhom za sušenje prolaze kroz masu zrna) pri radu sa tečnim gorivima moguće su pojave naslaga nesagorelog goriva na masi zrna. bliskim Table 1. Prirodni gas je gotovo idealno gorivo koje se lako meša sa vazduhom. Prirodni gas.m. nakon potrošnje. • ekološki najpogodniji energent. Prednosti prirodnog gasa kao energenta: • nema potrebe za transportom i skladištenjem goriva. dati su ekvivalentni odnosi najčešće korišćenih sagorevanja uz veliki opseg regulacije opterećenja i visok goriva na sušarama za žitarice. • nema varničenja na obodu plamena. Pri radu na prirodni gas do ove pojave ne dolazi.500 kJ/Sm3. Na slici 1. ukusa i mirisa. stepen iskorišćenja.75 10. što nije slučaj sa radom na lož-ulje. čime je smanjena opasnost od požara. kao posledica većeg opsega regulacije gorionika i kvalitetnijeg sagorevanja na poziciji malog opterećenja.12. Jedinica mere / Unit Sm3 kg litar kg • prirodni gas kao energent omogućuje Cena po jedinici mere (din) ** 28 76 72 35 modernizaciju i povećanje ekonomičnosti Price per unit mnogih industrijskih i tehnoloških postrojenja uz Donja toplotna moć Hd (kWh/j. nije otrovan. Nemačka [2]. Danas su tehničke karakteristike gasnih uređaja. 1. poboljšava se kvalitet osušenog zrna. kao što su ugalj i tečna goriva. WEISHAUPT gas burner.02. Calorific value Hd PRIMENA PRIRODNOG GASA U PROCESIMA SUŠENJA Primenom prirodnog gasa kao energenta u procesu sušenja žitarica.01 1.) 9. lakši je od vazduha (gustina prirodnog gasa je približno 0. Zbog toga je bitno. procesima sušenja žitarica • sagoreva sa malim koeficijentom viška vazduha. od kojih najviše metana (CH4). na prirodni gas čine isplativim. poštovati zakone.8 kg/Sm3 u odnosu na gustinu vazduha od 1. čađi i čvrstih ostataka. “JEDINSTVO” iz Apatina. Karakteristike prirodnog gasa Prirodni gas kao mešavina gasovitih ugljovodonika sa dominacijom metana. Comparation of fuel cost of grain drying process stehiometrijskom. odlikuje se lakom zapaljivošću i eksplozivnošću. pa prilikom rukovanja gasnom opremom o tome treba posebno voditi računa.D. postojenja i instalacija takve da je nivo opasnosti. U sastavu prirodnog gasa nalaze se gasoviti ugljovodonici. WEISHAUPT gasni gorionik sa redukovanom emisijom NOx [2] Fig. 1. Takođe je bitno da se (minimalno dva puta godišnje) izvrši pregled i provera gasne instalacije i podešavanje gorionika odnosno regulacija sagorevanja. ali je bitno da gorionik ima podešeno sagorevanje da ne bi došlo do isticanja nesagorelog gasa u prostor sušare i eventualnog stvaranja eksplozivne smeše.225 kg/m3).2007. smanjuje emisija štetnih gasova u atmosferu i postižu značajne finansijske uštede. Tabela 1. u procesima sušenja uočavamo i sledeće prednosti prirodnog gasa u odnosu na lož-ulje: Efektivna cena (din/kWh) *** Price per kWh Indeks cene prema ceni prirodnog gasa Price index for natural gas 3. pravilnike.troše manje energije za iste ili bolje energetske usluge.30 12. postižu se značajne uštede u potrošnji energije. *** za koeficijent korisnog dejstva 0. uz primese vodonika (H2) i negorivih gasova (CO2. prikazan je gasni gorionik sa redukovanom emisijom NOx gasova u produktima sagorevanja.54 1 7. propise i standarde za ovu oblast. sveden na minimum. predstavlja izuzetno vrednu energetsku i hemijsku sirovinu koja poseduje i značajne tehnološkoekonomske i ekološke prednosti u odnosu na ostala konvencionalna goriva. ima veliku brzinu sagorevanja bez dima.98 8.37 3. kako domaće tako i međunarodne. Poređenje cena energenata koji se koriste u • niska cena u odnosu na druge energente. Sve ove prednosti su se potvrdile i nakon konverzije goriva (prelazak sa rada na lož-ulje na rad na prirodni gas) na sušarama u A. čime se svrstava među ekološki najčistije energente. proizvod WEISHAUPT.05 * tečni naftni gas (propan-butan) ** u cene je uključen PDV. • plaćanje se vrši mesečno.08 11. izvor: JP “SRBIJAGAS” za period 20. Pored prethodno navedenih. Prirodni gas je bez boje. version LN/1LN (Low Nox) [2] Ekonomska analiza primene prirodnog gasa U tabeli 1. Prirodni gas obično merimo standardnim kubnim metrima (1 Sm3 odgovara količini gasa koja pri pritisku od 1. Potreba za optimizacijom energetske efikasnosti je argument koji investiciona ulaganja za prelazak sa postojećih goriva. Drugi argument su troškovi na emisiju štetnih produkata koji nas čekaju u budućnosti.2008.40 2. N2).85 68 PTEP 12(2008) 1-2 .

Beograd. Prospektni materijal. smanjuje emisija štetnih gasova u atmosferu i postižu značajne finansijske uštede. poboljšava se kvalitet osušenog zrna. LITERATURA [1] Bogner M. Gasifikacija sušara je izvedena 2005. troškovi energenta su iznosili 8.664. korišćenje prirodnog gasa kao energenta u procesu sušenja žitarica opravdano i preporučljivo. Analiza isplativosti investicije gasifikacije sušare žitarica Analiza je urađena na bazi podataka o potrošnji goriva i drugih parametara.izdanje. 2005.500.5 puta u odnosu na lož-ulje. Pre ovoga. Ovo pokazuje da je ostvarena je ušteda od 16. bitno je redovno i na vreme sprovoditi preglede.Tabela 1. na sušari tipa DVSK-MD proizvođača "CER" i sušari tipa DVSZ proizvođača "POBEDA" u pogonu preduzeća "JEDINSTVO" iz Apatina. Energetika marketing.3. lošije sagorevanje. odnosno da je investicija otplaćena na polovini sezone sušenja. poboljšava se proces sagorevanja. Primljeno: 10. izrada projektne dokumentacije. Troškovi energenta u procesu sušenja. Beograd.05) je blizak indeksu cene za prirodni gas. ZAKLJUČAK Primenom prirodnog gasa kao energenta u procesu sušenja žitarica. skladno zakonskim obavezama i rokovima.228 dinara. Mašinski fakultet. međutim u ceni mazuta nisu uračunati troškovi prevoza i skladištenja kao ni troškovi grejanja mazuta (koje je neophodno da bi se postigla odgovarajuća viskoznost neophodna za sagorevanje). Germany. 2001.316. Na osnovu svega navedenog pokazuje se da je prirodni gas najpovoljniji energent. Zagreb. kao i sa stanovišta zaštite životne sredine.3. [4] Strelec V. pokazuje da je najpovoljniji indeks cene za prirodni gas. Isto tako mazut je i sa drugih aspekata nepovoljniji energent: pojava koksiranja.000 dinara. PTEP 12(2008) 1-2 69 . U toku eksploatacije sušare. Iz ovog primera se najbolje vide pozitivni efekti primene prirodnog gasa u procesu sušenja žitarica. Eta. U troškove investicije uračunati su: pripremni radovi. Vrednost investicije je iznosila 8. M: Goriva. Prihvaćeno: 17. godine. kao energent za sušenje je korišćeno lož-ulje. koristeći prirodni gas manji su za oko 2. ispitivanja i sevisiranje opreme i postrojenja. izgradnja priključnog gasovoda i merno-regulacione stanice i takse za priključenje na gasovodni sistem. Na osnovu svega možemo zaključiti da je sa tehničkog i ekonomskog stanovišta.523 dinara.980.75 dinara. [2] Prospektni materijal proizvođača gorionika “WEISHAUPT”.2008. postižu se značajne uštede u potrošnji energije.09 dinara a cena 1 litra lož-ulja 63. [3] Radovanović. U ovom periodu cena 1 Sm3 prirodnog gasa je iznosila 20. troškovi prava prolaza i otkupa zemljišta.295 dinara. štetan uticaj sumpora (čiji je sadržaj u mazutu do 4%) i dr. pri radu sušare na lož-ulje i pri radu sušare na prirodni gas. i dr: Plinarski priručnik.2008. Isailović M: Prirodni gas. [5] WEISHAUPT GmbH. Schwendi. Nemačka. 6. 1994. Indeks cene za mazut (indeks 1. Nakon godinu dana (jedna sezona sušenja) pri radu sa prirodnim gasom. Pri korišćenju lož-ulja ovi troškovi bi iznosili 24. kako u procesima sušenja tako i uopšte.

distillation followed by direct water stem distillation.) seed oils obtained and separated from the solvent by different techniques were compared. pokazano je da se metil estri ulja semena duvana mogu koristiti u mešavini sa dizel gorivom bez modifikovanja motora i predgrevanja mešavine [5]. Uprkos dobrim karakteristikama. otpadna (korišćena) ulja i nusproizvodi rafinisanog biljnog ulja [2]. kiselinski i saponifikacioni broj) osobine. Za dobijanje ulja iz semena duvana do sada su korišćene različite tehnike ekstrakcija: ekstrakcija po Soxhlet-u. osim u industriji sapuna. MATERIJAL I METOD Biljni materijal. samo mala količina semena se sakuplja sa biljaka za sadnju iduće godine. Utvrđeno je da tehnika ekstrakcije i način odvajanja ulja od rastvarača ne utiču bitno na njegove fizičke i hemijske osobine. SUMMARY Tobacco seed usage.70-73 UDK: 633. kao što su: manji efekat staklene bašte i manje zdravstvenih rizika u poređenju sa upotrebom fosilnih goriva [1].) tipa Otlja. 16000 Leskovac. Ovo ulje ne sadrži nikotin i može se porediti sa drugim jestivim uljima. koja pripada poluorijentalnim vrstama duvana. extraction. Bulevar oslobođenja 124 REZIME Korišćenje semena duvana kao obnovljive i otpadne sirovine. Nedavno je dokazano da i ulje semena duvana može biti odgovarajuća zamena za dizel gorivo. Glavne masne kiseline su: linolna. testiranjima na dizel motorima. 1-2. oleinska.3 Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper SEME DUVANA KAO OBNOVLJIVA SIROVINA TOBACCO SEEDS AS A RENEWABLE RAW MATERIAL Dr Miodrag LAZIĆ.756. fizičke i hemijske osobine ulja semena duvana (Nicotiana tabacum L. U ovom radu ispitivan je uticaj različitih tehnika ekstrakcije na sastav. 7. as well as. ulje semena duvana sastoji se uglavnom od linolne. U ovom radu ispitivan je uticaj tehnike ekstrakcije (mehaničko ceđenje. zbog svoje manje toksičnosti. as a renewable and waste raw material. oleinske. by classical and ultrasound extraction using n-hexane at 25oC and 1:10 g/cm3 seeds-to-solvent ratio. tobacco seed oil. rastvarači i hemikalije Za sva ispitivanja korišćeno je seme duvana (N. nakon metilovanja. većeg sadržaja kiseonika i toga što ne sadrži sumpor. Za sada ne postoji rasprostranjena upotreba semena duvana. palmitinska i stearinska [3. tabacum L. Dobijena ulja su odvajana od rastvarača ili uparavanjem pod sniženim pritiskom ili u dvostepenom postupku. najpre običnom. p. klasična i ultrazvučna ekstrakcija sa mešanjem) ulja iz semena duvana i način odvajanja ulja od rastvarača na sastav ulja i njegove fizičke (gustina i indeks refrakcije) i hemijske (jodni. saponifikacioni broj) osobine ulja određene su standradnim metodama. The insignificant difference in physical and chemical properties of oil obtained by different recovery techniques was shown.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. but it also forms a basis of a "healthy" use of tobacco. Key words: tobacco. physical and chemical properties of tobacco (Nicotiana tabacum L. Physical (density and refraction index at 20oC) and chemical (iodine. 5]. The fatty acid composition. osim što mora da zadovoljava kriterijume vezane za životnu sredinu i učinak motora. dok se ostatak ostavlja na polju neiskorišćen. Ekstrakcija samlevenog semena je vršena n-heksanom pri odnosu seme-rastvarač 1:10 g/cm3 na 25oC. 7]. i to u sirovom [3] i u hemijski modifikovanom obliku [4. Biljni materijal je prikupljen u fazi plodonošenja 2001. Za dobijanje ulja korišćene su klasična i ultrazvučna ekstrakcija potpomognute mešanjem i hladno presovanje. a zatim direktnom destilacijom vodenom parom do prestanka izdvajanja n-heksana nakon čega se ulje izdvaja iz smeše sa vodom (koja je dobijena kondenzacijom vodene pare) gravitacionom separacijom u levku za odvajanje. Sadržaj ulja semena duvana kreće se u rasponu od 36-41 % od mase semena. Obtained oils were separated from the solvent under reduced pressure or in a two-stage separation procedure. klasična i ultrazvučna ekstrakcija [3. dr Vlada VELJKOVIĆ Tehnološki fakultet. All these properties are comparable with properties of other vegetable oils which makes this oil a suitable initial row material for the production of biodiesel fuel. ali sadrži dosta holesterola [8]. biodizel mora da bude proizveden ekonomično. acid and saponification values) properties of tobacco seed oil were analysed using standard procedures. Sastav ulja analiziran je gasnohromatografski. Seme duvana je otpadni proizvod u duvanskoj industriji. palmitinske i stearinske kiseline (više od 95%). Međutim. The fatty acid composition of tobacco seed oils was determined by the GC analysis after the fatty acids had been transformed into methyl esters with sodium methoxide. UVOD Biodizel postaje sve interesantnije kao alternativa fosilnim gorivima. This suggests that tobacco seed oil. već stvara i osnovu za “zdravu” upotrebu duvana. may be an appropriate substitute for diesel fuel. Nezavisno od ekstrakcione tehnike i načina odvajanja. is not only socially and economically justified. godine u 70 PTEP 12(2008) 1-2 . prema studijama izvedenim u poslednje vreme. ulje semena duvana. palmitic and stearic acids (over 95%). životinjske masti i ulja. Jedan od načina za pojeftinjenje biodizela je korišćenje jeftinijih izvora masnih kiselina. od koga se ekstrakcijom mogu dobiti ulje i sačma (pogača iscrpljenog semena). skrob i neorganske materije [6]. gde se koristi nerafinisano i polu-suvo ulje [11]. Oils were obtained by cold pressing. biorazgradivosti.71 : 662. kao što su: nejestiva ulja. Sa aspekta uticaja na životnu sredinu upotreba biodizela ima mnoge prednosti. a ostatak čine: proteini. 9. oleic. Fizičke (gustina i indeks refrakcije) i hemijske (jodni. ekstrakcija. nije samo društveno i ekonomski opravdano. kao i da su ove osobine ulja slične osobinama drugih biljnih ulja što ga čini pogodnom polaznom sirovinom za dobijanje biodizela. 10].) tipa Otlja. Da bi bio konkurentan na tržištu. kiselinski. Ključne reči: duvan. Independently of the extraction technique and separation procedure the fatty acid tobacco seed oil composition was dominated by linoleic. mr Ivana STANISAVLJEVIĆ. At the end of the two-stage separation procedure oils were separated from water by separational funnel. as a renewable source of energy. dok je za potrebe ceđenja korišćeno nativno seme duvana. boja i lakova.

u zavisnosti od tehnike ekstrakcije i načina odvajanja ulja od PTEP 12(2008) 1-2 71 .7%. 3x50 W. 3 Ultrazvučna ekstrakcija Ultrazvučna ekstrakcija sa mešanjem vršena je na identičan način kao i klasična ekstrakcija. natrijum tiosulfat i hlorovodonična kiselina su kupljene kod Lanchema (Češka). 50 do 200oC brzinom 25oC/min i 200 do 230oC brzinom 3oC/min. Fizičke i hemijske osobine ulja semena duvana Vrednosti fizičkih i hemijskih osobina ulja semena duvana tipa Otlja prikazane su u tabeli 2. Odvajanje ulja od vode vrši se u levku za odvajanje.9] utvrđeno da primena mešanja povećava prinos za 9. injektora → 250°C i detektora → 280°C. saponifikacioni i kiselinski broj ulja određeni su standardnim metodama [12]. Tobacco seed oil yield obtained by classical and ultrasound extraction Prinos ulja (g/100 g suvog semena) Tobacco seed oil yield (g/100 dry tobacco seed) Vreme.okolini Surdulice.1 21. Temperaturni režimi: kolone → 50oC tokom jednog minuta.2% u slučaju istih tehnika i uslova ekstrakcije bez mešanja [7. Neposredno pre ekstrakcije seme duvana je mleveno pomoću komercijanog električnog mlina (Zepter. Sastav ulja semena duvana Sastav ulja semena duvana.9 g/100 g suvog semena.8%.2 i 33. 40 kHz). Jug. 1 minut). dok je indeks refrakcije ulja semena duvana meren refraktometrom (Krüss-D-22976. linolna i linolenska) identifikovani su upoređivanjem njihovih retencionih vremena sa retencionim vremenima standarda tih metil estara i literaturnim podacima za primenjene uslove. respektivno. određivan je gasnohromatografski. a zatim se produži sa destilacijom sa vodenom parom do izdvajanja rastvarača u destilatu. fenolftalein i dietil etar kod Centrohema (Stara Pazova). Prinos ulja (u g/100 g suvog semena) se izračunava iz mase izdvojenog ulja i mase semena duvana. koncentrovana sumporna kiselina. a molekulski mehanizam prenosa zamenjuje se konvektivnim mehanizmom. posle metilovanja [13]. 30 m × 250 μm × 0. n-Heksan. min Time. Uparavanje pod atmosferskim pritiskom Posle završene ekstrakcije ulja. najpre se običnom destilacijom otpari oko 2/3 rastvarača.25 μm) i plameno jonizujućim detektorom. Dobijanje ulja semena duvana Ulje semena duvana dobijeno je mehaničkim ceđenjem i postupcima klasične (maceracija) i ultrazvučne ekstrakcije sa mehaničkim mešanjem. sto je veće je od prinosa dobijenog klasičnom i ultrazvučnom ekstrakcijom sa mešanjem za 36. etanol i kalijum jodid su kupljeni kod Zorka-Pharma (Šabac). a filtrat se uparava do suva na vakum uparivaču do konstantne mase.5 15. Prinos ulja semena duvana dobijen klasičnom i ultrazvučnom ekstrakcijom Table 1. pa je nastala emulzija ulja i vode tretirana na identičan način. ono je tretirano vodenom parom u destilacionom balonu. odnosno za 3. odnosno za 41 i 36. min Klasična ekstrakcija sa Ultrazvučna ekstrakcija sa mešanjem mešanjem Classical extraction with Ultrasound extraction with mechanical agitation mechanical agitation 2.6 16. Ceđenje ulja iz semena duvana Ceđenje nativnog semena duvana vršeno je hidrauličkom presom "Komet" Crusher (Germany). U destilacionom balonu zaostaje emulzija ulja i vode koja je nastala kondenzacijom vodene pare. a jod.8 Klasična ekstrakcija U laboratorijsku čašu (200 cm ) sipa se 16. Sadržaj vlage je određivan po postupku koji propisuje Ph.5 %. Primenom ultrazvuka ostvareni prinos ulja semena duvana povećava se za manje od 4%. Fizičke i hemijske osobine ulja semena duvana Gustina ulja je određena piknometrijski na 20oC. Sa povećanjem brzine strujanja rastvora oko čestice biljne sirovine debljina difuzionog sloja se smanjuje. a prinos ostvaren ovom tehnikom je 32.6 g samlevenog semena duvana i 50 cm3 n-heksana (odnos seme-rastvarač 1:3 g/cm3).4 17. Ekstrakcija je izvođena na sobnoj temperaturi u trajanju od 5. Odvajanje ulja od rastvarača Uparavanje pod sniženim pritiskom Po završetku ekstrakcije ekstrakt se odvaja od semena pod vakumom na Büchner-ovom levku. V (2000) i iznosio je 5. Injektirana zapremina smeše metil estara je bila 0.2 μL. vodonika i vazduha: 25. 15000 min-1. Nemačka) na 20°C. Gasna hromatografija Metil estri masnih kiselina ulja semena duvana su analizirani na gasnom hromatografu (Agilent 6850) sa kapilarnom kolonom (DB WAX. uz stalno mešanje. Azot je korišćen kao noseći gas.4 podeoka i kroz dizne različitih prečnika (15. 10 i 6 mm) sa prethodnim predgrevanjem semena.0 10 30 60 17. u slučaju klasične i ultrazvučne ekstrakcije. Za izvođenje ultrazvučne ekstrakcije korišćena je ultrazvučna kada tipa “SONIC”-Niš (dimenzija 151x200x300 mm. stearinska. Kalijum hidroksid je nabavljen kod Mos-Laba (Beograd). dok je u prihvatnom sudu emulzija n-heksana i vode. Vrednosti hemijskih parametara.1%. a natrijum hidroksid od proizvođača Himedia (Inđija). Metanol. hloroform. dok je poređenjem sa prethodno objavljenim rezultatima [7. Jodni. U slučaju ceđenog ulja. 30 i 60 minuta.3 20. pa otuda i bolja efikasnost ekstrakcionih tehnika potpomognutim mešanjem i mikromešanjem. 9]. Izraženiji uticaj mešanja u slučaju klasične ekstrakcije potiče od činjenice da ultrazvuk uzrokuje mikro mešanje suspenzije i time utiče na prenos mase u masi rastvora i kroz difuzioni sloj. pri brzini obrtanja 1. Tabela 1. za razliku od originalne metode gde je korišćen helijum [14]. REZULTATI I DISKUSIJA Prinos ulja semena duvana Mehaničko presovanje semena je najefikasnija tehnika za dobijanje ulja iz semena duvana. tako da je suspenzija semena u rastvaraču bila izložena dejstvu ultrazvuka sve vreme ekstrakcije. Protoci azota (noseći gas). samo što je laboratorijska čaša u kojoj se vrši ekstrakcija bila uronjena u ultrazvučnu kadu. oleinska.3 21. Metil estri najvažnijih masnih kiselina (palmitinska. a protok kroz kolonu je bio 4 cm3/min.9 21. 10. 30 i 400 cm3/min.

7. Visoka vrednost jodnog broja je očekivana.48 11. ali je manji nego kod ulja semena nekih drugih tipova duvana [16. Jodni broj ulja semena duvana tipa Otlja nalazi se u granicama vrednosti jodnog broja za biljna ulja.15 3. najzastupljenija masna kiselina ulja je linolna. atmosferskim pritiskom Mehaničko cesa mešanjem sa mešanjem utvrđeno je da se sa porastom Fizičke i hemijske osobine ulja semena đenje Classical Ultrasound temperature neznatno smanjuje duvana Cold pressing extraction with extraction with udeo mono-nezasićenih Physical and chemical properties of mechan.49 3.6 18]. Uticaj ovih faktora na fizičke osobine ulja (max ± 1%) gotovo je zanemarljiv. sa skoro identičnim udelom o Indeks refrakcije na 20 C glavnih masnih kiselina.37 0. Utvrđeno je da ulje dobijeno ceđenjem semena duvana ima veći sadržaj stearinske kiseline.59 12. Ova vrednost pokazuje prosečnu dužinu lanca masnih kiselina koje ulaze u sastav ulja. 18]. Kod ulja dobijenog u dvostepenom postupku odvajanja pod Klasična ekstrak. Jodni broj / Iodine value Sastav ulja dobijenog iz 127.01 8.78 0. kao što se može videti u tabeli 3. čiji maseni udeo u ulju iznosi oko 70%.65 3.32 8.55 13.26 12.42 (g J2/100 g ulja) / (g J2/100 g of oil) samlevenog semena poluorijentalnog duvana tipa Saponifikacioni br. bez obzira na način dobijanja i odvajanja ulja.1 % i 81.22 rastvarača međusobno se razlikuju za max ± 5%.3 923. a povećava udeo Kiselinski broj / Acid value zasićenih (palmitinske i 14.9 do 85.12 4. 16.77 85.(83.43 188.02 0. što ukazuje na činjenicu da način dobijanja i odvajanja ulja ne utiču zančajno na njegove osobine.07 12.4735 1.4735 1.63 4.08 81. s obzirom na visok udeo nezasićenih masnih kiselina u ulju. 17.75 Sastav ulja semena duvana Prema gasnohromatografskoj analizi metil estara masnih kiselina ulja semena duvana ono sadrži uglavnom (više od 94%) slobodne ili vezane sledeće masne kiseline: palmitinsku. a i nalazi se u opsegu vrednosti saponifikacionog broja drugih biljnih ulja.5 do 14./ Saponification val 186.47 P=atm +H2Oa 9. za 20%.4735 1. 15. Physical and chem. koja je u opsegu 129-142 [15]. od vrste i usVrednosti date u tebeli su srednje vrednost dva nezavisna lova gajenja duvana i uslova ekstrakcije (rastvarač.6 %.4735 1.91 0. što ukazuje na visok udeo slobodnih masnih kiselina (oko 18%). Fizičke i hemijske osobine ulja semena duvana klasičnom i ultrazvučnom ekstrakcijom imaju veći sadržaj Table 2.63 132. agitation mechanical agitation (oleinska) i poli-nezasićenih tobacco seed oil P=atm P=atm P=atm masnih kiselina (linolne i P<atm P<atm P<atm +H2Oa +H2Oa +H2Oa linolenska). 16.nezasićene Poly-unsaturated a P=at P<atm m +H2Oa 8.0 923.74 2.49 183.27 70.7 70.4%) i nezasićenih Dvostepeni postupak odvajanja ulja pod atmosverskim pritiskom a Two stage oil separation under atmospheric pressure ZAKLJUČAK Mehaničko presovanje semena je najefikasnija tehnika za dobijanje ulja iz semena duvana.73 4.92 12. Mini1.28 72.0 922. properties of tobacco seed oil nezasićenih masnih kiselina. 15.60 15.49 83. Ukupan sadržaj zasićenih (palmitinska i stearinska) i nezasićenih (oleinska.14 12.42 131.8 do 81.76 130..83 (mg KOH/g ulja) / (mg KOH/g of oil) stearinske).77 71.51 133. u slučaju klasične i ultrazvučne ekstrakcije.57 190.7 71.42 70.64 2. stearinsku.63 194.65 Ultrazvučna ekstrakcija sa mešanjem Ultrasound extraction with mechanical agitation P<atm 8. respektivno. 3 Gustina / Density (kg/m ) 930.54 81.42 4.73 0.79 15. verovatno.0 931. odnosno 22%. Nezavisno od ekstrakcione tehnike i načina odvajanja rastvarača.74 15.03 12.8 5.45 84.nezasićene Mono-unsaturated Poli.34 12.77 72.39 191.87 15.12 13.67 13. linolnu i linolensku.93 Otlja sličan je sastavu ulja (mg KOH/g ulja) / (mg KOH/g of oil) drugih duvana [3.21 127.4 5. Vrednosti fizičkih osobina svih ulja semena duvana dobijenih u ovom radu nalaze se u granicama standardnih vrednosti koje preporučuje AOCS [12]. dok se primenom ultrazvuka u 72 PTEP 12(2008) 1-2 .59 11. merenja odnos semena i rastvarača).04 70.4733 o Index of refraction at 20 C malne razlike u sastavu ulja potiču. linolna i linolenska) masnih kiselina u ulju semena duvana dobijenog ceđenjem je 13.27 69. 7. oleinsku.69 2. Vrednosti saponifikacionog broja ulja semena duvana su približne vrednostima za ulja semena drugih tipova duvana [3.0 923. respektivno.79 12.75 13.04 70.28 11. All results are mean of two replicates a Dvostepeni postupak odvajanja ulja pod atmosverskim Tabela 3 Sadržaj masnih kiselina u ulju semena duvana (%) pritiskom Table 3 Fatty acid tobacco seed oil composition (%) a Two stage oil separation under atmospheric pressure Kiselinski broj ulja semena duvana tipa Otlja je visok.77 12.7%) masnih kiselina određen je i u uljima dobijenih klasičnom i ultrazvučnom ekstrakcijom.78 12.4736 1.28 71.42 71.69 0.33 14. Klasična ekstrakcija sa mešanjem Classical extraction with mechanical agitation P=atm +H2Oa 9.38 84.8 do 13.65 14. 17. Sličan maseni udeo zasićenih (od 11. Masna kiselina Fatty acid Mehaničko ceđenje Cold pressing P<atm Palmitinska / Palmitic Stearinska / Stearic Oleinska / Oleic Linolna / Linoleic Linolenska / Linolenic Ostale / Others Zasićene / Saturated Nezasićene / Unsaturated Mono. 17]. Ultrazvučna ekstrak. Ulja dobijena Tabela 2. temperatura.

Navile.M.) seeds. Feb. 24.deccanherald. Vrednosti svih fizičkih i hemijskih osobina ulja semena duvana tipa Otlja dobijenih u ovom radu ne zavise od tehnike ekstrakcije i načina odvajanja dobijenog ulja i nalaze se u granicama standardnih vrednosti za ulje duvana koje preporučuje American Oil Chemist’s Society (AOCS).3. Vageesh T. 2006. stearinska.H. Aug. Lakićević.B: Ultrasonic extraction of oil from tobacco (Nicotiana tabacum L. Lazić M. Haque M. Lazić M.B. Stanisavljević I. M. seed oil. Tehnološki fakultet. Ultrasonics Sonochemistry.V. 16. Bangladesh Journal of Scientific and Industrial Research. 24. V.L: Biodiesel production from tobacco (Nicotiana tabacum L. Renewable Energy. 59885871EN.B. Lazić. dok ulja dobijena klasičnom i ultrazvučnom ekstrakcijom imaju veći sadržaj nezasićenih masnih kiselina. Aug. 85 (2006) 2671-2675 [5] Usta N: Use of tobacco oil methyl ester in turbocharged indirect injection diesel engine. Lakićević S. W: Biodiesel production in Europe and North America. Teshabaev Kh. Zannikos F. [11] Rudramurthy H.2008.B. [2] Mittelbach.U. M. [6] Eshetu B: Nicotiana tabacum L. [3] Giannelos P. Fuel. Z.odnosu na klasičnu ekstrakciju ostvareni prinos ulja neznatno povećava. Lazić M. Anastopoulos G: Tobacco seed oil as an alternative diesel fuel: physical and chemical properties. Renewable Energy. najzastupljenija masna kiselina u ulju je linolna. oleinska i linolenska. Veljković V.ac. [18] Gofur M.asp> [12] American Oil Chemist’s Society (AOCS) Official and Tentative Methods. 28 (1993) 25. Primljeno: 01. [8] Harris W: The scientific basis of vegetarianisam.com. 1972.A.N. 2000. Remschmidt. 06-1827 od 11. Chicago. Industrial Crops and Products. ev. Seth S: Use of unconventional oils in surface coatings: blends of alkyd resins with epoxy esters.at/pz/oilseeds/eshetu. <http://www. Stamenković O. <http://www. 29 (2000) 82-87.E: Studies on the caracterisation and glyceride composition of tobacco (Nicotiana tabacum L. No. PTEP 12(2008) 1-2 73 . 16 (1999) 1078-83. 6 (1995) 159-160. Khimiya Prirodnykh Soedinenii. Stamenković.L: Improving the analysis of fatty acidmethylesters using retention time locked methods and retentnion time databases: application. Graz: Martin Mittelbach (publisher) 2004. Zagreb. Rahman M. Apr. Hossain A. Nezavisno od ekstrakcione tehnike i načina odvajanja rastvarača. 1995 [9] Stanisavljević I.L. 1. Khasanov M. 1980. 28. Chemical Industry & Chemical Engineering Quarterly. 16 (2002) 1-9. 13 (2007) 41-50. 2005. An encouraging prospect.. Shimoga.com/deccanherald/feb282005/snt 4.. Madan M: Jatropha curcus: a renewable source of energy for meeting future energy needs. Wylie P.T: Nicotiana tabacum seed oil.Kh.B: The extraction of oil from tobacco (Nicotiana tabacum L.html> [7] Stanisavljević I. pored koje u sastav ulja semena duvana ulaze još palmitinska. Deccan Herald.au/resources/rtlimrovinganalysisofffatt yacidmethylesters. O. Honolulu: Hawaii Health Publishers. Veljković V.) seeds. 2005. Inc.2006. 2002.S: Tobacco: more than just smoke. br. 14 (2007) 646-652 [10] Veljković V.) seed oil. [17] Umarov A.V. Aug. Leskovac. Postupak odvajanja ulja neznatno utiče na sastav ulja. Utvrđeno je da ulja dobijena ceđenjem semena duvana imaju veći sadržaj stearinske kiseline.2008.boku. Veličković D. NAPOMENA: Autori se zahvaljuju Ministarstvu nauke za finansijsku podršku ovom radu u okviru projekta OI 142073. <http://www. [16] Bajpai M. S. 2005.T. LITERATURA [1] Körbitz.3. [4] Veljković.bst. Shetty Y. ipp. Pigment & Resin Technology. Prihvaćeno: 13. Todorović. Biomass Bioenergy 28 (2005) 77–86.S. Ahmed G.) seed oil with a high content of free fatty acids. 2005.L. Publ. Nakladni zavod Znanje. 6 (1990) 827-828. [13] Kandpal J. Stournas S.S. 21.pdf [15] Swern D: Industrijski proizvodi ulja i masti po Baileyju. Zonal Agricultural Research Station.12. Agilent Technologies. Sandra P. Feb. Lakićević S: Laboratorijski tehnološki postupak za dobijanje ulja iz semena duvana. [14] David F. Lois E. C: Biodiesel: comprehensive handbook..

Za proizvodnju semena koristi se najplodnije polje. In 2004. utvrđivanje energije klijanja (%) i utvrđivanje procenta klijavosti (%). Novi Sad REZIME Istraživanja su trajala u toku 2003 i 2004 godine. što nepovoljno utiče na oplodnju i proizvodnju semena. Ključne reči: linije. U 2003. Šematski prikaz postavljanja ogleda prikazan je na sl. odnosno postavljanje ogleda su tri linije semenskog kukuruza. Optimalni rok setve semenskog kukuruza je od 10.74-77 UDK: 633. Minimalna temperatura zemljišta. kod sve tri ispitivane FAO grupe zrenja.e. morphological traits. Rok setve nije značajnije uticao na promenu prečnika klipa. L3 (FAO 600) i L4 (zajednički). and L3-FAO 600) and their morphological traits (ear length and diameter) were studied in the trial. uspeva u umerenim i suptropskim područjima. dr Branko MARINKOVIĆ. Uticaj roka setve je izražen kod linije L1. L2 (FAO 500). U ogledima je ispitivan uticaj tri roka setve (u razmacima od po 10 dana) na prinos semena tri linije semenskog kukuruza. 74 PTEP 12(2008) 1-2 . The hybrid seed yield was determined after harvest. a najmanja kod linije L2 (157 mm). sowing dates.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. koja obezbeđuje ravnomerno nicanje je od 10 do 12oC na dubini setve (Drezgić i sar.1974). Temperaturni uslovi utiču na razviće korenovog sistema. The effect of the sowing date was pronounced in the inbred L1. The effects of three sowing dates (10-day intervals) on three seed maize inbred lines of different FAO maturity groups (L1-FAO 400. Analiza semenskog materijala koji je korišćen u postavljanju ogleda obuhvatala je: utvrđivanje mase 1000 semena. i to u 2003. aprila u zavisnosti od agroekološkog reona i godine (Starčević i sar. L2-FAO 500. The sowing date did not significantly affect the change of the diameter. U pogledu vremena setve treba tražiti najpovoljnije uslove. UVOD Kukuruz (Zea mays L. L3-FAO 600) i njihovih morfoloških osobina (dužina i prečnik klipa).net ** Institut za ratarstvo i povrtarstvo. 1. A regular linear decline in the yield occurred over all three tested FAO maturity groups in seed maize hybrids sown on latter sowing dates in 2003. godini na poljoprivrednom dobru AD ’’Sloga’’ Kać. ni suviše rana (zbog negativnog uticaja niskih temperatura). prinos semena. 1995). koje imaju zajedničkog oca i to: L1 (FAO 400). seed yield. 1-2.01 Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper UTICAJ ROKA SETVE NA PRINOS I MORFOLOŠKE OSOBINE SEMENSKOG KUKURUZA EFFECTS OF SOWING DATES ON THE YEALD AND MORPHOLOGICAL TRAITS OF SEED MAIZE Mr Sanja MEHANDŽIĆ*. godini najveći prinos je ostvaren kod linije L3 u prvom roku setve a najniži u drugom roku setve kod linije L1. Nakon berbe utvrđen je prinos hibridnog semena. Setva se najčešće vrši mašinski. ni suviše kasna setva (jer se odlaže cvetanje i oplodnja). in the inbred L1 sown on the second sowing date. Raspored biljaka treba da je takav da obezbedi nesmetanu negu useva.1992). i u 2004. do 25. kao i uticaj istog na prinos hibridnog semena kukuruza. There were significant differences between the tested inbreds. Key words: inbreds. godini na poljoprivrednom dobru ’’Kamendin’’ Sirig. U 2004. Although sowing dates affected the ear length and diameter. Temerinska 131. semenski kukuruz. dr Đorđe JOCKOVIĆ * Poljoprivredna stanica. U tom slučaju ponici se pojavljuju kroz 15 do 20 dana. Seme počinje da klija pri temperaturi 8oC. ali klijanje je usporeno i neujednačeno. Obzirom na veliku genetsku ujednačenost metlice se pojavljuju skoro istovremeno na većini biljaka. rokovi setve. 21000 Novi Sad. respectively. respectively.. različitih FAO grupa zrenja. the lowest yield was recorded in the inbred L3 sown on the first sowing date. MATERIJAL I METOD RADA Materijal koji je korišćen za ispitivanje. i.15:631. različitih FAO grupa zrenja (L1-FAO 400. a gustina setve zavisi od uslova i područja (Jevtić S.) je jednodoma biljka razdvojenih polova sa izrazito ksenogamnim načinom razmnožavanja. i. pssemelab@neobee. to je biljka tople sezone i zahteva relativno visoku temperaturu. p.e. godini sa kasnijom setvom došlo je do pravilnog linearnog smanjenja prinosa hibridnog semena kukuruza. Iz tih razloga cilj i zadatak istraživanja je da se prati dinamika razvoja pojedinh linija u različitim rokovima setve. Najveća dužina klipa je kod linije L3 (175 mm). L2-FAO 500. a slično je i sa pojavom svile. seed maize. Između ispitivanih linija su postojale značajne razlike. the highest. Rokovi setve različitih linija semenskog kukuruza mogu uticati na biološki prinos hibridnog semena kukuruza kao i na morfološke osobne semena.. no regularities were established. The longest (175 mm) and the shortest (157 mm) ears were found in the inbred L3 and the inbred L2. SUMMARY The three-year trial was set up in 2003. morfološke osobine. pri čemu nema zakonitosti. Rokovi setve su uticali na dužinu i prečnik klipa. U dvogodišnjem istraživanju ogled je izveden na dve lokacije. Jednogodišnja je biljka kratkog dana. dr Jovan CRNOBARAC**. U vremenski nepovoljnim uslovima može biti ispoljena nepodudarnost između pojave muških i ženskih cvetova.53.

odnosno jedinici površine. kao i nepravilan raspored istih u kritičnim fazama razvoja kukuruza. odnosno kada metlica dobije dovoljnu veličinu drške za čupanje. Yield depending on sowing term in 2003 PTEP 12(2008) 1-2 75 .209 m2. ubrane su parcijalno u zavisnosti od stanja vlažnosti. Sa kasnim rokom setve iste linije. Experiment sowing terms in 2003 and 2004 Mesto i godina Year and location ’’Kamendin’’ Sirig 2003. Nakon berbe koja je obavljena ručno. Za svaku liniju kukuruza i svaki rok setve površina osnovne parcele je iznosila 42 m² (6 redova x 0.Line L1 I II III Linija . prinos istog hibridnog semena se snižava. Sa kasnim rokom setve.Sowing terms R1 12. za po 10 dana. u međusobnom odnosu majčinskih i očinskih komponenti 4 : 2. do svega 0.85 t/ha.R2.464x R2=0.Line L2 I II III Linija -Line L3 y =3. ’’Sloga’’ Kać 2004. sa rastojanjem između ponavljanja od 1 m.901 y =1. tako da u trećem roku setve prinos suvog semena iznosi 1. na svako definisano mesto (u kućicu) posejana su po dva zrna. 2. prinos zrna (w2 vlage) i morfološke osobine semena. U 2003.L2.7 m x 10 m) u tri ponavljanja. 09. prinos suvog hibridnog semena se snižava. Izrazito nizak prinos semena kukuruza je ostvaren kod linije L3 u svim rokovima setve. Nakon nicanja u fazi tri lista izvršeno je ručno proređivanje biljaka. Merenja su obavljena neposredno po skidanju useva (na parceli) korišćenjem precizne vage i aparata za utvrđivanje vlažnosti. koje su doprinele povećanom broju jalovih biljaka i smanjenju prinosa po biljci.5 2 1. da bi se dobio definisani (optimalni) broj biljaka. Setva je obavljena ručno (motičicom) na optimalnu dubinu (6-8 cm) sa rastojanjem između semenki u redu od 23 cm. i 2004.24 t/ha. i 2004. Prostorna izolacija bila je u potpunosti ispoštovana. Uočava se da se prinos suvog hibridnog semena snižava sa kasnim rokom setve. R1.5 1 0. Experiment scheme in 2003 and 2004 L1. R3 02.L3 – seed corn lines.40 t/ha u trećem roku setve. Da bi se obezbedila optimalna gustina i dobili tačni podaci istraživanja. 29. 1.04. 1. Sl. može se konstatovati da sa kasnim rokom setve dolazi do pada prinosa hibridnog semena kukuruza.978 Sl. Šematski prikaz ogleda u 2003. Jedan od osnovnih faktora uticaja na prinos hibridnog semena u 2003. Rokovi setve su u razmacima od po 10 dana sa istovremenim usejavanjem oca. godini (slika 2). u svim rokovima setve.R3 – rokovi setve Fig. prinos zrna (w1 vlage). odnosno 43% od prinosa u prvom roku setve. Zavisnost prinosa linija od roka setve u 2003. Prinos suvog semena .04. pri čemu je ta operacija laka i bez opasnosti od zakidanja. godini su visoke srednje dnevne temperature i nedostatak padavina.908-0.L3 – linije semenskog kukuruza.817x R2=0.5174x R2=0. REZULTATI I DISKUSIJA Prinos hibrinog semena 2003. pre nego što je biljka počela sa polinacijom. Kod linije L2 (FAO grupe zrenja 500) prinos se kretao od 1. tj. 19. i iznosio je 2.44 t/ha u prvom roku setve.Tabela 1. Fig. Rokovi setve postavljenog ogleda kukuruza u godinama ispitivanja prikazani su u tab. Table 1. tako da 300 m nije bilo parcele sa kukuruzom. do 1. kao i da je prinos u odnosu na liniju L1 smanjen.5 0 I II III Linija . godini razlike u prinosu su iznosile od 14 do 86%. R1. Rokovi setve . Sve ispitivane linije semenskog kukuruza u ogledu.L2. Samim tim rezultati ispitivanja se slažu sa rezultatima Starčevića i sar. Uklanjanje metlica sa majčinske linije obavljeno je na vreme. Prinos je iznosio od 1. U odnosu na liniju L1 prinos je niži za 50 do 67% u zavisnosti od roka setve. Posmatrano po rokovima setve za ispitivane linije semenskog kukuruza u 2003. u zavisnosti od roka setve od 18 do 33%. 1.Dried seed yield (t/ha 3 2. i standardnim rastojanjem između redova od 70 cm.92 t/ha u prvom roku setve. L1.05. 2.04.819-0. R2 22.05. Izabran je najpogodniji momenat za najlakše uklanjanje metlica.874-0.04. utvrđivane su sledeće karakteristike: prinos klipa. Rokovi setve ogleda u 2003.R3 – sowing terms Ukupna površina ogledne parcele za sve ispitivane linije semenskog kukuruza i sva tri roka setve je iznosila 1. koji smatraju da najveći uticaj na prinos imaju vremenski uslovi u godini izvođenja ogleda.R2.01 t/ha u trećem roku setve.909 y =2. Najveći prinos je ostvaren u prvom roku setve kod linije L1 (FAO grupe zrenja 400). U ispitivanim godinama primenjene su standardne agrotehničke mere. (1991).

Kod linije L2 prosečna dužina klipa kukuruza se kretala od 146 do 155 mm po rokovima setve. 4. pri čemu se dužina povećavala sa kasnijim rokovima setve . i drugog i trećeg roka setve. Prosečna dužina klipa se smanjivala sa produženjem roka setve.Line L1 Linija . Average cob lenght depending on sowing term in 2003 Prosečan prečnik klipa kod linije L1 u 2003 godini se kretao od 40 do 46 mm (slika 4). Fig. Kod linije L3 prosečna dužina klipa kukuruza se kretala od 126 mm u drugom roku seve do 167 mm u prvom roku setve. Značajna razlika u prinosu semena kukuruza postoji između svih rokova setve. u zavisnosti od roka setve. U proseku u prvom i drugom roku setve značajno je veća dužina klipa. da rokovi setve različito utiču na prinos hibridnog semena kukuruza. 6. Prosečan prečnik klipa kod linije L2 se kretao od 31 do 38 mm u zavisnosti od roka setve. pri čemu rok setve nije uticao na dužinu klipa. 175 175 174 180 170 166 167 170 157 157 158 160 150 140 130 120 110 100 I II III I II III I II III Linija . Prosečna dužina klipa kukuruza kod linije L1 kretala se od 146 do 171 mm u zavisnosti od roka setve (slika 3). U proseku u prvom i drugom roku setve dužina klipa nema značajniju razliku (1 mm). Sl. Značajna razlika u prečniku klipa se uočava između drugog i trećeg roka setve.56 t/ha. Average cob lenght depending on sowing term in 2004 Prosečan prečnik klipa kukuruza u 2004 godini. pri čemu prinos raste. Značajna razlika u dužini klipa se uočava između prvog i drugog.Line L1 Linija . Rok setve je imao uticaja na prečnik klipa. godini kretao se od 4.Cob length (mm) PTEP 12(2008) 1-2 .57 t/ha. Značajna razlika u prinosu semena kukuruza postoji između svih rokova setve. uočava se da su male razlike u pogledu prinosa hibrida u istim rokovima setve. Značajna razlika u prečniku klipa se uočava između prvog i trećeg.59 do 4.Line L3 Prinos hibrinog semena kukuruza u 2004.59 t/ha do 4. 4. u zavisnosti od roka setve. Prosečan prinos hibridnog semena kukuruza linije L1 u 2004. godini kretao se od 3. Average cob diameter depending on sowing term in 2003 Linija . i drugog i trećeg roka setve. i drugog i trećeg roka setve. Najveći prinos je ostvaren kod linije L3 u prvom roku setve i iznosi 5.Line L2 Linija . Značajna razlika u prinosu semena kukuruza postoji između prvog i drugog. i kretao se od 3. 5. Prosečna dužina klipa linije majke L3 se kretala od 174 do 175 mm. 3. Na osnovu slike 5.Line L3 Sl. Najniži prinos suvog hibridnog semena kukuruza je ostvaren u drugom roku setve kod svih linija. 171 168 155 146 146 146 167 126 129 Sl.50 t/ha. godini (slika 5).Cob length (mm) 180 170 160 150 140 130 120 110 100 I II III I II III I II III Linija .Line L3 Prosečan prinos hibridnog semena kukuruza linije L3 u 2004. i prvog i trećeg roka setve. Fig. 6. Dužina klipa kod linije majke L1 smanjivala se sa rokovima setve (slika 6).Line L2 Linija . kretao se od 3. i drugog i trećeg roka setve (8 i 9 mm).Morfološke osobine hibrinog semena kukuruza u 2003. Fig.Line L1 Linija . Kod linije L3 prosečan prečnik klipa se kretao od 38 do 40 mm u zavisnosti od roka setve.50 do 5. Značajna razlika u dužini klipa se uočava između prvog i drugog. Prosečna dužina klipa u zavisnosti od roka setve u 2004. Fig. Prečnik klipa . Prosečan prinos semena kukuruza linije L2 u 2004. u zavisnosti od roka setve. Prosečan prečnik klipa u zavisnosti od roka setve u 2003. godini posmatrano po rokovima setve može se konstatovati. Značajna razlika u prečniku klipa se uočava između 76 Dužina klipa . 5. u odnosu na treći rok setve. Značajna razlika u dužini klipa se uočava između svih rokova setve (od 3 do 25 mm). a najniži 3. Razlika između prvog i drugog roka setve nije značajna (4 mm). Zavisnost prinosa linija od roka setve u 2004. Dužina klipa .12 t/ha u zavisnosti od roka setve.94 do 5. U 2004. Lines yield depending on sowing term in 2004 Morfološke osobine hibrinog semena kukuruza u 2003. Prosečna dužina klipa linije majke L2 se kretala od 157 do 167 mm.Line L2 Linija .59 t/ha u drugom roku setve.Cob diameter (mm) 50 45 40 35 30 25 20 I II III I II III I II III 46 40 42 38 39 36 31 38 40 Sl. Značajno je veća dužina klipa između prvog i trećeg. kod linije majke L1 se kretao od 40 do 45 mm (slika 7 ).56 t/ha. 3. Prosečna dužina klipa u zavisnosti od roka setve u 2003.

što je značajno uticalo na dobijene rezultate ispitivanja.Line L1 Linija .40 t/ha u trećem roku setve. Prinos je iznosio od 1. • U 2004. Marinković B. Marinković.Line L2 Linija . 2007. Matica Srpska. što znači da rok setve nije uticao na prečnik klipa kukuruza.19. Poljoprivredni fakultet. 7. [5] Starčević Lj. sadašnjost i budućnost). 1974. PTEP 12(2008) 1-2 77 . Average cob diameter depending on sowing term in 2004 ZAKLJUČAK Na osnovu analize rezultata dvogodišnjih ispitivanja uticaja roka setve na prinos semenskog kukuruza i njegovih morfoloških osobina mogu se izvesti sledeći zaključci: • Vremenski uslovi u godinama ispitivanja bili su različiti.59 t/ha u drugom roku setve kod linije L1. tako da je razlika u prečniku klipa je izražena između prvog i trećeg. 96.3. [4] Starčević Lj. Sanja: Uticaj roka setve a prinos i kvalitet semenskog kukuruza. 227240. godini rokovi setve različito su uticali na prinos hibridnog semena kukuruza. • Razlika u dužini klipa između linija različitih FAO grupa zrenja nema zakonitost.44 t/ha u prvom roku setve.2008. • Najniži prinos hibridnog semena kukuruza u 2003. 1992. 415424.prvog i trećeg i drugog i trećeg roka setve (5 mm). Zbornik radova. Poljoprivredni fakultet . 7.3. [3] Jevtić S: Posebno ratarstvo. Najveća dužina klipa je kod linije L3 (175 mm). Rok setve nije značajnije uticao na promenu prečnika klipa. Primljeno: 10. [2] Mehandžić. Nauka. Sv. LITERATURA [1] Drezgić P. Prosečan prečnik klipa u zavisnosti od roka setve u 2004.Line L3 45 45 40 50 45 45 45 49 50 • Na osnovu rezultata istraživanja u 2003.2008. godini je ostvaren kod linije L3 u svim rokovima setve. Zbornik radova. 1991.23. i drugog i trećeg roka setve (1 mm). Zbornik radova. 1995. Najveći prinos je ostvaren kod linije L3 u prvom roku setve i iznosi 5. Sl. Spasojević B. morfološke osobine ispitivanih linija semenskog kukuruza ukazuju da rokovi setve utiču na dužinu i prečnik klipa. Fig. godini. Novi Sad. Prečnik klipa . Uticaj roka setve je izražen kod linije L1. U odnosu na liniju L1 prinos je niži za 50 do 67% u zavisnosti od roka setve.Cob diameter (mm) 50 45 40 35 30 25 20 I II III I II III I II III Linija . 293-308. pri čemu nema zakonitosti. B: Proizvodnja kukuruza u Vojvodini (prošlost. Poljoprivredni fakultet. Univerzitet u Novom Sadu. a najmanja kod linije L2 (157 mm).56 t/ha. Latković Dragana. s. Sv. Rajčan Irena: Uloga nekih agrotehničkih mera u proizvonji kukuruza s posebnim osvrtom na godine sa nepovoljnim vremenskim uslovima. a najniži 3. Kod linije L2 prosečan prečnik klipa u svim rokovima setve je imao istu vrednost (45 mm). Starčević Lj: Uticaj rokova setve na dužinu trajanja fenoloških faza i potrebne sume ukupnih i efektivnih temperatura kod kukurza.Institut za ratarstvo i povrtarstvo. do svega 0. Prihvaćeno: 12. a samim tim i nemogućnost komparativne analize. Dok je prosečan prečnik klipa kukuruza linije majke L3 se kretao od 49 do 50 mm. Beograd. Novi Sad. Magistarska teza.

01:633. tako da je separaciju moguće uraditi jednostavnim postupkom pomoću sita raznih dimenzija i oblika otvora (Babić i Babić. Zbog toga je neophodno proizvodnji semenske soje prići krajnje obazrivo i veoma odgovorno kako bi se obezbedili što povoljniji uslovi za njeno rastenje i razviće.0-5. The seed of soybean cultivars. Aleksandar ILIĆ* dipl. Seme soje na osnovu fizičkih osobina ima okruglast oblik. Maksima Gorkog 30 **PIK „Bečej“ „Poljoprivreda“ AD. Bočni izdanci se obrazuju postepeno. zatim dorada semena. 5. pa se na istoj biljci mogu naći cvetni pupoljci. vremenska razlika u cvetanju i sazrevanju na pojedinim izdancima je mala. Novi Sad. Kvalitet semena usko je vezan i sa njegovim ontogenetskim razvićem i mestom formiranja semena na biljci (Kastori.5 mm and > 5.5-5. Korišćeno je seme požnjeveno u 2006. „Kamas westrup“ LA-LS Fig. Ključe reči: soja.5 mm. 5. dorade i čuvanja semena (Hrustić i sar. especially on a seed fraction.53. Na biljci postoji morfološki gradijent koji se kreće od osnove ka vrhu.** * Institut za ratarstvo i povrtarstvo.. ing. Novi Sad. a ukoliko je rastenje i razviće intenzivno. mr Vojin ĐUKIĆ*. različitih grupa zrenja: Jelica (00).0-5. „Kamas westrup“ LA-LS 78 PTEP 12(2008) 1-2 . što sve dovodi do značajnih poteškoća tokom žetve. najranije cvetaju i donose plod. 1. frakcija semena. Bečej. MATERIJAL I METOD Istraživanje je sprovedeno u PIK-u „Bečej“ „Poljoprivreda“ AD. odnosno klijavost kao osnovni pokazatelj životne sposobnosti semena zavisi od više činilaca. Afrodita (0). Međutim. SUMMARY It is well known that seed quality depend on many factors. 1984). Na osnovu dobijenih rezultata. period sazrevanja semena se produžuje. 1. energija klijanja i klijavost).5-5.5 mm) u dorađenom semenu soje. Novosađanka (I) i Vojvođanka (II). Novosađanka (I) i Vojvođanka (II). godini. sazrevanje je neujednačeno. Parameters of seed quality (1000-seed weight. kao i učešće svake frakcije u dorađenom semenu. 21220 Bečej REZIME U teoriji i praksi poznato je da kvalitet semena zavisi od više faktora. U radu su analizirane sorte stvorene u Institutu za ratarstvo i povrtarstvo iz Novog Sada. Donji izdanci su najstariji. a najveći uticaj imaju agroekološki uslovi i primenjena agrotehnika. 21000 Novi Sad. veoma je bitno i učešće svake frakcije u ukupnoj masi semena. različite grupe zrenja: Jelica (00). kvalitet semena.5 mm-5. Sl. a ranije formirana zrna nagomilavaju veću količinu asimilata zahvaljujući boljem razviću semena. analizirani su parametri kvaliteta semena (masa 1000 zrna. cultivar.0 mm. Balkan (I). čuvanje i skladištenje semena i dr (Tatić. germination viability and germination) and share of each fraction in the total processed seed were tested. otvoreni cvetovi i mahune koje su u fazi nalivanja zrna. ing. developed at the Institute of Field and Vegetable crops. 5. energija klijanja i klijavost semena) za svaku frakciju. Afrodita (0).5 mm) was used in this investigation. Obtained results show significant differences between investigated fractions only for 1000-seed weight and percentage share of the stated fractions.5 mm i > 5. 2000). što ima za posledicu da se na istoj biljci soje formiraju zrna različite veličine. dr Svetlana BALEŠEVIĆ-TUBIĆ*. Za istraživanje je korišćeno seme sorti soje stvorenih u Institutu za ratarstvo i povrtarstvo. sorta. seed fraction. Balkan (I).78-79 UDK: 631. p. Novosađanka (I) and Vojvođanka (II)] and of three fractions (4. Also. seed quality. 1-2.0 mm. Balkan (I). Pored toga. ing. a share of each fraction in the total seed mass is very important. Soja cveta sukcesivno. koja je bila veoma povoljna za proizvodnju semena soje. kao i parametri kvaliteta (masa 1000 zrna. 2007).34 Stručni rad Paper PROMENA KVALITETA SEMENA SOJE U ZAVISNOSTI OD FRAKCIJE SEMENA CHANGES IN SOYBEAN SEED QUALITY DEPENDING ON A SEED FRACTION Miladin KOSTIĆ* dipl. 2004). uočene su značajne razlike između ispitivanih frakcija samo za apsolutnu masu semena i procenat učešća semena navedenih frakcija.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. UVOD Kvalitet semena. Za tri frakcije semena soje: 4. ukoliko se proces rastenja i razvića odvija u nepovoljnim uslovima. Seme navedenih sorti je frakcionisano na laboratorijskom prečistaču semena tipa „KAMAS WESTRUP“ LA-LS (slika 1).0 mm.0-5. a između ostalog i od frakcije semena. of different maturity groups [Jelica (00). VELINKA GAJIČIĆ dipl. Cilj rada bio je da se utvrdi procentualno učešće frakcija (4. Key words: soybean.5 mm i > 5. Afrodita (0).

zdravstvenog stanja.5-5.67 247. Prihvaćeno: 15.00 140. Tatić. a u radu su prikazane srednje vrednosti za svaki ispitivani parametar kvaliteta. 2(1995)2.00 96.5-5. 1995). 2004.33 92.33 REZULTATI I DISKUSIJA Frakcionisanje semena može se izvršiti na osnovu različite krupnoće zrna. Učešće frakcije (%) Table 1. 61-63. Ispitivanje kvaliteta semena svih frakcija urađeno je prema Pravilniku o kvalitetu semena poljoprivrednog bilja u laboratoriji PIK „Bečej“ „Poljoprivreda“ AD.33 189.: Sušenje i skladištenje. Kod sorti Jelica i Balkan ovaj parametar je imao najmanju vrednost za frakciju 4.67 137.00 91.67 126.: Seme.Izdvojene su tri frakcije (4.67 91.00 93. Eksperiment je urađen u tri ponavljanja. M.67 202. 1994.67 92.67 90 89. Contribution of fraction (%) Sorta /Frakcija (mm) Variety/Fraction (mm) JELICA AFRODITA BALKAN NOVOSAĐANKA VOJVOĐANKA 4.33 93. Institut za ratarstvo i povrtarstvo. 1984. U ukupnoj masi dorađenog semena. Tabela 3.67 94.5-5. [5] Jevtić. Univerzitet u Novom Sadu. Novi Sad. 1995.94 4. [7] Milošević Mirjana. osim kod sorti Jelica i Balkan. Energija klijanja semena (%) Table 3.33 91.5 mm.) Merr.0 mm. PTEP 12(2008) 1-2 79 .Germination energy (%) Sorta /Frakcija (mm) Variety/Fraction (mm) JELICA AFRODITA BALKAN NOVOSAĐANKA VOJVOĐANKA 4.5-5. kao i od sorte koja se ispituje. Beograd.: Proizvodnja semena soje: Milošević Mirjana.5 mm (tabela 3). II.0 mm. a najveće za frakciju > 5.33 >5. M. (red. Novi Sad.: Uticaj endogenih i egzogenih činilaca na proces starenja i životnu sposobnost semena soje [Glycine max (L.5. najmanji procenat učešća zabeležen je za frakciju 4. Kod ostalih ispitivanih sorti nisu zabeležene značajne razlike klijavosti semena u odnosu na frakcije.5 199. Malešević.5 mm) na sitima sa pravougaonim oblikom koja su imala sledeće dimenzije: 4.0 mm. a može se reći da je najviše zavisila od krupnoće i nalivenosti zrna. [3] Hrustić Milica. Balešević-Tubić Svetlana. Mladenovski T.67 158. 5(1998)3-4. a najmanje frakcije 4.00 172.5-5. Novi Sad. 1998). Bečej. Iako se između posmatranih parametara krupnoće zrna i mase 1000 semena ne može staviti znak jednakosti.30 3.67 95.5 mm i > 5. 2000. Dražić.33 ZAKLJUČAK Soja ima različitu krupnoću zrna tako da je moguće izvršiti frakcionisanje semena tokom dorade. M. a najveća za frakciju > 5.0 mm.0-5.0 87.5 94.00 86.66 91. a iz takvog semena treba očekivati jače i razvijenije ponike koji će kasnije dati i viši prinos zrna po jedinici površine (Jevtić. [6] Kastori. Novi Sad.0 mm (tabela 2). Masa 1000 zrna (g) Table 2. Na osnovu dobijenih rezultata (tabela 1) može se uočiti da je najveće učešće u dorađenom semenu zabeleženo za frakciju > 5. Matica Srpska.67 96.16 >5.33 95.5 mm.33 88. Novi Sad.67 90. Krupnoća semena soje veoma je varijabilna i zavisi od uslova gajenja kao i od sortnih karakteristika. NK.5 mm. Masa 1000 zrna je varilala za različite frakcije semena. Dražič.2008. bila najniža za frakciju 4. Klijavost semena (%) Table 4.5 mm. Najviša vrednost mase 1000 zrna zabeležena je kod sorte Balkan za frakciju > 5.5-5. Novi Sad. Tabela 4.67 113.0-5.95 Klijavost semena predstavlja jedan od najvažnijih parametara kvaliteta semena.5 mm.5 130.5 91.0 mm.00 90.33 >5.5 mm. [8] Tatić.5 mm dok je najmanji procenat učešća bio za frakciju 4.90 52.17 42. 551-582. kao i energija klijanja. Energija klijanja je parametar koji je veoma bitan za kvalitet semena soje.67 96. Kod energije klijanja i klijavosti semena soje uočeno je znatno manje variranje po frakcijama. Seme krupnije frakcije ima i veću masu 1000 zrna. Najmanja masa 1000 zrna bila je za frakciju 4.2008. dok je kod sorte Vojvođanka bilo najmanje učešće frakcije > 5. S. [4] Ivanoski. 1994. I drugi autori navode da frakcije semena ispoljavaju vrlo malu varijabilnost u pogledu klijavosti (Ivanovski i Mladenovski. Slobodan: Ispitivanje kvaliteta frakcija semena žalfije (Salvia officinalis L.0 mm.27 33. Ivanovski i Mladenovski.. Kod sorti Jelica i Balkan klijavost semena je. Sorta Balkan je u ukupnoj masi dorađenog semena imala najveće učešće frakcije > 5.56 4. koje određuje biološka svojstva semena i koje utiče na razviće ponika i osobine prinosa biljke (Milošević i Ćirović.00 >5.0-5.: Prinos i kvalitet frakcija semena kod različitih sorti meke pšenice.): Semenarstvo.67 157. Babić M.89 9. Krupnoća semena nije samo fizičko već i biološko obeležje. Tabela 1. Rudolf: Fiziologija semena.59 36.].0 2.5 73. Ljiljana. Novi Sad.99 2. 1992.5 mm-5. Poljoprivredni fakultet.5-5.33 195. s. 1998).0 5.0 mm. [2] Dražić.5 93.86 58. 153-248. Kod ostalih ispitivanih sorti nije bilo većeg variranja energije klijavosti za pojedine frakcije.67 173.). 5.0-5. a najviša kod najkrupnijeg semena (tabela 4).0 mm dok je najveću vrednost imao za frakciju > 5.00 88.67 5. M. 1992.: Biologija i proizvodnja semena ratarskih kultura.67 LITERATURA [1] Babić. M. Mass of 1000 seeds (g) Sorta /Frakcija (mm) Variety/Fraction (mm) JELICA AFRODITA BALKAN NOVOSAĐANKA VOJVOĐANKA 4. 5. za sve ispitivane sorte.67 161.0-5.43 62. 2007. Smatra se da krupnije seme daje biljke koje su jače i otpornije i da takve biljke ostvaruju više prinose. Poljoprivredni fakultet. Selekcija i semenarstvo.89 5. Ćirović.0 90. potrebno je istaći da ove osobine često uslovljavaju jedna drugu.33 90.0 i 5. Primljeno: 01. što je u svojim istraživanjima istakao i Dražić (1998).55. dok je najniža vrednost bila kod sorte Vojvođanka za frakciju 4.5 95. s.3. a najveće frakcije 4. Germination (%) Sorta /Frakcija (mm) Variety/Fraction (mm) JELICA AFRODITA BALKAN NOVOSAĐANKA VOJVOĐANKA 4.3.5 23. Selekcija i semenarstvo.5-5. Tabela 2.67 5.5-5. vol.33 96.5-5. Doktorska disertacija.1 88.67 94. Naučni institut za ratarstvo i povrtarstvo.5-5.

dr Mladen TATIĆ.80-82 UDK: 631.2 m (visina do nosača krovne konstrukcije je 7.Biblid: 1450-5029 (2008) 12.4 m. Ovo ima naročitog značaja kod skladištenja transporta i manipulacije u skladištima. mašinske instalacije.53. regalni sistem. Od ideje do realizacije projekta proteklo je 16 meseci.brzo i efikasno uskladištenje kako bi se proizvodi što pre stavili na raspolaganje prodaji. Iz ovih razloga radi iskorišćenja prostora i zadovoljenja traženog kapaciteta. Na osnovu projektovanog kapaciteta dnevna količina robe u prijemu iznosi 150 tona na dan a kapacitet skladišta je oko 8. kancelarije zaposlenih. Širina stuba vertikalnog nosača je 130 mm. prodajni prostor. Uvođenje nove opreme olakšava i ubrzava rad. SUMMARY Group of experts from the Institute of Field and Vegetable crops Novi Sad has defined project tasks for building retail distribution warehouse on location Rimski Sancevi next to Novi Sad.3 (slika 1) smešteno je paletno regalno skladište. .dostupnost artikala u skladišnom delu radi obezbeđenja odgovarajućih tehnoških postupaka. rack system. za sistem skladištenja paleta odabrana je paletno-regalna konstrukcija i to jednoredna i dvoredna. Conditions in warehouse must satisfy specific demands for conserving seed material for long period of time. 80 PTEP 12(2008) 1-2 . After reviewing all aspects of the problem. Uslovi u skladištu moraju da zadovolje specifične zahteve da bi seme moglo da se čuva duži vremenski period. Pri tome. Svetla dužina otvora sa 3 palete u otvoru iznosi 2700 mm. To se može postići izgradnjom novih ili modernizacijom postojećih kapaciteta i uvođenjem savremenih tehnologija i tehnoloških rešenja koja omogućavaju reorganizaciju i poboljšanje poslovanja i organizacionih postupaka. Karlo ĐILVESI dipl. Maksima Gorkog 30 REZIME Grupa stručnjaka Instituta za ratarstvo i povrtarstvo iz Novog Sada definisala je projektne zadatke za izgradnju skladišnodistributivnog centra na lokaciji Rimski Šančevi neposredno pored Novog Sada. Osnovna jedinica za smeštaj artikala je standardna drvena euro paleta 1200 x 800 x 144 mm. mechanical installations. od čega 13 otvora za smeštaj tri palete u otvoru i 2 otvora za smeštaj dve palete u otvoru. Naravno ovo se postiže uz primenu najsavremenijih tehnologija i uz potpunu automatizaciju od procesa proizvodnje pa sve do otpreme robe iz skladišta. sanitarni čvor. that consists of several smaller systems. U delu objek- ta između osa 1 . Key words: retail distribution warehouse. Između osa 3 . .brz i efikasan prijem robe. Because of this demands System of mechanical installation was built. UVOD Osnovna namera svakog Investitora je da putem ulaganja novčanih sredstava poveća efikasnost u poslovanju.780 mm. Ukupna dužina konstrukcije je 40. MATERIJAL I METOD Zadatak je bio da se u skladišnom delu objekta omogući skladištenje asortimana semenske robe prema datim podacima o robnim grupama. kukuruza. čuvanje semena.5 m). garderobe. Jednoredne paletno-regalne konstrukcije i dvoredne paletnoregalne konstrukcije po dužini imaju 15 otvora. pšenice. Neke analize pokazuju da se u određenim slučajevima optimizacijom načina skladištenja i manipulacijom robe u skladištu počevši od prijema robe u skladište preko načina njenog odlaganja u skladištu i otpreme može uticati na konačnu cenu proizvoda tj. odnosno 2400 (1100+200+1100) mm za dvoredne. krmnog bilja. proposition was created for building a retail distribution warehouse of rack type on 6000 m2. Iz tog razloga ugrađeno je više podsistema koje čine Sistem mašinske instalacije. masa tako formirane palete ne sme preći 1030 kg.uvođenje adekvatne i savremene stabilne i mobilne opreme i . a sa 2 palete u otvoru 1800 mm. Širina paletno-regalne konstrukcije je 1100 mm za jednoredne. Paletnoregalna konstrukcija oformljena je u 25 redova od čega 6 redova su formirani kao jednoredne paletno-regalne konstrukcije i 20 redova kao dvoredne paletno-regalne konstrukcije. Objekat ima dimenzije 112 x53. 21000 Novi sad. ing. p. Ovakav objekat prvenstveno zahteva sledeće: . ing. dok reorganizacija postupaka pri radu dovodi do smanjenja broja operacija i skraćuje vreme trajanja ciklusa. ing. U tako kratkom vremenskom periodu izgrađen je objekat sa kompletnom infrastrukturom na zadovoljstvo investitora. In this short period of time object was constructed with complete infrastructure. šećerne repei povrća.01 Stručni rad Paper SISTEM SKLADIŠTENJA I ČUVANJA SEMENA POLJOPRIVREDNIH KULTURA U KONTROLISANIM USLOVIMA STRORAGE AND PRESERVATION SYSTEMS OF SEEDS IN CONTROLLED CONDITIONS Mr Velimir LONČAREVIĆ. Ključne reči: skladišni centar. U ovu masu je uračunata i masa palete i ambalaže.000 m2. mogu se postići znatne uštede u ceni proizvoda. Slaviša ŠTATKIĆ dipl. Object was projected by latest technology and according to EU regulations. suncokreta. It took 16 months from initial idea to realization of this project . . Vlado ČAPELJA dipl.4 smešteni su punionica baterija viljuškara. Visina objekta je 10. seed storage. Objekat treba da bude projektovan na najsavremenijim principima i usklađen sa standardima EU. 1-2. Nakon svestranog sagledavanja problema sastavljen je predlog za izgradnju skladišno-distributivnog centra regalnog tipa na površini od 6. mr Imre PATAKI. Robne grupe planirane za skladištenje i distribuciju su i gotovi upakovani semenski proizvodi: soje.racionalizaciju broja izvršilaca kroz efikasnu tehnologiju rada.000 paletnih mesta. Institut za ratarstvo i povrtarstvo.

visina dizanja čeonog viljuškara je 1000 kg na 4400 mm. Ovim se obezbeđuje stabilnost tereta prilikom manipulacija paletama.12°C Relativna vlažnost i temperatura vazduha su dva činioca koja najviše utiču na starenje semena. Istovar ili utovar iz/u vozila vrši se klasičnim čeonim viljuškarom sa pneumaticima.) za suvo seme. Kota kolovoza i kota skladišta su u istom nivou. Razmak između vođica je 1650 mm. Pošto su predviđene 3 konzole po visini. koja se dodeljuje paleti. obmotane streč folijom. nakon adresiranja. Za visoke kategorije semena ipak treba obezbediti bezbednije uslove preciznije temperature vazduha do +12 ºC. Roba se iz dela skladišta određenog za prijem. Skladištenje podrazumeva čuvanje više vrsta semena na odgovarajućoj temperaturi i u propisanim uslovima. PTEP 12(2008) 1-2 81 . treći nivo paleta je na 3950 mm i četvrti nivo paleta je na 6000 mm. čeoni viljuškar transportuje palete u skladište i smešta ih na konzole paletno-regalne konstrukcije. Čeoni viljuškar odlaže palete na konzolu po dužoj strani od 1200 mm. a čine ga postupci kojima se roba nakon prijema i kontrole odlaže u skladište. Iz centra za pakovanje palete se dopremaju propisno obezbeđene. Nosivost para horizontalnih nosača sa 3 palete je 3. celina 2 -3 i celina 1 . U zavisnosti od vrste robe koja je pristigla. automatski se određuje mesto uskladištenja. a sa dve palete 2. Taj prostor je fizički odvojen od ostalog dela magacina i dodatno izolovan. Na taj način pored iskorišćenja kapaciteta skladišta omogućen je prilaz svakoj pojedinačnoj paleti radi uzorkovanja. odakle ih nakon toga preuzima visokodohvatni viljuškar i smešta na predviđenu lokaciju u paletnom regalu.000 kg na pod skladišta. ili na drugi način. Prema podacima (Milošević M. Nosivost vertikalnog nosača je 12. otprema viljuškarima do mesta za skladištenje.1 2 3 4 1 2 Sl. Ista operacija se obavlja tokom otpreme.000 kg i ta težina se raspoređuje na dve stope. Kota gornjeg nivoa zadnje palete je 7550 mm.15oC i relatvna vlažnost vazduha do 75% su parametri vazduha za bezbedno skladištenje semena do jedne godine čuvanja. Po preuzimanju paleta iz vozila. obrnutim redosledom.2 koja je sa kontrolisanom temperaturom čuvanja od 10 . na osnovu više faktora koji su ugrađeni u informacioni sistem. Šematski prikaz Skladišno-distributivnog centra Fig. U podu regala su predviđene vođice za bezbedno kretanje viljuškara koji mora imati bočne točkove. Vozila koja su na prijemu ili opremi su veće nosivosti i parkiraju se paralelno sa objektom. i Malešević. Vođice su L profili 100/50 mm. Lokacija odlaganja palete nalazi se u radnom nalogu i na nalepnici ili adresarskoj kartici. Analizom količine semena visoke kategorije koji godišnje prolazi kroz skladišta Instituta došlo se do zaključka da je dovoljno hladiti samo do oko 300 paletnih mesta. Skladište je podeljeno u dve celine i to sa normalnim temperaturnim režimom.000 kg. Opterećenje po stopi je 6. Prvi nivo paleta je na 250 mm.000 kg. 1. gde ostaje do isporuke. prilikom prijema. 1 Blueprint of storage-distributive centre 3 4 Po visini paletno-regalne konstrukcije su formirane za smeštaj paleta u 4 nivoa. REZULTATI I DISKUSIJA Osnovna funkcija objekta je skladištenje i distribucija semena. temperatura zrna do 10 . Za ulaganje i iskladištenje paleta predviđen je električni visokodohvatni viljuškar sa okretnom glavom ili teleskopskim viljuškama koji zahteva malu širinu radnog hodnika. 2004. drugi nivo paleta je na 2180 mm. Odgovarajuća kontrola ova dva činioca obezbeđuje uslove za njegovo uspešno čuvanje i skladištenje. Za tu svrhu su sva mesta u celom skladištu označena bar kodom.

03.01.85 – 141. Tabela 1. Sistem hlađenja je projektovan tako da je teoretski predviđen unos do max. Objekat je urađen i opremljen po najsavremenijim standardima EU.Average Temperatura vazduha Air temperature C 9. Babić.4 12. Novi sad.za toalete. Podsistem vazdušnih zavesa .da bi se sačuvala efikasnost i funkcionalnost. 2000. sa kontrolisanom temperaturom 0.4 55. 1) vrši se na osam mernih mesta. [2] Babić.za skladišni prostor.4 48. Novi Sad.7 10.Zahtevane uslove okoline u objektu obezbeđuje Sistem mašinske instalacije koji se sastoji od sledećih podsistema: 1. a troškovi bili u prihvatljivim okvirima za grejane.7 o Relativna vlažnost Relative air humidity % 57. Podsistem rashladne instalacije se sastoji od agregata sa direktnom ekspanzijom i isparivačko-ventilatorskom sekcijom unutar dela skladišta sa kontrolisanom temperaturom. U zavisnosti od pozicije merača temperature i relativne vlažnosti vazduha postoji izvesna razlika po mernim mestima. broj izmena vazduha 1 izmena/čas .2008.za prodajni proctor.2008. Podsistem grejanja 2.5 izmena/čas.2008. Zvanično je otvoren 18.8 54. godine predstavljene su u tabeli. [3] Interna dokumentacija Instituta za ratarstvo i povrtarstvo. Podsistem rashladne instalacije 4.1 9. Podsistem vazdušnih zavesa Podsistem ventilacije obuhvata sve funkcionalne delove objekta. 2004. Podrazumeva se da se ventilacija vrši povremeno po potrebi svih prostorija pa je predviđeno ručno rukovanje sa svim elementima podsistema. a leti hladna. N values of air parameters in the storagecentre Br. Za mesec dana se pokazalo da je ovakav objekat nedostajao ne samo Institutu već i potrošačima.0 54. – 20.5 61.za skladišni prostor. Za prodajni deo je predviđena toplovodna vazdušna zavesa na ulazu. Potrebno je da se uklone svi sitni nedostaci i razrade svi neophodni sistemi logističke podrške koji su u fazi uvođenja. LITERATURA [1] Milošević. Novi sad.0 41. 82 PTEP 12(2008) 1-2 . Merenje parametara vazduha u skladišnom centru (tab.2 12.za garderobe. s.03. Odgovarajuća kontrola ova dva činioca obezbeđuje uslove za njegovo uspešno čuvanje i skladištenje. Prosečne vrednosti parametara vazduha u skladišnom centru Table 1. Poljoprivredni fakultet.3. pošto se vrata za ulaz automatski otvaraju preko senzora pa se tako automatski uključuje i vazdušna zavesa. broj izmena vazduha 8 izmena/čas . a nadoknada se vrši prestrujavanjem svežeg spoljnog vazduha. ali sistem za sada zadovoljava tražene uslove. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Merno mesto Measurement location 1 2 3 4 5 6 7 8 Prosek . broj izmena vazduha 5 izmena/čas .3. Prihvaćeno: 11. Razumljivo je da je zimi vazdušna zavesa topla. No. broj izmena vazduha 2 izmene/čas .6 9.1 48.7 ZAKLJUČAK Skladišno-distributivni centar Instituta za ratarstvo i povrtarstvo izgrađen je u rekordnom roku.4 52. jer se vazduh u skladištu ne sme ovlažiti da ne bi dovelo do ovlaživanja semenskog materijala. Primljeno: 10. Relativna vlažnost i temperatura vazduha su dva činioca koja najviše utiču na kvalitet semena. Ljiljana.8 12.2008. Podsistem ventilacije 3. a njihove prosečne vrednosti za period od 01. prostor broj izmena vazduha 3 izmene/čas .6 10.2008. Sistem mašinske instalacije opravdava očekivanja i za sada obezbeđuje tražene parametre vazduha u skladišnom delu objekta. Unutrašnja temperatura ovog dela magacina se kreće +12 ±2°C. Naučni Institut za ratarstvo i povrtarstvo. broj izmena vazduha 6 izmena/čas . Agregat poseduje vazduhom hlađeni kondenzator. Ventilatori za provetravanje samo odsisavaju vazduh. Mirjana.za administrativni.9 9.za tehničke prostorije. a koji treba da obezbede visok nivo funkcionisanja objekta ovakvog tipa. Uslovi koji su traženi da ispuni ovaj podsistem su sledeći: . Malešević. M: Sušenje i skladištenje. hlađene i klimatizovane prostorije predviđene su vazdušne zavese na ulazima. 70 t/dan semena. Deo skladišta koji je hlađen ima dva ulaza tako da se na oba ulaza nalaze klima uređaji koji obezbeđuju hladnu zavesu vazduha prilikom otvaranja vrata. M: Monografija Semenarstvo.

The main factor that determines the cost-effectiveness of every form of harvest remains usage is the efficiency of the organisation and the achieved preparation expenses. p. while the baling expenses ranked second and made 21.88 dinara. or 18. Agriculture produces large quantities of different types of biomass. Najznačajniju stavku u ukupnim troškovima čine troškovi transpotra sa 27. Key words: straw.07%. kada bi ukupno stanovništvo na Zemlji trošilo energiju na nivou zemalja razvijenog sveta. expenses. Ključne reči: slama.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. Spremanja slame sistemom valjkastih bala moguće je izvršiti po ceni od 1. Iz ovoga moguće je ustanoviti potrebu za daljim povećavanjem mehanizovanosti radnih procesa u poljoprivredi.85 UDK: 631.61 €. troškovi. wood industry. a negde predstavljaju sirovinski balast. odnosno 23. Kroz obračun troškova utvrđeno je da cena spremanja jedne tone slame strnih žita sistemom malih četvrtastih bala iznosi 1. prouzrokuje i brojne negativne posledice.54 €.00 dinara.88% ukupnih troškova. odnosno sagorevanje. or 23. Posebnu pažnju bi trebalo posvetiti tehničkim rešenjima za energetsko iskorišćenje biomase poreklom iz poljoprivrede. Ovaj problem jednim delom može da reši oduvek dostupna. energija dobijena organskom konverzijom.88 dinars.88% of the total expenses.76% dok su troškovi baliranja na drugom mestu i čine 21. preparation. odnosno slama strnih žita.1:620.557. the utilisation of other sources of energy should be increased. UVOD Poznato je da osnovna proizvodnja ratarskih useva povlači za sobom istu ili čak i do tri puta veću količinsku produkciju biljnih ostataka. loading included with 35.39% of the overall expenses. e-mail: zekic@polj. Departman za ekonomiku poljoprivrede i sociologiju sela. akcenat bi trebalo staviti na tehnička rešenja koja bi omogućila korišćenje biomase na postojećoj ili modifikovanoj opremi. i. drvne industrije.39% ukupnih troškova Prema izvedenim obračunima sistem valjkastih bala ostvaruje za 21.982.48% niže troškove.83 . Osnovni činilac koji u najvećoj meri određuje ekonomičnost svakog oblika korišćenja žetvenih ostataka je efikasnost organizacije i ostvareni troškovi spremanja. while the baling expenses would be higher compared to the previous system and would make 29.95 Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper UTVRĐIVANJE TROŠKOVA SPREMANJA SLAME SISTEMOM VALJKASTIH BALA I SISTEMOM MALIH ČETVRTASTIH BALA DETERMINATION OF PREPARATION COSTS OF THE SMALL GRAIN STRAW BY THE SYSTEM OF CYLINDRICAL AND SMALL QUADRATIC BALES Dr Vladislav ZEKIĆ Poljoprivredni fakultet Novi Sad. Sa druge strane ograničenost fosilnih goriva prisiljava čovečanstvo da se okrene traženju zamene za fosilna goriva.48%. Ovakva rešenja bi u znatnoj meri smanjila početna investiciona ulaganja i direktno uticala na ekonomičnost energetske ili drugih vrsta upotrebe biomase. pa se slama spaljuje ili u najboljem slučaju zaorava.557. Najpogodniji za energetsku primenu su otpaci i nusproizvodi šumarstva. Najznačajniju stavku u ukupnim troškovima takođe čine troškovi transpotra u koje je uključen i utovar sa 35. According to calculations conducted.61 €.982.54 €. Poljoprivreda produkuje veliku količinu različitih vrsta biomase ali su za energetsku primenu najpogodniji žetveni ostaci ratarske proizvodnje. the expenses of the system of cylindrical bales were lower by 21. but the most favourable for energy usage are harvest remains. agriculture and primary processing of agricultural products are most available for usage. therefore different types of biomass are becoming more significant. Posmatrani tehnološki postupci su normirani na takav način rada se potencijali pojedinih sistema za sakupljanje koriste u celosti. pored očiglednih gubitaka iskoristive biomase. U nekim rejonima sporedne sirovine su zauzele svoje funkcionalno mesto u nastavku procesa proizvodnje. izvedeno je na dva ispitivana gazdinstvu koja istu koriste za dobijenje toplotne energije. Činjenica je. usled toga različiti vidovi biomase postaju sve značajniji. Wastage and by-products of forestry.07% dok su troškovi baliranja na višem nivou u odnosu na prethodni sistem i čine 29. Ovakva praksa.00 dinars. SUMMARY Since fossil fuels have been becoming ever more deficient. Pri tome u slučaju malih četvrtastih bala proces se bazira velikom korišćenju nekvalifikovane PTEP 12(2008) 1-2 83 . spremanje. MATERIJAL I METOD RADA Projektovanje troškova spremanja žetvenih ostataka sistemom malih četvrtastihi i velikih valjkastih bala. poljoprivrede i primarne prerade poljoprivrednih proizvoda. Due to all previously stated it possible to stipulate the need for a further increase of mechanisation of working processes in agriculture. small grain straw. odnosno 18. The most important item in total expenses would be transportation expenses.ac.ns. The most significant item in overall expenses accounted for transportation expenses (27. da bi se navedeni period trajanja postojećih rezervi sirove nafte sveo na manje od deset godina. 1-2. The preparation of the straw by the system of small quadratic bales could be achieved with a price of 1. a danas drastično zapostavljena. Pri tome.76%).yu REZIME Budući da fosilana goriva postaju sve deficitarnija potrebno je povećati korišćenje drugih izvora energije. The calculation of the expenses confirmed that the price of the preparation of a ton of small grain straw by the system of small quadratic bales amounted to 1.e.

koji se sastoji iz tri oštra čelična tela koja služe za nabadanje bala i odmotač Zmaj – 402.481 Zmaj . transporta i manipulacije žetvenih ostataka strnih žita koristi se traktori IMT – 539 i Belorus MTZ – 820. Utovar bala na prikolicu vrši se utovarivačem koji je pričvršćen na prikolicu. Pri ovakvoj organizaciji rada dnevni učinak radne grupe iznosi približno petnaest kompozicija za radno vreme od 12 časova. Obračun troškova uključuje troškove korišćenja izabranog traktora. mogu se primeniti dva osnovna principa: 1) princip zamene i 2) princip prinosne vrednosti.radne snage. Obračun zarada bazira se na bruto zaradi pri čemu je ista obračunata u skladu sa prosečnim zaradama na posmatranim gazdinstvima.5 tona balirane slame po času rada.592 Zmaj . 84 PTEP 12(2008) 1-2 . kalkulacije troškova korišćenja priključnih mašina.49 Troškovi eksploatacije slame sadrže troškove spremanja slame. te se ista koristi u obračunu. Usage costs estimation for the operative and appended machines Mašina Machines IMT . U praksi je moguće ostvariti učinak od približno 2. Sa druge strane u slučaju valjkastih bala isti se temelji na što većem mehanizovanju radnih procesa.539 MTZ . Sam proces baliranja malih četvrtastih bala vrši se agregatom sastavljenom od traktora i prese za male prizmatične bale. vrednost žetvenih ostataka se ne obračunava. zarade traktoriste. vezanim proizvodima. tako da učinak iznosi 300 bala.81 M regular. Troškovi ulja se utvrđuju u skladu sa nabavnim cenama standardno korišćenog motornog ulja i normativima utroška. Tabela 1. U procesu baliranja dobijaju se bale dužine 800 mm.63 tona slame na sat.5 tone balirane slame po času rada. uređaj za manipulaciju jednostavne konstrukcije. Obračun je izveden prema normativima utvrđenim u praksi (tabela 1). Troškovi utovara bala obračunati su zajedno sa troškovima transporta.48 1. nije predmet tržišnog prometa i da se pri utvrđivanju cene koštanja nailazi na teškoće budući da se radi o tzv. Kako je veoma teško govoriti o povećanju vrednosti u proizvodnji koja koristi biomasu a obračun cene zamene zahteva čitav niz pretpostavki pri obračunu troškova energetskog korišćenja slame. Troškovi osiguranja određeni su prema aktima “DDOR” Novi Sad. transporta i manipulacije slame spremljene u obliku malih četvrtastih bala (tabela 2). Obračun troškova podrazumeva korišćenja traktora IMT – 539 u procesu baliranja malih četvrtastih bala i MTZ – 820 pri eksploataciji u procesu baliranja valjkastih bala.85 195. 2) princip cene koštanja. Troškovi održavanja utvrđuju se normativnim metodom na bazi normativa ukupnih troškova održavanja u toku veka trajanja razvijenih putem istraživanja unutar Instituta KTBL. manipulacija i odmotavanje.820 MTZ .06 120. Navedeni model pored obračuna ukupnih troškova korišćenja pogonskih i priključnih mašina omogućuje i izvođenje senzitivne analiza i izradu kalkulacije diferencijalnih troškova. REZULTATI I DISKUSIJA U prvom delu obračuna izrađeni su predračuni korišćenja pogonskih i priključnih mašina. Obračun troškova korišćenja pogonskih i priključnih mašina izveden je na osnovu ranije izrađenog modela implementiranog kroz program za tabelarne obračune. Pored pogonske mašine proces baliranja žita podrazumeva i upotrebu sledećih priključnih mašina: presa Welger 730a. Na posmatranom gazdinstvu koristi se klasična kompozicija za transport malih četvrtastih bala koja se sastoji od traktora za vuču i dve modifikovane prikolice.072.2 kilograma po toni balirane slame. Zmaj Z – 401.5 tona slame. transport do mesta skladištenja. Isti su izvedeni za sve bitne elemente konačne kalkulacije.7 kilograma po hektaru. tako da može da varira od 12. Budući da slama.401 Manipulator Zmaj Z . presa John Deere – 592. veziva za povezivanje bala (polipropilensko vezivo).90 1. Troškovi smeštaja utvrđuju se u skladu sa cenom eksploatacije kvadratnog metra tipskog građevinskog objekta i prostorom potrebnim za smeštaj mašine. prikolice za transport Zmaj Z – 489.U toku procesa baliranja dolazi i do utroška materijala. Standaradna organizacija ovoga radnog procesa na ispitivanom gazdinstvu podrazumeva angažovanje šest do osam radnika. širine 490 mm i visine 360 mm. Troškovi spremanja slame sistemom velikih valjkastih bala se sastoje iz troškova korišćenja agregata sastavljenog iz traktora i prese za baliranje.624. U toku radnog vremena od 12 časova procenjen je učinak od 3600 bala slame u realnim uslovima. pri čemu učinak iznosi 7. Težina bala zavisi od podešavanja prese i vlažnosti balirane biomase. Utovar bala vrši sezonska radna snaga bez korišćenja mehaničkih pomagala. 3) princip cene zamene i 4) princip prinosne vrednosti.5 hektara na čas rada. pa sve do 35 kilograma. kao i kalkulacije troškova zarada za stalno zaposlene radnike.573. Predračun troškova korišćenja pogonskih i priključnih mašina Table 1. odnosno 4. odnosno slame na samoj parceli. Kao rezultat procesa baliranja dobijaju se standardne rolo bale standarnih dimenzija pri čemu masa pojednačne bale iznosi do 350 kg. tovatne masti i guma utvrđivani su prema normativima Zadružnog saveza Vojvodine.76 1. Iskustva sa posmatranog gazdinstva ukazuju da je najrealnija procenjenja težina od 15 kilograma.33 952. Na osnovu obračunatih troškova prema pojedinim kategorijama moguće je doći do ukupnih troškova spremanja. Radni dan u trajanju od 12 časova ne predstavlja izuzetak kod radova sezonskog karaktera. Troškovi pogonskog goriva za traktore utvrđuju se u skladu sa zvaničnim cenama pogonskog goriva na tržištu i normativima utroška goriva za standardne režime korišćenja traktorskog agregata. prese i zaradu rukovaoca traktora. Kao osnovne pogonska mašina u procesu ubiranja. odnosno: kalkulacije troškova korišćenja pogonskih mašina za pojedine režime korišćenja. dok je u na posmatranog gazdinstvu ova potrošnja veća i iznosi oko 4. U suštini obračun troškva energetske eksploatacije treba početi sa obračunom vrednosti žetvenih ostataka. Troškovi poreza i taksi utvrđuju se u skladu sa važećim zakonskim propisima. Kao osnovne načine za valorizaciju materijala koji se koristi u poljoprivrednoj proizvodnji moguće je primeniti sledeće principe: 1) princip preovlađujće tržišne cene.500 bala slame prosečne težine od 15 kg. troškove manipulacije i skladištenja. te troškova utrošenog veziva. i korišćenje iste mašine u ostalim operacijama (transport. Pri tome dnevni učinak iznosi 67.94 281. Valorizacija vrednosti slame ili bilo kojeg proizvoda može da se izvodi na više načina. Prema podacima sa ispitivanog gazdinstva. model 1.402 Troškovi (d/času) Cost (d/hour) 765. U slučaju baliranja malih bala navedenom presom koristi se polipropilensko vezivo tip p 320 u količini koja prema normativima iznosi 3. te se mora uzeti u obzir pri obračunu. odnosno ukupno 4. pri sakupljanju ostvaruje se prosečan prinos slame od 3 tone slame po hektaru. Troškovi ulja za diferencijal i menjač. Navedeni normativi korigovani su u skladu sa iskustvenim normativima unutar ispitivanog gazdinstava.820 / transport Welger 730 a John Deere . Prosečna udaljenost je procenjena na 7 kilometara. odnosno 5. po pravilu.21 15.

17 144. Novi Sad.88 dinara. [9] Zekić. Verlagsunion – Agrag. UDK 631. odnosno slama strnih žita. Estimation of the total costs for the straw in cylinder bales Operacija / Operation Baliranje Pressure Materijal Material Utovar i transport Lading and transport Manipulacija Kaying Odmotavanje Disertangle Skladištenje Storage Ukupno Total Troškovi (d/toni) Struktura (%) Cost (d/ton) Structure (%) 457. V. Ekonoimski fakultet. T. Transport se vrši specijalizovanom traktorskom prikolicom koju pogoni traktor MTZ – 820. 2007. Značaj poljoprivrede je utoliko veći budući da su poljoprivredna gazdinstva osnova buduće proizvodnju energije iz biomase.2008. [12] http://hypertextbook.38 kilograma po toni balirane slame.01 100.40 243. M. Osnovni parametar ekonomičnosti korišćenja žetvenih ostataka u bilo koje svrhe predstavljaju troškovi spremanja. 1997. 1995.00 243. Kroz obračun troškova utvrđeno je da cena spremanja jedne tone slame strnih žita sistemom malih četvrtastih bala iznosi 1. Univerzitet u Novom Sadu. Obračun ukupnih troškova slame spremljene u obliku malih četvrtastih bala Table 2. odnosno 18. 2006. [11] Cenovnik mašinskih usluga na obradi poljoprivrednog zemljišta.07 6.00 ZAKLJUČAK Budući da fosilana goriva postaju sve deficitarnija potrebno je povećati korišćenje drugih izvora energije. Poljoprivredni fakultet Novi Sad. Iz ovoga moguće je ustanoviti potrebu za daljim povećavanjem mehanizovanosti radnih procesa. Pri tome.557. te se procenjuju se kroz vrednost gubitka do 20% količine korišćene slame. Zbog velikog potencijala i obnovljivosti biomasa predstavlja jedan od značajnijih izvora energije.88 21. Estimation of the total costs for the straw in small square bales Operacija Operation Baliranje Pressure Materijal Material Utovar i transport Lading and transport Manipulacija Kaying Odmotavanje Disertangle Skladištenje Storage Ukupno Total Troškovi (d/toni) Struktura (%) Cost (d/ton) Structure (%) 433.982. Poljoprivreda produkuje veliku količinu različitih vrsta biomase ali su za energetsku primenu najpogodniji žetveni ostaci ratarske proizvodnje.26 27. Traktori i pogonske mašine. pri čemu se obračun primenjuje na utvrđene troškove sakupljanja. PTEP. jer su troškovi istovara obuhvaćeni pri obračunu troškova transporta. Obračun ukupnih troškova slame spremljene u obliku valjkastih bala Table 3. 1995. Spremanja slame sistemom valjkastih bala moguće je izvršiti po ceni od 1. UDK 43. K:Traktoren – Technik und ihre Anwendung. Godina 12.50 1.2008. Institut za poljoprivrednu tehniku. Najznačajniju stavku u ukupnim troškovima.: Sagorevanje balirane biomase. Műnchen. transporta i manipulacije slame spremljene u obliku valjkastih bala (tabela 3). 36.982. magistarski rad. T. ISSN 0354-9496. Na osnovu obračunatih troškova prema pojedinim kategorijama moguće je doći do ukupnih troškova spremanja. V: Utvrđivanje troškova spremanja slame sistemom malih četvrtastih bala.57 49. takođe. i sar: Potrošnja dizel goriva u ratarstvu (monografija). 1998. ISSN 0354-2092 broj 5.67 100.3. Tica.07 330. baliranih u obliku velikih valjkastih bala.27 16. Novi Sad.76% dok su troškovi baliranja na drugom mestu i čine 21.48% niže troškove. Pri odmotavanju bala nastaju troškovi korišćenja traktorskog agregata sa priključenim odmotačem Zmaj . Najznačajniju stavku u ukupnim troškovima čine troškovi transpotra sa 27. [2] Krmpotić. Jovanović. odnosno 23. Međutim veći deo potencijala biomase zbog relativno niske energetske vrednosti i prostorne disprerzije nije pogodan za eksploataciju. Troškovi manipulacije obuhvataju samo troškove slaganja bala. M: Utvrđivanje troškova spremanja slame sistemom valjkastih bala. 2000.67 100. doktorska disertacija. Novi Sad.39 3. 2007. Poljoprivredni fakultet.86 182.26 16. 1985. [7] Zekić. R.372. Troškovi transporta slame. Revija agronomska saznanja.18 12.: Menadžment poljoprivrednih mašina. [4] Renijus. [6] Zekić. V: Upravljanje troškovima korišćenja pogonskih mašina u poljoprivredi.76 12. V. Agoekonomika.Tabela 2. Novi Sad. V: Ocena ekonomske opravdanosti energetske upotrebe biomase. Zadružni savez Vojvodine. Verlagsgesellschaft. obračun se izvodi na osnovu tržišne cene. [3] Nikolić. Prihvaćeno: 11. obuhvataju utovar i transport od parcele do ekonomskog dvorišta ili neke druge lokacije gde se slama skladišti. i sar. što iznosi oko 0.htm Primljeno: 10. prednost se mora dati onim tehnološkim rešenjima koja su već raširena u praksi pri čemu akcenat treba da bude na njihovom modifikovanju i dopunjavanju.43 9.88 9.39% ukupnih troškova Prema izvedenim obračunima sistem valjkastih bala ostvaruje za 21. Tabela 3. čine troškovi transpotra u koje je uključen i utovar sa 35. Troškovi se obračunavaju prema ceni jednog časa korišćenja navedenih mašina i troškovima zarade za traktoristu u skladu sa normativima ispitivanog gazdinstva.00 LITERATURA [1] Janjić.402 i troškovi zarade rukovaoca traktora. N: Valorizacija vrednosti slame strnih žita. U datom slučaju troškovi transporta ostataka biomase su relativno niski što predstavlja značajan uslov ekonomičnosti celokupnog procesa.00 29. [10] Zekić.88% ukupnih troškova. transporta i manipulacije. Brkić. Na ispitivanom gazdinstvu ova potrošnja iznosi oko 40 metara po bali.com/facts/Energy Density of Coal. Troškovi skladištenja se obračunavaju polazeći od pretpostavke da se slama skladišti na otvorenom prostoru.557. 2006.48 1.07 550. broj 2. 2007.54 €. [8] Zekić. Poljoprivredni fakultet Novi Sad.3. Manipulacija u skladištu prema definisanim parametrima obavlja se prednjim traktorskim utovarivačem priključenim na traktor MTZ – 820. Darmstadt. JUMTO. Novi Sad.00 dinara.40 546. [5] Schmid A: Wirtschaftliche Betriebsführung und Kalkulation im Lohnunternehmen (KTBL).35 259.17 35.61 €. Subotica. PTEP 12(2008) 1-2 85 .07% dok su troškovi baliranja na na višem nivou u odnosu na prethodni sistem i čine 29. Poljoprivredni fakultet Novi Sad. BVL.

ali koja količina sredstva se gubi sa površine semena dolaskom u dodir sa vlagom oduvek interesuje korisnike. UVOD Prilikom industrijske dorade semenskog materijala koriste se uglavnom poznati i propisani metodi rada i mašine. Tretiranje semena suncokreta prilikom dorade. sreds- tva koje omogućava bolje prianjanje pesticida za površinu semena. Zaštitna sredstva koja se danas koriste za zaprašivanje semena uglavnom se stavljaju u promet sa oznakom XL što znači da su u tečnom stanju. which signifies that they are liquids. which is limited in volume and is stable.854.78 Stručni rad rad Paper ODREĐIVANJE KOLIČINE IZGUBLJENOG SREDSTVA ZA ZAŠTITU SEMENA SUNCOKRETA USLED SPIRANJA LOSS OF SUNFLOWER SEED PROTECTANT DUE TO LEACHING Karlo ĐILVESI dipl. Efikasnost zaštite semena od primarnih zaraza zaprašivanjem je nesporno.ing. Institut za ratarstvo i povrtarstvo. Fini otrovni prah zaštitnih sredstava leti u okolinu i zavlači se u sve delove mašina za zaprašivanje. pathogens. or extra moisture coming from heavy rainfall or showers. The seeds that lost their protective coating are prone to pathogen attacks and primary infection. which are in the form of powder. but their common characteristics are that they are harmless for the germ and are chemically inert. which is dynamic and which percolates quickly into deep soil layers carrying along the washed off protectants. ostali su za internu upotrebu Institutu. podrazumeva i korišćenje inkrust mase. The moisture causing the protectants to wash off may be resident moisture. The WP formulations. Slaviša ŠTATKIĆ dipl. Ključne reči: hemijska zaštitna sredstva. dr Vladimir MIKLIČ. osim nanošenja fungicida i eventualno insekticida. Za WP formulaciju. semenku ili biljku. zaprašivanje semena. transporta i setve semena. insekticidi itd. p. When several protectants are used. 21000 Novi Sad. količina hemijskih zaštitnih sredstava. seed dusting. Rad sa praškastim oblicima je težek kako u doradnim centrima tako i u toku manipulacije. patogeni. sa površine semena posle setve a nakon dodira sa vlažnim zemljištem koje izaziva klijanje. Kada se istovremeno koristi više zaštitnih sredstava za zaštitu semena.. Proizvođači zaštitnih sredstava danas u promet stavljaju sredstva u obliku praha i tečnosti. leaching. Key words: chemical protectants. U ovom radu pokušalo se analitičkom metodom utvrditi.. klijanje. they are either blended or are applied separately in several layers. i najveće doze iznad koje je sredstvo toksično za klicu. Most protectants that are presently used for seed treatments are labelled XL.86-88 UDK: 633. To je jedan od razloga da se u Institutu za ratarstvo i povrtarstvo iz Novog Sada pristupilo ozbiljnom pokušaju da se utvrdi stvarna količina izgubljenog sredstva sa površine semena. Sva navedena hemijska sredstva su otrovna i rad sa njima traži pridržavanje propisanim preventivnim i zaštitnim merama.ing. REZIME Kompanije koje proizvode hemijska zaštitna sredstva za poljoprivredu za svoje proizvode propisuju dozu za korisnike. To može biti vlažnost u manjoj količini koja se ponaša stabilno ili dinamična vlažnost koja se pojavljuje usled pljuskova a ponaša se nestabilno i brzo prodire u dublje slojeve. The objective of this study was to determine by an analytical method the amount of seed protectants that is washed off from a seed surface during germination and leached into the soil. make use of various carriers. ambalaži. nanose se u vidu koktela ili pojedinačno.dr Stevan Maširević i Karlo Đilvesi dipl.ing. seed or plant. koja se speru u dublje slojeve zemljišta. Boško DEDIĆ dipl. što znači praškasti oblik hemijskih zaštitnih sredstava.. ali rezultati nikada zvanično nisu objavljeni. Sredstva koja se nanose na seme su uglavnom fungicidi. Do preporučenih doza najčešće se dolazi eksperimentalnim putem. Evidentno je da su rezultati tih ogleda pokazali da se primarna zaraza plamenjače na suncokretu javlja kod doze zaprašivanja 86 PTEP 12(2008) 1-2 . a služi kao nosač zaštitnih sredstava i daje semenu lepši izgled. transport i setvu. U radu je opisana jedna analitička metoda za utvrđivanje izgubljene količine hemijskih zaštitnih sredstava i široj javnosti su prikazani praktični rezultati. noseći sa sobom čestice hemijskih zaštitnih sredstava. predstavljajući opasnost od trovanja. Još početkom devedesetih godina prošlog veka postavljeni su ogledi koji su trebali odgovoriti na pitanje koja je minimalna količina sredstva prilikom zaprašivanja semena koja još pruža efikasnu zaštitu od primarne zaraze posle klijanja. Oglede su postavili prof.ing. Prvenstveno iz ekoloških razloga nastup na inostranim tržištima bez primene inkrust mase je teško zamisliv. Svakako da u današnje vreme treba strogo voditi računa koja su sredstva za tretiranje semena poljoprivrednih bilja dozvoljena zakonom. primary infection. određujući najmanju dozu koja još pruža zaštitu od primarne zaraze ili napada patogena. This paper describes the analytical method used to assess the amount of leached protectants and discusses the obtained experimental data. slojevito. Maksima Gorkog 30. spiranje. ing. Iz dubljih slojeva čestice pesticida nisu dostupne klijancu u startu te su izloženiji patogenima i primarnoj zarazi.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. veličini pakovanja i sredstvima za zaštitu koja se nanose na seme. koriste se razni tečni nosači koji imaju različite trgovačke nazive ali su im zajedničke osobine da su neškodljivi za klicu i da ne stupaju u hemijske reakcije (inertni su). Daliborka BUTAŠ dipl. The recommended rates are typically experimentally calculated by determining the minimum effective dose that provides protection against primary infection or pathogen attack and the maximum dose above which the chemical in question becomes toxic for the germ. korišćenih prilikom zaprašivanja semena. which come under different brand names. 1-2. germination. primarna zaraza. Razlika se javlja u primenjenim tehnologijama. SUMMARY Manufacturers of agricultural chemicals supply recommendations regarding the doses to be used.

Posle 24 časa izmerene su mase praznih Petri kutija sa uloškom na laboratorijskoj analitičkoj vagi.1862 104.A.2361 121. To je količina izražena u gramima koja se spere pre klijanja. U odnosu na kontrolni uzorak svi uzorci su pokazali pozitivne rezultate na otpornost na primarnu zarazu bez obzira na spiranje dela hemijskih zaštitnih sredstava. .) suncokreta i polivene prskalicom sa vodom dok se filter papir nije dobro natopio. godine bilo je industrijski dorađeno sa čistoćom 99. Treba primetiti da se javlja razlika u masi i kod kontrolnog uzorka u prvom redu tabele (A-0).0072 22.5747 6. A-1 tretirano seme sa tečnim Apronom + voda 3.0013 9.na u masenim jedinicama iz kojih se može izračunati i procenat.0026 20. 1) rezultati izražavaju masu oprane suve materije sa perikarpa semena suncokreta. .9590 94. Ovi uzorci su dobili oznaku II (rimsko dva). Količina vode se nije merila.2376 0. Nakon tretiranja semena u laboratoriji uzorci su šifrirani na sledeći način: 1. 2007. Toner (inkrust masa) u dozi 300 g/100 kg semena 3.28 REZULTATI I DISKUSIJA U toku dva dana dok je seme bilo u skladištu razradila se metoda određivanja količine opranih hemijskih sredstava sa perikarpa semena.A. .P.4671 0. Posle hlađenja seme suncokreta je stavljeno u natron vrećice a Petri kutije sa filter papirom su izmerene na laboratorijskoj analitičkoj vagi.A. Na kraju treba dodati da je semenski materijal korišćen za oglede posejan i ispitan u kontrolisanim uslovima na primarnu zarazu. izraže.0123 0. Posle zaprašivanja seme je uskladišteno 2 dana na sobnoj temperaturi u spremištu predviđenom za držanje manjih količina hemijskih sredstava i tretiranog semenskog materijala.7 4.4115 106.8 L+A1 4. ( % ) No. Pretpostavljajući da se sa glatke površine lakše spere zaštitno sredstvo. T-A1 tretirano seme tonerom Viospor + Apron + voda 5. L-A1 tretirano seme tečnim Apronom + lepak + voda 4.Od svih uzoraka se odbrojalo 2 x 100 semenki osim kontrole od koje se odbrojalo samo 100. – Petrijeva posuda sa ostatkom taloga P.0 M-1 M-2 6. – prazna Petri posuda P. U pretposlednjoj koloni P.P.8438 0.1350 0. To se objašnjava prisustvom prašine na ljusci semena suncokreta. Prilikom izračunavanja procenata treba i to uzeti u obzir.3746 104. Masa semena koja se zaprašivala u laboratorijskim uslovima bila je po 1 kg.6800 106. Nakon dosta predloga i diskusija prihvaćena je analitička metoda koja se sastojala u sledećem: . do 25.5586 123.P.0015 10.0072 22.Apron (metalaxyl) 200 g/100 kg semena . U zadnjoj koloni prikazana je oprana suva materija izražena u procentima koja se dobila ogledom. Obe grupe uzoraka sa Petri kutijom stavljene su u laboratorijsku sušnicu na 6 sati na temperaturu od 45 oC stepeni.6299 104. Apron (metalaxyl) u dozi 300 g/100 kg semena 2.-P. MATERIJAL I METOD Cilj istraživanja je bio. Lepak u dozi 15 g/100 kg semena 4. tačnije kada je seme pre klijanja izloženo obilni- I – uzorci stavljeni na filter papir i potopljeni vodom I – samples placed on filter paper and immersed in water II – uzorci stavljeni na navlaženi filter papir II – samples placed on wet filter paper P. P. Sa dozom od 150g/100kg semena nije se javljala zaraza. Druga grupa uzoraka se pripremala tako da se filter papir umočio u posudu sa vodom.P. P.0082 104.1344 94.0006 4.3989 104.1898 0. M-1 seme iz inostranstva tretirano tonerom Sepiret + Apron + voda 6.A. Odabrano seme roda iz 2006.0500 123. Razlozi za to su što se korišćena računska metoda u nekim delovima oslanja na pretpostavke koje u praksi nisu idealne kao što se uzima u teoriji. Ovako pripremljeni uzorci su dobili oznaku I (rimsko jedan). M-2 seme iz inostranstva tretirano tonerom Sepiret + Apron + voda Seme iz inostranstva tretirano je sledećim dozama: .10.Spremljene su Petri kutije sa upijajućim filter papirom laboratorijske finoće kao uloškom i stavljene su u eksikator sa silika gelom na sobnoj temperaturi 24 časa. U ogled su uključena i dva uzorka industrijski zaprašena iz inostranstva.6 T+A1 4.7 6.2622 116. Method Code 100 seed weight 1 I A-0 4. ocedilo se.0511 0.Od svih uzoraka izmerene su mase.6872 0. da se utvrdi količina sredstva koja se gubi sa semena.2 T+A1 4. joj padavini i kada koristi vlagu iz zemljišta ili je izloženo slabijoj padavini.3643 116.0026 18.Sepiret 4355 blue 240 g/100 kg semena .voda po potrebi za dozu od 28 ml/1 kg semena. Za preciznije podatke.3766 123. Ovlaživanjem semena na dva načina pokušali su se oponašati prirodni uslovi. (tab. A-0 netretirano seme – kontrola 2. Rezultati merenja spiranja hemijskih zaštitnih sredstava sa semena suncokreta Table 1. Voda po potrebi za dozu bacanja 32 ml/1kg semena. Measurements of the rate of leaching of sunflower seed protectant Masa100 R.7989 94. Posle opisanih priprema u Petri kutije su raspoređene semenke (100 kom.0041 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 I I I I I II II II II II A-1 4.0036 25. Ostali kvaliteti semena su zanemareni.6357 106. odlučilo se za korišćenje semena sa na oko glatkim perikarpom.2 94.0087 32. pa se na takav papir rasporedilo seme suncokreta.1493 106. Tabela 1.9129 121. godine.6 M-1 M-2 A-1 6.Ogledi su izvedeni u periodu od 01. ZAKLJUČAK Postavljeni ogledi su pokazali da korišćene doze hemijskih zaštitnih sredstava pružaju zaštitu semenu bez obzira na delimični gubitak usled nepredviđenih uslova (suša.broj Metoda Šifra sem. preve- PTEP 12(2008) 1-2 87 . – empty Petri dish P. ovde korišćena analitička metoda može da se detaljnije razradi i dopuni. Nakon sušenja Petri kutije su stavljene u eksikator na sobnoj temperaturi da se ohlade.-P.3 L+A1 4. U ovu grupu je svrstan i kontrolni uzorak. Zaprašivalo se na sledeći način: 1. – Petri dish containing remaining residues Rezultati u ovom radu ne mogu se smatrati apsolutno tačnim.8366 104. To je i razlog što je ovo stručni a ne naučni rad. te su gubici veći nego kod površina koje su neravne (hrapave ili sa uzdužnim brazdama).8002 0.A.11.metalaxylom od 130g/100kg semena.2648 0.9%.6383 0.4584 123. P.P.0011 7. nagli pljuskovi.

REZIME Tehnologija proizvodnje biogasa je kompleksna. Dokić. U uobičajenoj praksi razdvojenih mehaničkih i toplotih ssitema elktricitet se generiše u termoelektrani. Uspostavljanje idealne termostanica. hygienisation and stabilization of sewage sludge. On the other. Naučna knjiga.e paid by the power authorities for electricity fed into the public network.net. Biogas proizveden od tečnog đubreta može se upotrebiti za obezbeđivanje tople vode. Biogas from liquid manure can be used to provide hot water. M. Bitola.: Semenarstvo. digestor. V. Beograd. Zbornik radova sa XXVI seminara agronoma. Novi Sad. Kombinovani toplotno-mehanički (CHP) sistemi generišu električnu i upotrebljivu toplotnu energiju u jednom integrisanom sistemu. ** Faculty of Biotechnical Sciences. [3] [4] [5] [6] [7] [8] LITERATURA [1] Đilvesi. K. Podaci u tabeli potvrđuju pretpostavku da je gubitak sredstava za zaštitu semena veći usled jačih padavina. biogas plants became widely used in both.. 1996 Škorić. while onsite heating and cooling equipment is used to meet non-electric energy requirements. Institut za ratarstvo i povrtarstvo. reduction and injection of the substrate are all vital preconditions. Energiju oprodukuje metan (CH4) koji proizvode specifične bakterije dekompozicijom organskog materijala bez prisustva kiseonika. Mira. Ključne reči: Biogas. As a result. K. K. Zbornik radoBiblid: 1450-5029 (2008) 12.2008. timjugo@mt.mk * ABSTRACT The technology of biogas production is a complex one. along with the 10w level . Zlatibor.: Zrnasti proizvodi u prometu. 1989 Marić. dok se sopstveni postojeći sistem za zagrevanje i hlađenje upotrebljava da obezbedi neelektične oblike energije. električne energije bez ikakve dodatne dorade (desumorisanja). redukcije i injektovanja substrata su predtretmani od bitnog značaja. where they not only helped produce energy. Zbornik radova Naučnog instituta za ratarstvo i povrtarstvo. it was due to the relatively 10w pri<.: Opšte semenarstvo. 1-2. Donji Milanovac. Perfect thermo statisation.mk. dobijeni rezultati potvrđuju da nema gubitaka zaštitnih sredstava u toj količini da se ugrozi zdravstveno stanje useva. this was due to the limited rarige of operationally safe and well-tested systems available and to negative experience with cheap solutions in the past. electricity and automotive energy without any further processing (desulphurization). U odnosu na već ispitanu činjenicu da doza metalaxyla od 150 g/100 kg semena pruža još odgovarajuću zaštitu od primarne zaraze. 2002. Dobijeni podaci iz ogleda upućuju na to da treba preispitati ispravnost preporučenih doza za zaprašivanje semena koje daju proizvođači hemije.767. Primljeno: 10. Macedonia. p. 1994 Đilvesi. M. S. 1988 Prihvaćeno: 12.or indeed total lack .: Uporedna analiza sredstava i tehnologije zaprašivanja prilikom dorade na klijavost semenskog suncokreta. This contrasts with the common practice of separate heat and power (SHP) where electricity is generated at a central power plant. communal and industrial sewage treatment works. P. kombinovanje toplotna i mehanička snage. but also performed a variety of important functions in the pre-treatment of highly organically polluted sewage. i drugi: Suncokret. Dr Vangelica Jovanovska** IN-TREJDING-Bitola. there has been a drastic change in the perceived significance of almost all these factors. fabika đubriva. On the one hand. digester. sveska 37 Interna dokumentacija Instituta za ratarstvo i povrtarstvo iz Novog Sada Ljubisavljević. sveska 20 [2] Đilvesi... Biogas technology failed to have the same degree of success in the agricultural field.2% što još uvek obezbeđuje 203.of account taken of such items as manure efficiency. "fertiliser factory". 1987 Milošević. Nolit.: Prva iskustva sa domaćom inkrust masom za zaprašivanje semena poljoprivrednih kultura. Mihaljev I. 88 PTEP 12(2008) 1-2 . Prole. Over the last few years. Ćirović. since biological processes need to be optimised taking individual structural and hydraulic requirements into account.. Miklič. Nolit. INTRODUCTION Because of high energy costs during the seventies.2 va sa XX savetovanja stru. M.2008. Beograd. Stručni rad Paper BIOGAS TECHNOLOGY IN AGRICULTURE TEHNOLOGIJA PROIZVODNJE BIOGASA U POLJOPRIVREDI Mr Nikola Jovanovski *.4 g/100 kg ostatka zaštinih sredstava na semenu. kalkulacije nameću potrebu za optimizacijom bioloških procesa razmatrajući pojedinačno stukturne i hidrauličke zahteve. Macedonia.njaka poljoprivredne tehnike Vojvodine i VI savetovanja PTEP-94.. D. Beograd. water protection and avoidance of gaseous emissions in agricultural economics. Key words: Biogas.3. homogenizacije.88-92 UDK: 662. continuous blending. Novi Sad. 1992. dimitra@mt. soil improvement. combined heat and power.: Uticaj inkrust mase nove formulacije na kvalitet semena suncokreta. homogenisation. integrated system. kontinualnog mešanja.lika količina vlage). Maksimalni gubitak sredstva za zaštitu iz iznetih podataka iznosi 32. Combined heat and power (CHP) systems generate electricity and useful thermal energy in a single. The energy is provided by methane gas (CH4) which is produced by highly specialised bacteria when organic material decomposes in an oxygen-free atmosphere.net. however.3.

the solar energy stored by the plant in the form of an organic substance is bacterially converted into a directly utilisable form. waste became a serious danger to the steady-state of the natural metabolic processes. Perfect ther- PTEP 12(2008) 1-2 89 . 1. The optimised process control ensures that the nitrogen loss in the ammonia form .and medium-scale businesses: . all the nitrogen content is in the ammonium form.it is actually the ecological advantages of the biogas method which could make it a vitally important factor for the continued existence of many large.hygienisation and biological treatment of liquid manure and slurry . During this process. which greatly increases efficiency.mobilisation and redemption of plant nutrients mostatisation. continuous blending. transformed into a form in which they are utilisable by plants. 2. Once well fermented. The uncontrolled decomposition of these materials adds another stress factor to our endangered environment.e. The digester The technology of biogas production is a complex one. This completes the CO2 cycle so that energy won from biogas does not contribute to the controversial "greenhouse effect".year-round application of fermented substrate . homogenization. After a biological treatment in the reactor. The waste gases mainly consist of CO2 and water (catalytic mode). hydrogen (CH4) and small quantities of oxygen (CO2). electricity and automotive energy without any further processing (desulphurisation). During combustion in heat recovery generation sets. Biogas plant Sl. 1 Postrijenje za proizvodnju biogasa The "fertilizer factory" A biogas plant is not only a supplier of energy.2.without risk of causticisation. metals. biogas liquid manure can be applied all year round . The biosphere has a high buffer potential giving it a wide tolerance range for all natural products and processes. Thanks to the anaerobic processing method. The CO2 released is a product of plant photosynthesis. Digestor The power station Biogas from liquid manure can be used to provide hot water. an efficiency factor of more than 90% is achieved in conversion to hot water and electricity (in comparison: modern calorific and atomic power stations operate with an efficiency factor of around 40%). Nature does not produce any wastes. In modern heat recovery generation sets (gas motor). The par- Fig. While a big part of the inorganic wastes (like glass. etc. which reduces the risk of erosion and ground water pollution to a minimum. All by-products and final products of natural processes are used in a continuous cycle of the composition and mineralisation of organic substances.is avoided. plastics.5 to 6 kW per m³. All that is actually extracted from the liquid manure is carbon. i.avoidance of nitrate erosion . since biological processes need to be optimized taking individual structural and hydraulic requirements into account.energy production . it is possible to make virtually full use of the primary energy available. the organically bound nutrients are almost completely mineralised. Since there is no opportunity for transmission or transport loss from high-voltage power cables. All the plant nutrients remain in the substrate and can be applied according to plant growth. is extracted from the air during the process of plant biomass production and is released again when the biogas burns. Biogas contains approximately 65 to 70% methane.) meanwhile are being recycled. Digester Sl. The organic "liquid manure" has been replaced by a fully-fledged "liquid fertiliser" with trace elements and growth hormones.even to growing crops . reduction and injection of the substrate are all vital preconditions. which corresponds to an energy content of 5.resulting in unpleasant smells and environmental pollution . Fig. Only with the growth of human population and its economical activities. This means that around 80 to 90% of the biodegradable organic substances are transformed in the reactor and the nutrients they contain are converted into a water-soluble form. the energy contained in the methane gas is converted into electricity (or automotive energy) and hot water at a ratio of 1:3.avoidance of gaseous emissions . The energy is provided by methane gas (CH4) which is produced by highly specialised bacteria when organic material decomposes in the oxygen-free atmosphere. the biggest part of the organic waste fraction is still simply put on waste disposal sites. a solution of the waste problem becomes more and more inevitable. With the continuous growth of the cities and the concentration of an increasing part of the population in municipal areas. it also helps redeem valuable plant nutrients from liquid manure and slurry in a biologically and ecologically viable form and to "manufacture" a valuable soil improvement material.

thus poisoning the basic resources of human life. Instalirani kapaciteti (GW) u Sjedinjenim Džavama 90 PTEP 12(2008) 1-2 . This allowed Pre-Crushing Pre-crushing is necessary only to open plastic bags and other packaging. 3. Many utilities refused to purchase excess power from CHP facilities. CHP has evolved differently in Europe than in the United States. the CHP system has an efficiency of 85% while the separate systems have a combined efficiency of only 45%). The take-over station The take-over procedure is the same as previously described. the total efficiency of these integrated systems is much greater than from separate systems (e. What Is Combined Heat and Power? Combined heat and power (CHP) systems (also known as cogeneration) generate electricity and useful thermal energy in a single. restaurant garbage and residues from industrial processes and slaughter houses which are stored in separate tanks. Fig. while on-site heating and cooling equipment is used to meet non-electric energy requirements. users abandoned their on-site electric generation in favour of more convenient purchased electricity. In order to achieve better solubility of fats and proteins and for hygienisation purposes. in the example in the figure. utilities had become sophisticated in protecting their markets for electricity. Since PURPA provided the only way for non-utility generators to sell excess electricity. This suspension with a dry-matter-content of about 10% is pumped to a buffer tank to allow a constant feeding of the reactor over 24 h/d. nitrates. Since preseparated garbage is delivered. CHP is a well-established concept with a long history. In addition. industries found they could reduce energy demand if they built larger. This contrasts with the common practice of separate heat and power (SHP) where electricity is generated at a central power plant. the separation is done automatically. Because CHP captures the heat that would otherwise be rejected in traditional generation of electric power. They are removed from the bottom of the tank and gathered in a separated container. limiting on-site electricity generation to the level usable at the site (EEA 1998). As a result. Suspension. The pre-crushed material is fed from the top and diluted with the process water up to a dry matter content of about 10 %. many independent power producers found a use for some of their waste thermal energy. Glass and metals are separated from the liquid by sedimentation. efforts have been made during the last decades on the development of waste processing technologies which would be ecologically safe and. For these reasons. During the diluting process the pre-crushed material is intensively mixed and suspended. U. The thermal energy recovered in a CHP system can be used for heating or cooling in industry or buildings. Homogenisation. and Separation This is done in one single stage by means of a special suspending unit consisting of a steel tank with a built in mixer. technical. In the late 1970s. Installed capacity (GW) in United Sated Sl.. It is done by a slow running screw mill producing a particle size of approximately 40 mm. This act played a critical role in expanding cogeneration into the marketplace by addressing many barriers that were present in the early 1980s.S. and paper are separated from adhesive fats etc. The final milling and homogenisation takes place in the folllowing step. and other mineral salts. a homogeneous suspension of water and organic material free of foreign matters is made. CHP systems were the most common electricity generators. at the same time. there is the possibility to take over liquid wastes like fats. Engineers have always appreciated the tremendous efficiency opportunity of combining electricity generation with thermal loads in buildings and factories. At the turn of the century in the United States. 3. and the future is uncertain if we stay with current policies. and float. Technologies which have been developed for the large-scaleprocessing of organic wastes are the composting and the anaerobic fermentation. By 1978. after the energy price increases resulting from the 1973 and 1979 "energy crises. This situation motivated the enactment of the Public Utilities Regulatory Policy Act of 1978 (PURPA). would make use of the valuable components and characteristics of the materials." a renewed interest in CHP developed. On the other hand. As the cost and reliability of a separate electric power industry improved in the United States. However.g. The floating fraction is removed from the surface by an especially designed screen and conveyed to a container. small plastic particles. From the buffer tank the suspension can be either pumped directly into the methane reactor or mixed with other liquid wastes prior to fermentation. Both methods have their specific advantages and disadvantages. organic wastes contain significant energy potentials as well as valuable plant nutrients and the capability of improving and conserving agricultural soils. by this time.tially anaerobic conditions cause gaseous emissions of carbondioxyd. Due to the intensive movement of the liquid. Interest in CHP has fluctuated over the years because of changes in the marketplace and government policies. The decision for one of these technologies can only be taken with regard to infrastructural. more economical cogeneration plants optimized for both thermal and electric output (Cicio 1998). the suspension is heated up to about 70°C. The screw mill is placed on the top of the suspending unit and is fed with the bio waste by a crane. ammonia and methane to the atmosphere. integrated system (see figure). while the products of the mineralisation processes contaminate the ground water with phosphates. and environmental conditions of the particular area. CHP's share of electricity use had fallen to only 4 percent (Casten 1998). wood.

will take longer to become a major factor in CHP because of the time required to develop and grow the piping network. Procentualni udeo u nacionalnim proizvodnjienergije Evropskih zemalja CHP sistemom u 1997. with projections of increases to 5 GWe by the year 2000. These electricity-optimized CHP systems are called "non-traditional" cogenerators. 5. While on average the European Union countries obtain about the same amount of their electricity from CHP as the United States (9 percent). This analysis draws upon several other studies and analyses. New district energy systems. Fig.g. The United Kingdom has seen CHP's share of electricity power production double in the last decade. Green 1999). and commercial facilities will begin to make up a greater part of the new capacity. However. 4. Installed CHP capacity has risen to 3. the market interest in CHP has gained in strength in many European countries. Bilans kombinovane proizvodnje toplone i električne energije These plants provided a "thermal host" for the electric generator. However. Figure ES-5 presents the results of the analysis conducted for this report of the potential for CHP capacity with barriers removed. 3). with no significant additions to capacity because of the barriers discussed above (Fig. Installed capacity increased from less than 10 gigawatts electric (GWe) in 1980 to almost 44 GWe by 1993 (Fig.them to qualify as a cogenerator under PURPA. and petrochemical plants. The 1980s saw a rapid growth of CHP capacity in the United States. Table ES-1 summarizes the impacts of this added capacity. Similarly. 6. Estimating this added CHP capacity is difficult because of the diversity of system types and potential sites.7 GWe in 1997. shows the percentage of national power production generated by Fig. new capacity would likely be built. 5). which aggregate the thermal demands of several facilities or buildings. Comparation conversion of the fuel in useful thermal and electricity energy by combined and separated systems Sl. CHP systems in 1997 in a variety of European countries. Most of this capacity was installed at large industrial facilities such as pulp and paper. godini Potential Current projections foresee a stagnation of the CHP market. Denmark and the Netherlands have seen tremendous growth in CHP since 1980. district energy systems). 5. 4. 5. institutional. petroleum. it is anticipated that much of the early capacity will occur at larger industrial and institutional facilities that already have boiler systems and thermal distribution infrastructures (e. Poređenje konverzije goriva u upotrebljivu toplotnu i električnu energiju kombinovanim i razdvojenim sistemima Fig. Fig. along with the United States (Brown 1998. Percentage of national power production European countries generated by CHP systems in 1997 Sl. Planirana i stvarna proizvodnja PTEP 12(2008) 1-2 91 . if these barriers are removed. smaller industrial. 4. 5. with these countries now obtaining more than 30 percent of their electricity from CHP. Fig. Balance of the combined heat and thermo energy production Sl. 6. Policy and Base case Sl. As time progresses.

Đulbic M.V. The target now needs to be translated into concrete policies and pro- 92 PTEP 12(2008) 1-2 . The primary barriers to greater CHP use are regulatory and institutional.1997 [10] Gaseous fuels & other alternative fuels.540 Small CHP (Kaarsberg et al. economy-wide energy efficiency improvement and emissions reductions. Our existing system of centralised electricity generation charts an unsustainable energy path. Biomass Program Office . NA—not reported in source CONCLUSIONS Combined heat and power can contribute to the transformation of the United States' energy future.995 8. Rodriguez L.W. Petrovic S. Dolberg F.Kiril i Metodi”.600 480 960 2.A.. biomass generation and livestock manure value in the Southern High Plains.918 34 2020 62 396 40. not technical or economic.. CHP offers significant. Auvermann. Huub J.035 21 51 17 35 73 143 grams at both the federal and state levels for overcoming the significant hurdles to greater use of CHP.L.. 2000 Primljeno: 10. In Proceedings of Workshop. The local air quality improvements and opportunities for economic growth presented by CHP are equally compelling. G. Lior International.B.394 4.2008.Ohrid.World Animal Review Number 88 FAO Rome.2008. 1997 [12] Agricultural energy consumption.2002 [2] Biogas. 1997 [6] Zakon za kvalitet na vozduhot.07. 1988 [4] Comparison of start-up of an upflow anaerobic sludge blanket reactor and a polyurethane carrier reactor.R.1996 [3] Prilog proučavanju uticajnih veličina na radne karakteristike motora sa biogasom kao osnovnim gorivom.S.C.. CHP has become an important element of the national energy debate. with increasing fuel consumption and carbon emissions. The DOE and the EPA have begun to review the means for achieving this target.100 1. B. Moskva transport. Masinski fakultet – Nis.both for environmental and "bottom-line" benefits. Stefanovic A.Wedver. 1994 [8] Stetna izduvna emisija MSUS i mogucnost njenog smanjena . Skopje . At least half this wasted energy could be recaptured if we shift from centralised generation to distributed systems that cogenerate power and thermal energy.. B.Frank Kansiime.) ($Mill) (TBtu) (GWe) (TWhe) Industrial (ACEEE) 2010 34 217 22. Socletu of Automotive Engineers. ($mill.MF – Beograd. Skopje.840 700 1. HidrometeoroloŠki zavod . During the last two years. Sobranie na RM. Konjević B. Dimitrovski M. Sarwatt S. The United States has taken the first steps toward setting in place policies to promote CHP by establishing a national target. 2004 [7] Dinamička ramnoteža vo prirodata (EkoloŠki opservacii). 4..300 1.210 NA NA 8. CHP presents an opportunity to improve the "bottom line" for businesses and public organizations. CHP represents an opportunity to make significant progress toward meeting our Kyoto commitments on greenhouse gas reductions. August. while also providing a path for improving the environment. D. Parker.860 2020 50 390 19. Prihvaćeno.Bui Xuan An. The private sector must work with government regulators and policy makers to insure that competition and incentives for innovation are preserved. Beograd .3. Ikubovskii IO. while creating a favourable regulatory environment for CHP..Dimitrovski M. 1997 [13] Anaerobic digestion data base: Guide for operation and analysis. And the private sector should actively pursue adoption of CHP .. 1995 [14] Biomass Gasification. Sumiranje uticaja dodatih kapacoiteta Impact of Additional CHP Capacity DisCumulative Net EnNew Adplaced Net Additional ergy ditional Carbon Savings Util.555 2. LITERATURE [1] Teorija na motori so vnatresno sogoruvawe. Livestock Waste Streams:Energy and Environment.A. Singapore..Robinson.208 14.. 1998) 2010 20 NA NA 2020 40 NA NA Total 2010 73 365 35. 2000 [11] Instalation and performanse of low-cost polyethylene tube biodigesters on small-scale farms. 1996 [5] Aerozagađenje od strane putnickih vozila.290 5..Table 1.960 2020 152 786 59. Capital Savings (MMTce) CHP Gen.825 57 2010 19 148 13. Summarizes the impacts of added capacity Tabela 1. Tehnicka kniga..Gijzen. 1991 [9] AvtomobilbnbII transport i zaŠtita okružaI Šoei sredbI.. Stewart. Solar Energy Research Institute. distributed generation also addresses emerging congestion problems within the electricity transmission and distribution grid.. Preston T. Sovetuvanje DTM III . Besides saving energy and reducing emissions. Ferrero G.Dimovski I. 18th Biennial Conference of the Intarnacional Association onWater Quality. The private sector also needs to take a leadership role. Univerzitet “Sv. while continuing to squander over two-thirds of the energy contained in the fuel.214 5.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful