PTEP – ČASOPIS ZA PROCESNU TEHNIKU I ENERGETIKU U POLJOPRIVREDI PTEP – JOURNAL ON PROCESSING AND ENERGY IN AGRICULTURE

Glavni i odgovorni urednik / Editor in Chief Prof. dr Mirko Babić Urednik za engleski jezik / Editor in English Prof. dr Ljiljana Babić Za izdavača / for Publisher Milivoj Radin, dipl.ing. Tehnički sekretar / Technical secretary Mr Ivan Pavkov

Nacionalna redakcija / National Editorial Board
Dr Mirko Babić, red. prof, Poljoprivredni fakultet, Novi Sad, Dr Anđelko Bajkin, red. prof, Poljoprivredni fakultet, Novi Sad, Dr Miloš Tešić, red. prof, dopisni čalan VANU, Fakultet tehničkih nauka, Novi Sad, Dr Mirjana Đurić, red.prof, Tehnološki fakultet, Novi Sad, Dr Milica Radosavljević, Institut za kukuruz «Zemun Polje», Zemun, Dr Mirjana Milošević, red. prof, Nacionalna laboratorija za ispitivanje semena, Novi Sad, Dr Jovanka Lević, Tehnološki fakultet, Novi Sad, Mr Branislav Karadžić, Poljoprivredni fakultet, Novi Sad.
Dr Zuzana HLAVÁČOVÁ, Ákos KERTÉSZ ELECTRICAL PROPERTIES OF DRIED FRUITS / ELEKTRIČNE OSOBINE SUŠENOG VOĆA 1 Dr Ljiljana BABIĆ, mr Ivan PAVKOV, dr Mirko BABIĆ PROMENE NEKIH FIZIČKIH OSOBINA RASTVORA ŠEĆERA TOKOM OSMOTSKOG SUŠENJA KAJSIJE / CHANGE IN SOME PHYSICAL PROPERTIES OF SUCROSE SOLUTION DURING APRICOT (PRUNUS ARMENIACA) DEHYDRATION 5 Dr Zorica PAJIĆ, mr Jelena SRDIĆ, dr Milomir FILIPOVIĆ OPLEMENJIVANJE KUKURUZA ŠEĆERCA ZA RAZLIČITE NAČINE POTROŠNJE / SWEET MAIZE BREEDING FOR DIFFERENT CONSUMPTION PURPOSES 12 Dr Tajana KRIČKA, dr Neven VOĆA, Vanja JURIŠIĆ, dipl. ing. ALKALNA HIDROLIZA KAO ALTERNATIVNA METODA SANACIJE KLAONIČKOG OTPADA / ALKALINE HYDROLYSIS AS AN ALTERNATIVE METHOD FOR SLAUGHTERHOUSE WASTE SANITATION 15 Dr Milka VUJAKOVIĆ, dr Mirjana MILOŠEVIĆ, dr Zorica NIKOLIĆ, dr Ksenija TAŠKI-AJDUKOVIĆ, ŽIVOTNA SPOSOBNOST SEMENA SOJE PROIZVEDENE U USLOVIMA SA I BEZ NAVODNJAVANJA / SEED VIGOUR IN SOYBEAN PRODUCTION WITH AND WITHOUT IRRIGATION 19 Dr Miodrag ZORANOVIĆ, dr Vlado POTKONJAK EKOLOŠKI TRETMANI STAJNJAKOM / ECOLOGICAL MANURE TREATMENTS 22 Dr Jasna GVOZDENOVIĆ, dr Vera LAZIĆ PAKOVANJE I ODRŽIVOST PREHRAMBENIH PROIZVODA / PACKAGING AND DURABILITY OF FOODSTUFFS 27 Dr Jozef BAJLA PROMENE PENETROMETRIJSKOG OTPORA ZEMLJIŠTA PRI GAJENJU JAROG I OZIMNOG JEČMA KONZERVACIJSKIM TEHNOLOGIJAMA / CHANGES IN SOIL PENETRATION RESISTANCE DURING SPRING AND WINTER BARLEY GROWING BY SOIL CONSERVATION TECHNOLOGIES 31 Dr Radmila ALMAŠI ŠTETNI INSEKTI SUVOG VOĆA I GROŽĐA / INSECT PESTS IN DRIED FRUITS AND RAISIN 34 Dr Milovan PAVLOV, dr Živorad VIDENOVIĆ, Zoran STANIŠIĆ dipl. ing., Nebojša RADOSAVLJEVIĆ dipl. ing., Jovan PEŠIĆ dipl. ing, mr Jelena SRDIĆ ANALIZA PROIZVODNJE SEMENA NEKIH ZP HIBRIDA KUKURUZA U 2007. GODINI / THE ANALYSIS OF SEED PRODUCTION OF SOME ZP MAIZE HYBRIDS IN 2007 37 Dr Maša BUKUROV, mr Siniša BIKIĆ EKONOMIČNI TERMODINAMIČKI CIKLUSI ZA STAKLENIKE / COSTEFFECTIVE THERMODYNAMIC CYCLES FOR GREEN HOUSES 41 Dr Eugenios KATSANIDIS PHYSICAL AND CHEMICAL PRE-TREATMENT OF OCTOPUSES AIMING AT TENDERISATION WITH REDUCED PROCESSING TIME AND ENERGY REQUIREMENTS / FIZIČKI I HEMIJSKI PREDTRETMANI ZA OMEKŠAVANJE MESA OKTOPODA RADI SMANJENJA VREMENA PRERADE I UŠTEDE ENERGIJE 45 Dr Vera LAZIĆ, Dr Jasna GVOZDENOVIĆ, mr Tanja PETROVIĆ MOGUĆNOSTI SAVREMENOG PAKOVANJA HRANE / POSSIBILITIES OF MODERN FOOD PACKING 49

Međunarona redakcija / International Editorial Board
Dr Ljiljana Babić, professor, Faculty of Agriculture, Novi Sad, Serbia, Dr Costas Akritidis, professor emeritus, Aristotle University, Thessaloniki, Greece, Dr Tajana Krička, professor, Faculty of Agronomy, Zagreb, Croatia, Dr Zuzana Hlaváčová, Slovak University of Agriculture in Nitra, Nitra, Slovak Rebublic, Dr Janos Beke, professor, Szent István University, Gödöllö, Hungary
Dr Zorica SREDOJEVIĆ, dr Dušan MILIĆ MOGUĆNOST PROCENE RIZIKA POSLOVANJA POLJOPRIVREDNOG PREDUZEĆA / THE POSSIBILITY OF THE BUSSINES RISIK EVALUATION OF THE AGRUCULTURAL ENTERPRISE 53 Dr Dušan MILIĆ, dr Veljko VUKOJE PROIZVODNO-EKONOMSKA I UPOTREBNA VREDNOST KAJSIJE / THE PRODUCTION, ECONOMIC AND UTILITY VALUE OF APRICOT 57 Dr Veljko VUKOJE, dr Dušan MILIĆ, Darko MALETIĆ, dipl.inž. ANALIZA OSNOVNIH PARAMETARA USPEHA PREHRAMBENE INDUSTRIJE VOJVODINE (2002-2006) / THE ANALYSIS OF BASIC PARAMETERS OF SUCCESS IN FOOD INDUSTRY IN VOJVODINA (2002-2006) 60 Azrudin HUSIKA POTENCIJAL SMANJENJA EMISIJE STAKLENIČKIH GASOVA UPOTREBOM BILJNIH OSTATAKA IZ POLJOPRIVREDNE PROIZVODNJE U BOSNI I HERCEGOVINI / POSSIBILITY TO REDUCE GREENHOUSE GAS EMISSIONS BY USING VEGETATIVE RESIDUES FROM THE AGRICULTURAL PRODUCTION IN BOSNIA AND HERZEGOVINA 63 Boško ILIĆ, dipl.ing, Slavko IVANIŠEVIĆ, dipl.ing. PREDNOSTI KORIŠĆENJA PRIRODNOG GASA KAO ENERGENTA U PROCESIMA SUŠENJA / ADVANTAGES OF NATURAL GAS USAGES IN DRYING PROCESSES 67 Dr Miodrag LAZIĆ, mr Ivana STANISAVLJEVIĆ, dr Vlada VELJKOVIĆ SEME DUVANA KAO OBNOVLJIVA SIROVINA / TOBACCO SEEDS AS A RENEWABLE RAW MATERIAL 70 Mr Sanja MEHANDŽIĆ, dr Jovan CRNOBARAC, dr Branko MARINKOVIĆ, dr Đorđe JOCKOVIĆ UTICAJ ROKA SETVE NA PRINOS I MORFOLOŠKE OSOBINE SEMENSKOG KUKURUZA / EFFECTS OF SOWING DATES ON THE YEALD AND MORPHOLOGICAL TRAITS OF SEED MAIZE 74 Miladin KOSTIĆ dipl. ing, dr Svetlana BALEŠEVIĆ-TUBIĆ, mr Vojin ĐUKIĆ,. Aleksandar ILIĆ dipl. ing, VELINKA GAJIČIĆ dipl. ing. PROMENA KVALITETA SEMENA SOJE U ZAVISNOSTI OD FRAKCIJE SEMENA / CHANGES IN SOYBEAN SEED QUALITY DEPENDING ON A SEED FRACTION 78 Mr Velimir LONČAREVIĆ, dr Mladen TATIĆ, Karlo ĐILVESI dipl. ing, mr Imre PATAKI, Slaviša ŠTATKIĆ dipl. ing, Vlado ČAPELJA dipl. ing. SISTEM SKLADIŠTENJA I ČUVANJA SEMENA POLJOPRIVREDNIH KULTURA U KONTROLISANIM USLOVIMA / STRORAGE AND PRESERVATION SYSTEMS OF SEEDS IN CONTROLLED CONDITIONS 80 Dr Vladislav ZEKIĆ, UTVRĐIVANJE TROŠKOVA SPREMANJA SLAME SISTEMOM VALJKASTIH BALA I SISTEMOM MALIH ČETVRTASTIH BALA / DETERMINATION OF PREPARATION COSTS OF THE SMALL GRAIN STRAW BY THE SYSTEM OF CYLINDRICAL AND SMALL QUADRATIC BALES 83 Karlo ĐILVESI dipl.ing, dr Vladimir MIKLIČ, Daliborka BUTAŠ dipl.ing, Boško DEDIĆ dipl.ing, Slaviša ŠTATKIĆ dipl.ing. ODREĐIVANJE KOLIČINE IZGUBLJENOG SREDSTVA ZA ZAŠTITU SEMENA SUNCOKRETA USLED SPIRANJA / LOSS OF SUNFLOWER SEED PROTECTANT DUE TO LEACHING 86 Mr Nikola JOVANOVSKI, dr Vangelica JOVANOVSKA BIOGAS TECHNOLOGY IN AGRICULTURE / TEHNOLOGIJA PROIZVODNJE BIOGASA U POLJOPRIVREDI 88 INFORMACIJE D1 - D4 POSLOVNO STRUČNI DODATAK D5 - D14

SADRŽAJ / CONTENT

Izdavač: Nacionalno društvo za procesnu tehniku i energetiku u poljoprivredi (bivše društvo JUPTEP), 21000 Novi Sad, Trg Dositeja Obradovića 8. Suizdavač: Poljoprivredni fakultet, Novi Sad, Trg Dositeja Obradovića 8. tel :++381 (0)21 459 958; e-mail: ptep@ptep.org.yu; Internet sajt: www.ptep.org.yu; Korektura: prof. dr Ljiljana Babić; Dizajn časopisa: Mirko Babić, Prelom: mr Ivan Pavkov; UDK brojevi: Radmila Kevrešan; Štamparija: "Offsetprint", Novi Sad, Matice srpske 6. Tiraž: 300 primeraka; Godišnja pretplata: 1200 din (žiro račun: 340-4253-72, Erste banka, Novi Sad); Rešenjem Ministarstva za informacije Republike Srbije, br. 651-105/97-03 od 6.2.1997, časopis je upisan u registar pod brojem 2307. Kategorija: Časopis nacionalnog značaja

P T E P - Časopis za procesnu tehniku i energetiku u poljoprivredi

Biblid: 1450-5029 (2008) 12; 1-2; p.1-4 UDK: 664.854

Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper

ELECTRICAL PROPERTIES OF DRIED FRUITS ELEKTRIČNE OSOBINE SUŠENOG VOĆA
Dr Zuzana HLAVÁČOVÁ, Ákos KERTÉSZ Department of Physics, Slovak University of Agriculture in Nitra, Slovak Republic, Zuzana.Hlavacova@uniag.sk

SUMMARY
The electrical measurements are utilized in many areas of human activity. A lot of methods based on the dielectric measurements are exploited at appraisal of various fruits quality. Samples of dried fruits were delivered by Faculty of Agriculture of University in Novi Sad. Electrical properties (resistance, impedance, electrical capacity) were measured by LCR meter GoodWill LCR-821. Dried fruits were located between 2 plates of capacitor. Measurements had been realized at frequencies from 100 Hz to 200 kHz. Each electrical property was measured at all frequencies three times. Average value has been computed from these ones. Frequency dependencies of impedance and capacity were determined for all samples. The capacity and impedance decrease powerly in dependence on the frequency. Key words: electrical properties, dried fruits.

IZVOD
Električnim osobinama bioloških materijala se posvećuje odgovarajuća pažnja u istraživanjima već duži niz godina. Kada se analiziraju električne osobine biljnih tkiva, neophodno je uzeti u obzir njihov nehomogen sastav sa makroskopskog i mirkoskopskog stanovišta. Ako je u pitanju analiza sa mirkoskopskog aspekta, uočava se da je unutrašnjost ćelije dobar provodnik, jer sadrži jone koji ulaze u sastav rastvora organske materije. Ćelijska membrana sama po sebi nije provodnik. Ako se biološki materijali posmatraju sa makroskopskog aspekta, onda se zaključuje da su oni nehomogenog sastava i polu-provodnici ili dielektici. Gustina i strukturni raspored ćelija u okviru tkiva, kao i vrsta tkiva sama po sebi utiču bitno na električne osobine. Poroznost materijala takođe utiče na ove osobine, jer u zavisnosti od veličina i rasporeda pora u njima se nalazi određena količina vazduha, te on sa svojom temperaturom i vlažnošću takođe bitno utiče na električne osobine. Prema tome, porozni materijali imaju sledeće uticajne faktore na električne osobine: dimenzije i prostorni raspored pora, zatim njihova gustina i poroznost kada su u hrpi. U ovom radu su prezentovani rezultati merenja sledećih električnih osobina: otpornosti, impedance i kapacitivnosti pri frekvenciji električne struje u dijapazonu od 50 do 200 kHz. Sva merenja su obavljena uz pomoć LCR instrumenta tipa GoodWill 821. Rezultati su skladišteni u PC. Biološki materijal koji je korišćen bili su uzorci sušenog voća i to kajsije, kruške i dunje. Uzorci su dostavljeni od strane Poljoprivrednbog fakulteta Univerziteta u Novom Sadu. Sva merenja električnih veličina su rađena sa tri ponavljanja, a zatim je konstatovana srednja vrednost. Na graficima slika 1, 2, 3 i 4 su prezentovani rezultati merenja otpornosti i impedance uzoraka sušenog voća pri frekvenciji od 50 do 200 kHz. Konstatuje se da obe merene veličine imaju iste vrednosti do frekvencije od 1,0 kHz, a nakon toga impedanca opada znatno brže nego otpornost. Kapacitivnost u finkciji od frekvencije je, takođe, grafički predstavljena na slikama 5 i 6. Ustanovljene su regresione jednačine kod ove merene veličine za šest uzoraka dunje. Konstatuje se da osušena dunja ima najmanje vrednosti otpornosti i impedance, a najveće merene vrednosti su bile kod suve jabuke. Dunja ima najveće vrednosti kapacitivnosti u funkciji od frekvencije. Ključne reči: električne osobine, sušeno voće.

INTRODUCTION
Electrical properties of the biological tissues have been of interest for many years. When studying the physical properties of tissue, it is necessary to consider its non-homogeneity from the macroscopic and microscopic points of view. When testing the electrical properties from the microscopic point of view, it is apparent that inside the cell is conductive because there is conductivity of ion type in the content of the organic and inorganic matter solutions. The cell membranes are not conductors. From the macroscopic point of view, it is possible to regard the biological materials as non-homogeneous semi-conductors or dielectrics. The density and structural arrangement of the cells in them and the properties of each type of tissue influence the electrical properties of these materials. The characteristics of loose and porous materials are also influenced by the properties of air, which is trapped between the parts or in the pores, most especially its relative humidity and temperature. The deployment of the parts in the pack, the size of parts, gappiness, contact surface and bulk density also influence the electrical properties of loose materials. Among the influential factors for porous materials the following can be involved: size and distribution of pores, porosity and bulk density. Further factors are temperature of the material, but the

most significant is the influence of the presence of water, its uneven deployment in the material, different binding energy in each water bond in the material and sorption properties (Hlaváčová, 2003). Kubík (2005) investigated the fractal properties of apple flesh, which can be used at characteristics of porous material description. It is necessary to consider the change of the electric conductivity type at transition of the electric current through the biological material. The inside of the cell has the ionic conductivity. The electric current in a cellular membrane travels as displacement current. The density of the electric current i is defined as 1 dQ i= S dτ where: Q – charge (C), τ – time (s), S – surface (m2). The relationship between the density of the current and electric field intensity is

r r i = σ E = −σ gradU

where: σ – electric conductivity (S.m-1), grad U – gradient of the electric voltage (V.m-1), E - intensity of the electric field (V.m-1). This equation is valid too for electrolyte at low values of electric field intensity.

r

PTEP 12(2008) 1-2

1

If the current passing through the material is unsteady, for density of electric current is valid d (ε E ) i =σ E + dτ where: ε - permitivity of material (F.m-1). Complex value of current density is valid in the case of alternating electric field in the shape

quinces. Ten pieces of dried fruits were chosen from each group. We measured the resistance, impedance and capacitance of dried fruits by LCR meter GoodWill 821 at the frequency range from 50 Hz to 200 kHz. The measured values were loaded by PC. The dried pieces of fruits were located between 2 plates of capacitor. Each electrical property was measured at all frequencies three times. Average value has been computed from these ones.

ˆ ˆ i = (σ + jω ε )E

- complex value of electric field intensity, j – where: imaginary unit (1), ω - angular frequency (s-1). Permittivity of moist material must be considered to be complex. It has a real part ε ′ and imaginary part ε ′′

ˆ E

RESULTS
Frequency dependencies of resistance, impedance and capacitance were drawn. These electrical properties decrease with frequency. For illustration, on Fig. 1, 2 and 3 the frequency dependencies of resistance and impedance for sample No. 2 of dried apple, pear No. 4 and apricot No. 6 are shown.
1.0E+5

ˆ ε = ε ′ − jε ′′ = ε − j

where δε is the loss angle (1) of the dielectric and

σ = ε (1 − j tgδ ε ) ω

tgδ ε =

σ ωε

where: tgδε - tangent of loss angle (1). A lot of methods based on the dielectric measurements are exploited at appraisal of various fruits, vegetables or their products quality. Maezawa and Akimoto (1996) utilized electrical conductivity to determine the characteristics of low-temperature sensitive vegetables. The electrical conductivity and electrolyte leakage at injured and non-injured sites of vegetables showing chilling injury were compared. The time course of changes in electrical conductivity followed that reflecting the extent of surface pitting. Electrical conductivities and electrolyte leakage at sites with surface pitting were always higher than those at nonpitted sites. It is suggested that electrical conductivity and electrolyte leakage should be considered as the indicators of chilling injury. Tsarouhas et al. (2000) suggested the method for rapid assessment of freezing resistance. The electrolyte leakage method detected injury in more levels of freezing stress (-3 °C, 4 °C and –5 °C) than the impedance (-4 °C and -5 °C). Manley and Hummel (1996) compared the index of injury with tissue ionic conductance formulas for analyzing electrolyte leakage data from freeze-stressed cabbage tissues. These results support the use of simpler method for analyzing electrolyte leakage data in studies of cabbage freezing tolerance. Arnold et al. (1998) described electrical impedance methods for assessing fruit quality. Methods were minimized or compensated the influence of interfacial impedances between electrodes and plant tissue, which occur when assessing fruit or vegetable quality by electrical impedance methods. Compensated 3-electrode techniques suitable for use with currently available impedance analyzers are presented. The techniques are illustrated by examples of their effectiveness at suppressing impedance artifacts with a novel tissueprobe and non-invasive measurement. The health state of some fruit can be observed on ground of their electrical properties. Hlaváč (2007) described the rhelogic properties of plum jam and their dependencies on temperature. Labudová, Vozárová (2002), Božiková (2005) investigated the thermal properties of various material, which are the important parameters at the material during, storage and processing.

1.0E+4

R, Z , kOhm

1.0E+3

1.0E+2

1.0E+1 0.0 40.0 80.0 120.0 f , kHz 160.0 200.0

Fig. 1. Frequency dependencies of resistance and impedance for sample No. 2 of dried apple Sl.1. Zavisnost otpora i impendanse od frekvencije za uzorak No. 2 suve jabuke
600.0

500.0

R, Z, kOhm

400.0

300.0

200.0

100.0 0.0 40.0 80.0 120.0 f , kHz 160.0 200.0

MATERIAL AND METHODS
Samples of dried fruits were delivered by Faculty of Agriculture of University in Novi Sad. The method of drying is described by Babić Lj. et al. (2007). The fruits were dried in osmotic drier on the beginning and in convective drier after it. Measurements were done on the dried apricots, pears, apples and

Fig. 2. Frequency dependencies of resistance and impedance for sample No. 4 of dried pear Sl.2. Zavisnost otpora i impendanse od frekvencije za uzorak No. 4 suve kruške

2

PTEP 12(2008) 1-2

00 1. kohm 8.0 f . Z = Zo ⎜ ⎟ ⎜f ⎟ ⎝ o⎠ −k where: R – resistance.0 80.904151) * 1761. kHz 160.0 ance decreases more quickly that resistance.9g Y = pow(X. 4 suve kruške (◊) i uzorak No.00 1. 6.0 0.00 f . Co – reference capacitance. (2007) the resistance and impedance have almost the same values at the low frequencies till 1 kHz for apricots.0 C .3.0 2000.8092 1.57656 Fig. Zavisnost otpora od frekvencije za šest uzoraka sušene dunje As we had presented in Hlaváčová et al.57783 R= f (f) dula5 m=7.0 200.0E+4 Y = pow(X.0 0.-0. Ro – reference resistance.2g Y = pow(X. 6 of dried apricot (+).0 80.00 120.4g Y = pow(X. 6 the coefficient of regression equation are presented.0 500. 6 of dried apricot Sl.0 120.9g Y = pow(X. f – frequency.0 200.-0.0 80.0278365) * 9. Frequency dependencies of resistance and impedance for sample No. 6 suve kajsije (+).-0.00 0. fo = 1 kHz.0 120.9g R .943058) * 2856.-0. kHz 160. sample No.00 80.35 quince6 m=4. Frequency dependencies of capacitance for 6 samples of quince Sl.00 R= f (f) dula4 m=5.0 200. 3.0277378) * 8. Zavisnost kapacitivnosti od frekvencije za šest uzoraka dunje PTEP 12(2008) 1-2 3 . kOhm 1500. 2 for dried apple (o) are shown.-0. Zo – reference impedance. which is caused by the capacitance of apricot. On Fig.0E+2 Fig.0 120.9g Y = pow(X. 6. kHz 160.48 6.79 quince3 m=2.0E+5 frequency dependence of capacitance quince1 m=1. 6 of dried apricot (+).00 quince4 m=5. pF Fig. 4 frequency dependencies of resistance for 6 samples of dried quince are shown. sample No. 4 of dried pear (◊) and sample No.0 0.-0.0 40.861982) * 1406.28793 R= f (f) dula2 m=1.876238) * 1434.2g Y = pow(X.5. k – constant.2g Y = pow(X.0 Fig.4g Y = pow(X. The regression equation has shape: ⎛ f ⎞ C = Co ⎜ ⎟ ⎜f ⎟ ⎝ o⎠ −k 1000. The dependencies for all samples have the same progress and the regression equation for resistance and impedance has the shape of decreasing power function 10.2g Y = pow(X. The coefficients of determination have high value for all samples.16305 R= f (f) dula6 m=4. On Fig.00 R= f (f) R= f (f) dula1 m=1.00 2. pF quince5 m=7.-0. 6 suve kajsije On Fig. frequency dependencies of capacitance for sample No.0 where: C – capacitance.805166) * 1174.0E+3 Y = pow(X. Z .00 40. After this frequency the imped- 1.-0. uzorak No.-0. We found out that this fact is valid also for other types of dried fruits. Zavisnost otpora i impendanse od frekvencije za uzorak No.0214852) * 4. 4. 100. Frequency dependencies of resistance for 6 samples of dried quince Sl.00 200.0 R.4g 1. Sl.06803 R= f (f) dula3 m=2.-0.0 f .0 ⎛ f ⎞ R = Ro ⎜ ⎟ ⎜f ⎟ ⎝ o⎠ −k ⎛ f ⎞ .86606) * 1165.44 4.2500.0 10.-0. 2 for dried apple (o).85 quince2 m=1.0152351) * 3. f – frequency.0 40. 5. fo = 1 kHz. Z – impedance. k – constant.6. kHz 160.0E+1 0. The coefficients of determination of these equations have high value for all samples. 5. 4 of dried pear (◊) and sample No.-0.51 C . 12. The same dependencies for 6 sample of dried quince are on Fig.0 40. Frequency dependencies of capacitance for sample No.4.4g Y = pow(X.0263057) * 4.0154234) * 3. 2 suve jabuke (o) 1.0 f . Zavisnost kapacitivnosti od frekvencije za uzorak No.

PTEP Journal on processing and energy in agriculture. Babić. [12] Tsaurouhas V.1996(61). str. [4] Božiková. ISSN 1450-5029 [6] Hlaváčová. Pavkov. 89 – 92. ENG.2008. 11. Kertész. [11] Maezawa. ACKNOWLEDGEMENT: This work was supported by research projects VEGA 1/3471/06. Karadžić B. Akimoto. A. 109-111. 2007(3). 2003(4). M. 4 PTEP 12(2008) 1-2 . V: Uncertainty of the Thermal Conductivity Measurement Using the Transient Hot Wire Method. 2007(3). YU ISSN 1450-5029. I: Održivi energetski model proizvodnje sušenog voća kombinovanom tehnologijom. The displacement between frequency dependencies of capacitance for 6 samples is very small. p. These regression equations have high coefficients of determination.. Journal on Processing and Energy in Agriculture. Lj. The samples of dried quince have lowest values and the highest ones have the dried apples. ISSN 1450-5029 [8] Kubík. p. 102 . P: The rheologic properties of plum jam. 125-136.81-86. Ľ: Micro-structure Fractal Analysis of Apple Flesh of Cultivar Pinova. Acta technologica agriculturae. 75-78. S. M. 2002. et al. Novi Sad. M. 11. Babić Ljiljana. PTEP – Časopis za procesnu tehniku i energetiku u poljoprivredi. Electrical impedance methods for assessing fruit quality: avoidance of electrode artifacts. (2005)9:5. impedance and capacitance were drawn. [7] Hlaváčová. Acta Horticulturae. p. R. [9] Labudová. 49. The pieces of quince have the highest values of capacitance. M: Some chosen thermophysical parameters of apples and applesauce. In: PTEP. 8. ISSN 1335-2555 [5] Hlaváč. . p. Journal of the American Society for Horticultural Science. Biomass and Bioenergy.3. The resistance and impedance have various values for various types of dried fruits.3. C.Gifu University. p. 257 – 265 [10] Manley. Japan. 19. Journal of Thermal Analysis and Calorimetry. 464. Primljeno: 10. R. p. which is caused by the capacitance of dried fruits.Vozárová. From this we can dedicate that the properties of one type of dried fruits are the same including the moisture content. Snežana. W. Z: Low-frequency electric properties utilization in agriculture and food treatment. RES. Babić. Frequency dependencies of resistance. For all fruits the shape of curves is the same. Lj. (3):165-169. 2007(3). [2] Babić. I: The Quality Indicators of Osmotic Dried Apricot. p. Pavkov. These electrical properties decrease with frequency. AGR.105. In: PTEP Journal on processing and energy in agriculture. Matić-Kekić. 85-90. Agriculturae Conspectus Scientificus. K: Characteristics of electrical conductivity of low-temperature sensitive vegetables. The resistance and impedance have almost the same values at the low frequencies till 1 kHz.121(6): 1141-1146. p. 67. After this frequency the impedance decreases more quickly than resistance. Á: Some Electrical Properties of Dried Apricots Prunus Armeniaca L. The regression equation has the shape of decreasing power function. L: Index of injury compared to tissue ionic conductance for calculating freeze damage of cabbage tissues. [3] Babić M. 1998. It is caused by different chemical composition of fruits. Prihvaćeno: 12. Kenney. 106 – 108. Research Bulletin of the Faculty of Agriculture. Hummel. G.CONCLUSION Samples of dried fruits were delivered by Faculty of Agriculture of University in Novi Sad. 2005(4). Babić.2008. Zsuffa L: Application of two electrical methods for the rapid assessment of freezing resistance in Salix eriocephala. VEGA 1/3454/06 (Slovak Republic) and regional project “Fruit and vegetable osmotic dryer development” 114-451-0565 (Serbia – Vojvodina) REFERENCES [1] Arnold W. Z.

Za ostale mikro nutritijente koji se nalaze u voću kao što su celulozna vlakna. The changes in pH solution values were observed too. Departman za poljoprivrednu tehniku. s obzorom da je maseni odnos voća i rastvora 1:10.563.4%. Kil i sar. vitamini. Chenlo i sar. Promene pH vrednosti rastvora su takođe uočene. kao što su nakupljanje suve materije iz rastvora . The changes in samples moisture content were more intensifying with solution temperature of 60oC compare to 35oC upon the same value of solution concentration of 65 Bx. mlečnih napitaka sa njihovim učešćem. Some physical properties of the solution were observed during the tests.4% during the tests where solution temperature was 60oC and concentration of 65 Bx. but not so impressive. kiseline i minerali se već dosta zna o povoljnom uticaju na ljudski organizam. SUMMARY Osmodehydration is taking place in solution of distillated water and sucrose. On the contrary.moisture loss tokom konstatnog vremena trajanja eksperimenata. The surveying of electro conductivity and pH values of solution in six successive cycles was done.21:631.4%.5% u odnosu na ukupnu masu uzorka na početku. and in the second it was 23. When larger number of tests is carrying out. 2000) ili antibakterijsku ulogu. 2001. such as solid gain and moisture loss during the time of tests duration. Radi optimizacije procesa. 1998. Babić Lj. Ono sadrži izvesne hranljive komponente. 1995. Za većinu ovih supstanci još nisu definisane nutritivne funkcije. i sar. Već je dobro poznato da se osmotska dehidracija voća obavlja u osmotskom rastvoru i da se pri tome dešavaju tri transporta materije: migracija vlage u tečnoj fazi iz voća ka PTEP 12(2008) 1-2 5 . mr Ivan PAVKOV. je primena osmotskog sušenja. Međutim nakupljanje suve materije je pri temperaturi rastvora od 60oC i koncentraciji od 65 Bx iznosila 32. In the first case moisture loss was 24. Erlei i sar. the solution has significant potential for further tests because the mass ratio of fruit and solution is 1:10. 2002. Praćene su neke fizičke osobine rastvora tokom svih šest upotreba. p. 1-2. Novi Sad REZIME Osmodehidracija se dešava u rastvoru destilovane vode i saharoze. i sar. obavljen je planski eksperiment pri čemu je on korišćen šest puta uz ponovnu rekoncentraciju za svaki novi test. S druge strane je takođe opšte poznato da je održivost većine voća u svežem stanju nakon ubiranja vrlo kratka. Khoyi i sar. while this value was 16.5-11 UDK: 634. The plan of tests consider six times reuse solution with it’s reconcentration for each new experiment in order to minimize sugar consumption and to achieve optimization of the process.5% of total initial mass of samples. The changes in physical properties of apricot halves were also studied. Preko svojih bioloških efekata voće ima antioksidantsku (Lui i sar 2002) antimutagenu (Wargovich. mada se zna da imaju važnu ulogu u prevenciji izvesnih bolesti. The conclusion is set down. Isto tako je poznato da lignini i fenolne komponente u voću imaju značajno učešće u smanjenju rizika od pojave srčanih oboljenja i infarkta (Hertog i sar 1993. U prvom slučaju je iznosila 24. 2001. Konstatuje se porast električne provodnosti.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. priprema svežeg rastvora zahteva u krajnjoj liniji značajnu potrošnju šećera. 2007. solid gain. O ponašanju različitih vrsta voća (Martinez-Monzo i sar. Ustanovljeno je da temperatura i koncentracija rastvora imaju bitnog uticaja na dva pomenuta fluksa materijala. u zavisnosti od vrste voća.solid gain i promena mase vlage . Ključne reči: osmodehidracija. the solid gain was 32. dr Mirko BABIĆ Poljoprivredni Fakultet. dok je pri temperaturi od 35oC i istoj koncentraciji bila 16. Pri obavljanju većeg broja eksperimenata. raznih poslastica.6% in the tests of solution temperature 35oC and the same concentration. a u smislu smanjenja potrebnih sirovina za rastvor. Jedna od tehnologija koja obezbeđuje osušeno voće visokog kvaliteta. Babić Lj. ali ne dominatno. što je rezultat prelaska molekula vode i rastvorivih organskih kiselina iz polutki kajsija. kajsija. Promena mase vlage je bila intenzivnija pri temperaturi rastvora od 60oC u odnosu na 36oC i konstatnoj vrednosti koncentracije od 65 Bx .6%. The increase of electro conductivity values was obvious as a result of water molecules and soluble organic acid transport from apricot halves. 2007. fizičke osovine rastvora. Analizirale su se promene koje se dešavaju na polutkama kajsije “novosadska rodna”.05%. Eastogi i sar. Gianotti i sar. a u drugom 23. kao i konzumiranje suvog voća. The effect of solution temperature and concentration on solid gain and moisture loss are significant. Merene su vrednosti elektro provodnosti i pH rastvora tokom testova u svih šest ponavljanja. 2004. the preparation of fresh solution needs a certain amount of sugar. Optimization of analyzed physical properties recommended the regime of apricot halves osmotic dehydration in solution of 35oC of temperature (or similar values which are dominant during summer in continental climate) and with 50 to 65 Bx solution concentration. 2007) tokom procesa osmoze ima podataka u literaturi. Stefanović i sar. UVOD Voće je uvek imalo značajnu ulogu u ishrani čoveka. ali takođe i neke ne-nutritivne fitohemijske komponente. To je i razlog što su promovisane zamene svežem voću u obliku sokova. solution physical properties. moisture loss. promena vlage. uz očuvanje senzorskih osobina. Zaključuje se da rastvor ima i dalje značajni potencijal. nakupljanje suve materije. Navindra 2008). 2004. naročito u poslednjih 15-tak godina. Optimizacijom analiziranih parametara se preporučuje režim osmotskog sušenja polutki kajsija pri temperaturi rastvora od 35oC (ili sličnim ambijentalnim vrednostima temperature tokom leta u kontinentalnom klimatu) i koncentracijama rastvora od 50 do 65 Bx. Trg Dositeja Obradovića 8. Key words: osmodehydration.2 Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper PROMENE NEKIH FIZIČKIH OSOBINA RASTVORA ŠEĆERA TOKOM OSMOTSKOG SUŠENJA KAJSIJE CHANGE IN SOME PHYSICAL PROPERTIES OF SUCROSE SOLUTION DURING APRICOT (PRUNUS ARMENIACA) DEHYDRATION Dr Ljiljana BABIĆ. apricot.

migracija rastvorivih organskih jedinjenja kao što su voćni šećeri. S1 S2sabirnik. Vlažnost uzoraka je merena gravimetrijskom metodom u laboratorijskoj sušnici na 60oC. Odmah je merena Ph vrednost pomoću ručnog pH-metra proizvođača Eutech. 2004) do indirektnog zagrejača. membranska rekoncentracija i 4. 2. tokom i nakon sušenja. ML = Mo − Mi 100 Mo (1) (2) SG = gde je: Mo –početna masa vlage u uzorku (g). Predhodno izmerena masa polutki je odlagana u korpu sušare za osmotsku dehidraciju i odmah ulagana u osmotsku sušaru. Istraživači (Barranco i sar. 2006) OS-osmotska sušara. te će se optimizacijom sirovine (saharoza) i energije (smanjenje potrošnje) preporučiti režim sušenja polutki kajsija. isparavanje tečne faze. 2001. collector. region Vojvodine je lociran na 45o20’N i 19o51’E) i ona predstavlja donju granicu. Zbog toga se senzorski atributi kao ukus. Masa uzoraka pre. Uređaj za osmotsku dehidraciju na kome je obavljeno sušenje je prikazan na slici 1. 1980) o potrebnoj koncentraciji na planiranim temperaturama za eksperiment. zamrznuti ili se izneti na tržište kao minimalno prerađeno voće. 1998) u poređenju sa drugim procesima. Si − So 100 So 6 PTEP 12(2008) 1-2 . proizvođača Mettler. coverage Tretman pri osmotskoj dehidraciji Osmotski rastvor je pravljen rastvaranjem šećera u pripremljenoj destilovanoj vodi. Rastvor ulazi u sušaru sa gornje strane i nakon prolaska preko sloja polutki odvodi se cirkulacionom pumpom (Babić Lj. Koncentracija rastvora je takođe izabrana na dva nivoa i to od 50 Bx i 65 Bx. Intenzitet razmene materije tokom osmoze zavisi od temperature i koncentracije rastvora od geometrijskog oblika i dimenzija voća. Kretanje rastvora kroz nepokretni sloj polutki kajsije (Babić. finalni proizvod još uvek ima dosta vlage. korišćenje rastvora kao ingradijenta za neke druge procese nakon biološke dekontaminacije. Konstrukcija korpe u koju su ulagane polutke kajsije i sama sušara su takvi da obezbeđuju odnos voća i rastvora 1:10. TM-termometar. miris i tekstura ne menjaju. odlagani u plastične kontejnere i čuvani u frižideru na 40C u trajanju od tri dana. Peiro i sar. Testovi su rađeni sa tri ponavljanja. i sar. te se može smatrati polu-proizvodom. sistem ima i neke nedostatke. a on se pre svega odnosi na menadžment osmotskog rastvora. ZK. Nakon toga je svaki plod ručno polovljen oštrim nožem i izvađena je koštica.rastvoru. a druga vrednost je gornja granica na osnovu predhodnih saznanja (Babić Ljiljana 2004). Takođe su na osnovu poznatih masa uzoraka tokom procesa izračunate vrednosti vlažnosti koje su korišćene za prezentovanje kinetičkih krivih sušenja. 1. te se tretirano voće ne zagreva na više temperature. Si – masa suve materije u uzorku u i-tom vremenu (g). Dalla Rosa i sar. boje. Time je omogućena kontrola temperature rastvora. ponovno korišćenje rastvora bez ikakvih intervencija ili sa rekoncentracijom. vitamini. Polutke kajsije su se u osmotskom uređaju sušile 2 sata. uniformnosti kvaliteta i dimenzija plodova. Cirkulacijom rastvora je obezbeđeno relativno kretanje u odnosu na bio materijal koji se nalazi u nepokretnom sloju. CP-cirkulaciona pumpa. Temperatura rastvora nije visoka. sve dok se u dva uzastopna merenja nije pojavila konstantna vrednost izmerene mase. On se može dalje osušiti do ravnotežne vlažnosti. to jest dodavanjem suvog rastvorka. Pratiće se promene fizičkih osobina rastvora kao što je elektroprovodnost. Za eksperiment su birane kajsije na osnovu organoleptičke procene o stepenu iste zrelosti. So – početna masa suve materije (g). PK-kanal. Solution movement through fixed bed of apricot havles (Babić.1). P-poklopac. RT-razmenjivač toplote. thermometer. 2003. heater. heat exchanger. Plan eksperimenta je postavljen tako da su odabrana dva nivoa temperatura rastvora i to 35oC i 60oC. Plodovi su ručno brani na obližnjem poljoprivrednom gazdinstvu. Uzorak za osmotsku dehidraciju je pripreman tako što je opran pod mlazom vode i odložen na papirni peškir. to jest šest eksperimentalih jedinica koristi isti rastvor. kao i izračunate srednje vrednosti vlažnosti su poslužile za izračinavanje promene mase vlage – ML (moisture loss) i priraštaja suve materije u polutkama – SG (solute gain) na osnovu jednačina (Sutar i Gupta. Toledo. circulation pump. i elektrokonduktivnost aparatom MC226 Conductivity Meter. i to sorta “novosadska rodna”. Masa šećera koja je dodavana je ustanovljena na osnovu grafika (Hanbook for sugar industry. 2007): MATERIJAL I METOD Sirovina Kajsije (Prunus armeniaca) je izabrana kao voćna vrsta koja će se analizirati. a zatim su brisane papirnim ubrusom. Višak rastvora na površini polutki je otklanjan tuširanjem. pri čemu je rastvor šećera korišćen u 6 ponavljanja iz primenu rekoncentracije. Menadžmentom eksperimenta je predviđeno da se pri jednom režimu (jedna koncentracija rastvora i dva nivoa temperature rastvora) koji je rađen u tri ponavljanja. Pored ovih prednosti. 2006) Fig. Prva vrednost je odabrana jer je ona bliska temperaturama okolnog vazduha kontinentalne klime u vremenu kada se kajsija suši (juni i juli mesec. pH vrednost i koncentracija. Sl. kao i na kraju procesa. 2006) smatraju da se mogu sprovesti sledeći postupci: 1. Cilj ovog rada je da prezentuje rezultate istraživanja osmotske dehidracije kajsije. Sledeća značajna osobina osmotskog sušenja je niska potrošnja energije za 1 kilogram isparene vlage (Panagiotou i sar. 1. EG-električni grejač. organske kiseline i minerali u istom smeru i transport šećera iz rastvora ka voću. pigmenti. 2001. Holandija (preciznost merenja 0. zbog svoje dominantnosti u proizvodnji. Zbog ovakve razmene materije između voća i rastvora. 3. Wi – masa vlage u uzorku u i-tom vremenu (g). Tokom ovog vremena izuzimani su izorci svakih 30 minuta. osmotic dryer. kao što je slučaj kod nekih drugih postupaka. brzine kretanja rastvora oko uronjenih plodova i masenog odnosa rastvora i voća. ili dodavanjem vode u slučaju obavljanja eksperimenta sa nižom koncentracijom. channel. Podešavanje njegove koncentracije za svaki novi test je obavljeno dodavanjem šećera. a takođe i ponašanje bio materijala tokom procesa. Tokom jednog testa u trajanju od 2 sata uzimani su takođe i uzorci rastvora.

REZULTATI I DISKUSIJA Efekat temperature i koncentracije rastvora na promenu mase vlage i nakupljanje suve materije
Obavljanje eksperimenta osmotskog sušenja polutki kajsije je urađen u 12 testova. Pri jednoj koncentraciji rastvora je sprovedeno 6 testova sa istim rastvorom, ali koji je pri svakom sledećem testu rekonstruisan. Na osnovu rezultata merenja masa i vlažnosti uzoraka polutki kajsije sačinjene su tabele koje su poslužile za dalju obradu i prezentovanje rezultata. Sačinjene su kinetičke krive sušenja pojedinih testova koji su rađeni u tri ponavljanja, prezentovane na slici 2.
89 VLAŽNOST MOISTURE CONTENT (%) 88 t=60oC, c=65 Bx t=35oC, c=65 Bx

tkiva. Razlozi za ovu pojavu su kako u uslovima na graničnoj površini, tako i u unutrašnjosti biomaterijala. Viskozitet šećernog rastvora pri određenoj temperaturi i koncentraciji je limiritrajući parametar za transport vlage iz materijala i rastvorka (saharoze) u biomaterijal. Pri povišenim vrednostima temperatura rastvora smanjuje se viskozitet rastvora što značajno utiče na povećanje prelaza molekula vode sa površine ka rastvoru. Pošto su polutke kajsije porozne strukture, u mikro i makro kapilarama se nalaze i molekuli suvog vazduha, pored molekula vode. Postoji verovatnoća da će mnogi od njih biti zarobljeni u porama, jer će pri unutrašnjoj migraciji naići na kapilare manjeg prečnika od dimenzije molekula vazduha. Izgleda da povišene temperature rastvora stvaraju uslove za „elastifikaciju“ ćelijskih opni, te se zarobljeni molekuli vazduha lakše probijaju do granične površine i tome oslobađaju prolaz za molekule vode.
88,5 87,5 86,5 85,5 84,5 83,5 82,5 t=35oC, c=50 Bx t=35oC, c=65 Bx

86 85 84 83 82 81 80 79 78 0 15 30 45 60 75

90

105

120

VLAŽNOST MOISTURE CONTENT (%)

87

0

15

30

45

60

75

VREME - TIME (min)

90 105 120 VREME TIME (min)

A)
88,5
VLAŽNOST MOISTURE CONTENT (%) 88 87 86 85 84 83 82 81 80 79 78 0 15 30 45

A)

87,5 VLAŽNOST MOISTURE CONTENT (%) 86,5 85,5 84,5 83,5 82,5 81,5 80,5 79,5 0 15 30 45 60 75 90 105 120 VREME - TIME (min) t=60oC, c=50 Bx t=35oC, c=50 Bx

t=60oC, c=50 Bx t=60oC, c=65 Bx

60

75

B) Sl. 2. Uticaj temperature rastvora pri konstantnim koncentracijama na kinetičke krive sušenja Fig. 2. Effect of solution temperature at constant solution concentrations on drying kinetic curves Kinetičke krive sušenja polutki kajsije su date u zavisnosti od uticaja temperature rastvora na odvijanje procesa. Na slici 2A su predstavljene kinetičke krive promene vlažnosti polutki kajsija pri temperaturama rastvora od 35oC i 60oC, a pri konstantnoj vrednosti koncentracije rastvora od 65 Bx. Na slici 2B je zavisnost istih vrednosti temperatura rastvora pri koncentraciji od 50 Bx. Dve krive na oba grafika se mogu aproksimovati pravom linijom. Ova linearna zavisnost promene vlažnosti od temperature ili koncentracije rastvora su ustvari dve skoro paralelne prave linije. Odavde se zaključuje da se pri analizi uticaja temperature rastvora pri konstantnoj vrednosti koncentracije, pojave migracije dešavaju na skoro istovetan način, samo što su intenzivnije pri višim vrednostima temperature. Kao što se i moglo očekivati, povišenje temperature rastvora sa 35oC na 60oC intenzivira migraciju molekula vlage iz voćnog

90 105 120 VREME -TIME (min)

B) Sl. 3. Uticaj koncentracije rastvora pri konstantnim temperaturama rastvora na kinetičke krive sušenja Fig 3. Effect of solution concentration at constant solution temperatures on drying kinetic curves Iz predhodne analize se može zaključiti da i koncentracija šećera u rastvoru utiče na migraciju molekula vode. Na slici 3 su prikazani uticaju koncentracije rastvora od 50 i 65 Bx pri konstatnim vrednostima temperature rastvora od 35 i 60oC. Obe krive na slici 3A i 3B imaju sličan trend i vrlo su bliske. Razlog ovome je mali dijapazon vrednosti koncentracije i to od 50 i 65 Bx. Kinetičke krive se mogu grubo aproksimovati linearnom jednačinom. Uočava se strmiji nagib krivih pri temperaturi osmotskog rastvora od 60oC u poređenju sa krivama dobijenim na nižoj temperaturi rastvora. Time se još jednom potvrđuje uticajnost temperature rastvora. Pri istim vrednostima koncentracije rastvora, za isto vreme obavljanja procesa dehidracije, srednje vrednosti vlažnosti uzoraka sušenih na 60oC su niže. Sa grafika 3B se takođe uočava da se sušenjem u osmotskom rastvoru pri koncentraciji od 50 Bx, za 120 minuta

PTEP 12(2008) 1-2

7

t=35oC, c=50 Bx

0

15

30

45

60

75

90

105

120

VREME - TIME (min)
26 25 24 23 22 21 20 19 18 17 16 15 14 13 12 11 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1 0 0 15 30 45 60

NAKUPLJANJE SUVE MATERIJE SOLUTE GAIN (%)

23 22 21 20 19 18 17 16 15 14 13 12 11 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1 0

PROMENA MASE VLAGE MOISTURE LOSS (%)

NAKUPLJANJE SUVE MATERIJE SOLUTE GAIN (%)

postiže vlažnost uzoraka od oko 80%, dok se ta ista vrednost vlažnosti postiže za 90 minuta, ali pri višoj koncentraciji od 65 Bx. Ovakva konstatacija se ne može reći za nižu temperaturu osmotskog rastvora. Promene mase vlage – ML (moisture loss) i nakupljanje suve materije – SG (solid gain) u uzorku su izračunavane preko jednačina [1] i [2]. Promena mase vlage u uzorku je intenzivnija, što je koncentracija rastvora viša pri konstantnoj temperaturi rastvora (slika 4). Lazarides (1995), Khoyi (2007), Chenlo et al. (2007), Sutar (2007), Azoubel and Murr (2004) i Falade et al (2007) su u svojim istraživanjima došli do iste konstatacije. Rastvor u kome je povišena koncentracija saharoze omogućuje veću koncentracionu neravnotežu u sistemu rastvor-polutke kajsije, što ima za posledicu intenzivniju migraciju molekula vode iz voća, ali i difuziju rastvorka (saharoze) ka voću. Pored toga, pri višoj koncentraciji rastvora gradijent osmotskog pritiska je takođe intezivniji, što takođe utiče na značajniju promenu mase vlage u biomaterijalu. Sa slike 4 se takođe uočava da na temperaturi rastvora od 35oC, povećana koncentracija od 65 Bx izaziva veću promenu mase vlage u odnosu na koncentraciju od 50 Bx, ali ne toliko izražajnu kao pri temperaturi rastvora od 60oC.

vora i produženjem trajanja procesa na više od dva sata. Ovu činjenicu treba imati na umu pri optimizaciji procesa, jer niža koncentracija znači smanjenje potrošnje sirovine (šećera) i energije, a time i smanjenje troškova postupka. Nakupljanje suve materije u polutkama kajsije koje se osmotski tretiraju je ustvari usvajanje molekula saharoze iz rastvora. Smer kretanja ove materije je suprotan od fluksa molekula vode iz voća u rastvor. Nakupljanje saharoze uslovljava promenu originalne hemijske strukture voća, što je nepoželjan efekat osmotske dehidracije. Osnovni cilj je da nakupljanje suve materije bude što manje uz maksimalni fluks mase vlage. Na slici 5 su prikazani fluksevi saharoze pri dvema različitim temperaturama i koncentracijama rastvora za vreme trajanja eksperimenta. Konstatuje se znatno veće nakupljanje na temperaturi od 60oC u poređenju sa temperaturom rastvora od 35oC.
18 17 16 15 14 13 12 11 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1 0 0 15 30 45 60

t=35oC, c=50 Bx t=35oC, c=65 Bx

75

90 105 120 TIME (min)

t=35oC, c=65 Bx

PROMENA MASE VLAGE MOISTURE LOSS (%)

32 30 28 26 24 22 20 18 16 14 12 10 8 6 4 2 0 0 15 30 45 60 75

t=60oC, c=50 Bx t=60oC, c=65 Bx

90 105 TIME (min)

120

t=60oC, C=50 Bx t=60oC, C=65 Bx

Sl. 5. Nakupljanje suve materije (rastvorka) u polutkama kajsije Fig 5. Solute gain in apricot halves Nakupljanje suve materije je na višoj temperaturi rastvora je oko 30% u odnosu na početnu masu uzoraka, a ova vrednost je prilično visoka (između 28 i 29%) i pri nižoj koncentraciji rastvora na istoj temperaturi. Do sličnih rezultata istraživanja došli su Falade et al. (2007) i Kjoyi et al. (2007). U isto vreme je nakupljanje suve materije pri temperaturi rastvora od 35oC bilo skoro duplo manje, oko 15 procenata. Nije uočena značajnija razlika u SG na različitim koncentracijama rastvora pri temperaturi od 35oC. Time je ovaj proces osmodehidracije odgovorio postavljenom zahtevu za što manjim nakupljanjem šećera iz rastvora, to jest što manjim promenama hemijske strukture polutki kajsije pre procesa. Ako se uzme u obzir i konstatacija koja je postavljena nakon analize promene mase vlage, da proces

75

90

105

120

VREME - TIME (min)

Sl. 4. Promena mase vlage polutki kajsija pri različitim temperaturama i koncentracijama rastvora Fig 4. Moisture loss changes within apricot halves on different solution temperatures and concentractions Odavde se može zaključiti da pri ovoj temperaturi koja je bliska ambijentalnoj tokom leta, zadovoljavajuća promena mase vlage u uzorku se može ostvariti i sa nižom koncentracijom rast-

8

PTEP 12(2008) 1-2

obavljen sa rastvorom temperature 35oC (ili sa temperaturama rastvora bliskim ambijentalnim) ostvaruje zadovoljavajuće smanjenje vlažnosti uzoraka, onda se zaključuje da je to prijateljski (environmentally friendly) režim osmotskog sušenja polutki kajsija.

Promene fizičkih osobina rastvora pri korišćenju šest puta sa rekoncentracijom
Električna provodnost ili elektrokonduktivitet osmotskog rastvora zavisi od sastava rastvora, to jest od vrste i količine šećera, od hemijskog sastava vode kao rastvarača, od temperature rastvora, koncentracije rastvorivih organskih jedinjenja koja su prešla iz polutki kajsije u rastvor i od količine vode iz polutki kajsija tokom procesa. Već je naglašeno da je kao rastvarač korišćena destilovana voda, što znači da u svom sastavu nije imala minerale ili neka rastvoriva organska ili neorganska jedinjenja. Dodavanjem šećera i zagrevanjem rastvora da bi se obezbedio režim osmotskog sušenja od 60oC i koncentracije od 60 Bx ova vrednost je iznosila 4,4 μS/cm, ili za režim sušenja od 35oC i koncentracije od 65 Bx, elektro konduktivitet je bio 4,1 μS/cm. Promene električne provodnosti rastvora koji se koristio šest puta uz rekoncentracijom za svaki novi test su date na slici 6.
ELEKTRO PROVODNOST - EC (nS/cm) 190 180 170 160 150 140 130 120 110 100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0
0 30 60 90 120 150 180 210 240 270 300 330 360 390 420 450 480 510

učešća fosfora sa 0,046% računato u odnosu na vlažnu osnovu, na 0,0325% nakon osmodehidracije. Slični rezultati merenja su bili i kada je u pitanju učešće kalcijuma. Sorte “kečkemetska ruža” i “novosadska rodna” nisu pokazale promenu sadržaja kalcijuma pre i posle osmoze, dok se kod “ambrozije” sadržaj smanjio sa 0,27% u odnosu na vlažnu osnovu na 0,2% nakon procesa. U ovoj analizi se koristila sorta “novosadska rodna”, te se može zaključiti da povećanje eletroprovodnosti nije nastalo zbog migracije mikroelemenata kalcijuma i fosfora u rastvor. Merenjima pH vrednosti rastvora, tokom dvočasovnog testa, koji se koristio šest puta dobijeni su rezultati prikazani na slici 7. Početne pH vrednosti su bile 8,1 kod testova na temperaturi od 35oC i koncentracijama od 50 i 65 Bx i 7,4 kod testova pri temperaturi rastvora od 60oC i istim koncentracijama. U oba slučaja se uočava opadajući trend krivih, što znači smanjenje pH vrednosti.
pH VREDNOSTI RASTVORA U ŠEST PONAVLJANJA SOLUTION pH VALUES IN SIX CYCLES

8,5

pH

8 7,5 7 6,5 6 5,5 5 4,5 4 0 30 60 90 120 150 180 210 240 270 300 330 360 390 420 450 480 510 540 570 600 630 660
660

t=35oC, c=65, 50 Bx

690
690

VREME-TIME (min)

8 7,5 7 6,5 6 5,5 5 4,5 4 3,5 3
0 30 60

pH VREDNOSTI RASTVORA U ŠEST PONAVLJANJA SOLUTION pH VALUES IN SIX CYCLES
t=60oC, c=65, 50 Bx

pH

90

120

150

180

210

240

270

300

330

360

390

420

450

480

510

540

570

600

630

VREME -TIME (min)

TEST 4,8,12,3,7,11 TEST2,6,10,1,5,9

Sl. 7. Promene pH vrednosti rastvora prilikom upotrebe 6 puta Fig 7. Values of solution pH change in six reuse Rastvori su već posle 120 minuta imali pH vrednost od 5,7 ili 4,1 što znači da su bili kiseli. Ova promena rastvora iz bazne u kiselu sredinu je mogla da nastane samo prelaskom rastvorivih organskih kiselina iz polutki kajsije. S obzirom da je maseni odnos voća i rastvora bio 1:10, to znači da je u pitanju znatna masa rastvora. Ukoliko je rastvor tako brzo promenuo svoju vrednost u kiselu i zadržao je tokom sledećih pet testova, to znači da je i znatna količina organskih kiselina “isprana” iz polutki kajsije. Prelazak organskih kiselina je ravnomeran u jedinici vremena, jer je promena elektrokonduktivnosti ravnomerna u jedinici vremena takođe. Stoga se promena elektrokonduktivnosti može izraziti u funkciji od vremena trajanja procesa. Na slici 8 prikazan je trend promene elektrokonduktivnosti za prva tri testa na temperaturi rastvora od 35oC i pri koncentraciji od 65 Bx. Ustanovljena je linearna zavisnost ove dve veličine. Slična konstatacija se izvodi za isti rastvor pri dalja tri korišćenja, ali sada na koncentraciji od 50 Bx. Koeficijenti linearnih korelacija su uz pomoć Microsof Office Excel 2003 paketa izračunati i prezentovani u tabeli 1. Iako je ova promena data u funkciji od vremena, ona ustvari predstavlja povećanje sadržaja molekula vode i rastvorivih organskih kiselina u osmotskom rastvoru, to jest na indirektan način reprezentuje fluks or-

VREME -TIME (min)

Sl. 6. Vrednosti elektro provodnosti rastvora u šest ponavljanja Fig 6. Affect of solution six times reuse on electro conductivity Naosnovu rezultata merenja se konstatuje porast električne konduktivnosti koji je pre svega rezultat početne koncentracije šećera, ali i migracije rastvorivih organskih kiselina i jedinjenja iz kajsije, kao i mikroelemenata. Autori Peiro-Mena et al. (2006) su došli do sličnih rezultata istraživanja pri osmotskom sušenju ananasa. Multiplim regresionom analizom su došli do izraza koji opisuje promenu elektroprovodnosti u zavisnosti od učešća kalcijuma, magnezijuma i fosfora iz voća u rastvoru. Međutim, na osnovu sopstvenih rezultata istraživanja ponašanja prilikom osmotskog sušenja tri sorte kajsija i to “kečkemetske ruže”, “novosadske rodne” i “ambrozije”, konstatuje se da je sorta uticajan faktor na promenu sadržaja mikroelemenata. Tako na primer, sorta “novosadska roda” i “kečkemetska ruža” imaju istu sadržinu fostora pre i posle dvočasovnog osmotskog sušenja (razlike su u novou greške merenja ili uzimanja uzoraka polutki za analizu), jedino je kod sorte “ambrozija” izmereno smanjenje

PTEP 12(2008) 1-2

540 570 600 630 660 690 720

720

720

9

što ima za posledicu intenzivniju migraciju molekula vode. te da ovaj broj ponovne upotrebe rastvora može da bude i veći. PTEP – Časopis az procesnu tehniku i energetiku u poljoprivredi. Trend linije promene elektroprovodnosti rastvora tokom vremena pri šest ponavljanja sa rekoncentracijom Fig 8. 49(2002) 193-199. ali ne toliko izražajnu kao pri višoj temperaturi rastvora. F.0443 0. c=65 Bx ELEKTROPROVODNOST -EC (nS/cm) 24 22 20 18 16 14 12 10 8 6 4 2 0 0 30 60 90 120 TEST 2 TEST 6 TEST 10 o VREME-TIME (min) NEXT THREE CYCLES (t=35 C. smatra se da su njegovi potencijali još uvek nedovoljno iskorišćeni.66 8. Novi Sad. Pavkov I: Uticajni faktori na promenu vlažnosti polutki kajsija pri osmotkom sušenju. Babić M.EC (nS/cm) o vosadska rodna“..9669 0. Republike Srbije.. C. a prilično je visoka (između 28 i 29%) i pri nižoj koncentraciji rastvora na istoj temperaturi.ganske materije iz polutki ka rastvoru. TEST 1 TEST 5 TEST 9 120 VREME-TIME (min) Sl. Schubert. konstatuje se da na višoj temperaturi rastvora od 60oC ova vrednost je oko 30% u odnosu na početnu masu uzoraka. 72(2007)4. što je koncentracija rastvora viša pri konstantnoj temperaturi rastvora. Vazques. [6] Erle.0563 0. c=50 Bx) 165 160 155 150 145 140 135 130 125 120 115 110 105 100 95 90 85 80 75 0 30 60 90 ELEKTROPROVODNOST.06 83. THREE FIRST CYCLES t=35 C. Coefficients of linear regression equations of electro conductivity EC versus time (τ . 8(2004)1-2:1-3. F: Osmotic treatments (OT) and problems related to the solution management. Fernandez-Herrero. Koeficijenti korelacije linearne regresije elektroprovodnosti EC i vremena trajanja (τ . povećana koncentracija od 65 Bx izaziva veći promenu mase vlage u odnosu na koncentraciju od 50 Bx.9235 0.92 B 0.2763 0..2005.9966 ZAKLJUČAK U radu su prezentovani rezultati merenja obavljenog planskog eksperimenta osmotskog sušenja polutki kajsije sorte „no- 10 PTEP 12(2008) 1-2 .0607 0. rastvor ima potencijala za veći broj korišćenja od šest.9087 0.. U. Zaključeno je da temperatura i koncentracija rastvora imaju uticaja na obe računate veličine. od 1. 1-7.min) pri korišćenju rastvora 6 puta Table 1. NAPOMENA: Rezultati istraživačkog rada su nastali zahvaljujući finansiranju Ministarstva nauke i zaštite životne sredine.SG. 223-236.9544 0. Stoga se smatra da je preporućljivo osmotski sušiti polutke kajsije na temperaturama rastvora oko 35oC.2612 R 0. Agriculturae Conspectus Scientificus. Nije uočena značajnija razlika u SG na različitim koncentracijama rastvora pri temperaturi od 35oC.min) in six solution reuse LITERATURA [1] Babić Ljiljana. Journal of Food Engineering. [3] Babić Ljiljana. Kada je u pitanju nakupljanje suve materije . Quality and Safe. projekta evidencionog broja BTN-341‚002B pod nazivom “PROIZVODI OD SUŠENOG VOĆA” u okviru Nacionalnog programa „Biotehnologija i agroindustrija”. Babić M. Giroux. 8. Naime. Babić M.94 129. 186193. Journal of Food Engineering.. Journal of Food Engineering. Analiziranjem elektro provodnosti i pH vrednosti osmotskog rastvora koji je korišćen u šest uzastopnih testova i to sa rekonstrukcijom pre svakog sledećeg testa. I International Congress: Food Technology. 49(2001). Pavkov I: The quality indicators of osmotic dried apricot Prunus armeniaca.04.2553 0. R. EC=A+Bτ Ciklusi Cycles 1 2 3 4 5 6 A 4. Promena mase vlage u uzorku je intenzivnija.58 15. H: Combined osmotic and microwavevacuum dehydration of apples and strawberries. 78 (2007) 765-774. Pavkov I: New technology for apricot (Prunus armeniaca) fruit drying. [5] Dalla Rosa. M.88 110. i pri koncentracijama rastvora između 50 i 60 Bx radi povećanja ekonomičnosti procesa. Trend lines of solution electroconductivity versus time during six cycles with solution reconcentration Tabela 1. [2] Babić Ljiljana. rastvor u kome je povišena koncentracija saharoze omogućuje veću koncentracionu neravnotežu u sistemu rastvor-polutke kajsije. oko 15 procenata. Takođe se uoćava da na temperaturi rastvora od 35oC. U isto vreme je nakupljanje suve materije pri temperaturi rastvora od 35oC bilo skoro duplo manje. koja je bezbedna za očuvanje senzorskih svojstava ploda..9181 0. [4] Chenlo. Može se zaključiti da pri masenom odnosu voća i rastvora 1:10. Nakon statističke analize došlo se do podataka u promeni mase vlage i nakupljanja suve materije u uzorcima koji su se desili pri osmotskom sušenju na temperaturama rastvora od 35oC i 60oC i pri koncentracijama od 50 i 60 Bx. Moreira. G: Osmotic dehydration of chestnut with sucrose: Mass transfer processes and global kinetics modeling.

. 25(1995) 151166..Q. Journal of food Engineering. 1242-1246.. Urosevic. Greece.C. Primljeno: 04.P. P.. G. M. Karathanos. 56(2008)3. Journal of Food Engineering. Seeram: Berry Fruits for Cancer Prevention: Current Status and Future Prospects. Journal of Food Engineering.. Bertolo. C. International Journal of Food Science and Technology. Bin A. Hollman. Practical Application on Osmotic Drying of Agricultural Products. Li X. pp 836-843 [15] Navindra P. Martinez-Navarrete. Osmotic Dehydration of Apple as Affected by Vacuum Impregnation with HM Pectin.[7] anotti . C. M. 1980. Journal of Agricultural and Food Chemistry. A. HortScience35(2000) 573-575. Danila. Physical and Structural Effects. 2926-2930. [17] Peiro-Mena. [8] Hanbook for sugar industry... Vol 5(1995). 1998...P.. N. MartinezMavarrette... Lee. M. M: Microbial aspects on short time osmotic treatment of kiwifruit..C. PTEP 12(2008) 1-2 11 . Second book. N. Journal of Food Engineering. Cammacho. M.. [19] Stefanovic. J: Osmotic dehydration kinetics of apricot using sucrose solution. Fito.. MartinezMavarrette.2008. 2001.4.Y. P. pp 2-7 [20] Sutar. Dalla Rosa. 33(1998) 267-284.E.J: Anticancer properties of fruits and vegetables. M.... P. Osmotic Pre/treatments in Fruits Processing: Chemical. J. Chiralt. R. Prihvaćeno: 07. E. 630-635. M. Journal of Agriculture and Food Chemistry.M. M. [21] Torreggiani.. Thessaloniki. Journal of Food Engineering 56(2002) 97-103 [11] Khoyi. Maroulis Z. F. 90-97... 265-270..R. H.L. N: Compositional and physicochemical changes associated to successive osmodehydration cycles of pineapple (Ananas comosus). A: Mass transfer kinetics during osmotic preconcentration aimig at minimalsolid uptake.B: Mass transfer modeling of the osmotic dehydration of some fruits. Dias. Weber. V. Journal of Food Engineering. 79(2006) 842-849. D. 74(2006) 299-307. B: Content of potentially anti carcinogenic falconoid of tea and fruit juice. J. Belgrade. [9] Hertog. [10] Kil. Journal of Agricultural and Food Chemistry 50(2002)10. [12] Lazarides. Business community. Cammacho.G. Guetzoni.. Sacchetti.T. Volume A. Katsanidis. [13] Lui. R.2008. 49(2001) .M. pp 247-253 [22] Wargovich.K: Mathematical modeling of mass transfer in osmotic dehydration of onion slices. Reis Brod. N: Micronutrient flow to the osmotic solution during grapefruit osmotic dehydration. M.4. [18] Peiro-Mena. Dias. J.H. Journal of Food Engineering 49. Van de Pitte.M. 78(2007) 1355-1360. Rewiev “Agronomska saznanja”.. V. P: Drying of pear d’Anjou with and without osmotic dehydration.. 41(1993)8. Niskolaidis.M.A. Hessari. Brown. V. [16] [16] Panagiotou.H: Antioxidant and antiproliferative acticities of raspberries.M. Gupta. M. Journal of Food Engineering. 78(2007). Lui R. [14] Martinez-Monzo. G.C.. Proceedings of the 11th International Drying Symposium (IDS’98).

Homozigotni recesivni gen (sugary. Skoro celokupna selekcija kukruza šećerca u svetu se obavlja u privatnim kompanijama gde je selekcioni materijal zaštićen. Key words: sweet maize. beside the yield and softness of the pericarp. sa različitim genima i kombinacijama gena koji povećavaju sadržaj šećera u zrnu. a osnovni je u tome što relativno kratak period u toku koga zrno zadržava visok kvalitet. Svaki način iskorišćavanja šećerca. UVOD Kukuruz šećerac se koristi za ljudsku ishranu u mlečnoj fazi razvoja endosperma. boja zrna. koji je najviše korišćen tridesetak godina unazad. Šećerac koji se transportuje na velika rastojanja treba da ima uniformno stasavanje (sazrevanje) klipova da bi se redukovao procenat otpadaka u mehaničkoj berbi useva. su). Na 12 PTEP 12(2008) 1-2 . The taste (sweetness) and the ear appearance are the most important for sweet maize fresh market. The kernel structure. structure and taste are very important in selection of hybrids for the commercial production.25 Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper OPLEMENJIVANJE KUKURUZA ŠEĆERCA ZA RAZLIČITE NAČINE POTROŠNJE SWEET MAIZE BREEDING FOR DIFFERENT CONSUMPTION PURPOSES Dr Zorica PAJIĆ. Industrijska prerada (konzerviranje ili zamrzavanje) zahteva ujednačenu veličinu i oblik klipa. nije dostupan javnosti. Sweet maize that is transported needs to be of the uniform maturity in order to reduce the percentage of residues at mechanical harvest of the crop.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. pored prinosa i nežnosti perikarpa.1987). Metodi koji će se koristiti u jednom selekcionom programu kukuruza šećerca zavise od specifičnih ciljeva programa i raspoloživog selekcionog materijala. supersweet – sa povećenim sadržajem šećera u zrnu. boja zrna. Građa zrna. veličina i ispunjenost zrna posle rezanja su zahtevi za više načina iskorišćavanja (prerade) šećerca. kvalitet zrna. Beograd REZIME Kukuruz šećerac se koristi za ljudsku ishranu u mlečnoj fazi razvoja endosperma. Prepoznavanje dodatnih gena endosperma koji bi uslovili viši nivo šećera. oblik. Each mode of its utilisation.12-14 UDK: 631. ima specifične zahteve za određenim kvalitetom. industrial processing. sočno i slatko. Ukus (slatkoća) i izgled klipa su na prvom mestu po važnosti za potrošnju šećerca u svežem stanju. Zadržavanje slatkoće posle transporta je takođe veoma važna osobina. građa i ukus (naročito slatkoća) se veoma ozbiljno razmatraju kada se bira hibrid za komercijalnu proizvodnju. has its specific requirements for certain quality. ali postoje i određene razlike u postupcima zbog razlika u korišćenju proizvoda. dr Milomir FILIPOVIĆ Institut za kukuruz «Zemun Polje». Građa zrna. pored prinosa i nežnosti perikarpa. Seme kukuruza šećerca je jedan od najprofitabilnijih proizvoda. industrijska prerada. The highest number of commercial sweet maize hybrids is based on one or more recessive alleles that alter a carbohydrate content of the endosperm. ima nedostataka. veličina i ispunjenost zrna posle rezanja su zahtevi za više načina iskorišćavanja (prerade) šećerca. Svaki način iskorišćavanja šećerca. i jedno je od najpopularnijih povrtarskih kultura. različite dužine vegetacije. konzistencija). Najveći broj komercijalnih hibrida kukuruza šećerca se zasniva na jednom ili više recesivnih alela koji menjaju ugljenohidratni sastav endosperma. mr Jelena SRDIĆ. Ključne reči: kukuruz šećerac. shape. Maintenance of sweetness after transport is also a very important trait. građa i ukus su veoma važni kod izbora hibrida za komercijalnu proizvodnju. Veliki broj hibrida kukuruza šećerca je stvoren u svetu. ima specifične zahteve za određenim kvalitetom. kada je zrno nežno. kao i produžen period prihvatljivog kvaliteta zrna je vodio korišćenju tih gena u razvoju i poboljšanju šećerca. efekta ksenija i prirode visoke kvarljivosti finalnog proizvoda. obični (sugary) šećerci. (Boyer and Shannon. MATERIJAL I METOD U selekciji kukuruza šećerca se koriste metode i tehnike koje se koriste u selekciji kukuruza standardnog kvaliteta zrna. Oblik i ujednačenost klipa. grain quality. nežnost. Najveći broj komercijalnih hibrida kukuruza šećerca se zasniva na jednom ili više recesivnih alela koji menjaju ugljenohidratni sastav endosperma. 1-2. SUMMARY Sweet maize is consumed as human food in the milk stage of the endosperm development when the kernel is soft. size and fulfilment after cutting are requirements for several modes of utilisation (processing) of sweet maize. za različite namene. Kukuruz šećerac razlikuje se od drugih tipova kukuruza po prisustvu jednog ili više recesivnih gena koji menjaju sintezu skroba u endospermu pa se šećerac koristi kao povrće. a potrošnja se iz godine u godinu povećava u našoj zemlji i većini zemalja širom sveta. Commercial processing (tinning or freezing) requires the uniform size and shape of the ear. p. sweet and succulent. Kukuruz šećerac se proizvodi za različite načine korišćenja. the kernel colour. Različiti geni koji se koriste u oplemenjivanju kukuruza šećerca uslovljavaju kvalitet zrna koji se razlikuje od kukuruza standardnog kvaliteta (ukus. izgled klipa i biljke. Sweet maize is produced for different purposes. Komercijalna prerada (konzerviranje ili zamrzavanje) zahteva ujednačenu veličinu i oblik klipa. Zadržavanje slatkoće posle transporta je takođe veoma važna osobina. Ukus (slatkoća) i izgled klipa su na prvom mestu po važnosti za potrošnju šećerca u svežem stanju. Kukuruz šećerac se proizvodi za različite načine korišćenja. The shape and uniformity of the ear. oblik. i životnu sposobnost semena. Oblik i ujednačenost klipa.

Sl. može da se nađe kompromis za druge osobine. tenderometri. Ako je hibrid izuzetan u nekom pogledu. miris i ukus. Postoje uređaji i tehnike za određivanje sadržaja šećera i suve materije (hromatografi. Hibrid kukuruza šećerca za industrijsku preradu Fig. Tracy. dužine klipa 20-23 cm. Sl. Hibrid žutog zrna za tržište svežeg kukuruza šećerca Fig. Za merenje osobina kao što je sadržaj šećera.1. značenje “prinosa” se menja zavisno od tržista. Neke osobine koje su relativno malo važne kod drugih tipova kukuruza su kritično važne za potrošnju šećerca u svežem stanju. kada je zrno u mlečnoj fazi. Hibridi kukuruza šećerca za industrijsku preradu. Bela ili svetlo zelena boja svile je najviše tražena kako u industriji za preradu šećerca tako i na tržištima svežeg šećerca.1. za rezanju zrna. niži prinos. U tom slučaju klip treba da je obavijen komušinom tamno zelene boje i sa lisnim zastavicama na vrhu. 1987). U slučaju konzerviranja rezanog zrna važan je prinos zrna. ozrnjenog klipa do vrha. analizatori za šećer). 2001). (Pajić i Dumanović. (Tracy. U poređenju sa drugim tipovima kukuruza. ujednačenost klipa. Svi hibridi za industrijsku preradu treba da su adaptirani za mehanizovanu berbu. Standard za ove karakteristike varira od tržista do tržista i od sezone do sezone gajenja. one se često rade u poslednjoj fazi programa testiranja hibrida. uključena i dva do tri standardna sa kojima se upoređuju hibridi koji se ispituju. efikasno i subjektivno ocenjene. lošiji jestivi kvalitet u odnosu na hibride glavne sezone (Pajić et al. Boja zrna varira zavisno od tržišta. Kukuruz šećerac se često koristi direktno u klipu (tržište svežeg šećerca). konfiguraciju (raspored) redova (pravac i uređenje). pored novih hibrida. konzerviranjem kukuruznog krema. Cilj programa selekcije šećerca je identifikacija najboljih hibrida za različite načine korišćenja. 2. Osobina izgled klipa obuhvata broj redova zrna. nežnost. svaka tehnika meri samo jedan parametar i ne može da odredi suptilan ukus koji je rezultanta kombinacije više različitih komponenata. Yelow sweet corn for fresh market Za hibride šećerca namenjene industrijskoj preradi tj. Odabiranje hibrida u prvoj fazi je zasnovano na osobinama koje su relativno visokonasledne. a samim tim i bolji prinos. Sweet corn hybrid for processing PTEP 12(2008) 1-2 13 . REZULTATI I DISKUSIJA Hibridi kukuruza šećerca za potrošnju u svežem stanju. Ekstremno rani hibrid može da ima mali broj redova zrna. prinos klipa bez komušine. sl. širinu i dubinu zrna. oblik i veličinu klipa. pri čemu nema oštećenja zrna koje je veoma nežno. zavisno od klimatskih uslova. Pošto su ove analize skupe i zahtevaju vreme. najvažnije osobine su one koje uslovljavaju izgled zrna i normalan izgled (stanje) zrna posle rezanja. se ispituju u uporednim ogledima po slučajnom blok sistemu (24 hibrida u ogledu). 2. Nepoželjni su hibridi kod kojih su delovi komušine postavljeni između redova zrna. komušanje i rezanje zrna. boja. elitne samooplodne linije i sintetičke populacije. zavisno od klimatskih uslova. Meri se prinos klipa sa komušinom. i dr. Adekvatna dužina komušine klipa je veoma važna jer sprečava oštećenja koja čine ptice i insekti. – Šećerci za industrijsku preradu mogu da se prerađuju konzerviranjem celog zrna. Za industrijsku preradu gde se zamrzava klip važan je broj klipova po hektaru. ocenjuje se dubina zrna. Mnoge osobine mogu biti brzo. Berba se obavlja otkidanjem klipova sa komušinom da ne bi došlo do povrede zrna koje je nežno. U mnogim krajevima je veoma važan izgled klipa sa komušinom za prodaju šećerca u svežem stanju. i sočnost potrebna je oprema. obliku i veličini klipa su izuzetno važne osobine. U ogled su. Nove hibridne kombinacije kukuruza šećerca u Institutu za kukuruz „Zemun Polje”. veličina klipa i krupnoća zrna. Hibridi za tržište svežeg šećerca trebalo bi da produkuju veliki broj atraktivnih klipova po jedinici površine. broj redova zrna. sl. Naravno. kao i boja zrna. širina i dubina.primer. Oblik klipa je veoma važan u industriji za preradu šećerca. 2000. kao što je izgled klipa i zrna. mada je prinos uvek važan. Glavni resursi u selekciji šećerca su elitni hibridi. debljine perikarpa i nežnosti (mikroskopi. Blago zašiljen (u obliku sveće) klip najviše odgovara modernim mašinama za rezanje zrna za maksimalnu efikasnost i malo gubitaka (otpadaka). dubokog zrna. Dublja zrna obezbeđuju bolji izgled posle rezanja. vremenski raspon za ocenu prinosa i osobina kvaliteta hibrida šećerca je vrlo ograničen . dužina klipa. (Pajić et al. refraktometri. ozrnjenost. Boja oklaska je obavezno bela.). (Marshall. Berba se obavlja 21 do 24 dana posle oplodnje. Ujednačenost u sazrevanju. 2001). 1. 1998). 2000).samo 5 do 7 dana.2. Za većinu tržišta svežeg šećerca najpoželjniji hibridi šećerca su oni koji imaju najmanje 16 pravo raspoređenih redova zrna. Za neka tržišta važna je težina pojedinačnog klipa. zamrzavanjem rezanog zrna i zamrzavanjem celog klipa. Od iste količine svežeg neprerađenog šećerca dobiće se veći prinos hibrida dubokog zrna nego od hibrida koji ima plitko zrno. Komušina klipa tokom prerade se relativno lako odsranjuje specijalnim komušačima za kukuruz šećerac. Prinos i komponente prinosa se određuju u svim fazama ispitivanja.

C. zavisno od tržišta za koje se priprema proizvod.45. Genetika. and J.26.3. Eds.8 43 81 ZPSC 531 su 17. [3] Pajić Zorica. onakvi kakve tržište zahteva. and Rošulj M. širinu i dubinu zrna.. LITERATURA [1] Boyer C. USA. Prihvaćeno: 13. kao i boja zrna. Beograd. S.15.. oblik i veličinu klipa.. Radosavljević Milica (1994): Effects of Sucrose Content of grain Quality of Sweet Corn (Zea mays L. Ukus je takođe veoma značajan.3 45 96 ZPSC 421 su 12. Yield of ear. 111-115. Vol. MN.Eds. Ramstad.32. NAPOMENA: Rad je rezultat dela programa Projekta BT6800B:»Oplemenjivanje kukuruza šećerca i kokičara». Amer.1987).A. Dumanović J. Mišović M. Iowa. [6] Tracy W. [5] Pajić Zorica.0 41 90 ZPSC 411 su 16.2.3. Pajić i Dumanović. No.5 45 96 ZPSC 391 su 13. St. su prikazani prinosi. konfiguraciju . Osobina izgled klipa obuhvata broj redova zrna. 3.1.W. najvažnije osobine su one koje uslovljavaju izgled zrna (stanje) posle rezanja. 14 PTEP 12(2008) 1-2 . Pp.E. 2000.633. Ocena kvaliteta obuhvata ukus. USA. Maize and Sorghum Breeding at the End of 21st Century.. Vol. ali slatkoća može da se popravi dodavanjem šećera tokom procesa prerade. procenat rezanog zrna i ocene kvaliteta nekih ZP hibrida kukuruza šećerca.1. In: Corn: Chemisry and Thchnology.raspored redova (pravac i uređenje).. Genetika. pa su osobine klipa veoma važne. Ames. St. Olemenjivanjem se stvaraju hibridi za različite načine korišćenja. CRC Press Inc.Shannon (1987): Carbohydrates of the kernel. tj.2008. ozrnjenost. za rezanje zrna. (2000): Breeding Maize for Nutritional Value and Industrial Use. Veliki je interes za korišćenje hibrida sa povećanim sadržajem šećera u zrnu za zamrzavanje zbog nemogućnosti dodavanja šećera da bi se poboljšao ukus zaleđenom proizvodu. (Boyer and Shannon. Ass. širina i dubina. Pp. [2] Marshall S.Ramstad. Tracy. (1998): SPECIFIČNI TIPOVI KUKURUZA. Kada se prerađuje sh2 tip šećerca. Monografija.1 42 85 ZAKLJUČAK Kukuruz šećerac se često koristi direktno u klipu.6 46 86 ZPSC 504 su 14. zahtevi su slični kao za potrošnju hibrida u svežem stanju povećani broj klipova po jedinici površine (kao glavni parametar prinosa) i poželjan izgled klipa. Arnel R.3 44 83 ZPSC 111 su 11. 2001).saccharata). USA. U tabeli 1. Babić M. Watson. (UDC: 547. No.. 155-198. U većini slučajeva kod zamrzavanja celog klipa šećerca. Association of Cereal Chemists. randman zrna i ocena kvaliteta nekih ZP hibrida kukuruza šećerca Table. Za hibride šećerca koji se koriste za industrijsku preradu tj. Tabela.D. Second Edition. Institut za kukuruz «Zemun Polje». Am. a samim tim i bolji prinos.S. In: Corn: Chemistry and Technology. slatkoću. Nežnost zrna je važna u određivanju kvaliteta za sve načine prerade. Izgled komušine i ozrnjenost vrha nisu važni zato što se vrh klipa skraćuje. and P.A.2). (1987): Sweet corn. Oblik klipa je veoma važan u industriji za preradu šećerca. (2001): Sweet corn. Primljeno: 01. 1-207. boju zrna. 1994. of Cereal Chemists. (Pajić et al. mada se prerađuju i neki hibridi belog zrna.F.255-282.. koji finansira Ministarstvo nauke Republike Srbije.and E. % of kernels and organoleptic properties of released ZP sweet corn hybrids Prinos klipa % zrna / Ocena kvaliteta (poena) Assessment of quality % of Hibrid / Hybrid (t/ha-1) / Yield Total points (100%) of ear (t/ha-1) kernels ZPSC 213 su 12. Ponekad se dodaje i so.9 42 89 ZPSC 471 su 12.P.7 43 93 ZPSC 424 su 15. Dumanović J. Dublja zrna obezbeđuju bolji izgled posle rezanja. Paul.6 39 76 ZPSC 462 su 13.. Prinosi klipa. konzistenciju i izgled. 1998. redukuje se količina ili se uopšte ne dodaje šećer. Pajić et al. Watson. MN. In: Specialty Corns. Hallauer Edition.Svetlo žuta boja zrna je najpoželjnija. [4] Pajić Zorica.Paul.2008.

a nakon pojave Bovine spongiformne encefalopatije (BSE). To je proces u kojem se. pljeve i prašina žitarica. EU je 2005. pivskog tropa. ostaci mesa. UVOD Sirovine za proizvodnju bioplina dijele se na poljoprivredne ostatke. biogas. After the results of chemical analyses were obtained.15-18 UDK: 006:628. tropa od melase. Biomass can be considered as a strategic resource. poput jabučnog tropa. kožica i slično [1]. Europska komisija je svakoj pojedinoj sirovini pridodala točno specifičnu šifru. sanitation. Tom se regulativom propisuje i način zbrinjavanja životinjskog otpada. Međutim. Proces alkalne hidrolize može biti kataliziran enzimima. njihov utjecaj na smanjenje ozona. Tijekom procesa alkalne hidrolize. sirutka.6]. However. Takva odluka dovela je do problema skladištenja sve većih zaliha mesno-koštanog brašna te nemogućnost adekvatnog zbrinjavanja ovog organskog otpada. dok su koncentracije teških metala bile unutar dozvoljenih granica. Biomasa se može smatrati strateškim resursom. dr Neven VOĆA. postoji sve veća zabrinutost ljudi za preveliko ispuštanje stakleničkih plinova u atmosferu. što iznosi 84% od ukupnog smanjenja emisija CO2 u atmosferi. all the EU member states have taken up a commitment to change the ratio in their energetic sector. sanacija. pepela na odlagališta. There is a reasonable concern for an increasing release of greenhouse gases into the atmosphere. according to the EU legislative. but because of its availability which can lead to country’s prosperity (transport fuel. a optimalni rezultati postižu se pri temperaturi od 150°C. kao osnovne građevne jedinice svih proteina. Direktiva 30/2003/EC definira 2010. should be decreased by 50%. p. a u isto vrijeme ostavlja organsku masu koja je vrlo pogodna za anaerobni proces i proizvodnju bioplina [5. godine.5 Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper ALKALNA HIDROLIZA KAO ALTERNATIVNA METODA SANACIJE KLAONIČKOG OTPADA ALKALINE HYDROLYSIS AS AN ALTERNATIVE METHOD FOR SLAUGHTERHOUSE WASTE SANITATION Dr Tajana KRIČKA. Klaonički otpad predstavlja potencijalno opasan otpad koji se prema zakonima EU mora spaljivati u spalionicama. alkalna hodroliza. tropa od krumpira. a treća kategorija je nisko rizični. alkaline hydrolysis. Prema regulativi EC br. 10 000 Zagreb.e. The objective of this study was to determine quality of fermented residues after an anaerobic digestion of slaughterhouse waste. stari kruh. gdje je za visoko rizični otpad prve kategorije propisana metoda spaljivanja i odlaganja ostataka tj. kemikalije). chemicals). Aminokiseline. nego i dostupna svugdje te se iz nje mogu dobiti proizvodi važni za državni prosperitet. kao mogući način zbrinjavanja klaoničkog otpada javlja se i alkalna hidroliza [3]. električnu i toplinsku energiju. vinskog tropa. krv. 1774/2002 [2]definirane su kategorije otpada i to prva i druga kategorija kao visoko rizični i rizični materijal. Vanja JURIŠIĆ. skladištenje i transport Svetošimunska cesta 25. Realno. dipl. due to more efficient sanitation. do 2010. i. The Directive 30/2003/EC defines year 2010 as the final date until which CO2 emissions in transport. godine uvela i alkalnu hidrolizu kao alternativnu metodu za sanaciju klaoničkog otpada. uzročnika bolesti BSE. Cilj ovog rada bio je odrediti kvalitetu fermentiranog ostatka nakon procesa anaerobne fermentacije klaoničkog otpada prethodno podvrgnutog alkalnoj hidrolizi. u agresivnom mediju. a predstavlja važan korak u cijepanju proteinskih lanaca poput priona. Alkalna hidroliza za razliku od spaljivanja. otpad od povrća. respectively. ostaci hrane.e. bioplin. not only because of its renewability.12:637. međusobno su povezane peptidnim vezama tvoreći polipeptidne lance. previously treated with alkali. iznutrice. Slaughterhouse waste represents potentially dangerous waste. ing. has to be burnt in incinerators. overall emissions. Provedene su kemijske analize uzoraka. Proces se ubrzava zagrijavanjem sustava. ima niz prednosti jer omogućuje učinkovito uništavanje priona. kiselinama i lužinama – vodenim otopinama kalijevog i natrijevog hidroksida. u Republici Hrvatskoj je zabranjena upotreba mesno-koštanog brašna kao komponente u hrani za životinje te je za sanaciju novonastalog otpada određeno spaljivanje u kafilerijama [2]. osim spaljivanja. 84%. melasa. it can be concluded that biogenic elements were within the moderate concentrations while the heavy metal content was within the approved limits. PTEP 12(2008) 1-2 15 . electrical and thermal energy. ostaci uljarica. tropa od pšenice. Key words: slaughterhouse waste. kao jedne drastične metode. peptidne veze se razlažu pri čemu ostaju mali peptidni lanci i aminokiseline u obliku kalijevih i natrijevih soli [4]. želučano crijevni sadržaj. SUMMARY According to the common legislative. human health and global warming.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. 1-2. Ulazne sirovine za proizvodnju bioplina mogu se podijeliti na poljoprivredne ostatke (hrana za životinje i životinjski gnoj) i agroindustrijske ostatke. veće molekule razgrađuju na manje. which. zdravlje ljudi i globalno zagrijavanje. EU has introduced alkaline hydrolysis as an alternative method for slaughterhouse waste sanitation. Međutim. Agronomski fakultet Sveučilišta u Zagrebu Zavod za poljoprivrednu tehnologiju. voćnog tropa. godinu kao krajnji rok do kojeg se emisija CO2 mora smanjiti za 50% u transportu i to za period od 1990. Hrvatska REZIME Sve zemlje EU preuzele su obvezu promjene odnosa u energetskom sektoru temeljem zajedničke legislative. Prema odluci Europske komisije. solima metala.513. masti. ulja za prženje. industrijski organski otpad te dodatne sirovine. Ključne riječi: Klaonički otpad. koji mogu poboljšati socio-ekonomski status (gorivo za transport. jer je ne samo obnovljiva. zbog učinkovitije sanacije. i. Može se zaključiti da su biogeni elementi bili prisutni u umjerenim koncentracijama. and their impact on the ozone reduction.

koje djeluju zajednički.31 56.fosfora. Kako bi se potaknula bakterijska aktivnost. dobivenog anaerobnom fermentacijom. pomoću konduktometra MA5964 s kombiniranom elektrodom (ISO 7888:1985). Slijedi da nema materijala zaraženog prionima. Razvile su se u vrijeme kada Zemljina atmosfera nije u svojem sastavu imala kisik. Međutim. Chemical analysis of meat-bone meal Kemijske analize .Anaerobna fermentacija kao nastavak saniranja alkalno hidroliziranog klaoničkog otpada je biokemijski proces u kojem određene vrste bakterija razgrađuju biomasu u anaerobnim uvjetima. .kalija i natrija. u nekoliko stupnjeva prevode biološki materijal u bioplin. veći je broj anaerobnih bakterija koje rastu i razmnožavaju se u mezofilnim uvjetima nego što je onih koje rastu i razmnožavaju se u termofilinim uvjetima [9]. Co. Izuzev drveta. . Proces anaerobne fermentacije događa se u nekoliko stupnjeva koji uključuju različite vrste bakterija. određenog spektrofotometrijski metodom molibdatplavo. amonijak i sulfide. u kombinaciji s generatorom.8].C. Iz svega navedenog cilj ovog rada je istražiti kvalitetu fermentiranog ostatka nakon anaerobne fermentacije klaoničkog otpada prethodno podvrgnutog alkalnom hidrolizom u usporedbi s klaoničkim otpadom obrađenim standardom metodom spaljivanja. REZULTATI I DISKUSIJA Klaonički otpad nakon spaljivanja (mesno-koštano brašno) U reaktore laboratorijskog bioplinskog postrojenja se punila smjesa mesno-koštanog brašna. 135. Anaerobne bakterije jedne su od najstarijih živih organizama na zemlji.). Proces anaerobne fermentacije Proces anaerobne fermentacije provodio se u mezofilnim uvjetima. Komprimirani bioplin može se također koristiti kao alternativno gorivo u transportu [10]. . vodik. zabilježeno je brže djelovanje fermentiranog gnojiva jer su hranjive tvari nakon fermentacije već u mineraliziranom obliku i tako mogu biti bolje iskorištene od biljaka [11. mogu proizvoditi električnu energiju. Kada se u procesu primjenjuju više temperature. Anaerobni proces razgradnje organskih supstanci u zatvorenom sustavu bioplinskog postrojenja prolazi praktički bez gubitaka na biljnim hranjivim tvarima. u trajanju od 30 dana pri temperaturi od 35°C. Cu. hidrolitičke i fermentativne bakterije razgrađuju ugljikohidrate.Amount of water Udio pepela . Ovaj stupanj se naziva hidroliza (ili likvefakcija). dok su svi ostali mikroelementi (Ca. U prvoj fazi. uključuje i turbinsku proizvodnju električne energije ili gorive ćelije. acetogene bakterije dalje razgrađuju produkte hidrolize u octenu kiselinu.Amount of fat (%) 2. vodika i kisika. idealan je za kogeneracijska postrojenja. temperatura u fermentoru mora se održavati na najmanje 35°C (mezofilni uvjeti). . izravno iz uzoraka na pH-metru s kombiniranom elektrodom (DIN EN 12506:2003).Chemical analysis Udio vode . vodik i ugljik (IV) oksid. pri tlaku od 3. Fermentirani ostatak koji ostaje nakon procesa anaerobne fermentacije i dobivanja bioplina može se koristiti kao organsko gnojivo. određenih plamenofotometrijski. a to su visoki udio hranjivih tvari. određenog metodom po Kjeldahlu (ISO 1871:1975).Amount of ashes Udio proteina . u različitim vremenskim razdobljima. skraćuje se vrijeme same fermentacije. Na posljetku.Amount of proteins Udio masti . 153°C. koji u potpunosti simuliraju uvjete kakvi se nalaze u industrijskim postrojenjima za proizvodnju bioplina velikog kapaciteta. ove bakterije mogu razgraditi gotovo sav biološki materijal. zbog kompleksnosti mikrobnih interakcija. Potom.pH. Ni) određeni pomoću atomske apsorpcijske spektrometrije (AAS). Fermentirani ostatak ima nekoliko prednosti kad se koristi kao organsko gnojivo. Nadalje. As. ugljik (IV) oksid. Tabela 1. Bioplin se obično sastoji od manjih količina vodikovog sulfida. Mg. alkohol. proces je vrlo teško kontrolirati. Za razliku od gnojidbe s nefermentiranim organskim gnojivima. Fe. Bioplin je smjesa nekoliko plinova.70 10. te stoga nije bilo potrebe ovaj proces provesti na višim tlakovima i temperaturama. Zn. Cd. kao i za potrebe navodnjavanja poljoprivrednih površina. Razgrađene mineralne tvari. koje sadrži neprobavljive sastojke poput lignina. Inokulum za pokretanje reakcije bio je aktivni mulj uzet s pročiščivača otpadnih voda Kemijske analize Kemijske analize u okviru rada obuhvatile su utvrđivanje kemijskih svojstava te prisustva teških metala kod fermentiranog ostatka mesno-koštanog brašna te fermentiranog ostatka klaoničkog otpada prethodno tretiranog alkalnom hidrolizom. Pb. elektromagnetskih miješalica i šaržnih staklenih reaktora. Može se prevesti u toplinsku ili električnu energiju korištenjem standardnih kogeneracijskih tehnika. Laboratorijsko postrojenje na kojem su provedena istraživanja sastoji se od vodene kupelji. humusne karakteristike te velika količina vode. U tablici 1 prikazan je sastav mesno-koštanog brašna kao sirovine za anaerobnu fermentaciju. dušika. metanogene bakterije prevode ove međuprodukte u bioplin [7. proteine i masti koje se nalaze u biomasi te ih prevode u masne kiseline. Pogodan je za motore s unutarnjim sagorijevanjem koji.elektroprovodljivosti (E.0 bara i temperaturi od 130. kao uzročnicima ove bolesti. ali se može koristiti i kao gorivo u motorima. Kemijske analize uključile su određivanje: . s dodatkom 44%-tne otopine kalijeve lužine te 30%-tne otopine natrijeve lužine. Proces anaerobne fermentacije odvija se u fermentoru u strogo kontroliranim uvjetima (bez kisika). ostaju u cijelosti zadržane te “spremne“ za gnojidbu. Velik broj bakterija. Buduća primjena bioplina. u drugoj fazi. Cr. Kemijska analiza mesno-koštanog brašna Table 1. koje se odvijaju pri anaerobnoj fermentaciji. budući da u Republici Hrvatskoj nema zabilježenih slučajeva BSE. Također. Ovi uvjeti alkalne hidrolize uzeti su kao optimalni.02 22. Međutim. a u tablici 2 prikazani su rezultati kemijske analize fermentiranog ostatka mesno-koštanog brašna.ukupnog dušika. a pogotovo dušik.98 16 PTEP 12(2008) 1-2 . Mn. MATERIJAL I METOD RADA Proces alkalne hidrolize Alkalna hidroliza klaoničkog otpada provela se u zatvorenom sustavu od inox-a.12]. do 55°C (termofilnim uvjeti). vode i inokuluma za pokretanje reakcije fermentacije te je pokrenut postupak anaerobne fermentacije. Energetski sadržaj bioplina ovisi o količini metana koja se nalazi u njemu. Hg. utvrdit će se mogućnosti korištenja istraživanih fermentiranog ostatka u poljoprivrednoj proizvodnji. Udio metana obično je od 55-70%. pri čemu metan i ugljik (IV) oksid čine 90% ukupne smjese.

(105oC) 4.51 4.03 0.61 0.60 0.85:1.46 0.85 35.25 11.M.38 0. utvrđen je povećani udio soli i natrija.94 17.19 0.00 8.16 11.09 0.93. utvrđena je gotovo neutralna reakcija gnojiva koja ukazuje na to da je fermentacija protekla dobro.00 mg/kg Pb 1.% D.21 0.55 15.i mikroelemenata u granicama koje omogućuju primjenu u Nadalje.61 % Ca 5.15:1:1.25 0.68 0. kako bi osigurali opskrbu životinja s potrebnim aminokiselinama.41 mg/kg Cd 0.51 .87 mg/kg Zn 30.00 15.50 14.29 2. kao i mikroelementima. . Rezultati srednjih vrijednosti kemijskih analiza uzoraka tekućeg fermentiranog organskog ostatka nakon anaerobne fermentacije mesno-koštanog brašna Table 2.45 82. Rezultati srednjih vrijednosti kemijskih analiza klaoničkog otpada prethodno podvrgnutom tretmanu alkalne hidrolize Table 3.00 84.% percipitate 1.38 do 14.14 0.45 46.26 4.Ž. a C/N odnos fermentiranog ostatka klaoničkog otpada prethodno tretiranog alkalnom hidrolizom kreće se od 11. Kako bi se proteini iskoristili. .43 12.% N overall on D. Nakon alkalne hidrolize klaoničkog otpada.35 0.67 19.82 8.% annealing residue (550oC) % G.96 86.Filtrat Talog Chemical analysis Original sample Filtrate Percipitate pH 6. odnosno aktivnog mezofilnog mulja. Odnos N:P:K iznosi 10.81 % Na 0.68 0.C. (mS/cm) 21.00 22. na što će trebati obratiti pažnju prilikom eventualne primjene u poljoprivredi.04 0.89 % Mg 0. kategorije te se dobilo organsko gnojivo.00 % talog .21 gnojidbi određenih kultura.41 0.79 0. tv. Razrjeđenjem s vodom ne dolazi do naknadnih kemijskih reakcija.00 %ŽO . Ukupni udio mikroelemenata i teških metala kreće se u koncentracijama koje ne prelaze maksimalne dozvoljene koncentracije (MDK) propisane Pravilnikom o zaštiti poljoprivrednog zemljišta od onečišćenja štetnim tvarima (NN 15/1992) [13] te se može zaključiti da analizirani fermentirani klaonički otpad nije opterećen štetnim tvarima koje bi mogle kontaminirati okoliš. Hidrolizirani klaonički otpad sadrži relativno veliku količinu vode.03 0.79 0.38 0.94 0. Ovim postupkom sanirao se otpad I.74 0.43 overall on D.63 mg/kg Cu 14.00 0.84 56. PTEP 12(2008) 1-2 17 .68 1.09 9.77 0.72 % K2O 2.34 10.39 0.44 residue (550oC) % G.40 1.00 % s. Utvrđeno je da su proizvodi obojene suspenzije neugodnog mirisa.% D.62 4. proteini u hrani.59 46.59 14.62 0.M.43 80. Podaci iz tablice 3 pokazuju da je kod svih uzoraka pH fermentiranog ostatka u lužnatom području.07:1:1.00 76. .M.06 84.90 0.tv.24 6.82 77.58 Iz tablice 2 može se utvrditi niži udio suhe tvari i bogata opskrbljenost organskom tvari. Proizlazi da se analizirani uzorci mogu razvrstati u organska gnojiva.tv. % C organic omjer C/N .55 82.20 0. odnosno da nije došlo do razvoja hlapivih masnih kiselina. uz dodatak vode i inokuluma. omjer probavljenih esencijalnih aminokiselina u hrani treba biti isti kao u tijelu životinje. Udio P.15 47.03 >1 0. Klaonički otpad nakon alkalne hidrolize U tablici 3 prikazan je sastav klaoničkog otpada nakon tretmana alkalnom hidrolizom.56 0.98 0. a C/N odnos.95 forms(105°C) %P2O5 2.68 0.% annealing 15.61 26. mS/cm % s.50 249.50 13. dok su vrijednosti ostalih makro.Ž.52 0.26 1.in original sample ukupan na s.40 0.20 organic u prirodnom uzorku 0.33 0. Ca i Mg kreće se u očekivanim koncentracijama. dobiveni hidrolizat podvrgnut je anaerobnoj fermentaciji u reaktorima laboratorijskog bioplinskog postrojenja.20 1.19 0. ostali oblici .04 7.06 45.49 17.32 0.% anneal loss 84.04 0. Glede količine osnovnih biogenih hraniva.38 0. Mjerenjem pH vrijednosti.18 3. odnosno zaustavljanja proizvodnje metana.Slaugterhouse waste Uozrak 1 Uzorak 2 Uzorak 3 Sample 1 Sample 2 Sample 3 9.M.40 0. kao niti do oslobađanja plinova. a rezultati su prikazani u tablici 4.37 35.83 51. Mean values of chemical analysis results of slaughterhouse waste pretreatet with alcaline hydrolysis Kemijska analiza Chemical analysis pH E. .tv. (105oC) % H2O %ŽO .60 0.82 mg/kg Fe 262.38 82.Tabela 2.04 0. moraju se sastojati od najmanje 50% esencijalnih aminokiselina i 50% dušičnih spojeva za sintezu neesencijalnih aminokiselina.83 88.00 10.87 0.20 0. Visoka razina organske tvari u uzorcima rezultira i visokim sadržajem organskog ugljika.00 % H2O 95.C.40 37.44 99.25 12. Odnos N:P:K iznosi 3.68 29. Sadržaj ukupnog dušika kreće se u koncentraciji od 4%.02. zakiseljavanja supstrata. %N 8. fermentiranog ostatka mesno-koštanog brašna je ispod uobičajenih vrijednosti za bio-gnojiva te iznosi 5. ovisno o uzorku.00 0.50 4. .% C 47. Tabela 3. % C organski na s.10 1.69 33.% anneal loss % N ukupni na s.35. Mean values of chemcal analyses results of liquid fermented residue after the anaerobic fermentation of meat-bone meal Kemijska analiza Izvorni uzorak .13 0.05 43.other 13.tv.95 13.20 0.01 4.56 % C organski .25 6.19 0.57 4.23 E.58 mg/kg Mn 39. analizirani uzorci su vrlo bogato opskrbljeni dušikom i fosforom.61 24.67 0.72 0.04 0.31 1.31 0.88 1. Proces anaerobne fermentacije trebat će se produljit na štetu bioplina. Količina organskog ugljika u filtratu bila je niska te ne predstavlja problem pri eventualnoj primjeni navedenih materijala kao organskih gnojiva.82 0.C/N ratio % P2O5 % K2O % Ca % Mg % Na mg/kg Mn mg/kg Zn mg/kg Cu mg/kg Fe mg/kg Ni mg/kg Pb mg/kg Cd mg/kg As mg/kg Hg mg/kg Co mg/kg Cr Klaonički otpad .

. Kalambura. Rezultati kemijskih analiza fermentiranog klaoničkog otpada podvrgnutom prethodnom tretmanu alkalne hidrolize Table 4. F. H. Technol.42 9. T. Jukić. fosfora.R. U. [6] Kalambura. Ćosić.. Ogilvie. Joseph.3%).. ovo gnojivo ima više dušika.Ž.other forms(105°C) NH3-N % P2O5 % K2O % Ca % Mg % Na mg/kg Mn mg/kg Zn mg/kg Cu mg/kg Fe mg/kg Pb mg/kg Cd Klaonički otpad Slaugterhouse waste 7. [7] Harper. A.. D. D. G.. J. St... Germany. Nadalje. 81 – 88. Na temelju rezultata kemijske analize. Narodne novine 91/2001. 2. kalija.J. što znači da je udio suhe tvari vrlo nizak (17. mS/cm % s.overall % on D. Danai.. Berlin. T.M..24 1. Book. Pohland. koji iznosi 3.11 najvjerojatnije uvjetovano povećanom količinom kalcija te se može zaključiti da je pH u granicama tolerancije.7%). Kemijskom analizom uzoraka fermentiranih ostataka utvrđena je blago alkalna reakcija kod svih istraživanih uzoraka. 78. . Gu. Proc Biochem 38: 447-454. Bauverlag GmbH. S.81 1. kalcija i magnezija kreće se u normalnim koncentracijama za ovakvu vrst materija. ZAKLJUČAK Temeljem vlastitih istraživanja kakvoće fermentiranih ostataka klaoničkog otpada prethodno tretiranih alkalnom hidrolizom i spaljivanjem može se utvrditi: 1. Levanon.12 2.H. soil and environment. Pos. S.W.. 262-266. Mean values of chemical analysis results of fermented slaughterhouse waste pretreatet with alcaline hydrolysis Kemijska analiza . No. [12] Voća. N.53 1. Analizom utvrđeni sadržaj fosfora. B..3.tv. (1991): A suggested solution for sloughterhouse wastes: uses of the residual materials after anaerobic digestion. Ukoliko se fermentirani ostaci upotrebljavaju u ratarstvu i travnjaštvu ne zahtijevaju se nikakve dorade tih ostataka. [5] Mueller.Chemical analysis pH E. Zagreb.. Biotechnol Bioeng 28: 585-602. J. Ž. N ostali oblici .. što je 18 PTEP 12(2008) 1-2 .96 6.P. Analizom teških metala došlo se do zaključka da su one sukladno Pravilniku o ekološkoj proizvodnji u uzgoju bilja i u proizvodnju biljnih proizvoda (NN 91/2001) u Republici Hrvatskoj u dozvoljenim su vrijednostima za sve istraživane uzorke.tv. M.Q. dok su vrijednosti ostalih makro. O. Kako se ovakav fermentirani ostatak upotrebljava kao gnojivo zbog ekološke poljoprivrede. C. Bioresource Technology. (1986): Recent developments in hydrogen management during anaerobic biological wastewater treatment. kalcija i magnezija te veći sadržaj mikroelemenata.90 94. Rupić. Vol.3.6. Baeyens.4%. 4.. Rintala. [4] Neyes. 44(10) 121-128.Podaci iz tablice 4 pokazuju da je pH gnojiva u lužnatom području. Water Sci. Bioresource Technology. Creemers (2003): Alkaline thermal sludge hydrolysis.R. [13] (2001): Pravilnik o ekološkoj proizvodnji u uzgoju bilja i u proizvodnji biljnih proizvoda u RH. Tabela 4. S.2008. može se zaključiti da analizirani fermentirani klaonički otpad nije opterećen štetnim tvarima koje bi mogle kontaminirati okoliš. (2005): Digested residue as a fertilizer after the mesophilic process of anaerobic digestion. Primljeno: 04. Alkalna hidroliza klaoničkog otpada. (1980): Biogas – Regenerative Energieerzeugung durch anaerobe Fermentation organischer Abfälle in Biogasanlagen. MI.02 1. [9] Marchaim. Musaphy. Kalambura. Jurnal of hazardous materials B97 295-314.70 te C/N odnos fermentiranog ostatka klaoničkog otpada prethodno tretiranog alkalnom hidrolizom. V.M. odnosno proizvodnje bioplina.2008. Högmander.. Temeljem iznesenog. (105oC) % H2O %ŽO . (2001): Prospects and problems of sludge pretreatment processes. Fang..28 0.98 37. Kuitunen. J. S.70 21. Härkönen.60 40. LITERATURA [1] Boekhurst.. T. Krmiva 47. E.3 0.52 68. U odnosu na stajski gnoj.% D. izračunat je N:P:K odnos u uzorku. U: Livestock Waste: A renewable Resource. [8] Salaminen E. Oikari. koji iznosi 4. [2] 1774/2002/EC: Regulation (EC) No 1774/2002 of the European parliament and of the council of 3 October2002 laying down health rules concerning animal by-products not intended for human consumption. J. 3. R.13 12. H. J. . Prihvaćeno: 17.G.62 9. Kao alternativna metoda spaljivanju svojim rezultatima alkalna hidroliza se pokazala kao vrlo učinkovita metoda uništavanja priona te je kao takva i patentirana. Ž..43 78.22 441.31 82.35:1:0.25:1 te je ispod uobičajenih vrijednosti za bio-gnojiva. H. Plant.10 17. 105-108. J. Isto se može utvrditi i za mangan.tv. Sadržaj ukupnog dušika kreće se u koncentraciji od 9. . Jukić. Ukupni sadržaj mikroelemenata i teških metala kreće se u koncentracijama koje ne prelaze maksimalne dozvoljene koncentracije (MDK) propisane Pravilnikom o zaštiti poljoprivrednog zemljišta od onečišćenja štetnim tvarima (NN 15/1992) [13].. Krička. utvrđen je povećani sadržaj soli i natrija. 2. 97100. Praćenjem važnijih biogenih elemenata može se utvrditi da su koncentracije u svim istraživanim uzorcima umjerene. N. (2002): Comparative performance of mesophilic and thermophilic acidogenic uplflow reactors. vidljivo je da hidrolizirani klaonički otpad sadrži veliku količinu vode (82.. A.H. .72 0.. (2001): Anaerobically digested poultry slaughterhouse wastes as fertiliser in agriculture. (1981): An overview of current simulation models for an anaerobic digester..in original sample ukupan na s. Voća.% annealing residue (550oC) % G.. može se utvrditi da omjer N:P:K zadovoljava potrebe takve proizvodnje. Ovako niski udio suhe tvari je normalna pojava za fermentirane ostatke nakon anaerobne fermentacije. 127 – 134. [10] Kaltwasser.% anneal loss % C organski na s.i mikroelemenata u granicama koje omogućuju primjenu u gnojidbi određenih kultura.51. American Society of Agricultural Engineers.C. Official Journal of the European Communities [3] 92/2005/EC: Implementing Regulation 1774/2002/EC of the European Parliament and of the Council as regards means of disposal or uses of animal by-products and amending its Annex VI as regards biogas transformation and processing of rendered fats. [11] Yu.% C organic u prirodnom uzorku . 37. Krička.

Ključne reči: soja. Violeta DOKIĆ. Nakon tog perioda utvrđen je procenat tipičnih ponika. MATERIJAL I METOD RADA Ispitivanja su izvršena na tri komercijalne sorte (Balkan. posebno količina i raspored padavina. Vremenski uslovi. Hiltner test and cold test) were tested under laboratory conditions. Seme je proizvedeno u uslovima suvog ratarenja i navodnjavanja. significantly reduce yields and quality of soybean seed. U oceni životne sposobnosti semena najviše vrednosti dobijene su primenom testa ubrzanog starenja. 1-2. Prednost je ta što se mogu identifikovati visokokvalitetne partije semena koje bolje podnose stresne uslove u polju. Značajne razlike u životnoj sposobnosti semena. Ispitana je i životna sposobnost semena primenom testa ubrzanog starenja. Hiltner testa i hladnog testa. especially amounts and the distribution of rainfalls. dr Zorica NIKOLIĆ*. UVOD Soja spada u red najzastupljenijih biljnih vrsta današnjice. mr Maja IGNJATOV*. Nepovoljan uticaj suše može se uspešno eliminisati navodnjavanjem useva. Seme je proizvedeno u uslovima suvog ratarenja i navodnjavanja. and two lines developed at the Institute of Field and Vegetable Crops in Novi Sad. Ispitivanja su izvršena na tri komercijalne sorte i dve linije soje selekcionisane u Institutu za ratarstvo i povrtarstvo u Novom Sadu. The seed was produced under conditions of dry land farming and irrigation. 2006). as well as. PTEP 12(2008) 1-2 19 . Unfavourable effects of drought could be successfully eliminated by crop irrigation. kako za proizvođače semena. Seme proizvedeno u uslovima navodnjavanja imalo je veću klijavost primenom standardnog laboratorijskog metoda od semena proizvedenog u uslovima suvog ratarenja. Životna sposobnost ili vigor semena predstavlja skup osobina koje određuju aktivnost i ponašanje partije semena komercijalno prihvatljive klijavosti u različitim uslovima spoljne sredine. Inkubacioni period je bio osam dana na 25oC i relativnoj vlažnosti vazduha 95% (ISTA. Significant differences among tested cultivars and lines were observed by the application of this test. vigour. Vremenski uslovi. životna sposobnost. 21000 Novi Sad. Three commercial soybean cultivars. 1993). dr Jegor MILADINOVIĆ**. značajno smanjuju prinose i kvalitet semena soje. Maksima Gorkog 30 ** Institut za ratarstvo i povrtarstvo. Hiltner test i hladni test). Seed germination (Standard laboratory method) and seed vigour (accelerated aging test. vigor određuje dugovečnost semena bez štetnih posledica (ISTA.01 Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper ŽIVOTNA SPOSOBNOST SEMENA SOJE PROIZVEDENE U USLOVIMA SA I BEZ NAVODNJAVANJA SEED VIGOUR IN SOYBEAN PRODUCTION WITH AND WITHOUT IRRIGATION Dr Milka VUJAKOVIĆ*. Ravnica i Novosađanka) i dve linije (1-210174 i 1-210201) soje selekcionisane u Institutu za ratarstvo i povrtarstvo u Novom Sadu. ing. Key words: soybean. te pojava suše. Maksima Gorkog 30 REZIME Vremenski uslovi. a posebno količina i raspored padavina u vreme formiranja i nalivanja zrna mogu značajno smanjiti prinos i kvalitet semena. the highest values were obtained when accelerated aging test was applied.* * Nacionalna laboratorija za ispitivanje semena „NLIS“. Seme je naklijavano na pesku. SUMMARY Weather conditions. Može se reći da je ona otkriće XX veka i od tada površine pod sojom iz godine u godinu rastu. dipl. a posebno količina i raspored padavina u vreme formiranja i nalivanja zrna mogu značajno smanjiti prinos i kvalitet semena. Standardna laboratorijska klijavost ispitana je na 4 x 100 semena.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. dok bi slabovigorozne partije semena trebalo sejati u optimalnim klimatskim uslovima (Ferguson. i različitih uslova proizvodnje dobijene su primenom Hiltner i hladnog testa. tako i za krajnje korisnike. Primenom ovog testa uočene su značajne razlike između ispitivanih sorti i linija. Da bi se zasejale tako velike površine potrebno je obezbediti dovoljne količine sortnog semena visoke životne sposobnosti. drought. klijavost. jer se takve partije mogu sejati ranije u proleće. dr Ksenija TAŠKI-AJDUKOVIĆ*. U laboratorijskim uslovima izvršeno je ispitivanje klijavosti semena primenom standardnog laboratorijskog metoda. The germination value of the seed produced under irrigation (Standard laboratory method) was higher than the value of the seed produced under dry land farming conditions. germination. 2006).34:631. 21000 Novi Sad. Significant differences among tested cultivars and lines and different production conditions were obtained for seed vigour by using Hiltner and cold tests. dr Mirjana MILOŠEVIĆ*. U laboratorijskim uslovima izvršeno je ispitivanje klijavosti (standardni laboratorijski metod) i životne sposobnosti semena primenom vigor testova (test ubrzanog starenja.53. were tested. atipičnih ponika i neklijalih semena.19-21 UDK: 633. Cilj rada je bio da se utvrdi uticaj navodnjavanja na kvalitet i životnu sposobnost semena soje. između ispitivanih sorti i linija. In the estimation of seed vigour. Pored pomenutog. To je veoma važna informacija za proizvođače semenskog i merkantilnog useva. Značaj ispitivanja životne sposobnosti semena je višestruk. p.

primenom testa ubrzanog starenja uočili su i Maksimović i sar. Primenom testa ubrzanog starenja došlo je do statistički značajnog smanjenja klijavosti kod sorti Ravnice sa 96% (sa navodnjavanjem) na 86% (bez navodnjavanja) i Novosađanke sa 97% (sa navodnjavanjem) na 89% (bez navodnjavanja). Posle tog perioda izvršeno je ocenjivanje klijavosti semena soje. Hladni test je razvijen da simulira nepovoljne uslove i utvrdi sposobnost semena da klija na niskoj temperaturi. Klijavost semena soje dobijena standardnim laboratorijskim metodom Fig. 3. 1995). Primenom pomenutog testa uočavaju se razlike između ispitivanih genotipova u zavisnosti u kakvim uslovima je proizvedeno seme (sl. (2007). 1995). Primenom ovog testa seme se izlaže visokoj temperaturi i visokoj relativnoj vlažnosti što utiče na povećanu vlažnost semena i na povećanu aktivnost hidrolitičkih enzima (npr. 100 klijavost (%) germination (%) 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 Balkan 1-210201 sorta-variety bez navodnjavanja-without irrigation sa navodnjavanjem-with irrigation Novosađanka klijavost (%) germination (%) Sl. kao kod standardnog laboratorijskog testa. Nakon tog perioda utvrđena je klijavost semena. U hladnom testu seme je izloženo niskoj temperaturi od 10oC sedam dana. Kod sorti Ravnica. 2. Novosađanka i linije 1-210174 statistički značajno niže vrednosti za ispitivani parametar dobijene su u uslovima suvog ratarenja. 1991) i predstavljeni grafički. Sloj mlevene cigle u Hiltner testu predstavlja fizičku prepreku klijanju. 1). Hiltner test – na navlažen pesak postavljno je 4 x 100 semena koja su pokrivena slojem lomljene cigle. 100 90 germination (%) klijavost (%) 80 70 60 50 40 30 20 10 0 Balkan Novosađanka 1-210201 sorta-variety REZULTATI I DISKUSIJA Seme proizvedeno u uslovima navodnjavanja imalo je klijavost 94–97 što je znatno iznad norme koja je propisana Pravilnikom o kvalitetu semena poljoprivrednog bilja (Sl. bile statistički značajne (sl. što je povezano sa povećanjem lipidne peroksidacije koja je pokazatelj prisustva stresnih uslova (McDonald. U uslovima suvog ratarenja proizvedeno seme imalo je nižu klijavost koja se kretala 80–94%. 1. Klijavost semena soje dobijena primenom testa ubrzanog starenja Fig. Pre stavljanja semena u optimalne uslove. Klijavost semena proizvedenog u uslovima suvog ratarenja kretala se od 73% (Novosađanka) do 91% (1-210201). seme je izloženo temperaturi od 42oC i vlažnosti vazduha od 100% u periodu od 96 časova (Hampton i TeKrony. Dobijeni rezultati su statistički obrađeni primenom dvodimenzionalne analize varijanse (Hadživuković. lipoksigenaza). 2). 100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 Balkan 1-210201 sorta-variety bez navodnjavanja-without irrigation sa navodnjavanjem-with irrigation Novosađanka bez navodnjavanja-without irrigation sa navodnjavanjem-with irrigation Sl. (2004) i Schuab i sar. 1995). sirak i soju u Severnoj Americi i Evropi (Hampton. 1992). dok kod drugih genotipova te razlike nisu Sl. Seed germination soybean using Hiltner tests Hladno i vlažno zemljište koje se često javlja u rano proleće može da bude ograničavajući činilac za uspešno klijanje i nicanje semena u polju. Različito ponašanje genotipova. Seed germination soybean using standard laboratory method Test ubrzanog starenja je jedan od najčešće korišćenih vigor testova za seme soje u Severnoj Americi (Ferguson 1990). Inkubacija je trajala 10 dana u optimalnim laboratorijskim uslovima (Hampton i TeKrony. Kao podloga korišćena je mešavina zemlje i peska u odnosu 2:1 (Hampton i TeKrony. 3. Seed germination soybean using accelerated aging test Primenom Hiltner testa statistički značajno više vrednosti dobijene su kod semena proizvedenog u uslovima navodnjavanja. 3). primenom pomenutog testa mogu se dobiti i informacije o dugovečnosti semena (TeKrony. 2. 2001). list 47/87) i iznosi 75% (sl. Klijavost semena soje dobijena primenom Hiltner testa Fig. 4). a potom izvršeno ocenjivanje klijavosti semena. 1995). Pored toga. a zatim stavljeno u optimalne uslove za klijanje u trajanju od četiri dana. te samo seme koje poseduje visok vigor formira tipičan ponik (Hampton i TeKrony. debljine oko 1 cm. osim kod genotipova Balkan i 1-21020 gde nisu konstatovane statistički značajne razlike (sl. a najviše se koristi za kukuruz. Genotipovi kod 20 PTEP 12(2008) 1-2 . 1.Test ubrzanaog starenja ispitan je na 4 x 50 semena. 1999).

M. NAPOMENA: Istraživanja na ovoj temi delom sredstava finansiralo Ministarstvo za nauku Republike Srbije kroz projekat: PTEP 12(2008) 1-2 21 . USA (2002).B.: Germination test under water stress to evaluate soybean seed vigor. Ithaca. Pp. Seed Science and Technology. NE. J.: Handbook of Vigour Test Methods. Gutormson.3. Drugo prošiteno izdanje. Seed Science and Technology (2006). 1. M. (eds. dok je klijavost semena proizvedenog u uslovima navodnjavanja bila 90% (Ravnica). Meschede.20. kao i oštećenjima od mraza i suše..: Proizvodnja semena soje u uslovima sa i bez navodnjavanja. klijavost (%) ermination (%) Balkan Novosađanka 1-210201 sorta-variety bez navodnjavanja-without irrigation sa navodnjavanjem-with irrigation Sl. 95% (Novosađanka) i 92% (1-210174).: Seed vigor testing.3.B. i različitih uslova proizvodnje dobijene su primenom Hiltner i hladnog testa. S. list 47/87) [11] TeKrony.M: Report of seed vigour subcommittee. International Seed Testing Association (1995).. Franca-Neto. Braccini.B.M. Scapim.M. 199-203. [9] McDonald.: Statistički metodi. [3] Ferguson.R..Seme proizvedeno u uslovima navodnjavanja imalo je veću klijavost primenom standardnog laboratorijskog metoda od semena proizvedenog u uslovima suvog ratarenja. A. 102-108. 32 to the Handbook of Seed Testing Association of Official Seed Analysts. TeKrony. J.U oceni životne sposobnosti semena najviše vrednosti dobijene su primenom testa ubrzanog starenja. B. Contribution No. Seed Science and Technology.: AOSA perspective of seed vigor testing. Poljoprivredni fakultet.A. Prihvaćeno:18. J.Značajne razlike u životnoj sposobnosti semena. Svetlana. 27 (1999). S. Klijavost semena soje dobijena primenom hladnog testa Fig. M.). [6] Hempton.kojih se javila statistički značajna razlika imali su klijavost 71% (Ravnica). Poljoprivreda između suša i poplava – tematski zbornik radova. T.G. J. Milka. J.2008.. D. M. Jurnal of Seed Technology. [10] Pravilnikom o kvalitetu semena poljoprivrednog bilja (Sl.G.L. [7] International Seed Testing Association (ISTA): International Rules for Seed Testing.K. Balešević-Tubić. [2] Ferguson. Livija. (2004). D. [5] Hempton.P. što je konstatovano i u našim istraživanjima. McDonald. . NY (2001). Avila.. departman za uređenje voda. 17 (1993).: Seed deterioration: physiology. Vujaković.: Vigour testing within laboratories of the International Seed Testing Association: a survey. Jurnal of Seed Technology..M. 4. AOSA (2002) navodi da se primenom hladnog testa može proceniti fiziološko oštećenje semena koje je uzrokovano produženim i neuslovnim skladištenjem.R. 187-199.2008. 100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 Multidisciplinarni pristup oplemenjivanju i tehnologiji proizvodnje soje u cilju povećanja proizvodnje (BTR 6852) LITERATURA [1] AOSA: Seed Vigour Testing Handbook. Poljoprivredni fakultet. Seed Science and Technology. 101-104. 177237. Novi Sad 1991. C. Primljeno: 06. repair and assessment. 14 (1990) 182-184. [8] Maksimović. In: Seed technology training manual. D. Tatić. [4] Hadživuković. 11-11. 35 (2007).. [12] Schuab. . 4. 20 (1992). Primenom ovog testa uočene su značajne razlike između ispitivanih sorti i linija.. Society of Commercial Seed Technologists. 70% (Novosađanka) i 78% (1-210174) kod semena proizvedenog u uslovima suvog ratarenja. Turnipseed. između ispitivanih sorti i linija. Seed germination soybean using cold tests ZAKLJUČAK Na osnovu dobijenih rezultata mogu se izvesti sledeći zaključci: .

Inače. but their pollution potential is the highest.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. Vazduh u stočarskim objektima sadrži iznad sto gasnih jedinjenja izduvanih u neposredno okruženje. posledica je manjka kiseonika u zemljištu i dovodi se u vezu sa prisustvom isparljivih organskih kiselina. water. On pomaže stabilizaciji zemljišne mase sprečavajući njenu eroziju. Oslobađanje H2S i CO iz podzemnih skladišta tečnog stajnjaka može izazvati grupne smrtonosne incidente u animalnim objektima. voćnih i bademskih kultura pod irigacionim tretmanom semi-aridne klimatske zone. primenom većih doza tečnog stajnjaka u zemljištu raste njegova respiraciona stopa iznad vrednosti zasićenja. Key words: manure. oticanjem minerala sa zemljišne površine. čime velika masa zemljišta metabolizira produkujući jedinjenja isparljivih kiselina. dok razvojem intenzivne poljoprivrede identifikuju se i redukuju njegovi negativni uticaji na životnu sredinu i globalne efekte staklene bašte. Isti elementi plus Se. Negativan uticaj stajnjaka ne ogleda se samo kroz zagađenja azotnim jedinjenjima. združena sa anoksidnim uslovima u zemljištu. rezultirale su produkcijom tečnog i čvrstog stajnjaka. All these gases are emitted into the surrounding. Denitrifikacija. Istraživanja o korišćenju tečnog stajnjaka svinja na krečnim poljoprivrednim zemljištima strnih žita. izazivajući mineralizaciju nutrienata. dr Vlado POTKONJAK Poljoprivredni fakultet. U regularno nakvašenim zemljištima. u smislu zaštite životne sredine. Od ovih gasova. Ključne reči: stajnjak. zemljište. The air in livestock buildings contains over hundred gas compounds. Co. Emissions of H2S and CO from underground slurry storages could provoke death incidences in animal buildings. Nastavljena kontinualna aplikacija rezultira akumulacijom organskih materija i njihovim zapušenjem zemljišnih pora. Treće. citokinins ili CH4. dobro zadržavanje vlage u sušnim i često “efikasnoj drenaži” u vlažnim reonima. esencijalni 22 PTEP 12(2008) 1-2 . minerals running off from the soil surface. kiseonička sposobnost može biti redukovana ispod repernog nivoa. Teški metali ovde su definisani kao elementi grupa I i II alkalnih metala. U tom smislu hazardi su grupisani u tri pravca. mogu biti formirani anaerobnim skladištenjem stajnjaka. zagađenje vazduha može biti uzrokovano unutar uzgojnog objekata i tokom aplikacije na zemljištu putem neprijatnih mirisa i gasova stvorenih dekompozicijom stajnjaka. sumpor u sulfate SO42-. Ni i vanadijum. Redukcija respiracije korenovog sistema. zagađenje vode može biti uzrokovano direktnim oticanjem nakon njivske aplikacije stajnjaka i raskvašavanjem prekomerne doze nutrienata. ecology. mikrobske biomase i značajno poboljšanje njegove strukture. Zn. Direktno u vezi sa produkcijom CO2. UVOD Istorijski. Reprezenti Fe. mikrobskim agensima i prašinom u sistemu ishrane. U prošlosti je njegov uticaj na kvalitet zemljišta ocenjivan isključivo sa aspekta proizvodnih potencijala useva. pokazala su signifikantno poboljšanje fertilizacionog potencijala zemljišta. a mnogi od njih su toksični za same biljke i atmosferu. enzimske aktivnosti. especially ammonia and those with unpleasant odour. nutrienti animalnog stajnjaka mogu oticati u površinsku ili zemljišnu vodu. ekologija.22-26 UDK: 631. U aerobnim uslovima ugljenik se pretvara u CO2. gustinu naseljenosti faune. organske kiseline u alkohole. esencijalni su za biljke. dodavanje organske materije esencijalno je za održavanje i poboljšanje plodnosti zemljišta. Cu. Ova fizička degradacija zemljišta može ozbiljno redukovati stopu infiltracije vode i difuziju kiseonika. koncentracija kiseonika u zemljištu određuje stopu razlaganja organske mase i tip krajnjih proizvoda. slurry seepage in deep layers or by the direct discharge into water flows. nitrati u gasove N2O i/ili molekularni azot N2.ns. Mn. Novi Sad. Većina ovih produkata ne može biti asimilovana od biljaka. 1-2. povećavajući zapreminu anaerobnih zona. totala N i P (Bernal et al. Upotreba organskih otpada generalno povećava hranidbeni kapacitet zemljišta. zormi@uns. Metan i CO2 emisije značajne su u vezi sa efektom globalnog zagrevanja.. poboljšava njegov respiracioni režim. Cr. stvaranjem njihovog debalansa kao uzroka slabih proizvodnih potencijala izložene biljne vrste. takođe je principska putanja NO i N2O u atmosferu. njegovim ispiranjem u dublje slojeve ili direktnim izbacivanjem u vodene tokove. voda.862:504. Međutim. azot u NH4+ a nakon toga u nitrate NO3-. curenjem tečne faze skladištenog stajnjaka bez prisustva adekvatne hidroizolatorske podloge. zagađenje. Methane and CO2 emissions are important in relation to global warming. Excess nutrients of animal manure can run off into surface or soil waters. S’ druge strane. p. to su mirisne supstance i amonijak. 1987). gas. a sulfati redukovani na H2S. H2S i mercaptans). SUMMARY Water pollution from livestock production is usually caused by leaching. Stoga. koncentracije organskog C. skatoles. Azot i fosfor su dva nutrienta od bazne poljoprivredne važnosti. ugljenik je konvertovan u metan. 12 godina unazad. uglavnom za goveda i svinje. pollution. gas.yu REZIME Zagađenje vode od stočarskog stajnjaka često je izazvano raskvašavanjem. Dakle. Kao prvo.ac. Neiskorišćeni od useva.7 Pregledni rad Review EKOLOŠKI TRETMANI STAJNJAKOM ECOLOGICAL MANURE TREATMENTS Dr Miodrag ZORANOVIĆ. Trg Dositeja Obradovića 8. gasovi neprijatnih mirisa (indoles. koja imaju najveći potencijal zagađenju ovih pojavnih oblika vode. zagađenje zemljišta uzrokovano primenom ekstremno visokih stopa stajskih nutrienata. porasta korena i formiranja njegovih dlačica. soil. životinjski stajnjak je blagotvorno hranivo u zemljištu. Nitrogen and phosphorous are two nutrients of the fundamental importance in agriculture. Promene u sistemu uzgoja životinja.

odours U domaćim uslovima. pored industrijskih i gradskih otpada. kao nužan proizvod uzgojnih Fig. biti podeljena u dve faze: 1. Koncentracije vazdušno desantnih vodu. Fe. mercaptani. oblika vode. rezultat su anaerobnih jedinjenja izduvanih u neposredno okruženje (Hartung i Philips. Zn. Obzirom na prirodu preopterećenje nutientima nitrate leaching nutrient overload pokretljivosti. Ipak.3 kg/ha Cu. a kao konsekvenca mogu akumulirati depozicija potencijalne toksičke količine Cu-a u jetri. Cu. dekompozicije sumpora. Sumpor-vodonik je proizvod anaerobne bakterijske metalima može indirektno uticati na životinje i ljude. Neiskorišćeni od useva. u većoj meri pokazuje tendeciju njihove reciklaže u govedarskom farming sistemu. u smislu zaštite neposrednog okruženja. podložni ozone depletion global warming absorpciji teških metala preko crevnog sistema. Za razliku tome. Metan je produkovan anaerobnom godišnjeg opterećenja teškim metalima iz zbirnih stajnjaka. više zemljišne organizme i od životinja. fenoli. vode i vazduha koje kvalitetu. a samo manji stepen iz stajnjaka skladištenog u biljne vrste. Oba nutrienta mogu biti usvojena porastom useva.3 kg/ha) i Cu.materijala. Cr. Ni. kao komponente amino kiselina u Istraživanja u Engleskoj (Chambers et al. u pogledu izmetu/mešavina urina. uglavnom sastavljene od CO iz podzemnih skladišta tečnog stajnjaka. patogens deposition MATERIJAL amonijak. amini i dr. jedna su od najozbiljnijih pretnji bakterija. zagađenje zemljišta teškim objektu. Stepen zagađenja tri bazna životna faktora “vazduh. animalnog stajnjaka mogu oticati u površinsku ili zemljišnu izazivajući infekcije. emisije iz zemljišta emissions from soil zakišeljavanje acidification PTEP 12(2008) 1-2 23 . Hg. dekompozicijom kiselina formiranim acidifikacijom organskih indicirala su maksimalno opterećenje Zn-om (do 3. ammonia mirisi. pri uzgoju 1000 tovnih svinja i prosečnoj ventilacionoj stopi 200 Poljoprivreda doprinosi zagađenju okruženja na mnogo m3/UGh tokom cele godine. ili direktnim mehanizama.prosledno razlaganje organskih značajne su za efekat globalnog zagrevanja. Pri tome se ton. Oslobađanje H2S i jedinjenja na slabije mirise i produkte. Ugljen-dioksid produkovan je iz vazduha izdahnutog negativno uticajne mikroorganizme. Veći deo prašine napušta bašte”. zaštita životne sredine. Organske masne kiseline su najvažnija grupa. 1999). nisu poznati na opasnost grupno smrtnih incidenata. Glavna organska jedinjenja mirisa prisutnih u raspolaže bilo kakvom formom gasnog gubitka. stajnjak i ostale vrste otpada from agricultural activity related to livestock production (Buretiketiraju se kao energetski i prihranjivački resursi. Preživari mogu biti pod ekstremnim rizikom u poređenju sa svinjama trošenje ozona globalno zagrevanje (koje izlučuju 80-95% Cu i Zn). Metan i CO2 emisije organska jedinjenja i 2. ekstreta. može rezultirati iz poljoprivrednih aktivnosti vezano za stočnu bazni su faktori za razvoj domaćeg stočarstva. su generisani raspadom organskih komponenti pod uticajem Mn. Azot iz stajnjaka može životinjske vrste.2 kg/ha) na poljoprivrednom zemljištu. kao ozbiljnih izvora nepoželjnog efekta “staklene prostirnog materijala i od njih samih.… mogućih susedskih sporova.su za životinje. posebno urinu. CO2 i H2O. Mo. Od ovih gasova. voda i zemlja” raskvašavanje nitrata veoma je visok. Pb. Vazduh u stočarskim objektima sadrži iznad sto gasnih alkoholi. 1999). 1997) akcentira na usavršavanju tehnologija dorade i eliminaciji gasnih Prašina u objektima za uzgoj životinja potiče od hrane. Pored genetskih potencijala i kvalitetne ishrane. komponenti. water and air pollution that can result procesa životinjskih vrsta.). prihvatljiv odnos input/output proizvodnog ciklusa. njena ukupna emisija bila bi oko načina. na nivou redukovane stočarske drenaža oticanje proizvodne. Gasovi koncentracija teških metala. Sn i Zn. Naveći deo gasova nastaje polju fiziološke funkcije i smatraju se biološki štetnim. stajnjaci su najvećim delom “pod drainage Run-off etiketom” opasnih otpada.razlaganje organske materije u to su mirisne supstance i amonijak. kao arsen. nutrienti transportovani u respiratorni sistem čoveka i životinja. minimiziranje mirisnih smetnji postalo je biti raskvašen u zemljišnoj vodi ili izgubljen kao gasno glavni faktor dizajna i operativnosti modernih stočarskih jedinjenje u atmosferu. Visoka iz sveže deponovanih ili skladištedih fekalija i mokraće. olovo i živa. Ostali. stočarskim otpadima (organski masne kiseline. aldehidi. 1. Azot i fosfor su nutrienti od bazne poljoprivredne mikroorganizama posebno su visoke u svinjarskim i živinarskim važnosti. Istaknuti izvori emisije su životinjska hrana i same prihranjivanju zemljišta. U objektu za uzgoj om (do 2. Postoji oskudna evidencija o zdravstvenim i ekološkim ući u površinsku vodu kroz oticanje ili biti imobilizirani u rizicima prisutnih mirisa u procesu uzgoja posmatrane zemljište/objedinjenje organske materije. u velikoj meri amonijak je produkovan bakterijskom i enzimskom korespondirajuće sa glavnim svinjarskim područjima. Degradacija organske materije u stajnjacima može 1994). 1997) iskustava zemalja Evropske Unije. Na osnovu proizvodnju (Burton. oticanjem minerala sa zemljišne iritirati sluzne opne i preopterećenje plućno prećišćavajućih površine. 1. objekat putem ventilacionog sistema. zakonske regulative zemalja u Akumulacija teških metala okruženju vazduh stavljaju na prvo mesto Metal accumulation Cu. Predpostavljajući prosečnu REZULTATI I DISKUSIJA koncentraciju prašine u izduvnom vazduhu od 2 mg/m3. patogeni. fosfor nije raskvasiv niti jedinica. jer u njemu mogu akumulisati životinje. uključujući Cd. Sa česticama prašine mikroorganizmi mogu biti izbacivanjem u vodene tokove. 1. ispiranjem u njegove dublje slojeve. potencijalna je CH4. Co. koji imaju najveći potencijal zagađenja ovih pojavnih objektima. sl. Njena visoka koncentracija može izazvano raskvašavanjem. aktivnosti. Potential soil. konkurentnost stočarskih proizvoda po kvantitetu i Sl. Potencijalno zagađenje zemljišta. Značajne količine ovakvih gasova prisutne su kod preživara. Zagađenje vode od životinjskih stajnjaka često je 500 kg (Hartung.0 kg/ha Zn i 0. Goveđi dekompozicijom azota sadržanog u organskim jedinjenjima stajnjak preliven aproksimativno sa 1. posebno celuloznih komponenti. Kroz lanac ishrane.

On se proizvodi električnim pražnjenjem kroz kiseonik. Prednosti tretmana radijacije: ▪ jednostavan koncept i veoma efektivan za izvesne patogene vrste. npr. dok ostale forme od ukupno 99% azota. Za sve sisteme kompostiranja razmena gasova i snabdevanje kiseonikom kritični su parametri procesa. zakrečavanje ima uticaj na sposobnost preživljavanja patogena tretiranog miksa. Ovi sistemi kategorizuju se na osnovu rang skale od niskih do visokih nivoa tehničke sofistikacije. osim u varijanti povratne toplote i ▪ potreba snabdevanja farmskog odredišta sa gorivom. Mane toplotnih tretmana: ▪ povećane emisije mirisa i amonijaka. Od strane više autora (Farooq and Akhlaque. Hartemann et al. Malo je objavljenih radova u cilju njene verifikacije.kompostni reaktori. niske cene koštanja i minimalnog pogonskog inputa. Zajedno sa visokom pH. Jedinjenja sa sadržajem sumpora proizvodi su degradacije amino kiselina i mikrobske redukcije sulfata prisutnih u urinu. nitratni sadržaj manji. Prednosti toplotnog tretmana: ▪ relativno jednostavan metod. a optimalna se pojavila pri temperaturi iznad 20° C. Praktično. jer mikroorganizmi mogu biti efikasno uništeni ozonom sa ekonomski umerenim dozama. feces i urin pomešani sa adekvatnom količinom prostirke i ▪ čvrste frakcije odstranjene iz tečnih stajnjaka separacijom. Toplotni tretman stajnjaka ima široku aplikaciju za različite vrste mikroorganizama. (1995) istraživali su inaktivaciju virusa pri upotrebi formaldehida. Efikasnija aeracija može biti ostvarena prolazom Radijacija Kako su patogeni združeni sa stočnim stajnjacima. su zemljišni poboljšivači. Rang kompostnih sistema evaluirao je u pravcu različitih tipova supstrata i okolnosti tretmana. pogodni samo za kontrolu patogena bez ekološkog benefita. upotrebom elektronskih noseva. Mane tretiranja hemikalijama ▪ u nekim slučajevima zahtevana je velika količina hemikalije. ▪ visoki energetski troškovi. razlikuju se četiri tipa kompostnih sistema: ▪ pasivna aeracija. 1987). Usled porasta javne zabrinutosti agencije za zaštitu životne sredine traže načine pojednostavljenja i standardizovanja merenja mirisa. a u nekim slučajevima zahtevaju 34 puta veće doze (Chang et al. principielno atraktivna zbog jednostavnog razvoja. kao kreč. Zakrečavanje živim krečom podseća na proces prolongirane pasterizacije u uslovima povišene temperature mešavine. ▪ visok nivo poverenja za inaktivaciju patogena. On uključuje mešanje sanitarnih aditiva u stajnjaku (formaldehida i natrijum hidroksida) i osiguravanje kontaktnog vremena oko četiri dana. UV je pogodna samo za dekontaminaciju pri visokom intenzitetu radijacije. 1984). virusi-suprotno bakterijama. UV radijacija Generalno. ▪ serijski protoci pogodni su za širok opseg otpada i ▪ imaju ograničen ekološki uticaj u poređenju sa hemijskim tretmanima. Tretmani eliminacije ofanzivnih mirisa Hemijski tretman je široko korišćen metod dekontaminacije objekata i stajnjaka na mestu izbijanja evidentiranih bolesti i mirisa. Ozonizacija Ozon je troatomski molekul kiseonika-O3. nisu u stanju da fotoreaguju po oštećenju nukleinske kiseline pod dejstvom UV zraka. ozbiljna ugroženost zdravlja u neposrednom okruženju i virusi teže ka priličnoj rezistentnosti. Upotreba elektronskog snopa ili X-zračne radijacije predpostavlja velik trošak. Mane tretmana radijacije: 24 PTEP 12(2008) 1-2 . Magnetizam Ovo je nedovoljno istražena tehnologija. ▪ zdravstveni i bezbedonosni rizici za osoblje i životinje. Radijacija zavisi od intenziteta izvora i vremena na koje je materijal izložen. čime se povećava zapremina otpada. Haas et al. Temperatura i sadržaj suve materije nisu odstupale između netretiranih i kontrolisanih stajnjaka. ▪ farmski stajnjak. Kompostiranje Kompostni sistemi primenjivi su na: ▪ životinjski stajnjak bez prostirnog materijala. potvrđeno je da su virusi generalno više otporni na ozonizaciju od bakterija kao što je E. Mala aktivnost uočena je ispod 10° C. tečni stajnjaci su neopravdan materijal na polju primene tehnologije UV zračenja. ▪ laka operativnost na farmskom odredištu i ▪ neke hemikalije. (1983)). ▪ pogodan za širok rang patogena. 1995). Kreč može biti korišćen u formi zagašenog i nezagašenog. ▪ dekontaminacioni efekat. mnogo veći efekat radijacije verovatniji je u relativno čistijim otpadnim tečnostima. (Haas et al. Bakterija poseduje ćelijske mehanizme za obnavljanje fizičkih promena pri izlaganju svetlosti izvesnih talasnih dužina. Ako je gomila oslonjena na pasivnu aeraciju veoma velika. ▪ prinudna aeracija i ▪ aeracija u posudnom sistemu . nisu se razlikovale (Leinonen et al. Ovo se široko koristi u industriji konzumne i preradi otpadne vode. Laboratorijska istraživanja upoređuju efekte magnetizma uz precizan monitoring. kao parcijalan ili združen metod. razmena gasa za obezbeđenje aerobnih uslova u njenom centru nije zagarantovana. Nakon ovakvih tretmana radijacijski obrađen materijal ne postaje radioaktivan. ▪ mehaničko podsticanje-iritacija. ▪ velike emisije mirisa i amonijaka i ▪ toksični efekti na okruženje. pri kontaktu može znatno lakše oksidirati organsku materiju u odnosu na O2. Prednosti tretiranja stajnjaka hemikalijama: ▪ mnogo alkalnih hemikalija izlazi u susret zahtevima za inaktivaciju patogena. tehnika radijacije može biti adaptirana za njihov tretman. ▪ složena oprema sa specijalizovanim operaterima. tj. ▪ ▪ ▪ ▪ visoko kapitalno ulaganje. 1983. virusi su mnogo otporniji na UV zračenje od bakterija (Harris et al. 1985). Dakle. čime rezultantni ozon mehurasto struji kroz otpadnu vodu radi njene dezinfekcije.uopšteno smatrana postojnim indikatorom ofanzivnosti mirisa iz stajnjaka (Williams. On je veoma reaktivan. Zajednički izvor upotrebljen za jonizujuću gama radijaciju je Cobalt 60 60 Co. Međutim. 1998). U tretiranom stajnjaku njegov površinski sloj bio je neznatno ređi. ▪ zahteva kratko vreme izlaganja i ▪ nivoi doza lako varirajući u saglasnosti sa rizikom i tipom stajnjaka. U oba slučaja nužno je intenzivno mešanje. coli. Prema Rynk-u (1992).

i ▪ predvideti optimalno vreme za kompletiranje kompostiranja. 6. 2. 7hrpasti filter od filternog komposta. Dodavanje zrelog komposta značajno povećava proizvedenu količinu N2O. Aeracija i anaerobni tretmani Aeracija i anaerobni tretman su biološke metode za tretiranje tečnog stajnjaka. ▪ redukcija ofanzivnih mirisa.blower. Usled odstranjivanja organske materije. ublažavanje koncentracije gasova staklene bašte približno je 4%. od ovih procesa se očekuje: ▪ proizvodnja biogasa. Unutar Evrpske Unije. odour filter pile of screened compost Mana sistema je zahtev namenskog prostora i nužne energetske instalacije u cilju aeracije gomile. Redukcija efekta staklene bašte Atmosferska koncentracija CH4 i N2O povećava se godišnjim stopama od 0. 1992) 1. 2. Emisije metana iz kanala unutar životinjskih objekata i skladišta povezane su sa temperaturom isparljive čvrste faze. Mikrobiološka ispitivanja verifikovala su sanitarni efekat kompostiranja i pokazala značajnu redukciju mikroorganizama (Käck. Danas postoje brojna pilot i demonstraciona postrojenja. redukciju u organskom tovaru) i kompostiranje (npr. a više od polovine N2O emisija. snižavanje mirisa. pri neznatnim anaerobnim uslovima. ▪ razgradnja organske mase. 1996). 3. 4. za lakšu manipulaciju. Postoji rang novih procesa koji mogu doprineti efektivnosti tretmana u budućnosti. suction. separacija (npr. (2001) razvili su model za ocenu totalne redukcije emisije gasova staklene bašte produkovane digestijom stajnjaka i organskog otpada u biogas postrojenjima. Predpostavljajući da su sav stajnjak i organski otpad digestovani. Za uspešno pasivno kompostiranje važno je: ▪ propisno izmešati hranidbeni materijali sa odnosom C:N 30:1. tada izduvni gasovi mogu biti propušteni kroz biofilter za kontrolu neprijatnih mirisa. ▪ redukcija patogena. dok N2O uglavnom potiče iz obrta fertilajzera i stajnjaka na obradivim zemljištima zajedno sa dekompozicijom ostataka useva. dok su N2O emisije iz poljski apliciranog stajnjaka povezane sa azotnim inputom. Ako sistem funkcioniše pod negativnim pritiskom vazduha-usisavanje. Aeracione stope manje od 40 l/min/t supstrata. upotrebu hemijskih aditiva i membranskih procesa. a oslanjaju se na porast specifičnih mikrobskih LITERATURA PTEP 12(2008) 1-2 25 . 1 1 2 4 5 3 6 7 1 grupa koje određuje performanse procesa. 1992) Fig. nudeći kompletnu doradu stajnjaka. prezentuju visok rizik emisije CH4 i N2O. wellmixed raw material. Emisija metana i azotnog oksida može biti kontrolisana adekvatnom aeracionom stopom (Osada et al. sl. štiteći gomilu od kiše i konvektivnog hlađenja vetrom. za proizvodnju biogasa. Kao praktični u farmskoj primeni. Generalno. zeoliti pokazuju interesantne osobine usled njihovog katjon razmenjivačkog kapaciteta i primetne selektivnosti amonijačnog jona. Glavni izvori CH4 su digestija i skladišta stajnjaka. Kompostiranje upotrebom prinudne ventilacije (Rynk. ▪ obezbediti povoljnu strukturu radi slobodnog kretanje vazduha. poljoprivreda je procenjena kao izvor polovine CH4 emisija. perforated pipe. Pri većem učešću ugljenika gubici amonijaka opadaju. anaerobna digestija tečnog stajnjaka i organskog otpada može redukovati emisiju obe gasne komponente. Volatilne čvrste faze korišćene su kao bazna promenljiva za predviđanje CH4 i N2O emisija tokom digestije. zagađenje vode i snižavanje zagađenja vazduha). tada polupropusni pokrivač podstiče redukciju emisije neprijatnih mirisa. 5. anaerobna digestija i „laguniranje“ (npr. redukcija u organskom tovaru). potencijalno ostvarljiva redukcija gasova staklene bašte treba da je 3%. za formiranje fertilizacionih proizvoda). Emisija amonijaka zavisi i od odnosa C:N supstrata. Ako je sistem pod nadpritiskom. ▪ redukcija emisija gasova staklene bašte tokom skladištenja i aplikacije stajnjaka na zemljištu i ▪ tretman drugih organskih otpada. prečišćavanje zemljištem. 2. Fermentacija stajnjaka u biogasnim digestorima signifikantno će redukovati nivo isparljivih čvrstih faza. tako da produkovan CH4 zamenjuje ugalj u produkciji energije. Upotrebljeni kao aditiv za redukciju gubitka amonijaka. ponekad sa rangom prodajnih koproizvoda. ZAKLJUČAK Dostupan je širok rang tehnika za manipulaciju stajnjakom i eliminaciju kompleksa problema njegove finalne upotrebe uz adekvatne benefite: aeracija (neprijatni mirisi.porozna baza. koja se razvija zajedno sa tokom procesa. jer dostupni N može biti inkorporiran u mikrobskoj masi. U slučaju digestije ukupne količine stajnjaka i biljnih otpada. Ovo obuhvata toplotne tretmane. 1997).usisavanje. 2. neki tretmanski sistemi ostaju za dokazivanje po efektivnosti i dovoljno niskoj ceni.vazduha kroz vertikalne i horizontalne distribucione kanale. cover layer of finished compost. Budućnost ovakvih sistema zavisiće uveliko od njihove tržišne vrednosti i globalne svesti za ovakvim visoko-stepenim tretmanom. Composting by using forced ventilation (Rynk. Kao zatvoreni reaktori. Dobro izmiksovana statična gomila optimalno je aerisana preko vazdušno-cevnog sistema uz pomoć radijalnog ventilatora.pokrivni sloj od finišnog komposta. ▪ poboljšanje fertilizacione vrednosti stajnjaka. porous base.duvaljka.3 i 1% respektivno. posudni kompostni sistemi mogu biti više podesni u zoni lokalnih naselja. obzirom na mogućnost realizacije visokog nivoa kontrole neprijatnih mirisa. Sl. skladištenja i poljske aplikacije netretiranog i digestovanog stajnjaka.perforirana cev. vlažnošću zemljišta i korišćenim metodom aplikacije. Sommer et al.dobro mešan sirov materijal.

Prihvaćeno: 21. Voermans. Municipal and Industrial Residues in Agriculture (RAMIRAN 98). [9] Hartemann. Manure Management: Treatment Strategies for Sustainable Agriculture. Section B . Indicators of piggery slurry odour offensiveness.M.. N2O. Kuroda. Proceedings of the Int.Soil § Plant Science 48 (1998) 2. Y. Germany. A. Virological study of drinking and wastewater desinfection by ozonation. [11] Käck. p. Adams. (eds). 8th International Conference on the FAO ESCORENA Network on Recycling of Agricultural. H. Rennes (F). Monteny. Reduktion ofdrivhusgasemission fra gylle og organisk affald ved biogasbehandling (Reduction of emission of greenhouse gases from slurry and organic waste during biogas treatment. Proc. J.. 1984. Water Ras. S. D. V. R. In Proceedings of the International Congress ‘Regulation of Animal Production in Europe’. 373-380. 1983 Comparative response of mixed cultures of bacteria and virus to ozonation.. [6] Haas. H.A. Tec. Böhm. Int. [14] Rynk. [3] Chambers.2008. 309-318. 1987. A. Heinonen-Tanski. NY 14853-5701. Microb.. Agricoltura Mediterranea 117. Qualls. B. R. Nicholson. S. Joret. Petersen. K. Symposium on Ammonia and Odour Control from Animal Production Facilites. J. G. 1997. M. C. Roing. Off. Airborne emissions from animal production and its impact on environment and man. Silsoe Research Institute. [16] Williams. Water Res. Dorfman. 65-72. H. Control of gaseous emissions from livestock buildings and manure stores. 21 (1987) 6. Moller. H. Curtis. J. S.3. K. 26-29 May 1998. S. 26 PTEP 12(2008) 1-2 . C.3..) DIAS Report on Animal Husbandry. C. Nitrogen economy of cattle slurry aeration and spreading on to grassland.. G. Rinne..2008. V. UK. Ahl. D. C. 2001. P. Influencia de los purines de cerdo sobre la fertilidad de suelos calizos. Appl. CH4 and NH3 emissions from composting of swine waste. L. Vinkeloord. Cooperative Extension.. Sorensen.. 173-179. 14 (1995) 2. p. F. S. J.. and Maudet. [7] Hartung. Akhlaque. 687-692. [8] Hartung. Bedford. Yonaga. [12] Leinonen. Block. Ossoff. M. D. 435-476. G. Northeast Regional Agricultural Engineering Service.. Heavy metals loading from animal manures to agricultural land in England and Wales.. R. D. Johnson. Water Sci. H. [2] Burton. Inactivation of viruses in liquid manure. [15] Sommer. B.. 1999.. C. M. Ultraviolet inactivation of selected bacteria and viruses with photoreactivation of the bacteria. M.. J. G. T. Epiz. 145-154. 15. Lax A. [5] Farooq. J. F.. 1983. 1999. Dumais. [4] Chang. Acta Agriculturae Scandinavica.. Journal of Agricultural Engineering Research 57. A. M. USA.. Richard. 1997. B. Ithaca.. [10] Harris. 1316-1365. H... In Martinez. 17.[1] Bernal. Agricultural Wastes 10. 1998. J.. Sci. Phillips. p. Primljeno: 15. J. R.. J. 49 (1985) 6.. Forschungsbericht Agrartechnik im VDI (VDIMEG) 285. 15-36. 1994.. D. (Ammonia emissions during composting of separated solids from liquid manure in aerated composting reactors) Dissertation Universität Hohnenheim. M. Rosmalen. C. [13] Osada. M. S. p. O. Env. 475-483. Strauch. 152 Riley-Robb Hall. UV inactivation of pathogenic and indicator microorganisms. Rev. P... 24-42. R. R. 1992. Soloman D. Netherlands.. eds J. G. On-farm Composting Handbook. 809-812.. M. Lobe. J. Foliguet. Technol. P. ISBN 0-9531282-0-2. 1996 Ammoniakemissionen bei der Kompostierung separierter Feststoffe aus Flüssigmist in belüfteten Rottereaktoren. N. D.

karakteristika boje i vitamina kao i intenziviranja neenzimatskog potamnjivanja (Heis. a diversity in their shapes and designs. potrebno je odabrati adekvatnu i funkcionalnu ambalažu. Gvozdenović i dr. Kod zahteva produžene održivosti i visokoosetljivih proizvoda postoji potreba hermetizacije sistema kao što je pakovanje u razne vrste posudica. procesi pakovanja. U zavisnosti od kvaliteta upakovanog sadržaja. Sa unutrašnje strane (prema proizvodu) se uglavnom nalazi polietilen niske gustine zbog mogućnosti termozavarivanja. njihovih kombinacija. načina formiranja i hermetizacije ambalaže za pakovanje osetljivih proizvoda koji za dužu održivost zahtevaju pakovanje u vakuumu ili inertnoj atmosferi. specifičnosti primene ambalaže kao i raznovrsnost oblika i dizajna upotrebljene ambalaže. 1987. Lazić i dr. Tehnološki kvalitetno proizvedenu i fiziološki vrednu hranu treba sačuvati za duži period. 1996. Za spoljašnji sloj se bira materijal kao što je papir. pored drugih faktora. postoji široka paleta ambalažnih materijala. Key words: containers materials. ili sa što manje promena. 1996. specifičnosti primene ambalaže kao i raznovrsnost oblika i dizajna upotrebljene ambalaže (Gvozdenović. packing processes.kutija. odnosno dužine održivosti proizvoda. 1987. 1985). 21000 Novi Sad. dobijaju se kombinovane folije optimalnih karakteristika. proizveden raznim tehnološkim postupcima sačuva u odabranoj ambalaži optimalnim postupkom pakovanja. u zavisnosti od kombinacija materijala. zavisi od zaštitnih karakteristika kombinacija ambalažnog materijala. (Varsanyi.27 . ugljeni hidrati. manufactured by different technological processes. odnosno dužine održivosti proizvoda. 1981.30 UDK: 621. M. 2006.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. ambalaža. 2007). 1993. Gvozdenović. belančevine. sve do momenta upotrebe. 1981. bul. vitamini. Cara Lazara 1 REZIME Savremena tehnološka dostignuća omogućavaju da se kvalitet hrane . U radu su dati rezultati analize kvaliteta ambalažnog materijala. containers. 2006. Varšanji. Odabrana ambalaža treba da pre svega čuva integritet upakovanog sadržaja. particularities of their application. kontrolisanu propustljivost molekula kiseonika. Ona je nosilac zaštite od uticaja spoljašnje sredine. Hanlon. as well as. that is. 1984. 2001. Curaković i dr. po količini i kvalitetu. proizveden raznim tehnološkim postupcima sačuva u odabranoj ambalaži optimalnim postupkom pakovanja. SUMMARY The modern technological achievements provide keeping quality of foodstuffs.. boja kao i nepropustljivosti za arome.. 1-2. spajanjem se sabiraju pojedinačne dobre karakteristike svakog materijala. In dependence on quality of the packed content. tako i u pogledu kvaliteta samog materijala da bi se postigli uslovi zaštite proizvoda prema oksidaciji. mineralne materije. i dr. male propustljivosti za vodenu paru i potpune zdravstvene ispravnosti. Gvozdenović i dr. there is a wide scope of container materials. u neizmenjenom stanju. značajnu ulogu ima i pravilno odabrana i upotrebljena ambalaža. Gvozdenović. 1991). masti. 1998. requirements. vrste i oblika ambalaže. Gvozdenović. postoji široka paleta ambalažnih materijala. J. At the same time. dr Vera LAZIĆ Tehnološki fakultet. azota i ugljendioksida i na taj način pruža optimalnu zaštitu i dugotrajnu održivost upakovanog sadržaja (Gvozdenović. postojanosti vitamina. 1985. molekula vlage i molekula kiseonika. Curaković. Ključne reči: ambalažni materijali. 1985. 1993. their combinations. Gvozdenović. the durability of the product. 1982. potreba. U zavisnosti od kvaliteta upakovanog sadržaja. Gvozdenović i dr. njihovih kombinacija.1988. Curaković. štiti sadržaj od mehaničkih uticaja i sprečava delovanje svetlosti.798:664 Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper PAKOVANJE I ODRŽIVOST PREHRAMBENIH PROIZVODA PACKAGING AND DURABILITY OF FOODSTUFFS Dr Jasna GVOZDENOVIĆ. Savremena tehnološka dostignuća omogućavaju da se kvalitet hrane .ambalažnih jedinica u obliku kesica od kombinovanih materijala sa zaštitom od foto-oksidativnih promena. p. Što se tiče nepropustljivosti ambalažnog materijala. Adequate and functional containers have to be chosen in order to keep nutritive values and quality properties of foodstuffs as long as possible. 2000). i dr. This paper presents the results of the analysis of material quality of containers. 1980. 1995. Pri tome. Da bi se nutritivna vrednost i kvalitetna svojstva prehrambenih proizvoda što duže zadržali. Pošto jedan ambalažni materijal obično ne može da zadovolji sve ove zahteve vrši se kombinacija dva ili više materijala. durability of highly valuable foodstuffs depends on protective properties of combinations of materials. 1980. Heis. Prilikom takvog spajanja. Za izuzetne zahteve postoji mogućnost pakovanja u vakuumu ili kombinovanoj zaštitnoj amtosferi što omogućava. Tadić. by packing them into chosen containers by the optimum procedure of packing. koji se lako PTEP 12(2008) 1-2 27 . the modes of formation and airtightness of containers for packing susceptible products whose longer durability requires packaging in vacuum or inert atmosphere. Curaković i dr. 2000. Curaković.U očuvanju njenog kvaliteta. 2007. types and shapes of containers. promena vlage. bojene i druge materije koje treba zaštititi od različitih spoljnih i unutrašnjih uticaja. i dr. 2000. Varšanji. durability of foodstuffs. UVOD Životne namirnice predstavljaju prirodnu kombinaciju materija kao što su voda. potreba. održivost prehrambenih proizvoda. KOMBINOVANE FOLIJE I AMBALAŽA ZA VAKUUMSKO PAKOVANJE I PAKOVANJE POD ZAŠTITNOM ATMOSFEROM Zahtevi koji se postavljaju pri pakovanju osetljivih prehrambenih proizvoda mogu da budu vrlo različiti kako u pogledu mehaničkih čvrstoće (fleksibilne kesice ili posudice). trajnost visoko vrednih prehrambenih proizvoda. Prema broju slojeva ambalažni materijali mogu biti dvoslojni. troslojni i višeslojni.

Lazić. 1980.1). Kod izvlačenja donje folije za posudice. kod kojih su mogući brzi procesi promene kvaliteta kao jedan od slojeva. potrebno je definisati njihova barijerna svojsta u smislu propustljivosti molekula gasova. Gvozdenović. i dr. 1997. koristi se aluminijumska folija. ledicu imati smanjenje barijerne zaštite folije u odnosu na faktore spoljnje sredine. (Heiss. Formiranje ambalažnih jedinica Fig.40 30 . Debljine donje folije Table 1.zagrejana folija oblikuje u kalupu. U slučaju visokoosetljivih proizvoda. Curaković 1993. 1987. 1993. 1980. 1.kesice izradjene od kombinacije OPP/OPP (orijentisani polipropilen/ orijentisani polipropilen) debljine 20 µm.Thickness of upper foil Sl. 2007. 1987. 1995. nije sklon abraziji. 2006. Kombinovanjem sa drugim materijalima koji imaju višu temperaturu omekšavanja od PE i dobre barijerne osobine za gasove i elektromagnetno zračenje (naročito UV oblast) dobijamo optimalnu zaštitu za odgovarajući proizvod. a debljina donje folije je 150 μm što znači da je uzet veliki faktor sigurnosti. Mašina za pakovanje Fig. MATERIJAL I METOD Za ispitivanje barijernih svojstava ambalažnih materijala i pravilnosti hermetizacije uzeti su sledeći uzorci: .Posudice se nakon pakovanja sadržaja hermetički zatvaraju termoformiranjem. 2007). 2000. 1984). Kod formiranja oblika posudica. PREGREVANJE THERMOFORMIMG FOLIJA / FOIL OBLIKOVANJE AMBALAŽE FORMING OF PACKAGING VAZDUH / AIR (P=3-5 bar). Gvozdenović. J. pa se ova folija može koristiti i za veće dubine izvlačenja. Za izradu posudica najčešće se koriste kombinacije ambalažnih materijala za gornju foliju PA/PE(poliamid/polietilen) debljine 90 µm i donju foliju PA/PE (poliamid/polietilen) debljine 150 µm. na aparatu "LYSSY GPM .60 40 . Propustljivost gasova (CO2. 2002. N2. 1984. Folija otvrdne u kontaktu sa hladnim kalupom i zadržava svoj oblik. Lazić. 2001. date su granice termičkog izvlačenja za odgovarajuće debljine donje folije. 1980.70 50 . Gornja folija se ne izlaže termoforminanju pa njena debljina može da bude 70 . Packing machine Debljine folije (μm) 110 140 160 170 200 Thickness of foil (μm) Granica izvlačenja (mm) 20 . što bi moglo za pos- Za pakovanja na mašini DIXIE UNION. Hanlon. Gvozdenović i dr. 2. Hanlon. U zavisnosti od zahteva proizvoda koji se pakuje kao karakteristični oblici ambalaže primenjuju se kesice ili posudice kod kojih se hermetizacija vrši termozavarivanje ambalažnih materijala (Heiss. O2. 1993).80 Limmit of tearing (mm) Proces formiranja i zatvaranja posudica Proces formiranja i zatvaranja posudica na mašini za pakovanje DIXIE UNION može se prikazati na slici (Sl. 2. nepropusna na svetlost. 2007). Posudice se uglavnom izrađuju od kombinovanih materijala visokih barijernih svojstava sposobnih na formiranje ambalažnih jedinica oblikovanjem procesom izvlačenja. ZATVARANJE CLOSING VAZDUH / AIR t=140 OC ETIKETIRANJE LABELLING REZANJE CUTTING ZBIRNO PAKOVANJE PACKAGING Sl. Curaković. 1.200" sa pripadaju- 28 PTEP 12(2008) 1-2 . 1981. Gvozdenović . 2). R.50 40 .90 μm. Da bi se omogućila njihova adekvatna primena naročito u uslovima vakuuma ili pri pakovanju u zaštitnoj atmosferi. molekule gasova i vodene pare (Gvozdenović. dubina izvlačenja je 25 mm. t=85 OC DUBOKO IZVLAČENJE DEEP DRAW THERMOFORMING FORMIRANJE FORMING PUNJENJE PROIZVODA FILING OF PRODUTS PROCES FORMIRANJA I ZATVARANJA KESICA Kombinovane folije se formiraju u ambalažne jedinice oblika kesica na pakericama i nakon punjenja sadržaja hermetički zatvaraju termozavarivanjem (sl. i . Gvozdenović. i dr.posudice -gornja folija PA/PE(poliamid/polietilen) debljine 90 µm i donja folija PA/PE(poliamid/polietilen) debljine 150 µm. i dr. vazduh) ispitana je metodom LYSSY-a. bitno je da se ne ide na veće termičko izvlačenje nego što je optimum za određenu debljinu folije. Ako bi se termoformiranje izvršilo u dubinama većim od optimalnih došlo bi do smanjenja debljine slojeva folije. naročito na ivicama. Forming of packaging units U tabeli 1.Kod vakuumskog pakovanja ili pakovanja pod zaštitnim gasovima koriste se visokobarijerni materijali gde mala propustljivost za gasove obezbedjuje održivost postignutog vakuuma ili pakovanja u zaštitnoj atmosferi (Heiss. 1982.grafički obrađuje. Gvozdenović i dr. Tabela 1.

43 29.6 5. Tabela 2.6 6.25 24.41 29.69 32. 2006.0 15.8 5.7 5. s tim da su na pozicijama 9 i 10 (uzdužni var) vrednosti nešto veće.8 6.03 20.60 22. Na pozicijama 3 i 7 (sredine dužih strana) su varovi srednje jačine.8 5. Pravilnost zatvaranja-hermetičnost termovarova ispitana je penetracionim sredstvom (0.0 6.16 24. odnosno propustljivost gasova ambalažnih materijala na CO2.0 10.61 29.2 6.8 5. Sile kidanja vara(N/15mm) Table 3.0 6.37 20. 3.6 5.51 23. što ukazuje na dobro podešavanje zatvaranja pakerice i dobar kvalitet formiranih varova kod ambalaže tipa kesica.320) i itegratorom (HEWLETT PACKARD .0 20.5 6.43 4 15.57 22.5% rastvor Rhodamina -B u etilenglikolmonoetiletru). Rezultati ispitivanja sile kidanja termovarova kod uzoraka kesica dati su u tabeli 2. 1980.70 Ako razmotrimo jačinu vara po pozicijama. 1980. što znači da su varovi dobro formirani.96 X 33.8 5. vidimo da su varovi najslabiji na pozicijama 2.0 5.3396A)..52 22. PTEP 12(2008) 1-2 29 . Tensile strength(N/15mm) Position / sample 1 2 3 4 5 1 31.45 30.52 26.63 29. 1985.0 20.ćim gasnim hromatografom (GS .1993. 6. 4.9 20.78 3 29. 3500 Propustljivost gasova .56 26.Gvozdenović i dr. Heiss. Sl. 8.54 23. O2 i vazduha za uobičajene kombinacije koje se koriste za formiranje kesica date su na slici 3. N2. 1 2 3 Pozicija/ Position 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 6.23 6 23.70 21. 1985.Sile kidanja vara (N/15mm) Table 2. i prazno zatvorene ambalaže tipa posudica -gornja folija PA/PE (poliamid/polietilen) debljine 90 µm i donja folija PA/PE(poliamid/polietilen) debljine 150 µm.99 5 28.58 28. Rezultati ispitivanja kvaliteta hermetizacije ambalažnih jedinica Da bi se konstatovalo da li je hermetizacija na liniji pakovanja kvalitetno izvedena.86 29. Merenjem zatezne čvrstoće formiranih varova konstatovana je ujednačenost po pozicijama.3 REZULTATI I DISKUSIJA Rezultati ispitivanja propustljivosti odabranih kombinacija ambalažnih materijala Rezultati barijernih svojstava folija .4 5. Uzeto je 3 puta po 5 uzoraka prazno zatvorenih ambalažnih jedinica od svakog tipa ambalaže.47 24. dok su na pozicijama 1 i 5 (sredine kraćih strana) najjači.9 5.05 24. ispitana je mikroporoznost formiranih termovarova i sile kidanja termovarova.0 4. i dr. Gasses permeability of upper and lower foil Rezultati su u skladi sa preporučenim literaturnim vrednostima za ovu vrstu ambalaže(Varsanyi.94 7 30. Da bi se ovi zahtevi postigli.1 5.24 27. Propustljivost gasova gornje i donje folije Fig.6 6.92 30.9 5. Lazić i dr.5 6.0 18. oblik i tip zatvaranja ambalaže kao i najpovoljnije načine i uslove pakovanja.76 22. mora da obezbedi adekvatnu zaštitu nutritivnih vrednosti sadžaja i kvalitetnu održivost proizvoda.74 28. Propustljivost gasova različitih ambalažnih materijala Fig. Za ispitivanje mikroporoznosti termovarova uzeti su uzorci prazno zatvorenih kesica izradjenih od kombinacije OPP/OPP (orijentisani polipropilen/ orijentisani polipropilen) debljine 20 µm.6 6. Lazić.5 5. Rezultati ispitivanja propustljivost gasova za gornju i donju foliju dati su na slici 4. Gvozdenović i dr.84 8 23. 1998.52 27.77 34. Ni kod jednog uzorka nije došlo do prodora penetracionog sredstva kroz var.54 24.8 18.0 6.53 2 31. 120 Propustljivost gasova Gases permeability (ml/m2/24 h) 100 80 60 40 20 0 CO2 O2 N2 Vazduh Gasovi Gases Gornja folija Donja folija X Tabela 3. prema vrsti i osetljivosti proizvoda potrebno je primeniti optimalne vrste i kombinacije ambalažnih materijala.09 29.14 27.23 29.8 6.86 32. Sile kidanja vara ispitana je na aparatu INSTRON-4301. 4. Rezultati ispitivanja sile kidanja termovarova kod uzoraka posudica dati su u tabeli 3. 2007).8 5.6 6. Tensile strength (N/15mm) Br./No.0 6.76 25. 2007. Gasses permeability of different packaging materials Rezultati su u skladi sa preporučenim literaturnim vrednostima za ovu vrstu ambalaže(Varsanyi. 2007. ZAKLJUČAK Ambalaža za pakovanje prehrambenih proizvoda pored zahteva dobre prezentacije upakovanog proizvoda u ambalaži..22 27. 2006).0 6.Gases permeability (ml/m2/24 h) 3000 2500 2000 1500 1000 500 0 CO2 O2 PE (95) OPP (20) OPPmet (20) OPP/OPP OPP/PE (20/50) OPPmet/PE (20/50) PET/OPPmet/PE (12/38/30) N2 Vazduh Gasovi Gases Sl. 4.34 34. 3.39 29.27 23.9 16.51 25.2 6.4 5. Heiss.

(1980): Verpackung von Lebensmitteln. Jasna. [4] Gvozdenović. Bodroža-olarov. l3 . [9] Gvozdenović. Paper presented at Symposium on aseptic Processing and Packaging of Foods. Tanja. [7] Gvozdenović. Curaković. I WorldCongress of Public Healt Nutrition Society. IX Jugoslovenski Kongres o ishrani. Vera. Quality and Safety. Tepić. I: Primena kombinovanih ambalažnih materijala za pakovanje dehidriranih proizvoda. 20-24. Jasna: Ispitivanje podobnosti kompleksnih ambalažnih materijala i ambalaže za pakovanje instant paradajza.2008. Vera. Tehnološki fakultet. M. Hrana i ishrana. Doktorski disertacija. Gvozdenović.VI Kongres o ishrani naroda Jugoslavije. Novi Sad. s. Acta periodica Technologica. Novi Sad. Aljilji. Lazić. Novi Sad. Curaković. Curaković.NAPOMENA: Rezultati istraživačkog rada su nastali zahvaljujući finansiranju Ministarstva nauke i zaštite životne sredine Republike Srbije. Lazić.397. Žito-Hleb. s. Springer Verlag. CHISA 93’. Jasna. 306. [6] Gvozdenović. Vujković.VI Kongres o ishrani naroda Jugoslavije. Koštunići (2001). Ajka. 11th International Chemical Equipment Desing and Automation. Gvozdenović. Prihvaćeno: 24.. Jasna. Magistarski rad.3. Food Chemistry 70 (2000). Savremeno pakovanje. Vera: Ambalaža. s. Curaković.progam od značaja za nauku i tehnološki razvoj AP Vojvodine. Jasna. Jasna.38 . Savremeno pakovanje 23(1982)5. Proceedings.249. 30 PTEP 12(2008) 1-2 . 20-24. Sweden. Lazić. Jasna. Primljeno: 20.s. San Francisco. Vujković. Pakovanje pekarskih proizvoda korišenjem modifikovane atmosfere. s. Svrzić. projekta evidencionog broja BTN 341002 B pod nazivom" Proizvodi od sušenog voća". 1984. M. Zbornik izvoda radova. [5] Gvozdenović. [2] Curaković. 37(1996) 1-4. London. M. Vera. Kotor. s.3. I: Packed food quality changes during storage. Acta Alimentaria. 1993. New York. Novi Sad. Lazić. Jugoslovensko savetovanje "Proizvodnja. M. Ljiljana. Savremeno pakovanje1 (1991) s. Marija. R. 17-21. [11] Gvozdenović. Prag.pod nazivom Tehnologija salatnih preliva i salata na bazi majoneza i projekta 114-451-005665/2. Berlin-Heidelberg-New York. [14] Hanlon. [16] Lazić. 257-268. M. Curaković. prerada i plasman šljive i proizvoda od šljive". Tomović. Curaković. s.63-67. (2006). Vera.s. Jasna: Aseptičko pakovanje u prehrambenoj industriji. [12] Gvozdenović. [19] Varsanyi. [13] Gvozdenović. Lazić. Gordana: Effects of packaging materials and storage time on the quality of sensitive food products. 291-301.1985.54 . Gvozdenović. (1993). M.58-65. [15] Heiss. Influence of Protective Characteristics of Packaging Material on Packed Dried Fruits. Tylosand. Curaković M: Investigation of caracteristic Colour Stability of Powdered Orange Base Juice. Jasna. Novi Sad. Novi Sad. Uvodni referat. Ikonić. Jasna: Uticaj osobina semipermeabilne višeslojne ambalaže na promene kvaliteta praha maline.. Jasna. Džinić. 24(1995) 3.l5..(2007). Jasna: Karakteristike i mogućnosti primene kombi doza za pakovanje raznih vrsta proizvoda. (2007) s. Proceedings. I International Congress. Bojana. Lazić. Jovanka. Filipčev. Vujković. Jasna: Handbook of package engineering.2008. Food Technology. Popov-Raljić. M: The Influence of Packaging and Storage Time Colour of Dehydrated Raspberry. [10] Gvozdenović. M. S. [18] Tadić. M: Ambalaža i njen uticaj na održivost sušenog voća i povrća. Tasić. Tehnološki fakultet. Jasna. p.399. Vera. Svrzić. I: Primena kombinovanih ambalažnih materijala za pakovanje dehidriranih proizvoda. Jasna. (Monografija). P: Packaging materials and conditions for packing of fresh meat. [8] Gvozdenović.s. M.21-28. 1987. Academic Press.1981. Vera. Romarić. 25(1998) 1. pregledni rad. Gordana. plasman. Stoiljković. LITERATURA [1] Curaković. I: Influence of semipermeability of packaging materials and packagings on the atmosfere in the packaging. R. Jasna. [17] Lazić. Aleksandra. Curaković. Savremeno pakovanje 23(1982) 5. BTN 371013. XI Symposium NODA.s. Jasna. Tehnološki fakultet. Vera. Gvozdenović. I: Zaštitne osobine ambalaže za pakovanje hrane. 26-29. V. Nataša. Gvozdenović. [3] Gvozdenović. Barselona. marketing. Vujković. 29(1988) 2. Petrović. 560. s.

15 m). Celovitom analizom izmerenih rezultata penetrometrijskog otpora za jari ječam utvrđeno je da za rast i razvoj biljaka. pri čemu su se višegodišnji eksperimenty pomerali po ispitivanoj površini eksperimentalne baze. p. PTEP 12(2008) 1-2 31 .16''321'' Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper PROMENE PENETROMETRIJSKOG OTPORA ZEMLJIŠTA PRI GAJENJU JAROG I OZIMNOG JEČMA KONZERVACIJSKIM TEHNOLOGIJAMA CHANGES IN SOIL PENETRATION RESISTANCE DURING SPRING AND WINTER BARLEY GROWING BY SOIL CONSERVATION TECHNOLOGIES Dr Jozef BAJLA Slovak University of Agriculture in Nitra. with maize as a preceding crop and disc harrow as a tool. jari ječam. B – redukovana. oranje na srednju dubinu (0. izmerene su više vrednosti penetrometrijskog otpora za sve dubine u poređenju kad je pretkultura bila šećerna repa. godine pokazali su male razlike između tehnologija A i B. Rezultati merenja penetrometrijskog otpora u toku 2007.1 %).18 – 0. Za veće dubine za varijante sa oranjem na srednju dubinu utvrđene su veće i ujednačenije vrednosti penetrometrijskog otpora. a za tehnologiju C bile su izmerene više vrednosti za približno 100% na dubini 15 do 40 cm. while values determined for the system C were higher approximately by 100% at the depth from 15 to 40 cm.31-33 UDK: 633. Za eksperimente sa ozimim ječmom sorte Gerlach u toku 2006. SUMMARY The field trials were set up with spring barley (variety Nitran) and winter barley (variety Gerlach) and different soil tillage systems (conventional . prate se procesi koji utiču na prinos kod novih perspektivnih sorata ječma. Higher and more uniform values of penetration resistance were found in greater depths in the variant with medium deep ploughing. Zemljište je imalo visoki kapilarni uspon. results gained in trials with winter barley variety Gerlach in 2006 show uniform values of penetration resistance over all observed depths and tillage systems. godine utvrđene su ujednačene vrednosti penetrometrijskog otpora za sve merene dubine i sve ispitivane tehnologije obrade. Sistem načina setve nije bio predmet ispitivanja u okviru sitnoparcelnih eksperimenata. C – minimalna. The values of penetration resistance in the variant with minimum tillage. plitko oranje (do 0. ozimi ječam.Biblid: 1450-5029 (2008) 12.A. Furthermore. B-redukovana i C-minimalna) utvrđeno je da varijante sa oranjem na srednju dubinu imale su veću rastresitost zemljišta na dubi većoj od 10 cm u poređenju sa redukovanim i minimalnim tehnologijama obrade. Deo istraživačkog programa predstavlja praćenje promena stanja zemljišta sa pedološkog i biohemijskog gledišta. Merena prava specifična masa zemljišta bila je u opsegu 2. 1-2. Sadržaj humusa je bio srednji (cca 2. MATERIJAL I METOD Cilj istraživačkog projekta bilo je ispitivanje redukovane i konzervacijske tehnologije u proizvodnom sistemu ječma. tanjiranje (0. kao i ostvarenog prinosa za izabrane sorte ječma. ukupna poroznost (Pc) u oraničnom sloju bila je 44 – 47% a u podoraničnom 42%. koje je ocenjeno penetrometrijskim otporom. Results accomplished on penetration resistance in 2007 show small differences between tillage systems A and B. U okviru polifaktorijalnih ogleda postavljenih na Ekstra-metalnoj bazi FABZ SPU za različite tehnologije obrade zemljišta i različite varijante prihranjivanja.15 m). Slovak Republic REZIME U poljskim proizvodnim uslovima sa jarim ječmom (sorta Nitran) i ozimim ječmom (sorta Gerlach) pri različitim tehnologijama obrade (A-konvencionalna. pH KCl se kretao oko 5.2. UVOD Ekonomski i ekološki održiva proizvodnja može da se realizuje samo uz poštovanje osnova ciljanog privređivanja na zemljištu u kombinaciji sa pravilnim gazdovanjem i čuvanjem prirodnih resursa.0. Za tehnologiju C sa teškom tanjiračom čija je pretkultura bio kukuruz. Rešenje sadržaja zadatka bilo je usmereno na pitanja gajenja novih sorti ječma u sistemu zemljište – biljka okruženje u zavisnosti od konvencionalnih i redukovanih konzervacijskih načinima obrađivanja zemljišta. Poljoprivredne kulture menjale su se po određenom poljoprivrednom ciklusu rotacije gajenih kultura.58 – 2. Za rešavanje zadatka korišćene su sledeće varijante obrade zemljišta: A – konvencionalna. retencioni vodni kapacitet i nižu tačku venjenja. tehnologije A i B obezbeđuju bolje uslove.20 m). Povećanje prinosa poljoprivrednih kultura u sadašnje vreme moguće je samo racionalizacijom. It was determined that soil loosening was greater at the depth of 10 cm in the variants with medium deep ploughing than in variants with reduced and minimum tillage. spring barley. penetrometrijski otpor.12 . winter barley. penetration resistance.64 gcm-3.C). Ključne reči: konzervacijske tehnologije. Da bi bilo moguće obuhvatiti promene u širokom opsegu različitih tehnologija obrade zemljišta i prihranjivanja na zemljištu tipa černozem. minimum .B. were greater over all depths than in the same variant but with sugar beet as a preceding crop. Key words: conservation technologies. biologizacijom i ekonomizacijom najbitnijih agrotehničkih mera u sadejstu sa novim visokoproduktivnim sortama. U radu su navedeni okvirni rezultati ispitivanja redukovanih i konzervacijskih tehnologija uz poštovanje osnova stalno održivog razvoja privređivanja sa stanovišta promena u zemljišnom okruženju. reduced . uz očuvanje principa dugogodišnjeg održivog razvoja privređivanja. The overall analysis of gained results on penetration resistance indicates that soil tillage systems A and B provided better conditions for the growth and development of plants.

a redukovana masa od 1.1 do 1. resistance. koja je praćena u 2006. a za veće dubine registrovane su više vrednosti penetrometrijskog otpora.Penetrometrijski otpor. Određivanje specifične mase prave i zapreminske i relativne vlažnosti zemljišta izvedeno je na osnovu odgovarajućih normi STN. koje su poređene sa sortom Nitran. Za jari ječam koji je posejan nakon šećerne repe. Za veće dubine vrednosti penetrometrijskog otpora bile su takoreći izjednačene. i vlažnost zemljišta u granicama od 10. resistance. Takođe je praćena i ozima sorta Gerlach. za koji tehnologija A je imala izrazito niže vrednosti penetrometrijskog otpora u površinskom sloju do 5 cm.6 1. Za određivanje penetrometrijskog otpora korišćen je penetrometar tipa P–BDH 3A. za varijantu A čak 3 MPa. i vlažnost zemljišta u granicama 16.15 m za određivanje specifične mase prave i zapreminske i relativne vlažnosti zemljišta. za varijantu B samo 2 MPa a za varijantu C vrednost od 2. za objekat ocenjivana izabrana je sorta Nitran. Measurements results – spring barley Nitran U toku 2006.8 MPa.1 MPa za varijantu A i 2. Takođe je izvedeno nekoliko merenja za sorte Xanadu i Ledi.4 0.4 1. Zapreminska masa zemljišta kretala se od 1. godine prilikom ocenjivanja razlika u stanju zemljišta među sortama jarog ječma Nitran.15 MPa za varijantu C). Za uzimanje uzoraka zemljišta korišćeni su standardni cilindri po Kopeckom zapremine 100 cm3. 52 gcm-3. MPa 4 3. 52 gcm-3. 1. ocenjivane su sve varijante obrade. Rezultati merenja – jari ječam Nitran Fig.27 do 1. Mpa Penetr. godini.cm-3.2%. tako da je u toku narednog perioda posmatrana samo sotra Nitran. godine.6 do 14. U toku ispitivanja posebna pažnja je posvećena da se izbegnu periodi kada nije bilo moguće zabosti penetrometar u zemljište. s obzirom na dug sušni period nakon setve.98%. Tillage tehnologies 3 Nitran. Već na osnovu navedenih rezultata uočava se da u toku 2006. U toku 2006. 2007 Penetrometrijski otpor. u površinskom sloju zemljišta izmerena razlika od 100% u korist varijante A (maksimalne vrednosti 1. U toku 2005. Nitran. nakon preduseva šećerna repa i kukuruz.8 MPa. ali i pored toga u celom merenom profilu zadržala se razlika od cca 1 MPa. Merenja su se odvijala u periodu od marta do juna.10 – 0.5 2 1.5 MPa (dubina 25 cm). MPa Merenja su izvedena nakon setve i u karakterističnim fazama razvoja biljaka. Nitran. Xanadu i Ledi nisu registrovane statistički značajne rezlike. koja je praćena u toku sve tri godine ispitivanja. MPa 1. predloženog i propisanog Bajlom (1996). godine i realizovano. a redukovana masa od 1. Prilikom merenja u usevu jarog ječma nakon kukuruza bile su za tehnologiju A izmerene praktično jednake vrednosti kao i za prethodni predusev. i 2007. merenja su izvedena pri višim vrednostima relativne vlažnosti zemljišta što je imalo uticaja i na izmerene vrednosti penetrometrijskog otpora zemljišta. Prilikom ocenjivanja tehnologija pomoću penetrometrijskog otpora zemljišta ustanovljene su velike razlike između tehnologija obrade zemljišta (slika 1). Tillage tehnologies 3 Sl. 2006 1-10 cm 2 1. 2005 Penetrometrijski otpor. Za jari ječam zasejan nakon repe u površinskom sloju zemljišta do dubine 10 cm izmerene su niske vrednosti penetrometrijskog otpora za tehnologiju A. redukovana (plitko oranje) i minimalna (tanjiranje). godine merenja su izvedena dosta kasno.5 1 0.12 do 1. Približno isti rezultati dobijeni su i za jari ječam koji je zasejan nakon kukuruza. što je u toku 2006. uz maksimalnu vrednost takođe približno 1. kao i relativne vlažnosti zemljišta izvedeno je gravimetrijski.2 1 0. Za veće dubine došlo je do približavanja vrednosti penetrometrijskih otpora. Za varijantu sa pretkulturom šećerna repa. a za veće dubine se povećao na vrednost 0. Mpa Penetr. U toku 2007. godine zapreminska masa zemljišta kretala se od 1. Za ocenjivanje rezultata izabrani su termini sa ujednačenim vrednostima vlažnosti zemljišta. kad je u varijanti sa predusevom kukuruz.6 0. za varijantu A izmerene su niže vrednosti penetrometrijskog otpora u površinskom sloju do 5 cm u odnosu na ostale varijante. i 2007.82 g.2 MPa a za dibine iznad 40 cm dostizao je vrednosti čak 1.2 MPa). pri čemu su uzimani uzorci zemljišta sa dubina 0. U toku 2005. Pošto nije bilo moguće da se prate sve sorte jarog ječma. na dubini 25 cm dostizao je vrednosti približno 1. 1. Tillage technologies 3 11-20 cm 21-30 cm REZULTATI I DISKUSIJA Prilikom posmatranja uticaja tehnologije obrade zemljišta posmatrane su tri varijante obrade zemljišta: konvencionalna (oranje na srednju dubinu). dok za dubine iznad 40 cm dostizao je vrednosti iznad 1. Na dubini približno 10 cm penetrometrijski otpor je imao više vrednosti čija vrednost je dostigla i do 2 MPa a za varijante B i C ove vrednosti su iznosile samo 1. a za tehnologiju 32 PTEP 12(2008) 1-2 . Za veće dubine penetrometrijski otpor za varijante B i C imao je više vrednosti i dostigao je vrednosti 1.8 0. Za određivanje rezultata korišćenja je destriktivna statistika i grafička interpretacija zavisnosti penetrometrijskog otpora od dubine sonde.5 0 1 2 Tehnologije obrade.6 MPa.31 do 1.8 MPa. i 2007. resistance. pri tačno definisanim uslovima merenja. godine merenja su izvedena u prvoj polovini maja. godine merenja su izvedena dosta brzo nakon setve u veoma sličnim zemljišno-vodnim uslovima kao u toku 2006. (svega 0.4 do 21. Na dubini do 10 cm izmerene su maksimalne vrednosti penetrometrijskog otpora zemljišta.7 MPa. godine. Merenja su izvedena u prolećnom periodu.74 gcm-3. Mpa Penetr.5 0 1 1-10 cm 11-20 cm 21-30 cm 2 Tehnolgije obrade. Za tehnologije B i C u površinskom sloju izmeren je penetrometrijski otpor od 1 MPa.5 1 0. Određivanje specifične mase prave i zapreminske.2 0 1-10 cm 11-20 cm 21-30 cm 1 2 Tehnologije obrade. i 2007.5 3 2. Najveća razlika je registrovana između tehnologija A i C.4 MPa.

na dubini od 25 cm kretao se od 1 do 1. Tillage technologies C 1-10 cm 11-20 cm 21-30 cm Specijalni slučaj bili su rezultati iz 2007. agric.: Interpretation and presentation of cone resistance data in tillage and traffic studies.452. [8] Standard ASABE: ASAE S 313. Krakow. p. D: Prenosný kužeľový penetrometer s digitálnym záznamníkom. Hrubý. J. p. 2. a kol. Chábera.6 0. D: Poboljšan prenosni konusni penetrometer sa digitalnim očitavan-jem. Primljeno: 14. J. p.137-148. Na dubini do 10 cm utvrđen je penetrometrijski otpor za sve tehnologije od oko 0. In: J. ekonomski efekti biće još izraženiji. do 2007. 2. KTR PAN. 24. Pretpostavljamo. F.4 1. M: Metodika 2/1987. U navedenom periodu javile su se visoke temperature u prolećnom periodu a vrednost isparavanja vode kod redukovanih tehnologija bila je niža.2 0 A B Tehnologije obrade. ujednačenije promene penetrometrijskog otpora sa nižim vrednostima izmerene su takođe za redukovane tehnologije.7. L: Uzroci i posled-nice prekomernog sabijanja zemljišta. 1995. J.4 1. 61p.2008. Značajnije razlike izmerene su u površinskim slojevima zemljišta do dubine 10 cm u korist redukovanih tehnologija. Hrubý. Z. godine izmerene su velike razlike promene penetrometrijskog otpora.2 1 0.2 0 A B Tehnologije obrade. Soil Sci. bile su samo malo niže u odnosu na ostale varijante. koje su naravno posledica pogoršane strukture zemljišta (slika 2). PTEP 12(2008) 1-2 33 . dok su tehnologije A i B pokazale sličnu promenu sa malim razlikama.7. ZAKLJUČAK Polifaktorijalni ogledi sa ječmom pri različitim tehnologijama obrade zemljišta (konvencionalna. Gerlach. P.3. [7] Soane.426. In: Acta technol. 1996.. [3] Bajla. Prilikom poređenja rezultata trogodišnjeg istraživačkog perioda sa rezultatima istraživanjima u periodu od 2002. da je ovakvo stanje posledica ekstremno tople zime bez izmrzavanja zemljišta do dubine 25 cm. poljopriv. 22. In: Rocz. Využití penetrometrických metod pro průzkum a projektování zúrodňovacích opatření. 38. ASAE Standards Year Book 1986. SAU Nitra.2 1 0. tehn. p.2. Prihvaćeno: 20. Gligorić Radojka.8 0. p. resistance. D: Zastosowanie mikrokomputera do pomiarów penetrometricznych. Površinski sloj oranog zemljišta se pre prosušio od prekomerne vlažnosti zemljišta i formirana je povoljnija struktura zemljišta u poređenju sa redukovanim tehnologijama obrade.3 . No.2. MPa 1. In: J.11-18.. No. [2] Bajla.1987. Zágora.C pri promeni penetrometrijskog otpora izmerene su nešto više vrednosti.6 1. [5] Nikolić. In: Savr. godine. Razlike su se pojavile prilikom poređenja tehnologija. kada se koristi oranje na srednju dubinu ili plitko oranje.6 0. 2008 Penetrometrijski otpor.2 MPa). In: Savr. s. godine su bili značajno ujednačeniji. koja se pojavljuje kao odlučujući faktor koji utiče na visinu prinosa. T. Váchal. Poređenjem merenja penetrometrijskog otpora za ozimi ječam pokazuje da za rast i razvoj biljaka povoljnije okruženje proizvode tehnologije A i B. B.446..6 1.. Za veće dubine za tehnologiju sa oranjem je utvrđena viša neravnomernost penetrometrijskog otpora. su se ovi rezultati ponovili i uprkos promenama vremena. Za jari ječam za redukovanu tehnologiju u toku vegetacije izmerene su niže vrednosti penetrometrijskog otpora i ujednačenije promene u odnosu na tehnologiju sa oranjem.5 MPa a maksimalne vrednosti izmerene su na dubini od 40 cm (2. No. No. D: Techniques for measuring changes in the packing state and cone resistance of soil after the passage of wheels and tracks. [4] Ehrlich.5 MPa. 446. Hrubý. do 2004. Rezultati merenja u toku 2007. Mpa Penetr. minimalni sistemi obrade imaće veće efekte na čuvanje vlage u zemljištu. 311321. Za tehnologiju C vrednosti penetrometrijskog otpora bile su niže i kretale su se oko vrednosti 1. R. 1997. z. [6] O´Sullivan. Tillages technologies C 1-10 cm 11-20 cm 21-30 cm Sl. LITERATURA [1] Bajla.8 0. J. 9-16. Za tehnologiju C izmerene su vrednosti za 100% više za dubine od 15 do 40 cm.5 MPa.2008.3. godine možemo konstatovati da su dobijene približno iste zavisnosti promene penetrometrijskog otpora. V. In: VÚZZP Praha.396-404. 1973. Popović. Post.. Measurements results – winter barley Gerlach Prilikom praćenja ozimog ječma Gerlah u toku 2006. Redukovane tehnologije imale su za celi opseg obrađivanog zemljišta niže vrednosti penetrometrijskog otpora u odnosu na tehnologiju sa oranjem. Gerlach. teh. resistance MPa 1. U godinama od 2005. 22. Nauk Roln.4 0.. poljopriv. tj. Ako uzmemo u obzir da se prilikom minimalne obrade javljaju manji troškovi energije i uštede u vremenu pri izvođenju redukovanih tehnologija.4 0. redukovana i minimalna) pokazuju da površine obrađene tehnologijom sa oranjem u većini slučajeva ostvaruju bolju usitnjenost zemljišta u dubinama do 10 cm u odnosu na redukovane tehnologije. Probl. 2007 Penetrometrijski otpor. 38. Najveće razlike su se pojavile u opsegu od 10 do 20 cm i pokazuju na neke specifične greške u sistemu obrade. p. kad su izmerene značajne razlike u usitnjenosti gornjih vrsta zemljišta u korist tehnologije sa oranjem. Savin. M. Soil Sci. 1987.8 1. Ovi rezultati pokazuju da u doba klimatskih promena i sa povećanim nedostatkom padavina u jugozapadnom regionu Republike Slovačke. MPa Penet. Rezultati merenja – ozimni ječam Gerlach Fig. Furman.

raisin.7 dana pile se gusenice koje se hrane suvim voćem. Tyrophagus longior Gerv. suve šljive.8 jaja/ paru (10 parova) do 78. Gladon (2006) kvalitet voća i povrća definiše kao kombinaciju karakteristika koje daju proizvodu izvesnu vrednost za potrošače. Key words: dried fruit pests. p.21 Originalni naučni rad Orginal Scientific paper ŠTETNI INSEKTI SUVOG VOĆA I GROŽĐA INSECT PESTS IN DRIED FRUITS AND RAISIN Dr Radmila ALMAŠI Poljoprivredni fakultet. u roku od nedelju dana. transporta. grožđu i kajsijama ispitivana je u entomološkoj laboratoriji Poljoprivrednog fakulteta u Novom Sadu. The highest number of hatched larvae was developed at the initial population density of two and three pairs. zagađuje ga i za sobom ostavlja karakterističan zaprljan izgled.8 jaja/ paru (jedan par) i na suvom grožđu od 21. Anthrenus verbasci L. Losses caused by insects in dried fruits are difficult to estimate. najverovatnije bi se susreli sa problemom prisustva (posledicama ishrane) većine nabrojanih vrsta. 1974) Na osnovu kriterijuma o kvalitetu uskladištenih poljoprivrednih proizvoda. zbog prisustva gusenica.6 jaja/ paru (pet parova) do 63. Trg Dositeja Obradovića 8.. Odrasle gusenice preobraze se u lutku na površini proizvoda. suve kajsije. Najveće štete nastaju u izgledu suvog voća. polovi su razdvajani u stadijumu gusenice. Ženke parova koje nisu postavljane „in copuli“ nisu polagale jaja ili su polagale jako mali broj. lutaka i leptira mali. postavljen je ogled sa ovom vrstom na suvim šljivama. Nakon 3 . Od primarnih insekata koji se razvijaju i razmnožavaju u skladištima iz reda tvrdokrilaca značajni su Carpophilus hemipterus L. The damage they do by feeding is enormous.. domaćinstvima (ulaze u zapakovano suvo voće).. results show that the average number of fully grown larvae. u praksi nije uvek tako. iz reda devokrilaca Drosophila spp. The most serious loss caused by insect infestation is in quality and appearance of dried fruits. Plodia interpunctella Hbn. Plodia interpunctella Hbn. do oko mesec dana. Posebno je istraživan potencijal razmnožavanja bakrenastog moljca. Najveći broj ispiljenih gusenica ostvaren je pri početnoj gustini od dva i tri para leptira. castaneum Herbst. u njima ne sme biti ni živih ni uginulih insekata. Vremenski gledano 86 % gusenica se hrani oko dve nedelje. (Cangardel et Fleurat. egzuvija. prodavnicama. Oryzaephilus surinamensis L. jer u slučaju proizvodnje veće količine suvog voća.6 jaja/ paru (pri gustini populacije 10 parova) do 22. rezultati su pokazali da je prosečan broj formiranih odraslih gusenica. sastavni. 2006).4 jaja/ paru (dva para). Gubici u težini suvog voća su zanemarljivi. a zatim. Eklodirani leptiri (razdvojeni polovi). Biologiju bakrenastog moljca proučavali su mnogi istraživači i ona je uglavnom poznata. pakovanja. sa 100 grama suvog voća postavljena su imaga bakrenastog moljca u kopulaciji. then in the presence of larvae and exuviae. Karakteristično je za insekte koji se hrane na suvom voću da se njihovo razviće od jajeta do imaga odvija na površini proizvoda. A special attention was paid to a breeding potential of Indian-meal moth (Plodia interpunctella Hbn.. Trogoderma inclusum Le Conte. Ključne reči: štetni insekti suvog voća.. The rapid decrease in product moisture affected the larval mortality. Lathridius protensicollis Mannerheim. Odrasle gusenice proizvode velike količine svilenkastih niti koje smanjuju tržišnu vrednost proizvoda. Da bi što veći broj leptira kopulirao.) and the consequences of larvae feeding on dried fruits. SUMMARY This research shows that some insect species can develop in dried fruits in our country. prune. 1-2. Although the number of larvae was great.). MATERIJAL I METOD RADA Mogućnost razvića i razmnožavanja bakrenastog moljca u suvim šljivama. na sušenim kajsijama od 21.34-36 UDK: 634. Glycyphagus domesticus De Geer. a zatim izleće leptir. Cryptolestes ferrugineus Stephens. Ipak. kao najpolifagnija vrsta kod nas. Necrobia rufipes Deg.6 eggs per pair (five pairs) to 63. then from 21. Štete usled njihove ishrane su očigledne. suvo grožđe. which lowers the market value. Na smrtnost gusenica uticao je nagli pad vlažnosti proizvoda. pupae and moths was small. UVOD Insekti dospevaju na suvo voće tokom sazrevanja na stablu. već ako proizvodi stoje duže vreme. Zbog povećane vlage često se javljaju grinje Carpoglyphus lactis L.6 eggs per pair (population density of 10 pairs) to 22. Postavljanje ogleda je bilo jako rastegnuto. T. Fully grown larvae produce considerable webbing and coarse excreta. i posledice ishrane gusenica u suvom voću. stara jedan dan. The loss of the dried fruit weight cased by insect feeding is insignificant. Iz grupe sekundarnih štetočina Tribolium confusum Jacquelin duVal. Pored toga što se hrani suvim voćem. Lasioderma serricorne F.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. Ephestia kuhniella Z (Almaši.8 jaja/ paru (dva para). Iz tih razloga. U staklene posude.4 eggs per pair (two pairs) in prunes. Obtained results indicate that the laying capacity ranged from 7. spajani su u jedan sud i u 34 PTEP 12(2008) 1-2 .8 eggs per pair (two pairs) in raisins. hranljivi i sigurnosni.. brojnost gusenica naglo opada.8 eggs per pair (10 pairs) to 78. Attagenus pellio L. and then their number abruptly decreased during the third week. Stadijum lutke traje oko nedelju dana. 21000 Novi Sad. u njima se često razvijaju insekti. dried apricot. ukusni. stari do 24 sata. Za to vreme za sobom ostavljaju svilenkast trag nalik na «paučinu» i zrnasti izmet. Ženka polaže jaja na površinu suvog voća u nabore.. od svih izdvaja se bakrenasti moljac (Plodia interpunctella Hbn. a iz reda leptira Nemapogon granella L. izgriženosti i izmeta. About 86 % of larvae fed for two weeks. čuvanja u skladištima. Ipak. jer je veoma mali broj leptira kopulirao. Manje su poznate štete koje prouzrokuju insekti na suvom voću. I pored velikog broja gusenica. Plodia interpunctella Hbn. REZIME Ova istraživanja ukazuju na vrste insekata koje se mogu razvijati u suvom voću u našoj zemlji. Faktori koji definišu kvalitet proizvoda su pojavni ili vidljivi kvalitet. Plodia interpunctella Hbn. Cryptophagus laticollis Lucas. suvom grožđu i kajsijama. sušenja. Cilj ovog rada je bio da se ispita mogućnost razvića i razmnožavanja insekata u suvom voću.8 eggs per pair (one pair) in dried apricot and from 21. Na suvim šljivama zabeležena je nosivost od 7.

Gledano u procentima. što se može opravdati nedostatkom prostora i malom količinom suvog voća po jedinici površine. najviše su se gusenice hranile na suvim kajsijama. 3. mada su temperaturni uslovi povoljni. Sl.9 %. U eksperimentu je ispitivano pet različitih gustina populacije bakrenastog moljca (jedan. suvog grožđa 5. Kao rezultat ovoga. Najveća smrtnost zabeležena je u stadijumu gusenice na svim vrstama sušenog voća. Na suvim šljivama zabeležena je nosivost 7. 1. 1. Ova činjenica je otežavala pregled jaja. Nosivost ženki Fig. smrtnosti jaja. 2. dok suvo grožđe ostaje dobre konzistencije i posle dužeg vremena čuvanja. embriogeneza se završila u skoro 100 % jaja što znači da se isti procenat gusenica ispileo. Bakrenasti moljac korišćen u ovom eksperimentu odgajan je u termostatu na 27 + 1 0C i relativnoj vlažnosti vazduha 40 – 60 %.7 %. različitost hrane na kojoj se gusenice hrane (Almaši. temperatura. Ukoliko je veći broj ženki na jednom mestu one ne ostvaruju svoj potencijal ovipozicije. Svaki stepen početne gustine populacije leptira postavljen je u 12 ponavljanja. tri. 2. lutke. ali suvo voće brzo gubi vlagu na toj temperaturi.4 (dva para). grožđe i kajsije su kupljene u prodavnici. relativna vlažnost vazduha. Zbog dnevno neujednačenog broja parova. Prosečan broj gusenica koje su se hranile na voću je različit (sl.0 %. Sl.8 (kod gustine populacije 10 parova) do 78. Suve šljive i kajsije postaju tvrde i suve (nejestive i za čoveka). Na osnovu istraživanja Grosu (1975) ženke mogu položiti do 400 jaja. smrtnost u stadijumu jaja. ali ne navodi na kojim proizvodima. Na slici 1 prikazana je nosivost ženki bakrenastog moljca u zavisnosti od početne gustine populacije leptira. na sušenim kajsijama od 21. Najveća smrtnost nastupa posle 15 do 20 dana posle piljenja. vlažnost proizvoda. gusenica. suvom grožđu a najmanje na suvim šljivama. Najveći broj jaja položen je pri najmanjoj početnoj gustini populacije parova (jedan i dva para). Number of eggs deposition Na osnovu atraktivnosti suvog voća za polaganje jaja najveći broj jaja položen je na suvim kajsijama i grožđu. izmerena je težina suvog voća i izračunati su gubici u težini usled kaliranja i ishrane insekata.kopulaciji postavljani na suvo voće. Uočava se i velika individualna razlika u broju položenih jaja na istoj hrani.6 jaja/jednom paru (kod gustine populacije 10 parova) do 22. formira se više lutaka i leptira na suvom grožđu. 2007). a naročito gusenica. gusenica i lutaka. postavljanje ogleda je trajalo oko dva meseca. Zapaženo je da i posle toliko dana gusenice uginu malih dimenzija. Ovde treba naglasiti da se posmatrala F1 generacija potomaka sa suvog voća.8 (dva para). 2). Prosečna nosivost na 42 proizvoda iznosi 159 jaja (Almaši i sar. Broj ispiljenih gusenica po jednom paru Fig.8 (jedan par) i na suvom grožđu od 21. PTEP 12(2008) 1-2 35 . Potomstvo lutaka Fig. Pretpostavlja se da je ova štetočina značajnija u skladištima suvog voća gde se generacije razvijaju na suvom voću. 3. Pregledom jajnih horiona. Vlažnost suvih šljiva pre postavljanja ogleda je bila 35. Suve šljive. Celokupno gledano (sl. 3) jako je mali broj izletelih leptira potomaka u odnosu na nosivost ženki. dva. koje su veoma brzo uginjavale. Number of developed pupae (butterflies) Kolika će biti brojnost potomstva zavisi od nosivosti ženke. 1987). REZULTATI I DISKUSIJA Na brojnost potomstva insekata i visinu štete na suvom voću utiče veliki broj faktora nosivost. Posle prebrojavanja populacije svih razvojnih stadijuma insekata. Na slici 4 prikazana je smrtnost razvojnih stadijuma bakrenastog moljca pri početnoj gustini populacije 2 para leptira. Najveći broj ispiljenih gusenica je pri početnoj gustini od dva i tri para. pet i 10 parova). Number of hatching caterpillars/pair Sl. a kajsija 19.6 (pet parova) do 63.

Štete usled njihove ishrane su očigledne.4 % od težine. brojnost gusenica naglo opada. Posmatrajući razviće bakrenastog moljca na suvom grožđu.3.Gubici u težini suvog voća su zanemarljivi. nalik na paučinu i kada se na površini kreću odrasle gusenice koje traže mesto za preobražaj u lutku. Prihvaćeno: 18. izgubile su u proseku 29.8 (jedan par) i na suvom grožđu od 21.397. Zbornik ZUPP. 1-5. [5] Cangardel.21. Zato se njen napad. . [4] Almaši Radmila (2007): Štetnost i razviće bakrenastog moljca (Plodia interpunctella Hbn. Veljković.). 232. P. brojnost im naglo opada. Bucuresti 10. Bordeaux.8 (kod gustine populacije 10 parova) do 78. ZAKLJUČAK Na osnovu dobijenih rezultata može se zaključiti: .. (2006): Posle ubirajuće tehnologije za voće i povrće u SAD. grožđa i kajsija su zanemarljivi. Gusenice uginu malih dimenzija. Fleurat. (1975): Sos.D. koji prežive u skladištima. a ozbiljniji gubici nastaju u izgledu (prisustvo gusenica. Srdić. 27 (4): 327 . egzuvija. izmeta i svilenkastih niti na površini proizvoda) i kvalitetu. Smrtnost gusenica Fig. Rezultati su pokazali da se ova vrsta razvija na svim proizvodima. Najveći broj ispiljenih gusenica je pri početnoj gustini od dva i tri para. 1-27. Uočava se i velika individualna razlika u broju položenih jaja na istoj hrani. and Nelson. (poster) Zbornik rezimea. a zatim. 5. Mortality of caterpillars Na osnovu istraživanja Simmons and Nelson (1975) gusenice bakrenastog moljca se ne hrane u suvom voću ako je vlaga proizvoda ispod 10 %. [7] Grosu. VIII Savetovanje o zaštiti bilja. u roku od nedelju dana. 19 . 5.) na suhom voću.Najveća smrtnost zabeležena je u stadijumu gusenice na svim vrstama sušenog voća. PTEP. 389 . je dovoljan da se generacija obnovi i nastanu štete. (1987): Uticaj režima ishrane na fekunditet i fertilitet bakrenastog moljca (Plodia interpunctella Hbn. Stojanović. ali da postoji razlika u preživljavanju gusenica. Radmila. Phycitidae). najčešće kasno primeti. Dani Days 17 20 22 30 Sl.C. te je vlaga suvih šljiva iznosila 5.100 90 suve šljive (prune) suve kajsije (dried apricot) suvo grožđe (raisin) Procenat smrtnosti (%) Percentage of mortality (%) 80 70 60 50 40 30 20 10 0 jaja-eggs gusenicecaterpillars lutke-pupae U prirodnim uslovima skladišta. kada su proizvodi prekriveni svilenkastim nitima. Poljoprivredni fakultet Novi Sad. [6] Gladon.6 jaja/jednom paru (kod gustine populacije 10 parova) do 22. . Letopis naučnih radova 1. Mare Nr. na sušenim kajsijama od 21. R. 86 % gusenica se hrani oko dve nedelje.2008. Na osnovu rezultata ovih istraživanja gubici u težini suvih šljiva.2008. godina 30. Summ. .316. bez obzira što je vlaga suvog grožđa ispod 10 % (5. 1-2. uočava se da ovaj proizvod omogućuje nešto bolje razviće gusenica nego suve šljive i kajsije. United States Department of Agriculture. Uzrok uginuća gusenica je najverovatnije vlaga suvog voća. na suvom grožđu preživelo je svega 2 % lutaka u odnosu na položena jaja. te u letnjim mesecima može doći do prenamnoženja ove vrste. 2006). u roku od nedelju dana. Novi Sad. With Engl. Posle više od mesec dana.111 . . (1975): Insects on dried fruits. što ukazuje na nedostatak hranljivih elemenata u suvom voću. str. Pri temperaturi 27+1 0C i 40 – 60 % relativne vlažnosti vazduha. Agriculture Handbook 464. Babin Kuk. [2] Almaši Radmila. Stef. a zatim. Rom. 4. Suvo grožđe se pokazalo pogodnije za celokupno razviće bakrenastog moljca i pri svim gustinama populacije dobijeni su leptiri (Almaši. Zlatibor.8 (dva para). Studi cercet biol.3.329 (in Rom.4 (dva para). NAPOMENA: Rezultati istraživačkog rada su nastali zahvaljujući finansiranju Ministarstva nauke i zaštite životne sredine Republike Srbije. Kao rezultat ovoga formira se više lutaka i leptira na suvom grožđu. bez obzira što su čuvane pod istim uslovima. Zaštita bilja. Međutim i 2 % leptira. 36 PTEP 12(2008) 1-2 . Beograd. leptiributterflyes Stadijumi razvića / Development stages Sl.) i oštećenost suvih šljiva. a ozbiljniji gubici nastaju u izgledu i kvalitetu proizvoda. H. S. Mortality of Indian Meal Moth (density at the begining two pairs) Posmatrajući uginuće gusenica na suvim šljivama (sl. [3] Almaši Radmila (2006): Štetočine uskladištenog suvog voća.Najveći broj jaja položen je na suvim kajsijama i grožđu i pri najmanjoj početnoj gustini populacije parova (jedan i dva para).Procenat ispiljenih gusenica je skoro 100 %. Veljković Olivera (2006): Mogućnost razvića. 7-13. relativna vlaga vazduha i temperatura je promenljiva.113. 2006). Na smrtnost gusenica uticala je najverovatnije vlaga proizvoda. što smanjuje tržišnu vrednost suvog voća.6 % (Almaši. 100 90 suve šljive (prune) Procenat smrtnosti (%) Percentage of mortality (%) 80 70 60 50 40 30 20 10 0 5 10 12 15 LITERATURA [1] Almaši. Smrtnost bakrenastog moljca (početna gustina populacije dva para) Fig. Kupljene suve šljive imale su vlagu oko 35 %.Na suvim šljivama zabeležena je nosivost od 7. (1974): Les insectes et acariens ravageurs du pruneau stocke. 5) po danima uočava se da 86 % gusenica se hrani oko dve nedelje.cel. brojnost populacije bakrenastog moljca (Plodia interpunctella Hbn. Primljeno: 11. 309 .. D. što smanjuje tržišnu vrednost suvog voća. Lepidoptera.6 (pet parova) do 63. projekta evidencionog broja BTN-341002 pod nazivom «Proizvodi od sušenog voća» u okviru «Nacionalnog programa biotehnologije i agroindustrije». 182. Washington. 4. Suve šljive i kajsije postaju tvrde i suve (nejestive i za čoveka) dok suvo grožđe ostaje dobre konzistencije i posle dužeg vremena čuvanja. H. F.6 %). Smrtnost gusenica nastupa već nekoliko dana posle piljenja. Ž. T. [8] Simmons. Les cahiers.

Smaller fractions (6. praksa je pokazala da je seme dovoljno ujednačeno ako se kalibrira u dve frakcije. larger seed fractions (< 8. blagovremena obrada zemljišta.000 semena a za izvoz uglavnom 75.5 – 8. Smaller fractions with the average 1000-seed weight of 268.3 mm) with the average 1000-seed weight of 269.5%. Masa 1000 semena je u najvećem stepenu uslovljena genetičkim svojstvima roditeljskih komponenata hibrida.615 kg/ha.000 semena. dok je krupnije frakcije semena bilo 14.3 . ZP 434 and ZP 677.5 % of the total yield.8.3 – 11 mm) bilo je 47.7%. Therefore a special attention should be paid during the whole process of the seed production. Zbog toga se ovoj proizvodnji posvećuje posebna pažnja u cilju ostvarivanja većih prinosa i kvalitetnijeg semena.5% of the total yield. dr Živorad VIDENOVIĆ. 1-2. Ključne reči: kukuruz. while larger seed fractions with the average 1000-seed weight of 333. Approximately 17% of this production (315 ha) were carried out under irrigation conditiona.5%. PTEP 12(2008) 1-2 37 . dovoljna količina upotrebljenih mineralnih đubriva. ing.01''2007'' Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper ANALIZA PROIZVODNJE SEMENA NEKIH ZP HIBRIDA KUKURUZA U 2007. soja kao dokazano najpovoljniji predusev. SUMMARY The maize seed production is much more complex. Na taj način kupci vrlo precizno mogu da odrede potrebnu količinu semena za setvu po jedinici površine. Takvo seme ima dovoljnu količinu rezernih hranljivih materija za početni razvoj klice.11 mm.53.573 ha (83 %) u suvom ratarenju.3 g made 85. Tako na primer visok nivo tehnologije gajenja. sa masom 1000 semena 269. Od ukupnog prinosa sitnija frakcija semena bila je zastupljena sa 48. masa 1000 semena. pakovanje semena danas se obavlja u setvenim jedinicama pa postoji interes da njihova masa bude optimalna. GODINI THE ANALYSIS OF SEED PRODUCTION OF SOME ZP MAIZE HYBRIDS IN 2007 Dr Milovan PAVLOV. kvalitet semena. maize hybrid ZP 341. što je posebno važno ukoliko uslovi u vreme klijanja i nicanja nisu baš povoljni. zakonska regulativa iz ove oblasti striktno propisuje uslove kvaliteta.5% of the total yield. The analysis of seed produced by 24 different seed growers was performed in 2007 with three most important ZP maize hybrids: ZP 341. Prosečan prinos hibrida ZP 677 na 365 ha bio je 2. The average yield of the hybrid ZP 434 on 1. optimalna gustina useva. ZP 677. Naime. navodnjavanje i povoljni klimatski uslovi u toku vegetacije obezbeđuju da se ostvari krupnije seme. On the other hand. Zoran STANIŠIĆ dipl.4 g.4 g. Tehnologija dorade ZP semena podrazumeva da se seme posle krunjenja primarno doradi na sitima od 6.15:631. neophodnih da bi seme moglo da bude stavljeno u promet. Prosečan prinos hibrida ZP 341 na 266 ha bio je 2. ZP 434.5 g made 14. Krupnije frakcije semena (< 8. a to znači plodna parcela. hibrid kukuruza ZP 341. The average yield of the hybrid ZP 341 on 266 ha was 2. Beograd-Zemun REZIME Proizvodnja semena kukuruza je veoma složena. ing.3 g. Key words: maize.5– 8.3 g.5% of the total yield. Jovan PEŠIĆ dipl. Prosečan prinos hibrida ZP 434 na 1 266 ha bio je 2. sa masom 1000 semena od 344. It was determined that the yield was significantly lower under conditions of dry land farming. in order to achieve higher yields and better seed quality.11mm. osetljiva i znatno skuplja od merkantilne proizvodnje.3 mm i dobija se sitnija frakcija veličine 6. ZP 677.37-40 UDK: 633.5 % i masom 1000 semena od 342.615 kg ha-1. važno je da ono ima i odgovarajuću masu 1000 semena.5 % of the total yield. Analiza proizvodnje semena izvršena je za 3 najznačajnija ZP hibrida kukuruza: ZP 341. ne događa se više da razlika u broju semena između iste mase različitih hibrida kukuruza bude i do 30%.3 mm) bilo je 52.3 mm i krupnija frakcija veličine < 8. pokazalao se da i tehnologija gajenja ima uticaja. hence the share of seed fractions in the total yield and 1000-seed weight were affected.7 % of the total yield. ZP 434 i ZP 677 u 2007.309 kg/ha. Legislative regulations related to this field very precisely determine quality conditions that have to be fulfilled in order to move seed into market. Međutim.3% i imala masu 1000 semena 268.3 g.573 ha) were performed under dry land farming conditions. ing. Utvrđeno je da su prinosi znatno manji u suvom ratarenju. mr Jelena SRDIĆ Institut za kukuruz «Zemun Polje».5%.266 ha was 2. a preostalih 1. Sitnije frakcije semena bilo je 85. Dalje je moguće kalibriranje na okrugle i pljosnate frakcije semena. ZP 434. Osim toga. The average yield of the hybrid ZP 677 on 365 ha was 2. UVOD Pored toga što je u proizvodnji semena veoma bitno ostvariti visok prinos i da je seme kvalitetno. Smaller fractions with the average 1000-seed weight of 282. na to da li će biti veća ili manja masa 1000 semena. Zatim se vrši ujednačavanje semena preko sita 8. a njena masa 1000 semena 282. while the ramining 83% of this production (1.Biblid: 1450-5029 (2008) 12.4 g made 52. yield. seed quality. Manji deo ove proizvodnje bio je u uslovima navodnjavanja (315 ha ili 17%). 1000-seed weight. while larger seed fractions with the average 1000-seed weight of 344. p. Međutim. sensitive and expense than the commercial maize production.3 g made 52.3–11 mm) with the average 1000-seed weight of 342. prinos. što se odrazilo na zastupljenost frakcija semena u ukupnom prinosu i masi 1000 semena. Krupnija frakcija semena obuhvatila je 51.309 kg ha-1. a masa 1000 semena 333. Od ukupnog prinosa sitnije frakcije semena (6.5 g. Naime.3 g made 51.5 .971 kg ha-1. Za domaće tržište ZP setvena jedinica je 25. Nebojša RADOSAVLJEVIĆ dipl.971 kg/ha.4 g made 47.5 . godini kod 24 proizvođača.

tako što je seme podeljeno na situ veličine 8. odnosno 48% manje. godini Table 1. Zemljišta na kojima je obavljena proizvodnja semena bilo je različitih fizičko hemijskih osobina.698 147. prinosa. treba imati na umu da se za proizvodnju semena. što je imalo veoma velikog uticaja na prinos. na sitnu frakciju 16 6. udeo sitnije i krupnije frakcije semena u ukupnom prinosu i masu 1000 semena. Nakon toga je izvršeno kalibriranje.297 2. Međitim. REZULTATI I DISKUSIJA Rezultati ostvarenog prinosa semena hibrida kukuruza: ZP 341. gde je utvrđeno da su prinosi u proseku znatno veći od suvog ratarenja.344 100. što je imalo uticaja na nivo ne no ne no ne no ne no ne no ne no - x 38 PTEP 12(2008) 1-2 . Ukoliko je neki proizvođač imao više partija istog hibrida kukuruza. Okrugla zrna se javljaju u većem stepenu kada oplodnja nije potpuna. ZP 434 i ZP 677 u 2007.5 8. što zaključcima daje vrlo veliku pouzdanost. kg Irigation kg/ha % Total yield kg da yes da yes da ne ne ne ne ne ne ne yes no no no no no no no 4. Poseban nedostatak okruglih zrna je u tome što se u postupku dorade u većem stepenu povređuje klica.Despotovac „Agrokop”ADR uma Bačka P. Od ukupne proizvodnje 315 ha (17%) bilo je u uslovima navodnjavanja i 1. Videnović 1987.075 92 276.DP "Budućnost” Σ/ ha 90 30 86 60 266 Navodnj.3 mm.090 434.152 2. od njih je napravljen prosečan 15 uzorak.280 107.3 mm i < 8.322 ne no ne no 2.Kovaćević” Sivac AD „Bačka” Bačka P. Osim toga.611kg/ha.237 1. 2. Utvrđeno je da je procentualno učešće frakcija semena 6. Takav kvalitet 11 semena je neophodno obezbediti (Milošević Mirjana i sar. Različite frakcije semena imaju istu genetičku informaciju i nije utvrđena razlika u prinosu između njih.DP "Budućnost” OZZ„Jedinstvo” Kraljevci Σ/ ha 20 114 44 60 80 109 84 60 70 152 79 44 80 166 86 18 1. Seed production of maize hybrid ZP 434 in the year 2007. zbog takvog semena usev je ujednačen prilikom nicanja i porasta što se u krajnjoj liniji pozitivno odražava i na prinos.475 375.649 1. Proizvodnja semena hibrida kukuruza ZP 434 u 2007.524 3. 1) pokazuju da je u navodnjavanju ostvaren prinos semena hibrida ZP 341 na 30 ha od 3. pa su tako zrna na vrhu i u osnovi klipa okruglasta a u sredini pljosnata. Tabela 2.5 – 8.Kovačević” AD „Maglić” AD N. od onog gde su neke biljke bolje. Prosečan prinos ovog hibrida na 266 ha bio je 2.615 kg/ha. Formirane su 9 partije od 20 t semena.307 1.3 – 11 mm u ukupnom prinosu i masa 1000 semena bila veoma različita kod ispitivanih hibrida kukuruza i da je zavisila od uslova proizvodnje.3 mm i krupnu frakcija < 8. a druge lošije razvijene. Seed production of maize hybrid ZP 341 in the year 2007. 12 2005 i Ivanović Dragica i sar.054 2.3 – 11mm. Kovačević”.787 2. izvršena je analiza proizvodnje za 3 ZP hibrida kukurza: ZP 341. godini analizirana je proizvodnja semena 3 ZP hibrida kukurza: ZP 341 kod 4 proizvođača.752.444 104. godini Table 2.573 ha (83%) bez navodnjavanja.130 154.000 679. ZP 434 kod 16 proizvođača i ZP 677 kod 4 proizvođača na površini od 1 888 ha. Proizvodnja semena hibrida kukuruza ZP 341 u 2007. Manji deo ove proizvodnje bio je u uslovima navodnjavanja. To se događa kada je seme različitih veličina.309 100 73 66 27 26 36 39 48 62 63 45 54 43 39 34 62 90.758 2. Ovo se prvenstveno odnosi na to da je ujednačen usev u porastu prinosniji. Meteorološke prilike su u 2007. a u suvom ratarenju na 60 ha u Bačkoj Palanci DP „Budućnost” prinos je bio 1. Sušenje je obavljeno na temperaturi od 30-42 °C u 7 vremenu od 60-80h.116 195. godini.344 kg/ha kod proizvođača Vrbas „S. Prinos Yield Ukupna proizv.526 1 2 3 4 x Podaci (tab.678 MATERIJAL I METOD RADA U 2007.Ovakav sistem dorade semena posebno je važan za pravilnu setvu. naročito kada se koriste mehaničke sejalice. Ove analize izvršene su na osnovu proizvodnje na 1.858 2. Orahovo AD „Sanad” DOO „Sokolac” OZZTovariševo „Livade” ZZ Sivac ZZ Srbobran PP Ratkovo AD Bački Sivac PP Plantaža Borkovac Rum AD B.888 ha.470 50. 2 Berba je obavljena kombajnima tipa Burgon na 90% 3 površina i na 10% vučenim beračima Zmaj. 2005).760 100 ne no 3.745 74.799 2. Na svim površinama primenjena je uobičajena tehnologija gajenja semenskog kukuruza. ZP 434 i ZP 677 kod 24 proizvođača u 2007. Ispitivanja kvaliteta semena pokazala su da sve proizvedene količine semena imaju vrlo 10 visoke vrednosti klijanja i energije klijanja. Proizvođač Producer AD „Sanad” Vrbas „S. prikazani su u tabelama 1. i 3. godini bile veoma nepovoljne za proizvodnju semenskog kukuruza.615 69 52 198.435 1. Tabela 1.206 93. što je za 1. Biološki gledano zrna na sredini klipa se najbolje ishranjuju te su i najrazvijenija.266 Navodnj.859 130. 2005 i Pavlov i sar.779 1. U toj fazi je 5 kukuruz u punoj fiziološkoj zrelosti (Pavlov i sar.867 179. Proizvođač Producer Nadalj OZZ„Nadalj” Vrbas „S.971 1. U cilju utvrđivanja delovanja različiti ekoloških i proizvodnih faktora na nivo prinosa. Prinos Yield Ukupna proizv. 6 Kukuruz je transportovan odmah na sušenje u doradne centare.353 131.385 2. Sadržaj vlage 4 zrna pri berbi bio je u granicama od 44 – 23%. kg Irigation kg/ha % Total yield kg ne no 3.936 1.704 129.733 2. jer je njen položaj takav da do povreda lako dolazi. 2005) U cilju utvrđivanja udela frakcija semena u ukupnom 13 prinosu i njihove mase 1000 semena izvršeno je uzorkovanje tako što je od svake partije od 20 t uzeto po 10 14 kg semena. uglavnom koriste najplodnije parcele.733kg/ha. Svaki od ovih proizvođača primenjivao je neki vid svoje 1 tehnologije gajenja.900 295.5-11 mm.173 1. Zatim je obavljeno krunjenje i 8 primarna dorada semena na sitima 6.529 2. Na oblik i veličinu zrna ima uticaja i položaj zrna na klipu.400 162.

1 355. sem.3 174. Palanka DP"Budućnost” Σ/ x Podaci (tab.% sem. odnosno svega 26% od najvećeg ostvarenog prinosa. Proizvodnja semena hibrida kukuruza ZP 677 u 2007. i masa 1000 semena.3 Frakcija / Fraction < 8 3-11mm Masa 1000 Prinos Frakc.3 mm bilo 355. 2007. Krupnije frakcije semena bilo je 201.3 g. PTEP 12(2008) 1-2 39 .5% ukupnog prinosa. Prosečan prinos ovog hibrida na 365 ha bio je 2.7 7 * = Navodnjavanje/Irigation Podaci (tabela 5) pokazuju da je od ukupnog prinosa sitnije frakcije semena bilo 1.1 265. Analysis of 1000 seed weight for maize hybrid ZP 341 produced in 2007. 1 Vrbas 161 „S. Krupnije frakcija semena < 8. a krupnije frakcije isto tako 342. Analiza mase 1000 semena hibrida kukuruza ZP 341 proizvedenog u 2007. Frakcija / Fraction . Seed production of maize hybrid ZP 677 in the year 2007.3 ” AD N.5 341 349 342 336 342.3 91. što čini 85. ZZ„Jedinstvo ”Kralj. odnosno 333. 2004 i Pavlov i sar.431.567 51 35 44 225.5%). seed weight 54 142.5%.5 g.9 58. a krupnije 14.266 ha bio je 2.6 23.1 58.1 60.Despotovac „Agrokop”A DRuma DP Budućnost B. godini Table 4.58.6 73. 51. Kovačević”. g t % 1000see Yield Fract.200 1.2 g (18%). 6) pokazuju da je ukupno bilo 1.070. Tabela 4.2 70.3 103.6 76. Tabela 3.3 g i 268.2 92.Kovačević” Institut Zemun 85 Polje ZZ „Turija” 70 „Agroseme” 40 Kovilj Σ/ ZZ Srbobran 104. Takođe je i masa 1000 semena sitne frakcije ovih hibrida imala slične vrednosti 269.9 187. weight weight Nadalj 37. 4 50. a najmanji na 80 ha od 1.000 126.0 x 1434. Razlika mase semena između ove dve frakcije semena bila je 75.4 g. g t % 1000 Yield Fract.9 324.3 g. Proizvođač Producer 1 2 3 4 Vrbas „S. Ako se posmatra prosečno učešće sitnije i krupnije frakcije semena hibrida ZP 341 i ZP 434 ono je vrlo približno (52. sem. a njegova masa 1000 semena bila je u proseku 269. Razlika mase semena između ove dve frakcije semena bila je 72.Kovaćević” AD „Sanad” ZZ Sivac B. godini Table 3.1 94.8 106.3– 11 mm bilo je 1.280 2.317.5 79.195 91.351 kg/ha rečito ukazuje na doprinos navonjavanja povećanju proizvodnje semena. Zastupljenost sitnije frakcije semena veličine 6.6 t (14. prikazano je u tabelama 4.0 x 356 Podaci (tab. 5 i 6. Proizvođač Producer 1 2 3 4 ha Navodnj.3 51.Kovačević 188.597 kg/ha a kod svih ostalih u suvom ratarenju 2.2 59 346 OZZ„Nadalj” 50 50 69 69 42 46 55 53 39 43 41 39 59 44 32 48.5 g.9 t (48.3 g. sa masom 1000 semena prosečno 282.5 – 8.5-8. Kod hibrida ZP 677 sasvim je drugačije.9 92. Analysis of 1000 seed weight for maize hybrid ZP 434 produced in 2007.3%) a njihova masa 1000 semena bila je u proseku 268. Prosečan prinos ovog hibrida na 1.6 120.3mm Masa 1000 Prinos Frakc. Slične rezultate dobili su Pavlov i sar.3 41 276 53.524 kg/ha.1 54 52 54 50 52.971 kg/ha.3mm < 8.7 g (27 %). Σ/ 64.967 Tabela 5. Frakcija/Fraction Frakcija / Fraction 6.3 50 50 31 31 58 54 45 47 61 57 59 61 41 56 54 342 344 319 338 364 356 332 347 357 351 341 338 341 339 353 344. godini Table 5.5% i 47.7 Orahovo 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 AD „Sanad” DOO „Sokolac” OZZ Tovar. % kg Total yield kg 100 829.3 mm i krupnije frakcije semena veličine < 8. 1000seed Yield . g Fract 1000seed Yield Fract.9 Vrbas 3* „S.173 kg/ha kod AD „Sanad”-a.3 68.3-11mm Masa Proizvođač Frakc Masa 1000 1000 Prinos Producer Prinos Frakc. jer je učešće sitnije frakcije u ukupnom prinosu 85.3 – 11 mm u ukupnoj masi semena.647 1.1 34.309kg/ha.4 46 48 46 50 47. sa masom 1000 semena.1 70. d weight 46. „Livade” ZZ Sivac PP Ratkovo AD Bački Sivac PP Pl.5%. Podaci (tab.271. a njena masa 1000 semena iznosila je prosečno 333.3 – 11 mm bilo je 324.153 2.Iz podataka (tab.5%) odnosno (47. Krupnije frakcije semena < 8. g t % t sem.4 t (47. Pal.5 265 278 264 270 269.4 16.6 29.7%).3%). dok je masa 1000 zrna iznosila 282.5 – 8.3 1* 2* AD „Maglić” 64.011 kg/ha. 4) pokazuju da je od ukupnog prinosa sitnije frakcije semena 6.7%) a njihova masa 1000 semena iznosila je prosečno 344.971 Yield Ukupna proizv.1 44.9 g (28.803 2. jer je hibrid ZP 677 na 161ha imao prinos od 5.1 t (52. Irigation da yes ne no ne no ne no Prinos kg/ha 5.6.2 52. Analiza mase 1000 semena hibrida kukuruza ZP 434 proizvedenog u 2007.Borkovac Ruma AD B. 2) vidi se da je najveći prinos semena hibrida ZP 434 ostvaren na 20 ha kod OZZ „Nadalj” u uslovoma navodnjavanja od 4.152 kg/ha kod „S. odnosno 65% manje kod ZZ „Turija”. Razlika mase semena između ove dve frakcije bila je 51.350kg.3 269 268 247 254 285 277 264 269 263 272 266 278 266 278 263 268. Ova razlika od 3.4 g.5%). Prosečan prinos kod tri proizvođača koji su primenjivali navodnjavanje iznosio je 3.4 65. prosečno 342.5%).3 133.803 kg/ha.4 g. 3) veoma uverljivo u dokazuju efekat navodnjavanja.8 169.3 g.2 63. Vrbas a na 70 ha u suvom ratarenju 1. što je za 3.3% i 52. .1 1318.8 t (51.0 g i 344.3 g.1 t sitnije frakcije semena.

Tabela 6. Analiza mase 1000 semena hibrida kukuruza ZP 677 proizvedenog u 2007. godini Table 6. Analysis of 1000 seed weight for maize hybrid ZP 677 produced in 2007.
Frakcija /Fraction 6,5-8,3mm Masa 1000 Prinos Frakc. Prinos Frakc. % sem. g t % t 1000seed Fract. Yield Fract. Yield weight 83 82 87 90 85,5 291 280 291 267 282,3 141,8 16,5 30,1 13,2 201,6 17 18 13 10 14,5

Proizvođač Producer

kod proizvođača „Sava Kovačević”- Vrbas, a na 70 ha u suvom ratarenju kod ZZ „Turija”, 1.803 kg/ha, što je za 3.350 kg, odnosno 65% manje. Od ukupnog prinosa, frakcije semena veličine 6,5 – 8,3 mm bilo je 1.070,1 t (85,5%) i masa 1000 semena 282,3 g. Krupnije frakcije semena < 8,3 – 11 mm bilo je Frakcija /Fraction 201,6 (14,5%) a masa 1000 semena 333,5 g. < 8,3-11mm
Masa 1000 sem. g 1000seed weight 380 350 314 290 333,5

LITERATURA
[1] Ivanović Dragica, Milivojević Marija, Stojadinović Jasmina, Vujinović Jasna: Production, processing and qality control of maize seed within the ZP system, Internationale Maize Conference: Accomplishments and Perspectives. 60th anniversery Maize Research Institute “Zemun Polje”. October 26-28, 2005, Belgrade. Book of abstract, pp.26. [2] Milošević Mirjana, Milivojević Marija, Ivanović Dragica, Vujaković Milka: Production, processing and qality control of maize seed within the ZP system, Internationale Maize Conference: Accomplishments and Perspectives. 60th anniversery Maize Research Institute “Zemun Polje”. October 26-28, 2005, Belgrade. Book of abstract, pp.74. Pavlov M., Đukanović Lana, Milićević M: Proizvodnja i dorada semena u ZP sistemu, Savetovanje Agroinovacije „Nauka, praksa i promet u agraru”, Soko Banja (2004). Pavlov M., Lana Đukanović, Jovin P, Milićević M: Production, processing and qality control of maize seed within the ZP system. Internationale Maize Conference: Accomplishments and Perspectives. 60th anniversery Maize Research Institute “Zemun Polje”. October 26-28, 2005, Belgrade. Book of abstract, pp.74. Pavlov M., Lana Đukanović, Milićević M: Savremeni aspekti proizvodnje i dorade semena ZP hibrida kukuruza, PTEP - Časopis za procesnu tehniku i energetiku u poljoprivredi, 9(2005) 3-4, s. 83-84. Pavlov M., Videnović Ž: Uticaj sistema gajenja na prinos i kvalitet semena kukuruza, PTEP – Časopis za procesnu tehniku i energetiku u poljoprivredi, 11(2007) 1-2, s. 55-57. Videnović Ž: (l987). Uticaj različitih frakcija kalibriranog semena na prinos kukuruza, Arhiv za poljoprivredne nauke, 48(1987)171, s. 289-294. Prihvaćeno: 12.3.2008.

1* 2 3 4

Vrbas 687,7 „S.Kovačević” „Agroseme“ 74,7 Kovilj Institut Zemun 194,8 Polje ZZ Turija 112,9 1070, Σ/ x 1

* = Navodnjavanje Irigation ZAKLJUČAK
Na osnovu izvršene analize uticaja sistema gajenja na prinos, udeo sitnije i krupnije frakcije u ukupnom prinosu i njihovu masu 1000 semena hibrida kukuruza - ZP 341, ZP 434 i ZP 677 u 2007. godini utvrđeno je sledeće: * Prosečan prinos hibrida ZP 341 na 266 ha bio je 2.615 kg/ha. Prinos na 30 ha bio je 3.344 kg/ha kod proizvođača „Sava Kovačević” - Vrbas u navodnjavanju a u suvom ratarenju na 60 ha u Bačkoj Palanci DP „Budućnost”, 1.733 kg/ha, što je za 1.611 kg/ha, odnosno 48% manje. Od ukupnog prinosa frakcije semena 6,5 – 8,3 mm bilo 355,1 t (52,5%), a masa 1000 semena 269,3 g. Krupnije frakcije semena < 8,3 – 11 mm bilo je 324,4 t (47,5%) a masa 1000 semena iznosila je 342,4 g. * Prosečan prinos hibrida ZP 434 na 1.266 ha bio je 2.309 kg/ha. Najveći prinos semena ostvaren je na 20 ha kod OZZ „Nadalj” od 4.524 kg/ha u uslovoma navodnjavanja, a najmanji na 80 ha od 1.173 kg/ha kod AD „Sanad”. Ova razlika od 3.351 kg/ha rečito ukazuje na doprinos navonjavanja povećanju proizvodnje semena. Od ukupnog prinosa frakcije semena 6,5 – 8,3 mm bilo 1.317,9 t (48,3%), a masa 1000 semena 268,4 g. Krupnije frakcije semena < 8,3 –11 mm bilo je 1431,8 t (51,7%) a masa 1000 semena iznosila je prosečno 344,3 g. * Prosečan prinos hibrida ZP 677 na 365 ha bio je 2.971 kg/ha. Na 161 ha imao je prinos od 5.152 kg/ha u navodnjavanju [3] [4]

[5]

[6] [7]

Primljeno: 01.3.2008.

40

PTEP 12(2008) 1-2

Biblid: 1450-5029 (2008) 12; 1-2; p.41-44 UDK: 621.57, 621.176

Stručni rad Paper

EKONOMIČNI TERMODINAMIČKI CIKLUSI ZA STAKLENIKE LOW-COST EFFECTIVE THERMODYNAMIC CYCLES FOR GREEN HOUSES
Dr Maša BUKUROV, mr Siniša BIKIĆ Fakultet tehničkih nauka, 21000 Novi Sad, Trg Dositeja Obardovića 6

REZIME
U radu je ukazano na veliku isplativost organizacije proizvodnje povrtarskih proizvoda u, preko cele godine, zatvorenim staklenicima. Zbog mogućnosti iskorišćenja slobodne energije iz prirode i njenog uvođenja u klasične termodinamičke cikluse koji se mogu koristiti i za zagrevanje i zalivanje staklenika obrazložena je potreba za preciziranjem i proširenjem energetskih pojmova. Prikazana su bitna svojstva klasične toplotne pumpe koja koristi toplotu vode iz raspoloživih prirodnih izvora, kao i paro-vodeni injektor koji radi sa poluotvorenim termodinamičkim ciklusom koje imaju primenu u klimatizaciji staklenika. Pažnja je obraćena na ekonomičnost proizvodnje tople vode, sa potrebnim energijskim parametrima dovoljnim za njen transport i distribuciju po staklenicima. Kao mogućnost navodi se primer kogeneracije za grejanje staklenika. Za staklenike manjih površina koristi se poseban parni kotao potrebnog kapaciteta. Moderna termoelektrana-toplana kombinovanog parno-gasnog ciklusa sa kogeneracijom, veličine 100 MW (električne energije), može da radi cele godine sa stepnom korisnosti η=0,9, ukoliko se njena toplotna energija koristi za klimatizaciju zatvorenih staklenika na oko 8 ha. Primenom paro-vodenog injektora za transport i distribuciju tople vode kroz grejne linije, iskorišćava se deo nisko temperaturne toplote, koji ne može da se na drugi način iskoristi. Ključne reči: staklenici, termodinamički ciklusi, toplotna pumpa, parovodeni injektor, COP, stepen korisnosti η.

SUMMARY
This paper points out to cost-efficiency of gardening organisation in closed green houses during the whole year. The possibility to use free energy from nature and its introduction into classic thermodynamic cycles which can be used for heating and watering in green houses requires the introduction of some new definitions and widening of existing terminology. Here are presented important characteristics of classic heat pump which uses water heat from existing natural sources, as well as steam-water injector which operates in semi-open thermodynamic cycle. Different types of heat pumps are used in air conditioning of green houses. The attention was paid to the profitability of the warm water production, including necessary energy parameters sufficient for its transportation and distribution in green houses. Also, an example of cogeneration for green house heating is presented. A steam boiler of required capacity is used for small-size green houses. A modern power-heating plant with a combined steam-gas cycle with cogeneration, capacity of 100 MW (electric power), can operate during the whole year with the efficiency rate of η=0,9, if its energy is used for air conditioning of closed green houses on about eight ha. The application of the steam-water injector for transportation and distribution of warm water through heating lines provides usage of low temperature heat which cannot be used otherwise. Key words: green houses, thermodynamic cycles, heat pump, steam-water injector, COP, efficiency rate η.

UVOD
Efikasniji i ekonomičniji sistemi sa toplotnim pumpama imaju viši stepen korisnosti procesa η kada su radne temperature bliže ambijentalnim, što je korisno za zagrevanje staklenika. Pošto su slični zahtevi u mnogim oblastima poljoprivrednih aktivnosti, može se očekivati veće učešće primene toplotnih pumpi.

REZULTATI I DISKUSIJA
U Holandiji je 1100 ha pokriveno staklenicima koji su izgrađeni na osnovu potražnje za svežim voćem i povrćem tokom cele godine i izuzetno su obogatili holandske poljoprivrednike. Sektor staklenika donosi svake godine 12 milijardi evra i zapošljava 140.000 ljudi. Međutim, cena energije iznosi 25% ukupne zarade od useva, a udeo staklenika u emitovanju ugljen dioksida je 12% ukupne emisije. Ovi razlozi usmerili su pažnju na mogućnost korišćenja alternativnih energija, kogenerciju električne i toplotne energije, konzervaciju letnjeg viška toplote, kao i kontrolisanja: temperature, relativne vlage i ugljen-dioksida u staklenicima. Ovako zahtevan pokušaj planirano je da se sprovede zamenom otvorenih staklenika (tokom leta) zatvorenim staklenicima preko cele godine. Ispod staklenika nalaziće se veliki podzemi rezervoari, sa hladnom vodom i toplom vodom koja se greje solarnom energijom. Tokom leta staklenik se hladi a tokom zime greje - što omogućava toplotna pumpa. Hlađenje staklenika tokom leta zbog kondenzacije omogućava povrat 50% vode. Zbog zatvorenog krova staklenika smanjuje se i emisija ugljendioksida za 65% u odnosu na konvencionalne staklene bašte.

MATERIJAL I METOD
Način rada toplotnih pumpi upućuje na potrebu da se povežu postojeće energije (mehanička, električna, kinetička, pritisna), za čiju transformaciju važi entropijska zakonitost, sa energijom stalno prisutnom u prirodi, koja se može nazvati „slobodnom“ i čije je poreklo planetarno (kosmičko). Uvođenje ove slobodne – obnovljive energije u ukupan raspoloživi energijski potencijal koji efikasno može da se koristi; zahteva nove definicije i podele energije. Evidentna povezanost ovih energija različitog porekla nema za sada odgovarajuće i prihvaćeno teorijsko obrazloženje. Za obrazloženje značaja toplotnih pumpi u razvoju staklenika navodi se primer Holandije [5], koji je koristan za opredeljenje stava i usmeravanje budućeg razvoja staklenika kod nas.

PTEP 12(2008) 1-2

41

Najviše zbog mogućnosti smanjenja ugljen-dioksida holandska vlada podržava ovaj projekt, kao i ministarstvo za poljoprivredu i kvalitet prirode i hrane. U svim energijskim (toplotno-rashladnim i transportnim) segmentima rada staklenika mogu se za povećanje efikasnosti uključiti toplotne pumpe. Danas dostignut visok kvalitet izrade toplotnih pumpi i mogućnost podizanja nisko temperaturske (otpadne) toplotne energije na viši – korisni nivo paro-vodenim injektorom, osigurava ovim uređajem opravdano uključenje u proces modernizacije rada staklenika. Očigledno je da primer Holandije treba slediti.

Merenje efikasnosti rada uređaja za prenos toplote Koeficijent efikasnosti (COP) i stepen korisnosti (η)
Efikasnost rada uređaja za prenos toplote izražava se preko dva pojma: Koeficijent efikasnosti (COP - coeficient of performans) i stepen korisnosti (η). Uspešnost rada rashladnih i grejnih sistema, strujnih izmenjivača toplote i različitih termodinamičkih ciklusa, zasniva se na poređenju utroška električne energije za isti obavljen rad tj. učinak. Razvoj ovih uređaja posebno je usmeren u pogledu povećanja koeficijenta efikasnosti procesa koji predstavlja količnik korisne, ovim uređajem dobijene, energije i utrošene električne energije za isti učinak (ukoliko bi se npr. grejanje vršilo direktno električnom energijom). Za sada se vrednosti COP kreću između 2,5-5 sa tendencijom povećanja na 810. Niže vrednosti koeficijenta odnose se na klasične grejne sisteme, srednje vrednosti (4-6) na grejne sisteme sa toplotnim pumpama koje koriste postojeće prirodne izvore i ponore toplote (tlo, voda). Najviše vrednosti (8-10) dostignute su za rashladne sisteme sa toplotnom pumpom, a očekuju se i od složenih uređaja npr. hidristora [4]. Hidristori, objedinjavanjem pojedinih etapa termodinamičkog ciklusa imaju manje gubitke; a takođe i mogućnost da se deo dobijene energije pretvori u koristan mehanički rad. COP se razlikuje od stepena korisnosti η. Klasičan stepen korisnosti manji je od 1 (η<1) jer se dobija poređenjem izlaznih i ulaznih energija koje su istog porekla - vrste (ugalj-para-toplota); a nalaze se u istom transformacionom procesu. COP je veći od 1 (COP>1) jer se toplotna energija dobija posredno preko električne energije pa su i gubici znatno veći (ugalj-para-električna energija-toplota)

na vrednosti i mogućnosti nekog uređaja i na osnovu nje ne treba donositi konačnu odluku. Sve vrste energija bez obzira na poreklo izražavaju se u džulima [J] (ranije kalorijama). Stepen korisnosti η ljudskog organizma pri pretvaranju hrane u: mehaničku, toplotnu, procesnu, hemijsku, elektromagnetnu i druge vrste energija koje su potrebne za funkcionisanje organizma je oko η=0,8. Koja je efikasnost pretvaranja hrane u pojedine vrste energije u organizmu ne može se utvrditi zbog neodgovarajuće merne jedinice za ovako različite potrebe. Očigledno je da je davno uspostavljena jedinica energije džul neprikladna za sve vrste transformacija energije i predstavlja (nepotrebno) ograničenje i smetnju koja dovodi do nerazumevanja u međusobnim prirodno jednostavnim korelacijama različitih pojava i procesa.

Proširenje i otvaranje termodinamičkog ciklusa
Tendencija „proširenja i otvaranja“ termodinamičkog ciklusa postoji, jer se na taj način dobija veći stepen korisnosti η. Tako npr. kogeneracija proizvodnje električne energije i toplote za grejanja, predstavlja otvoren temodinamički ciklus kojim se stepen korisnosti procesa povećava sa η=0,3 na η=0,5. Toplotne pumpe (posebno u toplotno - rashladnim režimima) delimičnim korišćenjem prirodnih toplotnih izvora i ponora koriste besplatnu slobodnu energiju koja povećava COP i η. Priroda rada ovakvih uređaja povećava stepen efikasnosti, ukazuje na potencijalnu korisnost, mogućnost i potrebu „otvaranja“ termodinamičkog ciklusa; i zahteva šire, moglo bi se reći i slobodnije, poglede na postojeće prirodne - globalne energetske izvore i proširenje i definisanje njihovih strukturnih veza sa energijskim transformacijama u krugu zatvorenog toplotnog ciklusa. Do skora nije postojala mogućnost da se deo dobijene toplotne energije (niske temperaturske vrednosti) pretvori u mehanički rad koji predstavlja energiju višeg nivoa kojom se može dobiti npr. električna energija ili ostvariti pokretanje vozila. Toplotna pumpa je ukazala na mogućnost iskorišćenja stalnih prirodnih izvora energije u kojima postoje razlike temperatura vazduha, vode, tla i dr., u odnosu na temperature isparavanja i kondenzovanja radnog fluida u njegovom termodinamičkom ciklusu.

Toplotna pumpa
Ekonomično zagrevanje i klimatizacija staklenika može da se ostvari “toplotnom pumpom“. Pod nazivom pumpa podrazumeva se uređaj koji prinuđuje fluid da se kreće u pravcu koji je suprotan od prirodnog (npr. vodu podiže na viši nivo). Slično je i sa „toplotnom pumpom“ koja prisiljava toplotu da se kreće od hladnijeg ka toplijem mestu. Osnovni zadatak toplotne pumpe je da ostvari razmenu (prenos) toplote sa radnog fluida na okolinu ili obrnuto. Radni fluid (ranije freoni danas široka lepeza različitih vrsta ulja) menja svoje agregatno stanje u zatvorenom toplotnom ciklusu. Pri isparavanju radni fluid se zagreva toplotom iz okolnog prostora a pri kondenzaciji radni fluid vraća toplotu okolnom prostoru. Od temperaturskog raspona tačaka kondenzacije i isparavanja radnog fluida (oko -20 ºC do +30 ºC) zavisi i opseg zagrevanja i hlađenja okoline. Npr. ukoliko je temperatura okoline 21 ºC a radni fluid je u procesu kondenzacije i otpušta toplotu, okolina će se zagrevati što se intenzivira ventilatorom. I obrnuto, ukoliko je radni fluid u procesu isparavanja, okolina će se hladiti jer se toplota za njegovo isparavanje uzima iz okoline.

COP =

Ekor Ekor 1 = = =4 Eel Ekor (η pk ⋅η gen ⋅ηti ) 0, 9 ⋅ 0, 3 ⋅ 0,8

gde su: Ekor – korisna energija [J] Eel – električna energija [J] ηpk – stepen korisnog dejstva parnog kotla [-] ηgen – stepen korisnog dejstva generatora [-] ηti – stepen korisnog dejstva izmenjivača toplote [-]. COP je mera poređenja korisne energije u odnosu na električnu energiju sa kojom bi se dobila ista korisna energija.

Preciziranje energijskih pojmova
Definicija COP dovodi u zabludu, jer se misli da je toplotna pumpa nekoliko puta efikasnija od drugih uređaja, što trgovci sa zadovoljstvom podržavaju. COP je međutim samo gruba proce-

42

PTEP 12(2008) 1-2

5 bar natpritiska i 130ºC. 13. • Dobija se topla voda (1.linija parne faze. bez naglog duvanja vazduha na prisutne osobe. 8-heated supply air. dovela je do priključivanja brojnih dodatnih uređaja. Kompresori rade samo s radnim fluidom u gasovitom stanju bez tečnih delića koji štete. 12 ºC).08 kg/s. • Moguća je regulacija svih ulaznih i izlaznih parametara. prikazani su kroz sledeće osrednjene podatke: • Uvode se vodena para: (0. prilagođenih funkcionalnim potrebama. Za distribuciju tople vode kroz staklenike sa toplotnim pumpama potrebno je svega 3% vodene pare (1. Na slici 3 prikazan je Ts dijagram i osnovna oprema kogenerativnog postrojenja. 16spoljašnji izmenjivač toplote. Pored kompresora. 6-indoor coil. ogleda se kroz mogućnost iskorišćenja tog nisko-temperaturskog dela toplote za zagrevanje stanova. stepen korisnosti znatno opada uz smanjenje proizvodnje električne energije u odnosu na kogenerativni rad.za hlađenje i za zagrevanje okolnog prostora. hala.unutrašnji deo Fig. 20-accumulator. 10-check valve (open). 18-colder discharge air. ali je srednja vrednost stepena korisnosti η još uvek veća na godišnjem nivou. tj.74 do 0. može se zagrejati 8 ha zatvorenog staklenika. 3-energized. vodenog injektora je u tome da: u komori za mešanje greje hladnu vodu u dozvučno nadzvučnoj mešavini vodene pare i vode koja se zatim kroz grlo komore prevodi u dozvučnu struju tople vode uz znatan porast pritiska u odnosu na ulaznu paru i na hladnu vodu. 4-svc. Uređaj (sl. kondenzator i isparivač mogu se objediniti u jednom uređaju.ventil. Pri kogeneraciji električne i toplotne energije stepen korisnosti η može da dostigne 85%. četvorokraki ventil je najvažniji deo. zahvaljujući naizmeničnom toku gasa kroz kompresor.19 kg/s.grejani dovodni vazduh. 8. 19 hladan spoljašnji vazduh. 15-check valve (closed).regulacioni ventil (zatvoren).5 ºC) i hladna voda: (1. pm=1. Znači.unutrašnji izmenjivač toplote. Parovodeni injektor u kogeneraciji proizvodnje električne i toplotne energije Sl. odnosno 2500 kW/ha.ventil. valve. 19cold outside air.hladan sobni vazduh.4-way valve. 5-vapor line. energije na višem nivou. prisutna je viša relativna vlažnost i manja količina štetnih mikroorganizama koji se nalaze u vazduhovodima. ustanova. Sl. Ukoliko se za kogeneraciju izdvaja otpadna toplota od 20 MW. 2.9 bar. 16-outdoor coil. nego da je rad bez kogeneracije. 22-indoor section Komleksna zavisnost promenljivih parametara ovog složenog sistema. Specifičnost paro- PTEP 12(2008) 1-2 43 . 2-komora za mešanje. gde „izrađena“ vodena para sa turbine tokom svoje kondenzacije predaje toplotu rashladnoj vodi. ne može dalje da se koristi.2. 11-metering device.Za ostvarenje toplotnog ciklusa radnog fluida koriste se različite vrste kompresora (najčešće klipni). predstavlja vrstu toplotne pumpe sa delimično otvorenim termodinamičkim ciklusom. koji može da se koristi u staklenicima. 3-dovod energije. Zbog niskog gradijenta širenja temperature vazduha po prostoriji. Nema potrebe za dodatnom energijom. 21-outdoor section. 3-difuzor) Fig. Toplotni ciklus pri kogeneraciji električne i toplotne energije predstavlja područje u kom bi mogao da se koristi nadzvučni parovodeni injektor. Ta izgubljena toplota Q0 predstavljena je na slici 3 šrafiranom površinom. Otkriće uzroka „legionarske bolesti“ je potvrda navedenog.spoljašnji deo. 14-metering device. tako što preusmerava tok radnog fluida. 5. jer omogućava da toplotna pumpa radi reverzibilno po potrebi . 2. Sistem staklenih bašti veličine 1 ha pri zagrevanju zahtevaju oko 250 W/m2. Dobijeni natpritisak na izlazu iz injektorskog uređaja ukazuje na mogućnost iskorišćenja dela izlazne vodene struje za dobijanje mehaničkog rada. 15.85 zavisno od načina dobijanja hladne vode. Šematski prikaz prototipa paro-vodenog injektora (1-mlaznik. Povećanje stepena korisnosti. 7-indoor fan. 4. pm=0. što obezbeđuje bolje zdravstvene uslove. staklenika i dr. 1. 84 ºC). Scheme of steam-water injector prototype (1-jet.5 bar. pm =5 bar. 10-ventil (otvoren). 1. 13-svc. već se izbacuje ili u vodotokove ili u atmosferu. 2. 7unutrašnji ventilator. Najveći toplotni gubitak je u kondenzatoru. u kogenerativnom postupku ter- Dvostruko nadzvučni paro-vodeni injektor Parovodeni injektor. 11-merilo. 2) zagreva hladnu vodu i podiže joj pritisak dovoljan za njen transport kroz cevni sistem za grejanje staklenika uz usputno zalivanje. 20akumulator. 127. 17-outdoor fan. 17-spoljašnji ventilator. Termodinamički ciklus sa toplotnom pumpom prikazan je na slici 1. 6. valve. Međutim. 21. 14-merilo. 9. Jedna od osnovnih prednosti grejanja i hlađenja prostora toplotnom pumpom je jednoliko uspostavljanje protoka toplog vazduha u prostoriji. 12-linija tečne faze. 18hladniji ispusni vazduh. interesantni za primenu u staklenicima.četvorokraki ventil. 12-liquid line. Ukoliko po prestanku grejne sezone nema gde da se koristi toplota za grejanje. Tok radnog fluida kroz toplotnu pumpu pri grejanju [3] 1-kompresor. 22. Heating cycle [3] 1-compressor. 3-difusor) Rezultati protopskog ispitivanja parovodenog injektora [1]. ta vodena para je na pritisku nižem od atmosferskog i ima nisku temperaturu (oko 30ºC) tako da njena toplota koja se predaje rashladnoj vodi. • Stepen korisnosti injektora je η=0. 9-cold room air.27 kg/s. Takođe. 2-mixing chamber. pri pokretanju sistema.

III-turbine. b) shema postrojenja (I-kotao. 9nafta.3A. 11-exhaust gas [2] ZAKLJUČAK Proizvodnja hrane u staklenicima je najekomičnija. 44 PTEP 12(2008) 1-2 . Mašinstvo 2(2) (1998). Na taj način dostignut vrlo visok stepen korisnosti.com www. tako reći besplatno. p. 3-gas turbine. 2002. GUD 1S. Tokom leta ne može da se postigne ovako visok stepen korisnosti termodinamičkog procesa.cfm Prihvaćeno: 23. 4.: GUD 1s. b) Sl. 85 – 92. 7-electric power. Drogan. 3. 2-heat-recovery steam generator. rezervoari. 5-steam turbine. U neposrednoj blizini ovakve termoelektrane. 11-izduvni gasovi [2] Fig. Langley. 1-dimnjak. 6-inlet air. Installment which simultaneously produces electric energy heat: a) process in Ts diagram. 3-gasna turbina. Parovodeni injektor zaslužuje mesto u raznim vrstama toplotnih ciklusa jer transformiše nisko temperatursku energiju u energiju višeg reda kojom se može ostvariti koristan rad.3a advanced 100 MW combined cycle power plant. čija je emisija minimalna i ne zagađuje klimu u zatvorenim staklenicima mogu da se nalaze 8 ha modernih zatvorenih staklenika. Dobijene uštede energije ostvaruju se kroz „otvaranje“ klasičnog termodinamičkog ciklusa koji omogućavaju ekonomično. LITERATURA: [1] [2] [3] [4] [5] Bukurov. 8-gas. Novi Sad. IV-kondenzator. podzemni tokovi) uz pomoć toplotnih pumpi koje bi tada radile u rashladnom režimu. Tokom leta staklenici bi se hladili toplotnim pumpama i slobodnim izvorom rashladne vode (bazeni. 7. B. Postrojenje koje istovremeno proizvodi električnu energiju i toplotu: a) proces postrojenja u TS. II-preheater. 4. 5parna turbina. Q0 – izgubljena toplota) Fig. Maša: Istraživanje svojstava nadzvučnog parovodenog injektora.3. 9-oil. Qd1-heat delivered in boiler.C. 4-generator.što je i najveći trošak.com/Serbian/archive/2007-06/2007-06-11voa5. Qd2 –toplota predata u pregrejaču pare. b) scheme of installment (Iboiler. H. IV-condenser. 4generator. ciklus pare dvojnog pritiska. London.64. 1-stack. izuzetno isplativa i zapošljava veliki broj radnika.3.3A block schematic.64. 8-gas. III-turbina.: Heat Pump Technology.7 www. Šema bloka GUD 1S. utiče na znatno smanjenje cene energije za klimatizaciju staklenika . Prentice Hall. 6-ulazni vazduh.dijagramu.2008. 10-para za kogeneraciju. Qd2 –heat delivered to preheater. 10-steam extraction for cogeneration.električna energija. a) Sl. 2004. Fakultet tehničkih nauka.64.hydristor.voanews. Qd1toplota predata u kotlu. II-pregrejač. Q0 – lost heat ) Na slici 4 prikazana je šema Simensovog termodinamičkog modernog kombinovanog gasno-parnog generatora električne energije dvojnog pritiska sa kogeneracijom.2008. 2-generator pare. doktorska disertacija. dual pressure steam cycle.moelektrana od 100 MW može da radi sa vrlo visokim stepenom korisnosti. 3. čak od 90% [2] tokom grejne sezone sistema zatvorenih staklenika na prostoru 8 ha. Primljeno: 15. Pri tome moguće su racionalizacije i inovacije u delu klimatizacije prelaskom na zatvorene staklenike tokom cele godine. konzerviranje toplotne energije i njeno naknadno korišćenje u periodima kada je ona potrebna a cene uzgajanih kultura najviše.

naročito kada su sveži. prosečan jestivi dero oktopoda je skoro 85% od cele jedinke. content and aggregation in the cephalopod muscles (Morales and others 2000). especially when fresh. prerada. Ustanovljeno je da mehačničko udaranje u kombinaciji sa organskim kiselimana rezultira u značajno omekšavanje mišića u poređenju sa netreriranim primerkom. sveže meso riba je vrlo nežno i može da se kozumira čak i sirovo. Tumbling (mechanical processing) and the addition of organic acids resulted in significant tenderisation compared to the untreated control. Key wordas: octopus. as in sushi. the average edible part is close to 85% of the total body weight compared to 45% for crustaceans and 40-75% for teleost fish (Barbosa and Vaz-Pires. Tumbling and the addition of organic acids could be used to shorten the heat processing of octopuses resulting in significant processing time and energy savings. moschata ima samo jedna red sisaljki.3 Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper PHYSICAL AND CHEMICAL PRE-TREATMENT OF OCTOPUSES AIMING AT TENDERISATION WITH REDUCED PROCESSING TIME AND ENERGY REQUIREMENTS FIZIČKI I HEMIJSKI PREDTRETMANI ZA OMEKŠAVANJE MESA OKTOPODA RADI SMANJENJA VREMENA PRERADE I UŠTEDE ENERGIJE Dr Eugenios KATSANIDIS Department of Food Science & Technology. INTRODUCTION Octopus vulgaris and Eledone moschata are 2 different species of the Octopodidae family that are usually found in the Mediterranean Sea. a tradicionalno je poznato da se to obavlja uz dodavanje neke organske kiseline. The effect of different pre-treatments and the utilisation of different organic acids to tenderise octopus muscles during heat processing was investigated. processing. radi skraćenja termičkog postupka dorade mesa. dokazano je da ove kiseline imaju značajnu ulogu i u omekšavanju. predtretman. moschata has a single row (Papanastasiou 1976a). dotle meso oktopoda zahteva mehanički predtretaman (udaranje. moschata is also identified as “musky octopus” or “moschios” in Greece.2-2. No difference in the tenderizing effect of different organic acids was observed.” although E. pre-treatment. Cephalopods in general and octopus in particular. Stoga se zaključuje da mehaničko udaranje zajedno sa organskim kiselinama mogu da se upotrebe kao predtrertmani. fish muscle is very tender and it can be consumed even in the raw state. vulgaris has 2 rows of suckers in each tentacle. This toughness is associated with the collagen structure. u poređenju sa ljuskarima kod kojih je taj procenat 45%. 1-2. 0. or with minimal thermal processing. usually in boiling water. Tako na primer.2-2. uglavnom zbog uklanjanja mirisa. whereas E. Međutim.3%. The toughness of the different treatments was assessed by measuring the force required for a 2mm probe to fully penetrate a 20 mm long. energy requirements. E. Their main difference is that O.auth.gr SUMMARY The octopus has a very firm and tough texture. while octopus muscle typically requires mechanical pretreatment. especially when fresh. Iako oktopodi i ribe imaju mišiće sa skoro sličnim učešćem kolagena i to 0. ili sa minimalnom preradom. respectively (Sikorski and others 1984. the treatment of octopus before the heating process can result in faster tenderisation requiring less energy for the heating step. Organic acids increased the solubility of collagen responsible for the toughness of the octopus muscle. Even though fish and octopus muscles contain similar amounts of collagen. jer destabilizuju kolagen. 10 mm wide and 5mm thick mantle muscle segment using a TA-XT2i texture analyser. Glavna razlika između njih je što O. ušteda energije. 45-48 UDK: 641. The collagen in octopus is tenderised mainly during a long heating step.2-2. a što sve rezultira u ukupnom smanjenju vremena dorade i uštedi energije. IZVOD Octopus vulgaris u Eledone moschata su dve vrste koje pripadaju famijiju oktopoda i koje uobičajeno nalaze svoje stanište u Mediteranskom moru. p. široke 10 mm i debele 5 mm. such as tumbling. For example.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. and prolonged heating times that can reach up to an PTEP 12(2008) 1-2 45 . vulgaris ima dva reda sisaljki na svakom pipku dok. Ustanovljeno je da kolagen u mišićima oktopoda omekšava uglavnom zbog termičke obrade. 2004). However.2-2. Za obe vrste je odomaćen naziv oktopod. have a very firm and tough texture. treskanje o podlogu) i kasnije dosta dugotrajan termički tretman u vrijućoj vodi da bi se omekšalo. Ova žilavost je posledica kolagenske strukture. Oktopodi generalno imaju vrlo ćvrstu i žilavu strukturu tkiva. Faculty of Agriculture. Efekat različitih predtretmana uz primenu organskih kiselina na omekšavanje kriva oktopoda tokom terrmičkoh tretmana je istraživano u ovom radu. content and aggregation in the octopus muscles. Ključne reči: oktopod.2% and 1. velika je razlika u teksturi njihovih mišića i u jestivom kvalitetu. Greece ekatsani@agro. instrumentom za analizu teksture TA-XT2i. Žilanost mišića tokom različitih predtretmana je ustanovljavana merenjem sile koja je potrebna da sonda prečnika 2 mm prodre kroz obvojne mišiće dugačke 20 mm. Aristotle University of Thessalonica. Octopus is a highly nutritious seafood.kao što je sličaj kod sušija. Due to lack of bones. Nije uoćen značajniji uticaj vrste organske kiseline na omekšavanje. This toughness is associated with the collagen structure.2% I 1. there are great differences in the texture and eating quality of the two. Zahvaljujući nedostatku kostiju. Morales and others 2000).3% respektivno. Both species are commonly called “octopus.

The penetration test was preferred over the compression or extensibility test to assess the tenderness of octopus. Nivoi uticajnih faktora i njihove stvarne vrednosti Factors Coded Factor Actual values Faktori Kod faktora Stvarne vrednosti Tumble Time TT 5 20 35 Vreme udaranja(min) NaCl Levelž SL 0 0. using a 2 mm probe with a test speed of 1 mm/sec. The acetic acid was introduced in the form of distilled vinegar. including acetic. The results were expressed as maximum force. samples were placed in boiling water. grasping) than those of other aquatic organisms such as fish and therefore they are structured to withstand more strain. (%) Texture analysis The toughness of the samples was measured with penetration tests conducted on the mantle of the octopus. vinegar is added in the boiling water in low levels (1-2%). and processed accordingly. 46 PTEP 12(2008) 1-2 . washed. Padova. lactic and citric acid. Plan eksperimenta i nivo faktora potreban za procenu uticaja organske kiseline i vremena vrenja na žilavost oktopoda Organic acid/ Organska kiselina Control (no acid)/ Kontrola (bez kiseline) Acetic/Sirćetna Lactic/Mlečna Citric/Limunska Organic acid concentration/Koncentracija organske kiseline (M) 0. USA) statistical software. After tumbling. Octopus (O. They were processed one day after harvest. are given in table 1. Nagai and others (2002) have utilized acetic acid for the solubilization and isolation of octopus collagen. Surrey. Table 2. boiling time (BT) and acetic acid level (AL).0. The octopus was gutted. while still fresh. The data used for fitting the model were the means of three replications. 10 mm wide and 5 mm thick) were taken from the mantle and the analysis was performed with a TA-XT2i instrument (Stable Micro systems. required for the probe to fully penetrate the sample. where octopus is tumbled in water or a salt brine (Papanastasiou 1976b). are given in table 2. in a steam-jacketed stainless steel kettle for 10 or 20 min. Italy).05 M 0. kis. MN. containing 5% acetic acid. have a tenderizing effect on restructured beef by increasing the solubility and decreasing the thermal stability of collagen. as it is done in industrial practice. Traditionally. moschata). in a steamjacketed stainless steel kettle for predetermined times. For the organic acid treatments. boiling time and organic acid type and level in the boiling water. Arganosa and Marriott (1989) have shown that organic acids. A common way to address octopus toughness has been the mechanical “beating” of octopus which is performed in specialized tumbling equipment.0 Nivo NaCl (M) Boil Time BT 5 15 25 Vreme kuvanja (min) Acetic acid level AL 0 0. 70 cm diameter) fitted with four stainless steel paddles rotating intermittently at 60 strokes per minute. The control samples were placed in boiling water. The collagen in octopus is tenderized mainly during a heating step. In the second study the effect of different organic acids on octopus tenderness was studied.2 Nivo sirć. in Newtons (1 N = 1 Kg m/s2). increasing the tenderness of the final product. tumbling improves tenderness while NaCl (in low concentrations) helps the extraction of proteins and improves the waterholding capacity of the muscle (Schmidt 1986). a Box-Behnken response surface design was used with four variables and three levels for each variable as shown in table 1. Samples of muscle (20 mm long. The samples were selected to have a target weight of 250 g each (± 10%) and they were kept in ice at 0oC. Experimental design and statistical analysis For the first experiment.1 M Heating Time Heating Time Vreme kuvanja (min) Vreme kuvanja (min) 10 10 10 10 20 20 20 20 10 10 10 10 20 20 20 20 METHODS Two studies were conducted. Tabela 1. The pH of the organic acid solutions was measured by means of a glass electrode pH meter (Hanna Instruments. boiling time and acetic acid level in the boiling water. Tumbling was performed in a tumbler that consisted of a cylindrical vessel (70 cm height. with the appropriate level of each organic acid. The connective tissue of octopus is so strong that it is unaffected by high pressure and temperature treatments (200 – 400 MPa for 15 min at 40oC) as reported by Hurtado and others (2001). Tabela 2. In general. The effect of other organic acids on the tenderness of octopus has not been thoroughly studied. The objective of this study was to evaluate the effects of mechanical pre-treatments such as tumbling and of thermal processing in the presence of organic acids such as acetic.e. In the first study the effect of physical pretreatments was evaluated on musky octopus (E.5 1. The samples were selected to have a target weight of 750 g each (± 10%) and they were kept in ice at 0oC. tumbling time. NaCl concentration of the brine. namely. Morales and others (2000) have attributed these differences to the distribution or morphology of collagen fibers in muscle and to the content of specific collagenous components. lactic or citric acid. They were processed one day after harvest. Experimental design and factor levels for the assessment of the impact of organic acids and heating time on octopus toughness. Minneapolis. because it better simulates the incision of the muscle during mastication. Statistical analysis was performed using the Design Expert version 5. vulgaris) caught in the Northern Aegean Sea was used for the study. on the tenderness of fresh octopus. The force required to fully penetrate the samples was measured and recorded for each run in triplicate and a mean value was obtained. NaCl level (SL). washed.1 0. mainly for deodorization purposes. Godalming. UK) at 25oC. The muscles of octopus have to perform different tasks (i. The independent variables were tumble time (TT). the octopus was gutted. Levels of factors for the response surface design in actual values. weighed and boiled in water in a steam-jacketed stainless steel kettle for predetermined times. namely.hour of boiling. Table 1.9 (Stat-Ease Corporation. Thus. Factor levels. for tenderization. The experimental design and factor levels. higher force readings corresponded to increased sample toughness and decreased tenderness. usually in boiling water.

001) when compared to the control treatment and there was no significant interaction between heating time and organic acid addition. Heat treatment (boiling time. The addition of organic acid during the heating step resulted in lower penetration forces and increased tenderness.001). 1. 1. Samples treated with organic acid and heated for 10 min exhibited similar toughness with the untreated control heated for 20 min. Each sample was split in two and the one half was evaluated using the trained panel while the second half was measured on the TA-XT2i texture analyzer.27 3.5 M and acetic acid level 0. This is especially important in cephalopods where collagen is responsible for the increased toughness of the muscles (Morales and others 2000).54 2.82 2. could explain the significant effect of acetic acid on the texture of octopus. This can be explained by the fact that heat treatment can increase hydrolysis of both the myofibrillar and connective tissue proteins (Pearson 1986).. 2. The simultaneous effect of tumble time (TT) and boiling time (BT) on penetration force is presented in fig. and the NaCl was not in contact with the samples long enough to penetrate the skin and interact with the muscle proteins and the connective tissue. The effect of the acetic acid level (AL) on the texture was very significant (p<0. resulting in a more tender product (Schmidt 1986) but it was not confirmed by the statistical analysis. 3.05 0.19). the effect of the addition of NaCl was not statistically significant (p=0.5% PTEP 12(2008) 1-2 47 .09 35 28 20 Tumble time Vreme udaranja (min) 12 5 0.5 M i koncentraciji sirćetne kiseline od 0. in combination with the heat treatment. the Dunnett’s test was used (Montgomery 1991). consequently.05.00 0.1. The level of significance was chosen to be 0.10 Acetic acid 0. OBTAINED RESULTS AND DISCUSSION The statistical analysis showed that the quadratic model fit was statistically significant (p<0. The increased solubility and the decreased thermal stability of collagen. In general. These values were determined using a trained panel for sensory analysis that evaluated a different set of samples.Sila (N) 4. meaning that longer tumbling time resulted in decreased toughness. the overall effect of the addition of the organic acids on the texture of octopus muscle was very significant (p < 0.0001) and there was satisfactory correlation between the actual and fitted values (R2 = 0. Treatment effects were compared using the Tukey’s Test and when treatments were compared to a control. with longer times resulting in lower penetration force and.Sila (N) 4. the desirable range for tenderness corresponds to a penetration force of 1. The coefficient for NaCl level (SL) was not statistically significant.09 35 28 Tumble time 12 Vreme udaranja (min) 5 10 20 15 20 5 25 Boil time Vreme kuvanja (min) Fig. and it is attributed to the opening of the protein matrix and the increased solubilization of myofibrillar and sarcoplasmic proteins.99 4.20 0.05 and 0. increased tenderness. 1. Prolonged heating at 100oC results in greater conversion of collagen to gelatin and significant tenderization. at NaCl level 0. BT) had a significant impact on tenderness (p<0. The overall impact of heating time and organic acid addition on the tenderness of octopus muscle is presented in Fig. This was observed for both acid concentrations. Organic acid and boiling time were treated as fixed factors and the concentration of the organic acid was nested within each organic acid variable. Increased levels of acetic acid during the heating step resulted in lower penetration forces and increased tenderness.5 M Sl. collagen solubility was increased in the presence of acetic acid. Arganosa and Marriott (1989) reported that collagen treated with acetic acid had a lower denaturation temperature than untreated collagen. Force . Response surface plot for penetration force as a function of tumble time and boil time . It was hypothesized that the addition of NaCl in the tumbling water would increase protein solubility and water binding capacity.The second experiment was conducted in completely randomized order with three replications. Odgovarajuća vrednost sile prodiranja kao funkcija od vremena udaranja i nivoa sirćetne kiseline. 2.4 N. Furthermore.82 2.8 – 2. 2 and the effect of AL and BT on penetration force is presented in Fig. Response surface plot for penetration force as a function of tumble time and acetic acid level. 4. 0. The data were analyzed by the General Linear Model using the MINITAB version 15.54 2. USA) statistical software. at boil time 15 min and NaCl level 0. The simultaneous effect of TT and AL is shown in fig.1% Sl. For the second experiment.1 M. pri trajanju kuvanja od 15 minuta i nivou NaCl od 0. This was probably due to the fact that the octopus was processed whole (as it is done in industrial practice).15 Sirćetna kiselina (%) Fig. Odgovarajuća vrednost sile prodiranja kao funkcija od vremena udaranja i vremena kuvanja. pri koncentraciji NaCl od 0. Tumbling time had an inverse relationship with force.001). Tumbling time (TT). This is not unexpected. boil time (BT) and acetic acid level (AL) had a significant contribution to the tenderness of the samples.921).1 (Minitab Inc. since tumbling is known to help reduce toughness in animal products.1% Force .27 3.99 4.

Technologia kai poiotikos elegxos alieumaton (Vol. Inc. This tenderization effect was observed for all heating times. Alieumata (Vol. 4. The addition of organic acids during heat processing of octopus resulted in increased tenderness of octopus muscle.214-216.00 25 0. 1989. Rev. Design and analysis of experiments. Bechtel. Greece: ION. 2002. Yamashita E. Marriott NG. [11] Schmidt GR 1986.J.J. Food Control 15:161-168. 20:301-343. FL: Academic Press. Orlando. [5] Morales J. Collagen of octopus Callistoctopus arakawai arm. 2001. Montero P. Response surface plot for penetration force as a function of boil time and acetic acid level. Processing and Fabrication. 3. resulting in substantial cost savings for the processor. Inc. Mechanical tumbling along with addition of organic acids during boiling can be used to shorten the heat processing of octopus. [4] Montgomery DC. 4. FL: Academic Press. Food Sci. Fig. [6] Nagai T.5 M Sl.3. Boil time Vreme kuvanja (min) REFERENCES [1] Arganosa GC. Organic acids as tenderizers of collagen in restructured beef. No difference in the tenderization of octopus was observed for the different organic acids.86 Force . NY: John Wiley and Sons. [10] Sikorski ZE. Montero P. New York. editor. 3rd Ed. Nagamori K. Quality index method(QIM): development of a sensorial scheme for common octopus (Octopus vulgaris).CONCLUSIONS 5. J Agric Food Chem 48(9):2142-2148. Borderías J. Inc. J Food Sci 54(5):1173-1176. The effect of heating time and organic acid addition on the tenderness of octopus muscle (means and standard errors) Sl. 1991. Int J Food Sci Techn 37(3):285-289.15 Sirćetna kiselina (%) Acetic acid In conclusion. 649 p. prolonged tumbling and heating of octopus muscle resulted in decreased toughness.113-114. CRC Crit. Odgovarajuča vrednost sile prodiranja kao funkcija od vremena kuvanja i nivoa sirćetne kiseline. [3] Hurtado JL. Athens. Solas MT. pri vremenu udaranja od 20 minuta i novou NaCl od 0m5% Fig. p. Scott DN.49 4. 3. The role of collagen in the quality and processing of fish.04 2. (Greek). Eur Food Res Technol. Vas-Pirez P. 2004.2008.0 M during tumbling did not affect toughness consistently. Changes during storage and preservation. 1986. [8] Papanastasiou DP 1976b. Greece: ION. Primljeno: 10. 605 p. Nutr. (Greek). Isolation and partial characterization of two types of muscle collagen in some cephalopods.22 0. Moral A. Muscle as food. p. 586 p. In P. 2).05 20 15 0. Suzuki N. at tumble time 20 min and NaCl level 0. [9] Pearson AM. editor. Bechtel. Prihvaćeno: 12. 2000.10 10 5 0.68 3.20 0.Sila (N) 3. Buisson DH. Addition of NaCl at levels up to 1. Orlando. [2] Barbosa A. Muscle as food. [7] Papanastasiou DP 1976a.3. Athens. In P.2008. 2). High-pressure/temperature treatment effect on the characteristics of octopus (Octopus vulgaris) arm muscle. Uticaj vremena kuvanja i organslke kiseline na omekšavanje mišića oktopoda (srednja vrednost i standardno odstupanje) 48 PTEP 12(2008) 1-2 . 1984. 213:22–29.

2006). ili primenu vakuuma ili pakovanja u modifikovanoj atmosferi. aktivno pakovanje menja stanje u upakovanoj hrani. UVOD Tehnoloija proizvodnje prehrambenih proizvoda uključuje i primenu različitih ambalažnih mateijala. Poava bipolimera značajno smanjuje količine ambalažnog otpada. 1994.. mr Tanja PETROVIĆ** * Tehnološki fakultet. Bureau. u neizmenjenom stanju. 1996). 1984. poboljšanje kvalitativnih svojstava primenjenih ambalažnih materijala. papira. The active packaging affects the conditions in the packed food. po potrebi da bude aktivne ili čak komunikativna. to a great extent. but also on requirements and procedures of modern packing. Savremeno pakovanje podrazumeva i primenu aktivnog i intelegentnog pakovanja. dat je i prikaz mogućnosti primene biopolimera i jestivih ambalažnih materijala. Brojne su tradicionalne funkcije ambalaže.798:664 Preglednii rad Rewiev MOGUĆNOSTI SAVREMENOG PAKOVANJA HRANE POSSIBILITIES OF MODERN FOOD PACKING Dr Vera LAZIĆ*. uz primenu različitih uslova pakovanja. Regarding the aspect of environmental importance of packaging materials. Mogućnost izbora je velika. 11080 Zemun.. Multon. Za mnoge proizvode istraživanjima je pokazan uticaj barijernih svojstava na održivost i kvalitet upakovanih proizvoda (Lazic.Od elementarnog atmosferskog pakovanja. Pajin i dr. Ambalaža treba da omogući konzervisanje sadržaja u ambalaži. Cara Lazara 1 **Poljoprivredni fakultet. 2003). prenese. 1989. intelligent packaging. Odbačena ambalaža čini značajan deo komunalog otpada i značajno zagađuje životnu sredinu. Lazic. sa adekvatnim svojstvima. stakla. food. or use of vacuum packing or modified atmosphere packing. ako je pravilno odabrana. The application of new packing procedures for packing of different food products is discussed. inteligentna (Lazic. Unapređenje svojstava pojedinih ambalažnih materijala moguća je i unapređenjem tehnoloija proizvodnje ambalažnih materijala. promoviše i proda. aktivno pakovanje. 2003. od metala. The intelligent packaging communicates with the surrounding giving some information on the quality of the packed product. Modern packing means also the use of active and intelligent packaging. Lazic. the possibility to use biopolymers and edible packaging materials is also reviewed. do brojnih složenih funkcije. Lazić. zaštiti. so the shelf life is prolonged and the quality maintained. Lazić i dr. a sve u clju proivodnje zavstveno bezbedne hrane. Lazic. očuvanje nutritivnih karakteristika. sve do biopolimera. zaštitne funkcije ambalaže od nepovoljnih faktora spoljne sredine.. 2006). 2007). ekološku podobnostu. The improvement of packing process in a conventional sense means modernisation of equipment. pakovanje. od mono do višeslojnih i kombinovanih ambala<nih materijala. 2006.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. primene vakuma. biopolimeri. Nauka o pakovanju daje mogućost poboljšanja zaštitnih efekata ambalažnih materijala primenom ralčitih usova pakovanja. 21000 Novi Sad. Moderno pakovanje hrane nema više samo pasivnu ulogu u zaštiti i prodaji proizvoda. 2000. akivnih i komunkativnih ambalažnih materijala (Hanlon. hrana. modifiovane amosfere. Ključne reči: ambalaža. ali i od savremenih uslova i postupaka pakovanja. upakovanu hranu. nego. 1994). pa sve do aktivnog i intelegentnog pakovanja (Ahvenainen. različitih polimera. 1-2. Zbog značaja ekološkog aspekta ambalažnih materijala. kao i prikaz aktivnog i inelegentnog procesa pakovanja. biopolymers. Inteligentno pakovanje komunicira sa okolinom dajući pojedine informacije o kvalitetu upakovanog proizvoda. na primer. 49-52 UDK: 621. inteligentno pakovanje. The role of modern food packing is not only a passive protection and selling of products. dr Jasna GVOZDENOVIĆ *. 1993. perfection of qualitative properties of applied packaging materials. Novim tehnologijama dobijaju se ambalažni materijali poboljšanih svojstava (Lazić i dr. Od najprimitivnijih oblika i elementarne funkcije. 2006) RAZLIČITI AMBALAŽNI MATERIJALI Kvalitetno proizvedenu i fiziološki vrednu hranu treba sačuvati za duži period. 1997. ili sa što manje PTEP 12(2008) 1-2 49 . Osnovnu zaštitnu funkciju ambalaža ostvaruje svojim dobrim svojstvima. The paper presents not only the traditional functions of packaging but also the processes of active and intelligent packing. ekonomsku prihvatljivost. podrazumeva modernizaciju opreme. odnosno pre svega ambalažni materijali se razlikuju po prirodi materijala. 1994. jer se ovi ambalažni materijali proizvodi iz obnovljivih izvora (Weber. U radu je dat prikaz funkcija ambalaže po tradicionalnom konceptu. Key words: packaging. active packaging. Ahvenainen. Kroz istoriju uloga ambalaže je evoluirala (Robertson. i ako je dobro formirana. atraktivnost. Lazić i dr. packing. Unapređenje procesa pakovanja u klasičnom smislu. da bi se produzila njegova trajnost i održao kvalitet. REZIME U savremenim uslovima svi prehrambeni proizvodi se pakuju. svetlost i gasovi. zaštitu proizvoda. on packaging materials used. bul. p. kao što su vlaga. na savremenoj procesnoj opremi. Kvalitet i održivost različitih prehrambenih proizvoda u mnogome zavisi od primenjenih ambalažnih materijala. Razmatrana je mogućnost primene ovih novih postupaka pakovanja za pakovanje različitih prehrambenih proizvoda. Curaković. Sve ovo ambalaža ispunjava. Imajući u vidu zaštitu upakovane hrane najbitnije su barijena svojstva. ambalaža treba da prihvati. a istovremeno štedi prirodne resurse.. 1989. Lazić i dr. SUMMARY Quality and stability of different food products depend.

2. primenom različitih uslova pakovanja(Ahvenainen. Prikaz mogućnosti koekstrudiranja: različiti raspored i broj ekstrudera. RAZLIČITI USLOVI PAKOVANJA Razvojem nauke o pakovanju došlo se do saznanja da se može postići bolji zaštitni efekat ambalažnih materijala. Uloga ambalaže je mnogostruka i prikazana je na slici 1 (Bureau. Polimeri. kao i toplotnu provodljivost. od kaširanja. prirodni resursi i ekološki aspekti.. Lazić i dr. 1. sve do momenta upotrebe. Na slici 3 su prikazane mogućnosti savremene tehnologije koekstruzije (Stepanić i dr. pored drugih faktora. 2006). Veoma je zastupljen za pakovanje hrane gde se koristi kao transportna ambalaža ili u kombinaciji sa drugim ambalažnim materijalima (Gvozdenović. Za pakovanje posebno osetljivih proizvoda na dejstvo kiseonika iz vazduha.promena. kombinacije slojeva i vrste polimera od kojih se mogu izraditi različiti slojevi Fig. 2. značajnu ulogu ima i pravilno odabrana i upotrebljena ambalaža od različitih ambalažnih materijala. osobina ambalažnih materijala. Tako se najčešće pakuju praškasti proizvodi. najčešće se za pakovanje hrane koriste višeslojni i kombinovani materijali proizvedeni najsavremenijim postupcima. ali i od tehnologije proizvodnje. Staklo karakteriše nepropustljivost vlage i gasova. 3. proizvedena drugom tehnologijom daje ambalažni materijal drugih karakteristika. odnosno pakovanje u modifikovanoj atmosferi i aseptičko pakovanje. To znači da iznad upakovanog proizvoda zaostaje određena količina vazduha.The role of packaging in preserving foodstuffs Izbor ambalažnog materijala za pojedine prehrambene proizvode zavisi od više faktora. Kod pakovanja većina proizvoda prehrambene industrije ne postavljaju se neki posebni. 1. kao što su pakovanje pod atmosferskim. zavisno od prirode polimera. željenog roka održivosti. vakuumiranjem. Istraživanja pokazuju da se kao ambalažni materijali najviše koriste papir i katon. pored papira dominiraju kao ambalažni materijali. pakovanje u zoni zaštitnog gasa ili smeše zaštitnih gasova. Sl. pojedini proizvodi industrije mesa i konfekcionirani sirevi. Ambalažni mterijali se pre svega biraju u zavisnosti od osobina prehrambenih proizvoda. postupcima pasterizacije ili sterilizacije. 3. postojeće procesne opreme. Multon. ima dobra mehančka svojstva. Uloga ambalaže u zaštiti hrane Fig.Udeo materijala u proizvodnji ambalaže Fig. u procesu pakovanja vrši se uklanjanje vazduha. zatim polimerni materijali i onda u znatno manjem procentu ostali ambalažni materijali. ekstruzionog oslojavanja do koekstruzije (Lazić i dr. U očuvanju njenog kvaliteta. što pruža veću mogućnost adekvatnog izbora. Sl. Lazic. 1989). pritisaka. Polimere karakteriše različita propustljivost svetlosti gasova i vodene pare. ili mesa gde se vrši konzervisanje tplotom. te se oni pakuju pod normalnim atmosferskim uslovima. Possible combinations in coextrusion: different arrangements and number of extruders. Sl. Ista kombinacija ambalažnog materijala ..2006). Staklenke i boce su značajno zastupljeni za pakovanje proizvoda od voća i povrća. Za vkuumsko pakovanje koriste se. 2007). debljine. 50 PTEP 12(2008) 1-2 . Share of packaging materials in packaging production Papir kao ambalažni materijal je nepropustljiv za svetlost. specifični uslovi. ali je loša baijera za vlagu i gasove.. combinations of layers and polimers from which different layers are made Metal kao ambalažni materijal ima odlična barijena svojstva. Lazić. višeslojni ambalažni materijali dobrih barijernih svojstava. 1996). normalnim uslovima. 2003. slika 2 (Lillian. uglavnom. pogodan je za štampu. pakovanje pod vakuumom. 1994.Na izbor utiču i ekonomski faktori. te se koristi za pakovanje različitih proizvoda voća i povrća. Pošto pojedini polimerni materijali nemaju dovoljna dobra svojstva. 2000). ali selektivna propustljivost svetlosti. temperature.

Weber.Osim aktivnog poznato je inteligentno pakovanje. Antioksidansi koji se najviše koriste za aktivno pakovanje su BHA (butil hidroksianizol) BHT (butil hidroksitoluen) ili TBHQ (tercijalni butil hidrohinon). koje primenom odgovarajućih indikatora nadgleda stanje upakovane hrane. 2003). askorbinska kiselina i α-tokoferol. Monomeri se proizvode fermentacijom ugljenohidratne sirovine 3. skroba i aditiva i mogu da se koriste za pakovanje i zaštitu različitih proizvoda. Ako su svi ovi uslovi ispunjeni. sa mogućim učešćem kiseonika. Druga tehnika aktivnog pakovanja je primena otpuštajućih sistema koji aktivno dodaju ili emituju jedinjenja u upakovanu hranu ili u slobodan prostor u ambalaži. Pod aseptičkim pakovanjem podrazumeva se pakovanje sterilizovanih proizvoda. vlaga. a dodaje se inertni gas (N2. . Apsorberi kiseonika se mogu koristiti kod različitih proizvoda koji sadrže ulja i masti. Oni su biorazgradivi. 2003). rok trajanja koji je i prihvatljiv za potrošača. pod sterilnim (aseptičkim) uslovima. Preservation of fruit and vegetable during storage and transport under controlled atmosphere Temperaturno Kontrolisana atmosfera PROIZVOD/ područje Controlled atmosphere PRODUCT Temperature %CO2 %O2 interval (OC) Jabuka 2-3 1-2 Apple Trešnja 0-5 3-10 10-12 Cherry Nektarmina 0-5 1-2 5 Nectarine Breskva 0-5 1-2 5 Peach Kruška 0-5 2-3 0-1 Pear Jagoda 0-5 10 15-20 Strawberry Avokado 5-13 2-5 3-10 Avokado Banana 12-15 2-5 2-5 Banana Grejpfrut 10-15 3-10 5-10 Greapefruit Limun 10-15 5 0-5 Lemon Narandža 5-10 10 5 Orange Mango 10-15 5 5 Mango Papaja 10-15 5 10 Papaya Ananas 10-15 5 10 Pineapple Dunja 5-10 3-5 10-15 Quince Paradajz 12-20 3-5 0 Tomato različitih procesa. CAP). Oksidacija masnih kiselina je glavni uzročnik promena hranljive vrednosti i organoleptičkih osobina namirnica koje sadrže masnoće. Termin biorazgradivost znači da u biosferi postoji barem jedan enzim koji ubrzava razgradnju hemijskog lanca datog polimera. CO2) ili njihova smeša. NOVI TRENDOVI Moderno pakovanje hrane nema više samo pasivnu ulogu u zaštiti i prodaji proizvoda. Antioksidansi su hemijska jedinjenja koja mogu da spreče ili uspore oksidaciju nezasićenih masnih kiselina u hrani.Nova tehnologija pakovanja je pakovanje u modifikovnaoj ili kontrolisanoj atmosferi (MAP. Polimeri ekstrahovani/izolovani direktno iz biomasa. Tehnike aktivnog pakovanja se dele na: absorpcioni sistemi /scavengers /. etilen. nego aktivno pakovanje menja stanje u upakovanoj hrani. Absorbcioni sistemi absorbuju neželjene materije. Imaju primenu za proizvodnju ambalažnih materijala i ambalaže za pakovanje prehrambenih proizvoda. Odstranjuje se vazduh. dobijaju se sterilni (komercijalno sterilni) proizvodi (Lazic. Da bi se ispunio zahtev što dužeg čuvanja osetljivih prehrambenih proizvoda na sobnoj temperaturi. Antioksidansi mogu biti inkorporirani u različite polimerne materijale kao što su polietilen niske gustine ili polipropilen. Očuvanje voća i povrća tokom skladištenja i transporta u uslovima kontrolisane atmosfere Table 1. antioksidansi i konzervans (Ahvenainen. Tabela 1. Polimeri proizvedeni klasičnom hemijskom sintezom uz korišćenje obnovljivih biomonomera. Aseptičko pakovan sterilni proizvod treba da ima trajnost nekoliko nedelja ili meseci. Razvoj materijala baziranih na bakterijskoj celulozi je u toku. da bi se produžila njegova trajnost i održao kvalitet. i u sterinu ambalažu. nepoželjnih hemijskih procesa (oksidacija masti). Jestivi omotači bazirani su na različitim mešavinama mlečnog seruma proteina. sastav upakovane hrane se menja do onog koji proizvodjači žele i postiže se optimalni nutritivni sadržaj. Primeri su neki polisaharidi (skrob i celuloza) i proteini (kazein i gluten). mikrobioloških procesa. kao što su disanja (sveže voće i povrće). odnosno jedinjenja kao što su kiseonik. otpuštajući sistemi /releasing systems / i ostali sistemi. U svim ovim slučajevima moguća je primena aktivnog pakovanja radi eliminacije ili umanjenja nabrojanih efekata (Ahvenainen. U nove trendove pakovanja svakako spada i sve veća primena jestivih biopolimernih ambalažnih materijala. Ovaj postupak pakovanja podrazumeva izmenu atmosfere iznad proizvoda. ugljen-dioksid. povećava stabilnost proizvoda prema oksidaciji. U tabeli 1 su date mogućnosti dužeg čuvanja proizvoda voća i povrća u uslovima kontrolisane atmosfere. Do danas ova grupa biobaziranih materijala se sastoji uglavnom od polihidroksialkonoata. holesterol i drugo. 1989). kao što su ugljendioksid. biopoliester polimerizovan od monomera mlečne kiseline. BIOPOLIMERI Biomaterijali (biopolimeri) su polimeri proizvedeni iz obnovljivih izvora. iako nije hladno skladišten. ili zagađenosti insektima. 1993. Tokom skladištenja. Na primer polilaktička kiselina. Biopolimeri se mogu podeliti u tri osnovne kategorije prema njihovom poreklu i načinu proizvodnje (Robertson. Do pogoršanja kvaliteta prehrambenih proizvoda dolazi zbog PTEP 12(2008) 1-2 51 . razvijen je i proces aseptičkog pakovanja. Istraživanja pokazuju da upotreba polimernih filmova impregnisanih sa antioksidansima u pakovanju hrane. Inteligentno pakovanje kominicira sa okolinom dajući pojedine informacije o kvalitetu upakovanog proizvoda. kiselosti ili nekim drugim svojstvima. laktoza. zbog eliminacije kiseonika. 2. 2006): 1. različitih fizičkih procesa (dehidratacija). Polimeri koje proizvode mikroorganizmi i genetski modifikovane bakterije. daje informacije o temperaturi.

Gvozdenović. (1989). (2006). Prihvaćeno: 12. [15] Lillian. V. [9] Lazić. Academic Press.. Vera.. New York. Massey University. [13] Lazić. 62-65. J. Polimeri 10(6)160-166. Faculty of Technology. J. 664 (1993). Lazić. G. Thesis.Novi Sad. Jasna. Inc. 1-2.3. Krunić. [17] Robertson.ZAKLJUČAK U budućnosti se predviđa veća upotreba modifikovane i kontrolisane atmosfere pri pakovanju.Food Technology. New Zealand. Gvozdenović. V. T: Novi trendovi pakovanja u industriji prerade mleka. [6] Lazic. Prag. J. Ljiljana. Prehrambeni proizvodi. Doktorski disertacija.XI Symposium NODA. 52 PTEP 12(2008) 1-2 . Vera.I International Congress. L.399. 46. J. V. Takač. p. Ikonić. M. [11] Lazić. 1984. [16] Pajin. [18] Stepanić. 534 (2003).3. London. Novi Sad. (1993). prate napredak u postojećim procesima pakovanja. CHISA 93’. New York. Multon. VTT Biotechnology. Nataša.2008. 78-81. Tomović. Innovative Technologies for Biodegradable Packaging San Jose State. 560. G: Materijali i uslovi pakovanja funkcionalnog napitka od surutke. (2007). J. [5] Kader. I. Petrović. Hrana i ishrana. Tanja. LITERATURA [1] Ahvenainen. [2] Bureau. Takođe se pretpostavlja razvoj novih tipova biopolimera. Proceedings. G: Food Packaging: Principles and Practice. D: Aktivno pakovanje u mlinsko pekarskoj industriji. V. primjena i kombinacije slojeva višeslojnih crijevnih filmova. Curaković. s. (2003). Vol. p. [19] Weber. p. odnosno do momenta upotrebe. Jasna. O.s. J: Handbook of package engineering. 11th International Chemical Equipment Desing and Automation. 1-2. Curaković. V. P: Packaging materials and conditions for packing of fresh meat. Tehnološki fakultet. J. Vujković. L. R: Novel Food Packaging Techniques. [7] Lazić.Gvozdenović. T: Koncepcija linija za koekstrudiranje. Ambalaža će štititi hranu. University. Petrović. i njihova veća primena. M: Influence of packaging on the rheological characteristics of Kashkaval. pružaće sve potrebne informacije o proizvođaču i kvalitetu proizvoda u svakom trenutku od proizvođača do potrošača. M. Gvozdenović.s. [8] Lazic. I. Pejin. Bašić. Novi Sad.153-161. [14] Lazić. L: Food Packaging Technology. Prehrambena industrija. 34 (3):45. M. Gvozdenović.Quality and Safety. V: Ambalaža i pakovanje. Prehrambena industrija. Gvozdenović. kao i primenu novih dostignuća u oblasti pakovanja. Weinehim. I: Influence of semipermeability of packaging materials and packagings on the atmosfere in the packaging. (1980). Prčić. V. skripta. vol. V: The quality and shelf life of sterilised milk in different packaging sterilized by ion radiation. Lazić. Sci. Tasić. Food Technol. M. (2005). kao i veća primena aktivne i inteligentne ambalaže. [4] Hanlon. 3-4. Šarić. V. B. J. Gvozdenović. San Francisco. 41: 1-5 (2006). Išpanović. Tehnološki fakultet Novi Sad. International Journal of Food Science & Technology. L: Bioplastics in Food Packaging. [10] Lazić. Palmerston North. J. Prehrambena industrija. VCH Publishers. 78-81. M. Džinić. February 2006. 3-4 (2000) 87-90. (1997). Korhec.26(2). (2006) Primljeno: 10. Jovanović. J: Shelf life of a dragee product based on sunflower kernel depending on packaging materials used. 1994.397. A: Prevention of ripening in fruits by use of controlled atmospheres.2008.58-65. Acta Alimentaria. Fistonić. European Concerted Action. Cambridge. što je posebno značajni sa ekološkog aspekta. (2006). 367 (1996). [12] Lazić. (1989).C: Biobased Packaging Materials for the Food Industry STATUS AND PERSPECTIVES. [3] Gvozdenović. Finland. V: Uticaj ambalaže i uslova pakovanja na kvalitet Kačkavalja. N: Razvoj novog ambalažnog materijala za pakovanje mleka.

Prema tome. ukupno uloženi kapital treba da „odbaci“ pozitivan finansijski rezultat. manji rizik i obrnuto. poslovni dobitak. kao i kojim se intenzitetom koristi. S obzirom da ceo postupak iziskuje više prostora i duži računski postupak. održavanje takve dugoročne strukture sredstava i izvora finansiranja koja obezbeđuje trajno održavanje likvidnosti. amortizacija osnovnih sredstava mora da postoji bez obzira na stepšen njihovog korišćenja. Dakle. uz vrednosno iskazane ekonomske pokazatelje. Npr. The risk results from the fact that the investment of capital. i. Dobar finansijski položaj podrazumeva sposobnost finansiranja proste u celini i dela proširene reprodukcije iz sopstvenih sredstava. To su fiksni troškovi koji nastaju i kad uložena sredstva uopšte nisu aktivna. kako roba. Rizik proizilazi iz činjenice da. da bi preduzeće ne samo opstalo. Ključne reči: rizik. Rizik i rentabilnost ulaganja su usko povezani – veća rentabilnost. poslovanje. nezavisno od toga da li se uloženi kapital koristi ili ne koristi. čuvanje i osiguranje uloženih sredstava iziskuje organizovanje pojedinih funkcija i uprave preduzeća. razvoj i rast preduzeća.14/. tj.56 UDK: 658. odnosno. costs of depreciation of capital and the company organisation present fixed charges that have to be covered in order to avoid business loss. UVOD S obzirom da osnovni cilj poslovanja preduzeća predstavlja maksimiranje dobitka na duži vremenski rok. 17 Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper MOGUĆNOST PROCENE RIZIKA POSLOVANJA POLJOPRIVREDNOG PREDUZEĆA THE POSSIBILITY OF THE BUSSINES RISIK EVALUATION OF THE AGRUCULTURAL ENTERPRISE Dr Zorica SREDOJEVIĆ *. jer je MATERIJAL I METOD RADA U radu su analizirane mogućnosti procene rizika poslovanja poljoprivrednog preduzeća i date su varijante obezbeđenja mi- PTEP 12(2008) 1-2 53 . Nemanjina 6 ** Poljoprivredni fakultet. poreze iz rezultata i neto dobitak. p. Also. Budući da se prilike na tržištu. regardless of whether it is spent or no and by which intensity it is spent. kao i o vremenu imobilizacije ulaganja. Sa aspekta razmatranja poslovnog rizika. poslovni rezultat predstavlja razliku između marže pokrića i rashoda perioda bez kamata. SUMMARY Uncertainty of accomplishing the business results as a profit on totally invested funds. fiksni troškovi koji nastaju i kada sredstva uopšte nisu aktivna i javljaju se u istom iznosu nezavisno od intenziteta korišćenja sredstava kada su aktivna. pojedini kalkulativni obračuni su izostavljeni. not related to the company operation. amortizacija mora da postoji bez obzira na stepen korišćenja osnovnih sredstava i to zato što je upotrebna vrednost osnovnih sredstava vremenski ograničena. samim ulaganjem kapitala nastaju određeni troškovi. occur. što se u različitom stepenu odražava na preduzeće.e. For instance. nimalne. bitan je maksimalni poslovni dobitak. Teorijsko-metodološki je prikazan postupak ostvarivanja optimalne strukture proizvodnje u preduzeću koje proizvodi širi asortiman proizvoda uz veći broj ograničenja. finansijska funkcija treba da definiše ciljeve finansijske politike i da razvije strategiju i taktiku finansijskog upravljanja u skladu sa ciljevima. agricultural enterprise.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. Novi Sad. finansijski i ukupni. REZULTATI I DISKUSIJA Kao prinos na ukupno uloženi kapital. na hipotetičkom modelu bilansa uspeha analizirane su pojedine pretpostavke pomeranja pariteta input-autput cena ili povećanja fizičkog obima proizvodnje u cilju ostvarenja odgovarajuće akumulacije. odnosno kapital. kao načina izbegavanja ili ublažavanja rizika. Beograd – Zemun. nezavisno od toga da li se uloženi kapital koristi ili ne koristi i kojim se intenzitetom koristi. Isto tako. procena. presents a business risk. is itself a certain cost. odnosno maksimalne akumulacije.. Hence. troškovi amortizacije i organizacije preduzeća predstavljaju fiksne troškove. poslovni rezultat sadrži u sebi kamate. tako i novca i kapitala. odnosno maksimalan prinos na ukupno uloženi kapital. 1-2.53 . stalno menjaju. Polazeći od cilja poslovne politike. Ulaganjem novca i kapitala neophodne su informacije o riziku i rentabilnosti ulaganja. predstavlja poslovni rizik. which can be achieved depending on profitability and profit gained relating to invested capital Key words: risk. već i stalno napredovalo. finansijska politika treba da se kreira tako da sa poslovno-finansijskog aspekta obezbeđuje stalnost. rashode finansiranja. evalutiation. koji se moraju pokriti da bi se izbegao poslovni gubitak. This is a fixed charge occurring even if invested funds are not active. što zahteva princip rentabilnosti. Polazeći od činjenice da je u preduzeću postignuta optimalna struktura proizvodnje. poljoprivredno preduzeće. finansijska strategija i taktika upravljanja moraju stalno da se prilagođavaju novim prilikama. To su tzv. Pri tome se mogu izdvojiti tri rizika – poslovni. depreciation of capital has to exist regardless of capital assets usage and because the utility value of the capital assists are time limited. a to se postiže u zavisnosti od rentabilnosti i ostvarenog prinosa na uloženi kapital. dr Dušan MILIĆ ** * Poljoprivredni fakultet. Dakle. whereby certain costs. business. capital. kao i održavanje strukture kapitala sa stanovišta vlasništva u skladu sa rizikom poverilaca i finansijskim rizikom ostvarenja pozitivnog finansijskog rezultata. Tako npr. Rizik ostvarenja prinosa na ukupno uloženi kapital proizilazi iz činjenice da samim ulaganjem kapitala nastaju određeni troškovi. Trg Dositeja Obradovića 8 REZIME Neizvesnost ostvarenja poslovnog rezultata kao prinosa na ukupno uložena sredstva. pri čemu nastaju troškovi koji su najvećim delom nezavisni od intenziteta poslovanja preduzeća. keeping and insurance of the invested funds require organising of certain functions and management of the company.

.3. ili funkcija cilja. obim biljne proizvodnje ograničen raspoloživom površinom obradivog zemljišta. utvrđuje obim i struktura proizvodnje koji „odbacuju“ najvišu ukupnu maržu pokrića. koeficijenti ekonomske funkcije predstavljaju iznos marže pokrića po jedinici proizvodnih aktivnosti. u polaznom programu predstavljaju jedinicu proizvodnih aktivnosti.3. usled povećanja nabavnih cena. a on zavisi od visine marže pokrića i rashoda perioda.2. bi. visine utroška inputa. Visina rashoda perioda zavisi od brojnih faktora. a slabi udeo s nižom maržom pokrića po jedinici proizvoda. troškovi amortizacije i troškovi preduzeća predstavljaju fiksne troškove. Sve to mora se ostvariti u skladu sa rentabilnošću i prinosom na uloženi kapital. paritet inputa i autputa. tj: Z= ∑c x j j =1 n j → max (min). Prinos na uloženi kapital je. a drugi indeks j = 1. onda globalni paritet prodajnih i nabavnih cena treba ispraviti na 2.3. racionalnost organizacije preduzeća. Promenljive xj. u stvari. planirani globalni paritet je 2:1. Ako preduzeće proizvodi više proizvoda.3. a to je ona struktura koja „odbacuje“ najvišu ukupnu maržu pokrića. obim ulaganja rada je ograničen raspoloživim kapacitetom radne snage. objektivna ekonomska potreba.4 EUR.2... Input-output koeficijenti. Zatim se. od kojih su najbitniji: visina ulaganja u osnovna sredstva.. Dakle. čini odnos između planiranih prihoda od prodaje i planiranih varijabilnih troškova po jedinici proizvoda. Matematički model simplex metode se često izražava na sledeći način: Odredi zastupljenost (struktura) promenljivih x1. ako je planirana prodajna cena nekog proizvoda 20 EUR. troškovi preduzeća nastaju nezavisno od intenziteta korišćenih sredstava..2:1. pod sledećim ograničavajućim uslovima: ∑a x ij j =1 n j ≤ bi (za sve i = 1.. odnosno maksimalno potrebna akumulacija može obezbediti promenom strukture proizvdnje... Ovaj postupak se primenjuje u preduzećima kod kojih nije moguće menjati asortiman proizvodnje. aij.. Npr..2. može se zaključiti da. Označavaju se i kao koeficijenti kriterijuma optimiranja. kao razlika između vrednosti dobijenih proizvoda i iznosa direktnih varijabilnih troškova. j = 1. U slučaju utvrđivanja optimalne strukture proiz- vodnje pri kojoj bi se u datim uslovima mogao ostvariti maksimalni iznos dobiti preduzeća. Postupkom iteracija dolazi se do konačnog rešenja u kome dominirajuće pozicije zauzimaju proizvodi s višom maržom pokrića. visina troškovi prodaje. raspoloživi kapacitet radne snage. utvrđuje se optimalna struktura proizvodnje. čija linearna funkcija (Z) treba da dostigne svoju maksimalnu (ili minimalnu) vrednost. i = 1. kod kojih prvi indeks i = 1. tj. uglavnom predstavljaju naturalne utroške proizvodnih faktora.. Poslovanjem je. mora se obezbediti njihovo čuvanje i osiguranje. ekonomskih građevina. grlo stoke i sl. S obzirom na proizvodna i tržišna ograničanja... x2. 54 PTEP 12(2008) 1-2 .2. u suštini. onda je globalni paritet prodajnih i nabavnih cena neophodno održavati tokom cele godine.2.n). a linearna funkcija (Z) kao ekonomska funkcija. odnosno maksimalna akumulacija može da se ostvari pri planiranom fizičkom obimu proizvodnje i prodaje pod uslovom da se planirane prodajne cene povećavaju za odgovarajući procenat (tabela 1.) i da se tako uspostavljen globalni paritet prodajnih i nabavnih cena održava tokom cele godine. moraju biti sredstva povraćena... j = 1.1. itd. npr. obezbeđuje da se u toku postupka utvrđivanja optimalnog rešenja (optimalne strukture proizvodnje) ne prekorače raspoloživi kapaciteti proizvodnih faktora.66%... mašina. vek trajanja višegodišnjih zasada je biološki ograničen)...3. odnosno količine dobijenih proizvoda po jedinici proizvodnih aktivnosti (utrošak časova rada. časova upotrebe mašina i sl. Na visinu marže pokrića utiču: prodajne cene prozvoda.. xn. Tako je npr.n.2. Znači. preduzeće koje uspe da pomeri strukturu proizvodnje u korist proizvoda kod kojih je najveća razlika između prodajne cene i varijabilnih troškova po jedinici proizvoda.njihova upotrebna vrednost ograničena. iznos pod red. odnosno rashode perioda koji se moraju pokriti da bi se izbegao poslovni gubitak.3. veličina kapaciteta kojim se ostvaruje neutralan poslovni rezultat u odnosu na ukupan kapacitet..n.... za oko 10. kao razlike između marže pokrića i rashoda perioda.. Ukoliko je potreban procenat pomeranja globalnog pariteta prodajnih i nabavnih cena kako je to dato u tab. a ne neki proizvoljni zahtev vlasnika. raspoloživa površina obradivog zemljišta i sl. uz pomoć linearnog programa.3.. S druge strane. Optimalna struktura proizvodnje utvrđuje se tako što se za svaki proizvod na bazi planske kalkulacije po jedinici proizvoda utvrđuje: tržišna vrednost proizvodnje. a planirani varijabilni troškovi po jedinici proizvoda 10 EUR. Uvek postoji neki faktor koji ograničava vek trajanja osnovnog sredstva i u tom veku njegova vrednost kroz amortizaciju mora da bude nadoknađena. Pri tome se uzimaju u obzir proizvodna i tržišna ograničenja za svaki proizvod posebno. Ako se tokom godine. Kao promenljive. neohodno da se teži maksimizaciji poslovnog rezultata. ukoliko se donese poslovna odluka da se akumulacija ostvaruje na osnovu cena. što znači da će prodajna cena biti 22 EUR. mogu da imaju različito ekonomsko značenje u zavisnosti od konkretnog zadatka optimiranja. Planirani paritet prodajnih i nabavnih cena. obim proizvodnje i prodaje. ili pod uticajem ekonomske zastarelosti ili ekonomske i ekološke nepodobnosti... izraženo sistemom linearnih nejednačina. Proračun ostvarenja minimalne. odnosno maksimalne akumulacije. jedan hektar zemljišta. odnosno maksimalne akumulacije paralelno se radi u dve varijante.. j = 1. a u optimalnom rešenju broj jedinica sa kojim su pojedine aktivnosti zastupljene u strukturi proizvodnje u preduzeću... povećaju varijabilni troškovi sa 10 na 12 EUR. odnosno nabavne cene.2. odnosno količina dobijenih proizvoda po jedinici proizvodnih aktivnosti). Koeficijente linearne funkcije cj. Potrebna minimalna. koeficijente ekonomske funkcije će predstavljati iznosi varijabilnih troškova po jedinici proizvodnih aktivnosti u preduzeću..2. što se utvrđuje na bazi planske kalkulacije. ostvariće veću maržu pokrića. pored pokrića rashoda perioda..n proizvodne aktivnosti u modelu linearnog programiranja.m) i pod uslovom nenegativnosti: xj ≥ 0 (za sve j = 1. odnosno poslovnog dobitka. Ukoliko su sredstva uložena. Varijanta 1. U slučaju utvrđivanja strukture proizvodnje sa najnižim ukupnim iznosom troškova (problem minimiziranja ekonomske funkcije).m označava proizvodne faktore.3. .m.m. to znači da se minimalna. Kapacitet (ograničavajućih) proizvodnih faktora.. 7. Ovi koeficijenti se nazivaju još i tehničkim koeficijentima.n.3. troškovi držanja i osiguranja uloženih sredstava.. Kod preduzeća koja proizvode više proizvoda.. onda je u cilju ostvarenja minimalne. nijedno osnovno sredstvo ne može neograničeno da traje ili zbog prirodne ograničenosti (npr. varijabilni troškovi i marža pokrića.. i = 1. ove veličine se upravo izračunavaju u postupku linearnog programiranja. Na osnovu navedenog proračuna... npr... neophodno povećati prodajnu cenu na 26. Dejstvo ograničavajućih faktora. Ukoliko optimalna struktura proizvodnje „odbacuje“ ukupnu maržu pokrića u visini iznosa koji tereti maržu pokrića.2. br. Kod izdvojenih aktivnosti prodaje dobijenih proizvoda i kupovine sredstava za proizvodnju u preduzeću koeficijente ekonomske funkcije predstavljaju prodajne. visina marže pokrića u većoj meri može da zavisi od optimalne strukture proizvodnje. moraju da budu organizovane pojedine funkcije i uprava preduzeća i u vezi s tim nastaju troškovi koji su u najvećem delu nezavisni od intenziteta poslovanja preduzeća.

x 100)/ Necessary income from salle for make accumulation Potreban procenat pomeranja planiranog globalnog pariteta cena u korist prodajnih za ostvarenje akumulacije ((4. 4. Final variant balance success (EUR) R. Na bazi na- PTEP 12(2008) 1-2 55 . – 2.984 5. znači da preduzeće ima rast i na taj način jača svoj položaj na tržištu ili uvodi nove tehnologije i proizvodi konkurentske proizvode.):1.) / 7. 12. već i obezbeđenje ber jednog dela proširene reprodukcije. To se postiže tako što se sopstveni kapital uvećava iz finansijskog rezultata.131 Planned business profit Planirani bruto finansijski dobitak (6.)/ Sum wich to load contribution margin Planirani fisni i pretežno fiksni rashodi bez rashoda po osnovu finansiranja/ Planned fixed and prevalent fixed expense without expense by base finances Planirani neto rashodi finansiranja/ Planned net expense by finances Planirani porezi iz finansijskog rezultata/ Planned tax from financial result Dodatni porezi iz finansijskog rezultata u visini akumulacije/ Addition tax from financial resultin level accumulation Potrebna akumulacija/ Necessary accumulation Procenat učešća marže pokrića u prihodima od prodaje (3. pri čemu se mora imati u vidu da jedan procenat povećanja obima proizvodnje i prodaje.4. 3.853 Planned tax from result 9. 22. 500 1. doprinosi ostvarenju minimalne. supstitucija tokom roka otplate pozajmljenog kapitala mora da bude najmanje u visini razlike između dospele glavnice za otplatu pozajmljenog kapitala i amortizacije. 40% 40% 6. 8.)/ 45.631 Planned gross finance profit Planirani porezi iz rezultata/ 8.779 Procenat učešća marže pokrića u prihodima od prodaje (3. x 100)/ Percentage participation contribution margin in income from salle Potrebni prihodi od prodaje za ostvarenje akumulacije (4./5.78% 10.000 12.000 500 1. x 100)/ Necessary percentage production and salle for make neutral gross business result 4. 7./1.000 10. Time bi preduzeće obezbedilo finansiranje proste reprodukcije iz sopstvenog kapitala i obezbedilo bi opstanak. iznos pod red. 66% 12. 5. 2.-8)/ Planned net profit 2.328 26.000 8.-4. 10.000 Planned variable costs 3.-2. b.40% pomeranja globalnog pariteta prodajnih i nabavnih cena u korist prodajnih doprinosi ostvarenju minimalne akumulacije. Planirani neto dobitak (7.000 8. 20. 26.000 4. Ukoliko postiže proširenu reprodukciju./1.5.131 Planirani fiksni i pretežno fiksni rashodi bez kamate/ 4. Marža pokrića (1. do 4.014 5.000 12. supstitucija mora da bude potpuna.000 4.):10. 12. odnosno maksimalne akumulacije. Konačna varijanta bilansa uspeha Table 2. 10. 5.b. mora da nastoji da supstituiše pozajmljeni kapital sopstvenim. Mogućnost ostvarenja minimalne i maksimalne akumulacije (EUR) Table 1.91% Preduzeće koje je finansirano iz pozajmljenog i sopstvenog kapitala. 4.131 Planned income from salle Planirani varijabilni rashodi/ 2.473 me. 4.Tabela 1. 1. a pri konačnoj otplati pozajmljenog kapitala.3. x 100)/ Necessary percentage to increase physical scope production and salle for make accumulation with planned global paritet prices Minimalna Maksimalna akumulacija akumulacija Maximal Minimal accumulat. u istoj meri koliko i pomeranje globalnog pariteta prodajnih i nabavnih cena u korist prodajnih i to za procentualni iznos koliko marža pokrića učestvuje u prihodima od prodaje.000 5.1. 25.2.)/ 6.131 20. Pokazatelj / Parametar Planirani prihodi od prodaje/ Planned income from salle Planirani varijabilni rashodi/ Planned variable costs Marža pokrića (1. U ovom modelu.)/ Contribution margin 10.) Tabela 2.-3. odnosno maksimalna akumulacija može se ostvariti i s planiranim globalnim paritetom prodajnih i nabavnih cena uz uslov da se fizički obim proizvodnje i prodaje poveća u odnosu na planirani za određeni procenat (tabela 1. Međutim.5.)/ Contribution margin Iznosi koje terete maržu pokrića (4. Varijanta 2.779 989 2..000 Planned fixed and prevalent fixed expense without interest Planirani neto rashodi finansiranja/ 5. isto koliko povećanje obima proizvodnje i prodaje za 1%. x 100)/ 11. Pokazatlj / Parametar Iznos/ Sum Planirani prihodi od prodaje/ 1.000 10. 500 Planned net expense by finances Planirani poslovni dobitak (3.1. Possibility realize minimum and maxium of accumulation (EUR) R.-5. 4. accumulat.):1.-1.183. Pri to- Navedene varijante mogu se međusobno varirati. x 100)/ Necessary percentage to move planned global paritet prices in benefit salle price for make accumulation Potreban procenat povećanja fizičkog obima proizvodnje i prodaje za ostvarenje akumulacije pri planiranom globalnom paritetu prodajnih i nabavnih cena ((6.+ 12. 1.37% 8. cilj za preduzeće nije bitno samo finansiranje proste reprodukcije iz sopstvenog kapitala./10. Percentage participation contribution margin in income from salle Potreban obim proizvodnje i prodaje za ostvarenje neutralnog poslovnog rezultata (4. To zahteva da prirast sopstvenog kapitala iz finansijskog rezultata bude iznad supstitucije pozajmljenog kapitala.922 Necessary percentage to increase physical scope production and salle for make neutral business result Potreban obim proizvodnje i prodaje za ostvarenje neutralnog bruto finansijskog rezultata ((4. br. što znači da 0. 852 2.64% 30. 5. da bi ostvarilo prostu reprodukciju. taj udeo je 40%. Potrebna minimalna.

stručnjaci za proizvodnju u poljoprivredi treba da daju ocenu. Novi Sad i Poljoprivredni fakultet. koji nije duži od godinu dana. a poslovni rezultat se utvrđuje kao razlika između prihoda i varijabilnih rashoda uvećanih za fiksne rashode bez rashoda finansiranja. Poljoprivredni fakultet. Vreme imobilizacije ulaganja može biti trajno.149030D. Trajno imobilisa- LITERATURA [1] Krasulja. 2000.. Ivanišević.2008. mogući poslovni rizici mogu se u određenoj meri izbeći/ili ublažiti pomeranjem globalnog pariteta input-autput cena ili povećanjem fizičkog obima proizvodnje. sa stanovišta ograničenja nabavke inputa i prodaje autputa. zatim trajno obrtna sredstva i trajna ulaganja u druga preduzeća.vedenih proračuna.yu [5] www. a time je manji poslovni rizik ulaganja. može li se i koliko globalni paritet prodajnih i nabavnih cena pomeriti u korist prodajnih. odnosno.privsav.co. Beograd.: Poslovne finansije.: Organizacija i ekonomika poslovanja. ZAKLJUČAK Poslovni rizik podrazumeva neizvesnost ostvarenja prinosa na ukupno uložena sredstva. jer se ne amortizuje. Neizvesnost ostvarenja bruto dobitka.ac-brocer.3. Ekonomski fakultet.edu.yu [6] www. visok je poslovni rizik. NAPOMENA: Istraživanje je finansirano od strane Ministarstvo nauke i zaštite životne sredine Republike Srbije ..eccf. dugotrajno i kratkoročno. Visoka ulaganja u osnovna sredstva prouzrukuju visoke fiksne troškove po osnovu amortizacije. Dugoročna imobilisana sredstva čine osnovna sredstva i dugoročni plasmani. broj grla. 56 PTEP 12(2008) 1-2 . [2] Milić. može se dobiti odgovor za koliko se obim prodaje u fizičkom smislu može povećati u odnosu na planirani.) i ona će se mobilisati u kratkom roku.ac.yu Primljeno: 10. 2004. Kratkoročna imobilizacija je za sva druga ulaganja (npr. odnosno rizik ostvarenja poslovnog dobitka. a kumulirani poslovni i finansijski rizik čine ukupni rizik.Projekat Poljoprivreda i ruralni razvoj Srbije u međunarodnim integracionim procesima . smeštajni kapaciteti ili biološka ograničenja – obim proizvodnje (prinos) po jedinici kapaciteta. sa stanovišta proizvodnih ograničanja – oranična površina.yu [4] www. kratkoročna potraživanja i dr. Beograd. Zbog visokih fiksnih troškova po osnovu amortizacije. [3] www. na su ulaganja u zemljište. S druge strane.su. sezonske zalihe. koji čini razliku između poslovnog dobitka i rashoda finansiranja. Z. raspoloživa sredstva mehanizacije. U zavisnosti od poslovno-finansijske politike preduzeća. M. kao i na osnovu hidrometeoroloških ograničenja. D. Prihvaćeno: 12. od stručnjaka za tržište. plodored. radna snaga.co. onda je stopa rentabilnosti ukupnih ulaganja viša (odnos poslovnog dobitka i ukupnih ulaganja). je ustvari finansijski rizik. D.bbs. Sredojević. Ukoliko se sa manjim iznosom prihoda pokrivaju varijabilni rashodi i fiksni rashodi bez rashoda finasiranja. može li se i u kojoj meri povećati obim proizvodnje.3.2008.

SUMMARY A slight average increase in the number of productive trees (rate of change 0. Pored intenziviranja voćarske proizvodnje ide se i na razvoj plantažnog voćarstva. 1999). uz rapidno smanjenje i usitnjenost u proizvodnji voćnog sadnog materijala.250 €/ha učestvuju sa 31. profit.000 €/ha. kao i za proizvodnju kvalitetne rakije (Vlahović. Prema statističkim podacima za 2006. Međutim. Mnoge zemlje su zahvaljujući savremenom prilazu gajenja kajsije povećale poslednjih godina proizvodnju za nekoliko puta. dr Veljko VUKOJE Poljoprivredni fakultet.250 €/ha amounts to 31. Poseduje značajnu komercijalnu vrednost. Prema tome. kako u periodu 1991-2005. A sum of 441.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. kao i pokazatelji relativnih promena pojava u vremenu. s obzirom na veoma povoljne prirodne uslove. pekmez. Ključne reči: proizvodnja kajsije. kao i zbog sve veće tražnje voća na domaćem i stranom tržištu. dijetetsku i zdravstvenu vrednost. profit. s obzirom na izuzetno visoke zahteve u pogledu kvaliteta plodova i samog načina proizvodnje. Obradovića 8 REZIME U proseku za period 1991-2005. kompote. obim proizvodnje u Srbiji ni približno ne zadovoljava zahteve tržišta. tako i u kraćim vremenskim periodima (petogodištima) i upoređenje prosečne godišnje stope promene zasnovano je na eksponencijalnom trendu oblika: PTEP 12(2008) 1-2 57 . U redovnoj proizvodnji kajsije može se ostvariti profit od 441. investiciona vrednost. smanjenje broja stabala i proizvodnje voća iz godine u godinu i neorganizovanost proizvodnje sadnica voća. Key words: apricot production. delom u svežem stanju. Potrebno je razraditi efikasnije postupke projektovanja i podizanja voćnjaka primenom savremene i visokoproduktivne tehnologije. Podizanjem ovakvih voćnjaka može se omogućiti uvođenje racionalne podele rada i savremenih metoda upravljanja proizvodnjom. Italija za 2. može se koristiti u sušenom stanju. UVOD Voćarsku proizvodnju u Srbiji karakteriše nepovoljna struktura po vrstama voća. The investment value of 1 ha apricot plantation amounts to approximately 4. godine. 1-2.000 €.9 puta i Grčka za preko 4 puta (Đurić.8 puta. privredna vrednost našeg voćarstva je znatno manja nego što bi mogla da bude. 57-59 UDK: 338. džem.000 €/ha can be profited in the regular apricot production. Kajsija je veoma cenjeno i kvalitetno voće.24%). na primer. prvenstveno kao rezultat povećanja ove proizvodnje u poslednjem posmatranom periodu (2001-2005). a posebno hranljiva i dijetoprofilaktička vrednost plodova. ali i kao sirovina za preradu u sokove. Troškovi sadnje sa iznosom od 1. visok sadržaj suve materije.17%) and the accomplished average apricot production (rate of change 0. ECONOMIC AND UTILITY VALUE OF APRICOT Dr Dušan MILIĆ. Iako je gajenje kajsije prilično rašireno. godine zapaženo je blago povećanje broja rodnih stabala (stopa promene 0. Trg D. slatko.43:634. preradom i prometom. or 5. Planting costs of 1. već i za druge zemlje sa sličnim ili nepovoljnim ekološkim uslovima za uspevanje kajsije. Ograničavajući činioci masovnije proizvodnje kajsije su neredovna rodnost izazvana čestim izmrzavanjem generativ- nih organa prouzrokovani oštrim zimskim i poznim prolećnim mrazevima i prevremeno sušenje stabala (apopleksija). neusaglašen sortiment sa potrebama prerade i izvoza voća i prerađevina od voća. obeležja kapaciteta. marmeladu. amortizovanost velikog broja zasada.6 miliona rodnih stabala kajsije ostvarena proizvodnja iznosila 13. Visoka upotrebna. neiskorišćenost prerađivačkih kapaciteta.24%) were observed in the 1991-2005 period. odnosno oko 5.17%) i ostvarene proizvodnje kajsije (stopa promene 0.000 RSD/ha. 21000 Novi Sad. Ovakvi zasadi voća na porodičnim farmama mogu biti uspešno podsticani preko različitih udruženja (asocijacija). voćarstvo i vinogradarstvo) za period 1991-2005. capacity properties.000 RSD/ha. Kajsija je deficitarno voće i na domaćem i na inostranom tržištu. Prikaz analiziranih podataka je tabelaran. U svežem stanju koristi se relativno rano od sredine juna do početka avgusta.633 t.000 €/ha.21 Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper PROIZVODNO-EKONOMSKA I UPOTREBNA VREDNOST KAJSIJE THE PRODUCTION. Turska za 3. godine.3% of the total costs of the plantation establishment. Pri proširenju kapaciteta voćarske proizvodnje potrebno je primeniti savremene načine i postupke planiranja i integralnog modeliranja u proizvodnji određenih voćnih vrsta. svrstavaju kajsiju u red najtraženijih voćnih plodova. koji karakterišu neredovni i niski prinosi i slab kvalitet voća. Za utvrđivanje investicione vrednosti hektara zasada kajsije korišćeni su elementi iz biznis (poslovnog) plana. These increases were a result of this production increase during the 2001-2005 period. boja plodova i njihova aromatičnost sve više podstiču proizvodnju kajsije. 2003). Za detaljniju analizu posmatranih obeležja kapaciteta u proizvodnji kajsije korišćeni su osnovni pokazatelji srednjih vrednosti i varijacija. godinu u Srbiji je sa oko 1. investment value. p. Razvoj voćarstva u našoj zemlji još uvek nije na zavidnom nivou.3% u ukupnim troškovima podizanja hektara zasada. Ovi problemi nisu karakteristični samo za našu zemlju. Sagledavanje dinamike promena pojava. Plodovi kajsije imaju značajnu hranljivu. MATERIJAL I METOD RADA Podaci o ukupnim i rodnim stablima i ostvarenoj proizvodnji kajsije u Republici Srbiji preuzeti su iz publikacija Republičkog zavoda za statistiku (Bilteni Ratarstvo. Investiciona vrednost 1 hektara kajsije iznosi oko 4. Voćarstvo kao značajna oblast biljne proizvodnje ima veliku razvojnu perspektivu zbog veoma povoljnih prirodnih uslova za uspevanje većine kontinentalnih voćnih vrsta. koristi se. proizvodnja voća u savremenim uslovima postaje sve složenija. Privlačnost plodova.

Sušena kajsija se više ceni nego suva šljiva zbog osvežavajućeg ukusa koji potiče od specifične aromatičnosti i većeg sadržaja kiselina. tako i u kraćim vremenskim periodima. jer plodovi sazrevaju kada je glavna sezona drugih radova u poljoprivredi. odnosno od oko 5.93 REZULTATI I DISKUSIJA U proseku za period 1991-2005. Proizvodnja kajsije u Srbiji u periodu 1991-2005.17%). Osim toga i nestabilne cene u godinama dobre rodnosti ulivaju nepoverenje za gajenje kajsije kod proizvođača.30 19.0 -1.06 13. većina proizvođača kajsiju gaji sa velikim rizikom.538 1. Međutim.0 4.754 t u 2004.24 49. džema.192 5. Prosek – average Minimum Maximum Godišnja stopa promene (%) Annual rate of change Koeficijent varijacije (%) Coeficient of variation Period 2001-2005. U skraćenim vremenskim periodima ukupan broj stabala kajsije se zadržava na nivou od 1.881 -0.17 1. 2003). slatkog. iako se u periodu 2001-2005. Dosta se koristi u svežem stanju a i prerađuje u sokove. I pored visokih ulaganja po jedinici površine. U periodu 1991-2005.558 1.569 1.612 0.73%) ohrabruje. Rodna stabla ispoljavaju povećanje.46 1. x nezavisno promenljiva.990 11.90 1.6 -11.53 22.550 -10.38 1. godini do 40. a obrnutu tendenciju kretanja u ostala dva analizirana podperioda. godine. godine (stopa promene 0. marmelade.7% u ukupnom broju stabala kajsije. Sveža ili zamrznuta kajsija se može upotrebiti za dobijanje sledećih poluproizvoda i gotovih proizvoda: . U analiziranom periodu (1991-2005) godine rodna stabla sa prosečnim brojem od 1.13%). Troškovi nege u I. smrznute polutke.754 0.000 €/ha. kao i plodovi kajsije u obliku osušenog i kandiranog voća. voćnih kremova. Izuzetak se odnosi samo na period 2001-2005.550 1. Iz izračunate razlike između ostvarene vrednosti proizvodnje i troškova proizvodnje ostaje profit od oko 441.8% u ukupnim investicionim troškovima. godine Table 1.3% u ukupnim troškovima podizanja zasada. godine u kojem se ukupan broj stabala kajsije blago povećava po prosečnoj godišnjoj stopi promene od 0. Posebno su cenjeni sokovi.754 8.544 1.03 33. stabla se prevremeno suše u sušnim rejonima sa promenljivom temperaturom preko zime. Povećanje proizvodnje kajsije u poslednjem posmatranom periodu je rezultat povećanja i broja rodnih stabala i prinosa po stablu.592 t u 1998.50 1.23 10. Suva kajsija se pored neposredne potrošnje za jelo može koristiti i za spravljanje kompota. Prosek – average Minimum Maximum Godišnja stopa promene (%) Annual rate of change Koeficijent varijacije (%) Coeficient of variation Stabla (000) (Trees) ukupno spos.0 18. Investiciona vrednost i ekonomski efekti koji se postižu u redovnoj proizvodnji kajsije je prikazana u pregledu 1.62 16.793 1. kako u celom posmatranom periodu (stopa promene 0.0 4. kajsija je posebno cenjena kao industrijska sirovina čije plodove prerađuje velika većina proizvođača koji se bave preradom voća i povrća (Milić i Radojević. džemove i sl. Rizik u gajenju kajsije leži u njenom ranom cvetanju. Troškovi sadnje sa iznosom od 1.884 0. plodovi kajsije su posebno cenjeni u proizvodnji tipizirane rakije – kajsijevače.01 1. godine prosečna proizvodnja kajsije je iznosila 19.39 34. Naime. kako u celom ispitivanom periodu (stopa promene 0. ipak je intenzitet povećanja proizvodnje kajsije bio znatno izraženiji (stopa promene 8. jer ukazuje da se i ova proizvodnje intenzivira. Ukoliko se u obračun uključi podizanje ograde i izgradnja sistema za navodnjavanje.548 1.793 1. investiciona vrednost hektara kajsije se udvostručava.99 65.ˆ Y = a ⋅bx J u kojem je: Ŷ ocenjena vrednost zavisno promenljive. u proizvodnji kajsije može da se ostvari visok profit po jedinici kapaciteta. voćarstvo i vinogradarstvo za analizirane godine Pored konzumne potrošnje.63 Proizvodnja (Production) ukupno po stablu (t) (kg) total per trees 19.57 miliona zauzimaju učešće od 84.557 1. godine povećava i broj rodnih stabala i ostvarena proizvodnja. tako i u periodu 2001-2005.448 t sa variranjima po godinama od 5.14%.73 71.05 1.836 1.592 27.814 1.8 19.448 5.821 -2.614 0. kajsija periodično rađa u izuzetno sušnim rejonima.5 -0. Kajsija je veoma traženo voće na domaćem i inostranom tržištu. Tabela 1. Znači.61 12. često promrzavaju njeni cvetni pupoljci u rejonima sa promenljivom temperaturom tokom zime.893 -0. Povećanje proizvodnje kajsije u poslednjem posmatranom periodu (stopa promene 8.73 53. Plod kajsije koji je namenjen sušenju.91 1.591 1.851 1.14 1.50 1.77 52. pekmeza.0 25. Ukupan broj stabala kajsije se smanjuje. pirea. II i III godini sa prosečnim iznosom od oko 550 €/ha zauzimaju učešće od 13.858 1. a zatim se blago smanjuje na 1.85 miliona (tabela 1).16 1.839 1.161 13. gde se pojavjuju jači mrazevi posle privremenog otopljavanja pri kraju zime. Period Period Period 1991-2005.84 miliona u periodu 2001-2005.86 miliona. a i b parametri eksponencijalnog trenda. cepa 58 PTEP 12(2008) 1-2 .73%). Izvor: Statistički bilteni Ratarstvo.25 13.000 €/ha. Pored toga. Nesigurnost u gajenju kajsije uslovljava i nedostatak radne snage za vreme berbe.39 0.0 7.45 2.893 -0.409 40.614 -0.smrznute kaše.565 -0. kompota. za total rod productive 1.13 0. želea. godine ukupan broj stabala kajsije u Srbiji je iznosio 1.592 40. Apricot production in Serbia for the years 19912005.17 0. Posle šljive.9 8. Prosek – average Minimum Maximum Godišnja stopa promene (%) Annual rate of change Koeficijent varijacije (%) Coeficient of variation Period 1996-2000. Ukupna investiciona vrednost zasada kajsije iznosi 4. proizvođači se teško odlučuju da podižu nove zasade pod kajsijom.000 d/ha.13 50.858 1. voćne salate.5 8. najviše se suši kajsija.250 € učestvuju sa 31.3 25. Prosek – average Minimum Maximum Godišnja stopa promene (%) Annual rate of change Koeficijent varijacije (%) Coeficient of variation Period 1991-1995. godini. i pored visoke rentabilnosti koja se može ostvariti po jedinici površine. kada su cvetovi izloženi poznim mrazevima i često promrzavaju.396 29.38%).

da ohrabruje uočena 3.000 d/ha. Gvozdenović. zaštita. Iako je ranije bademovom ulju pridavan poseban značaj u odnosu na ulje drugog koštičavog voća.000 d/ha 441..Dobit (Vrednost proizvodnje – Troškovi proizvodnje) 189. V. Radojević. NAPOMENA: Rezultati istraživačkog rada su nastali zahvaljujući finansiranju Ministarstva nauke i zaštite životne sredine Republike Srbije. plus 590 (31.448 t . Drvna masa.) 1.troškovi nabavke sadnica (400 kom. Specijalni deo. Predračun troškova izrade elaborata 400 bala kajsije u Srbiji se blago povećava po Estimate of costs making elaborat (case study) prosečnoj godišnjoj stopi promene od 0. naročito od visokostablašica (deblo) ima visoku tehničku vrednost. a zatim upotrebiti na isti način kao i slatka jezgra. Z. 2003. 1999). Živanović. naročito ona sa slatkim ukusom. Poseduje značajnu komercijalnu vrednost. Poljoprivredni fakultet. pa čak i orah u prerađivačkoj i konditorskoj industriji.000 proizvodnje kajsije u poslednjem analiziranom . jezgra kajsije se koristi za spravljanje kozmetičkih pudera i mirišljavih krema. Troškovi sadnje sa iznosom 5.3%).troškovi rigolovanja (50-60 cm) 100 godišnjoj stopi promene od 0. B.5%) i troškovi II profitabilnost proizvodnje kajsije / Profitability of apricot production nege u I. [5] Milić. 2. Koštica (endokarp) se upotrebljava u proizvodnji praha koji se koristi za čišćenje avionskih motora.000 kg/ha redovnoj proizvodnji kajsije može se ostvariti . zlatnu boju. Predračun troškova pripreme zemljišta za podizanje zasada 740 pre svega. Novi Sad. M. Knjiga II. Rekapitulacija investicione vrednosti zasada kajsije Survey 1. priprema periodu (2001-2005). Gorka jezgra je bogata amigdalinom. Pregled 1. godine.4%). Jezgra većine sorti kajsije. Novi Sad. Novi Sad..troškovi đubrenja mineralnim đubrivima (1. D.. Pored toga. Predračun troškova nege u II godini (isto kao u I godini.2005. Kod nas je uobičajeno domaće spravljanje pekmeza od kajsije. Partenon. plus 520 od 1.94-97) Primljeno:20.Troškovi proizvodnje (30% od ostvarene vrednosti proizvodnje) . Po zastupljenosti u ukupnim troškberba) (7 rd) / Estimate of costs attention in 3rd year ovima podizanja zasada kajsije zatim dolaze UKUPNO (1-6) / TOTAL 4. odnosno oko 5. tanjiranje (3x). Bulatović Mirjana: Stanje i tendencije proizvodnje voća u Srbiji. br.24%.17%. projekta evidencionog broja BTN-341-002B pod nazivom „Proizvodi od sušenog voća“ u okviru „Nacionalnog programa biotehnologije i agroindustrije“ od 01.. PTEP-časopis za procesnu tehniku i energetiku u poljoprivredi. V.troškovi tanjiranja (2x) 80 Potrebno je istaći.: Gajenje kajsije. Recapitulation of investment value of apricot plantation Pored toga. kao rezultat povećanja rodnih stabala Estimate of costs preparation land u poslednjem posmatranom periodu (2001.: Proizvodnja voća na malim površinama.Prosečan prinos u periodu pune rodnost 18. Prema hranljivoj i upotrebnoj vrednosti jezgra kajsije može da predstavlja odličnu zamenu za badem. D. rasturanje mineralnih đubriva (200 kg/ha). U . 1999. zalivanje / Estimate of costs Investiciona vrednost hektara zasada kajsije st attention in 1 year iznosi oko 4.troškovi sadnje (obeležavanje mesta. Predračun troškova sadnje / Estimate of costs planting 1. D. Novi Sad. (s. Naime. 2005. Autori. karakterističnom bojom i visokom hranljivom vrednošću. veoma je bogata uljem. II i III godini (u proseku 13. zalivanje) broj rodnih stabala (stopa promene 0. Poljoprivredni fakultet. Predračun troškova nege u I godini – zimsko oranje..000 d/ha Kajsija je jedna od osnovnih sirovina u konzervnoj industriji. naročito u proizvodnji marmelade od kajsije ili u smeši sa drugim voćem. u današnje vreme se sve manje pravi razlika između bademovog ulja i ulja od kajsije. [3] Vlahović.73%). Iznos Stupanje u pun rod u 4 godini – Accesion in ful fertility €/ha U proseku za ceo ispitivani period (1991Gustina sadnje (5 x 5 m) (400 sadnica/ha) – Interstices (5x5) (400 seedAmount 2005) rodna stabla sa iznosom od 1.250 € zauzimaju najveće učešće u ukuprezidba) (2 rd) / Estimate of costs attention in 2nd year nim troškovima podizanja hektara zasada 6. pa zbog boje i karakterističnih šara predstavlja izvrsnu sirovinu za industrijsku preradu.7% u ukupnom broju Planirani prosečan prinos 18 t/ha – Planing average yields 18 t/ha rodnih tabala kajsije. LITERATURA [1] Đurić. U Severnoj Africi se suši pulpa od kajsije u vidu tankih listova. Predračun troškova nege u III godini (isto kao u I i II godini. .000 kg/ha) 260 proizvodnja kajsije se povećava po prosečnoj .2008.Prodajna cena 35 d/kg profit od 441. ali i kao veoma pogodna sirovina za preradu u raznovrsne poluprerađevine. koji se odlikuje prijatnim ukusom. bio znatno izraženiji (stopa promene 8. kajsija je deficiPeriod podizanja 3 godine – Period of plantation establishment 3 years Period eksploatacije 25 godina – Period of the plantation exploitation tarna voćna vrsta i na domaćem i na inostranom 25 years tržištu.3. tako da sušena kajsija ima lepu.38%) ipak 4. [2] Milić. Međutim. [4] Keserović. iako se povećava 250 sadnica sa sadnjom. koja se može dugo čuvati na temperaturi od +2oC.: Proizvodno-ekonomska i upotrebna vrednost voća i grožđa.3-4.000 €/ha. lešnik. Randman ulja jezgre kajsije iznosi oko 25-38%. letnja rezidba. Prihvaćeno:24. Sa prosečnom proizvodnjom od 19. 1999.se na dva dela i suši s pokožicom ili bez nje. B. ugalj koji se dobija ugljenisanjem koštice kajsije se upotrebljava u gas maskama za prečišćavanje vazduha (Đurić. Od 100 kg kajsije dobija se oko 1520 kg sušene kajsije. . delom u svežem stanju.000 d/ha .: Tržište poljoprivredno-prehrambenih proizvoda.000 troškovi pripreme zemljišta (18.3. Posebnom fabričkom preradom koštica se koristi u stolarstvu za glačanje i presovanje.Vrednost proizvodnje 630.000 €. kopanje jama. ZAKLJUČAK Kajsija je veoma cenjeno i kvalitetno voće.57 miliona lings per ha) zauzimaju učešće od 84. Grgurević. U gorkoj jezgri gorčina se može eliminisati odstranjivanjem štetnih sastojaka.250 tendencija povećanja rodnih stabala i ostvarene . šećerima i mineralnim materijama.04. Beograd.2008. PTEP 12(2008) 1-2 59 . je intenzitet povećanja ostvarene proizvodnje freziranje (2x).troškovi đubrenja stajnjakom (30 t/ha) 300 2005). 500 prekraćivanje sadnica. 2003. belančevinama. Ukupan broj rodnih sta1. koji je veoma cenjen u farmakologiji.

koje prikuplja i obrađuje NB Srbije – Centar za bonitet. To se jasno ogleda u izraženoj tendenciji promene strukture kapitala preduzeća u korist akcijskog. logički dolazi posle raščlanjavanja i služi da se analizirana pojava izmeri. Poljoprivredni fakultet. Obrtni fond je dovoljan za pokriće oko 56% stalnih zaliha. U fokusu analize je petogodišnji period (2002-2006). a realna vrednost neto sopstvenog kapitala za 39.6 index points.15%). što stvara probleme sa održavanjem likvidnosti. SUMMARY This paper presents a comparative analysis of main indicators of the financial results and the financial position of food industry enterprises in Vojvodina performed over the five-year period of transition (2002-2006). p. Akcenat je stavljen na ocenu najvažnijih parametara finansijskog rezultata i finansijskog položaja preduzeća iz ove privredne grane. proces transformacije je dao niz pozitivnih rezultata (bolje iskorišćenje kapaciteta. Analiza je izvršena na osnovu podataka iz završnih računa. while the real value of the net capital increased by 39.60-62 UDK: 664(497. food industry. The gross capital value of food industry companies increased by about 75%. skupo pozajmljivanje kapitala. Analiza se uglavnom zasniva na podacima iz zbirnih bilansa.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. što znači da preduzećima nedostaje 54%. daju ocene najvažnijih proizvodno-finansijskih pokazatelja uspeha preduzeća iz oblasti prehrambene industrije Vojvodine. do 2006. Poslovanje svih privrednih subjekata u posmatranom periodu odvijalo se u otežanim uslovima. or about 18 billion dinars of long-term available resources only for the establishment of the financial balance. ali je to još uvek nedo- voljno. Obradovića 8 REZIME U radu je izvršena komparativna analiza osnovnih pokazatelja finansijskog rezultata i finansijskog položaja preduzeća iz oblasti prehrambene industrije sa područja Vojvodine. Budući da se uglavnom radi o analizi bilansa. ali su po potrebi korišćene i duže serije podataka. finansijski rezultat i položaj. Poređenje. rast suficita u spoljnotrgovinskoj razmeni. to su korišćeni specifični metodi za ovu vrstu analize. Bez 60 PTEP 12(2008) 1-2 . Kao osnovni.39-6. povećanje obima proizvodnje. godine. bilans.8-6. Finansijska struktura je izrazito nepovoljna. odsustvo odgovarajućih socijalnih programa. MATERIJAL I METOD RADA Predmet analize su ostvareni rezultati poslovanja prehrambene industrije Vojvodine. 21000 Novi Sad. Key words: analysis. which means that companies were missing 54%. nije iznenađenje što su preduzeća iz oblasti prehrambene industrije zabeležila relativno skromne. kao kvantitativni aspekt analize. što se posebno odnosi na preduzeća iz oblasti agrosektora (tehničko-tehnološko zaostajanje. Trg D. i mogu se očekivati u narednom periodu. Cumulative balances were used as basic data sources. godine. Preduzeća iz oblasti prehrambene industrije porede se sa poljoprivrednim preduzećima. The performance food industry enterprises is usually compared with performances of agricultural companies. To znači da su obuhvaćeni samo privredni subjekti sa svojstvom pravnog lica (preduzeća i zadruge). uz jasno izraženu tendenciju rasta. 1-2. prehrambena industrija. primenjeni su metod raščlanjivanja i metod poređenja. neizbežno donosi i niz novih problema u pojedinim preduzećima. osvajanje novih tržišta. međutim.8% (2006). The turnover fund was sufficient for the coverage of approximately 56% of permanent stocks. ali ipak pozitivne. Darko MALETIĆ.inž. Generalno posmatrano. To je.113)''2002/2006'' Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper ANALIZA OSNOVNIH PARAMETARA USPEHA PREHRAMBENE INDUSTRIJE VOJVODINE (2002-2006) THE ANALYSIS OF BASIC PARAMETERS OF SUCCESS IN FOOD INDUSTRY IN VOJVODINA (2002-2006) Dr Veljko VUKOJE. Prehrambena industrija je u tri od pet godina posmatranog perioda ostvarila negativan neto finansijski rezultat.15%). Stope prinosa na ukupan uloženi kapital takođe su vrlo skromne (3.15%). Svi pozitivni efekti vlasničke transformacije još uvek nisu u potpunosti došli do izražaja. ili oko 18 milijardi dinara dugoročno raspoloživih izvora samo za uspostavljanje finansijske ravnoteže. The financial structure was very unfavourable. stope prinosa na uloženi kapital (3. odnosno kvantifikuje. Ključne reči: analiza. odnosno zbirnih bilansa. which created problems with maintaining the solvency. koja omogućava upoznavanje kvaliteativnog sastava analiziranog predmeta. nedovoljna zaštita od prekomernog uvoza. ali ne i individualna poljoprivredna gazdinstva i preduzetnici. daleko ne samo od očekivanih već i realno mogućih rezultata. za petogodišnji period od 2002. The rates of income on the gross invested capital were also very modest (3. U takvim okolnostima.39-6. na osnovu izvršenih analiza. neispunjavanje preuzetih obaveza u pogledu investicija i sl. the food industry achieved a negative net financial result. Raščlanjivanje predstavlja kvalitativnu metodu analize. Takođe se ukazuje na osnovne pravce delovanja u cilju njihovog poboljšanja. During three out of five observed years. gubitak ranijih tržišta. kao što su smanjenje broja zaposlenih.). financial result and position.). nedostatak sopstvene akumulacije. Tranzicija. UVOD Posmatraani petogodišnji period (2002-2006) se uglavnom poklapa sa intenziviranjem i privođenjem kraju vlasničke transformacije preduzeća iz oblasti prehrambene industrije. dr Dušan MILIĆ. do 2006. dipl. nepovoljni pariteti cena. u periodu od 2002. Mere ekonomske politike koje se preduzimaju u cilju poboljšanja položaja ovog sektora privrede daju značajne pozitivne efekte. balance. povećanje zarada zaposlenih itd.6 indeksnih poena. obnavljanje tehnologije. nepovoljni klimatski uslovi u pojedinim godinama itd. Vrednost ukupnog kapitala preduzeća iz oblasti prehrambene industrije uvećana je za oko 75%. U radu se. ipak. sa 27% (2002) na 5.

što je znatno manje nego poljoprivrednom proizvodnjom (između 1. naplate ranije otpisanih potraživanja i sl. otpisa dugova 1200 usled nemogućnosti plaćanja.4 4. Prehrambenoj industrij beleži mnogo veći pad.19 0.24 93. što je prilično visoko. 3.7 3.3 100. 1 Broj preduzeća i zaposlenih u prehrambenoj industriji Vojvodine Fig.53 100. godini taj broj opao za skoro 14% (265. s obzirom na značajno učešće zemljišta koje se ne amortizuje (oko 48%). godini zapošljavala 307.1 4.0 94.94 4.02 8.3 4.7 3. The Structure of total income and its distribution ( in % ) Red broj 1.252 i 1.0 90.3 0. od čega osnovna sredstva čine 46%. 2003. dugoročni finansijski plasmani 6. 2002.74 4.071 miliona dinara.29 98. POZICIJA / POSITION 2002 Poslovni prihodi / Operating incomes Finansijski prihodi / Financial incomes Vanredni i ostali prihodi / Irregular and other incomes UKUPAN PRIHOD / TOTAL INCOME Poslovni rashodi / Operating expenses Finansijski rashodi / Financial expenses Vanredni i ostali rash. Na pokriće vanrednih i ostalih rashoda odlazi 4-6% ukupnog prihoda. Poslovni prihodi su u posmatranom petogodišnjem periodu porasli za 91.5 0.78 5.941).547 (2002) i 19. budući da zbog 2006 niske rentabilnosti nisu u stanju da podnesu još uvek visoke kamtne stope. Broj preduzeća / Number of enterprises Broj zaposlenih / Number of employed Tabela 1.9 3. što je uglavnom približno kao i u poljoprivredi. 2. U radu se koriste dve vrste poređenja: (a) vremensko . Struktura ukupnog prihoda i njegovog rasporeda ( u % ) Table 1.31 0. I 4.54 6.8 3. za 24% (sa 43. Fi600 nansijski rashodi učestvuju u raspodeli ukupnog prihoda oko sa 4%. godini.92 0. otpisu imovine po raznim osnovama.38 4.6 3.1 -4.8 1.23 100.879 radnika. koja je u fokusu analize. što je znatno više od kumulativnog rasta inflacije u istom periodu (75.329 (2006) preduzeća i zadruga.1 1.91 2006 91. Preduzeća iz obe posmatrane grane zajedno čine nešto manje od 13% ukupnog broja preduzeća u Vojvodini. Uvećanje za oko 1. kao i specifični metodi analize bilansa.46 0.0 111. odnosno povoljnim.65 100.77 2002 93.toga nije moguće dati kvalitetnu ocenu posmatrane pojave.7 1.93 5.96 0.1 0. Relativno visok udeo vanrednih prihoda rezultat je neregulisanih tranzicijskih uslova poslovanja u kojima često dolazi do prodaje osnovnih sredstava. II 7.1%).8 6.0 93. korišćeni su i određeni matematičko-statistički metodi. a u poljoprivredi samo za 27.31 4. 8.82 101.9%. da bi u 2006. Poljoprivreda takođe beleži veliko smanjenje broja radnika.1 0. sa 50. manjkovima. U poljoprivredi je udeo stalne imovine nešto viši (oko 62%). godini na pokriće poslovnih rashoda potrošila 88.57 9. Broj zaposlenih u ovoj privrednoj grani zadržao se na približno istom nivou kao u 2000.28 -1. Udeo stalne imovine u aktivi preduzeća prehrambene industrije dostigao je oko 54% u 2006.04 8. što je očekivano.14 -2. za razliku od poljoprivrede koja beleži povećanje (za 29.88 99. 1. poslovni prihodi (preko 91%).prehrambena industrija Vojvodine.7 101. Ovakvo učešće može se 400 oceniti relativno niskim.25 3.31 0.09 -2. 5.97 100. Relativno nisko učešće finansijskih prihoda u svim godinama posmatranog perioda (do nekoliko procenata) može se smatrati očekivanim. 2001.95 100.23 101. Number of enterprises and employed in food industry in Vojvodina Privreda Vojvodine je u 2002. 6.6 104. Preduzeća iz oblasti prehrambene industrije 1000 su u 2006.9% ukupnog prihoda (poljoprivreda 800 91.4 0.9 7. 2005.01 98.4 -11.47 93.8%).1 4. s obzirom da preduzeća imaju vrlo malo slobodnih finansijskih sredstava za dugoročno i kratkoročno plasiranje.9 100.22 -0.15 96.3 3.20 PTEP 12(2008) 1-2 61 . 2004.9 100.65 4.3%).4 4. logično.0 99.9 5.01 Prehrambena industrija Food industry 2003 2004 2005 92. godini.33 0.0 82. 9.0 2.616).13 3.166 (2002) na 35. / Irregular and other expenses UKUPNI RASHODI / TOTAL EXPENSES Bruto rezultat (I – II) / Gross result (I–II) Porezi i doprinosi / Taxes Neto rezultat (7 . poredi se sa poljoprivredom Vojvodine.780 preduzeća (ili 10.39 0. ako se zna da učešće ovih rashoda treba da bude manje od 1% i da teži nuli. Međutim. REZULTATI I DISKUSIJA U Vojvodini je u posmatranom periodu privređivalo ukupno između 17.0 90. godinu broj preduzeća se povećao za skoro dva puta.9 -1.7 3. i (b) prostorno .0 -0.03 93.7 0.44 1.9 5.136).15 93.4 0.542 (2006).9 0. u odnosu na 2000.0 99.0 91.13 -4.2%.79 100. Broj preduzeća / Number of enterprises Broj zaposlenih / Number of employed Sl. Radnici u poljoprivredi i prehrambenoj industriji čine oko jedne četvrtine ukupnog broja zaposlenih privrede Vojvodine.0 90.56 4.12 0.8%.3%). Objašnjenje treba tražiti prevashodno u izbega200 vanju preduzeća da se zadužuju. ili za 29.03 2006 89. i ostvarila značajan rezultat iz poslovnih prihoda i rashoda od 5.8 0.189 na 31. Prehrambenom industrijom se bavilo između 987 (2002) i 831 (2006) preduzeća (slika 1).7 100. Razlozi leže u otpisu potraživanja usled nemogućosti naplate.2%) rezultat je prevashodno raznih dezintegracionih procesa i osnivanja novih.4 2. loše vođenoj poslovnoj politici i sl.8) / Net result (7-8) 90. Uočljiva je jasna tendencija smanjenja broja pravnih lica u prehrambenoj industriji (za 15.25 Poljoprivreda Agriculture 2003 2004 2005 90.6%.u posmatranom petogodišnjem periodu. Pored navedenih osnovnih metoda.0 88.9 -1. uglavnom malih i srednjih preduzeća.65 5. dok je učešće nematerijalnih ulaganja i upisanog neuplaćenog kapitala zanemarivo (zajedno manje od 2%).0 94.32 -0.61 1.36 6. U strukturi ukupnog prihoda (tabela 1) dominantno mesto zauzimaju.08 -11.7 1. 55000 50000 45000 40000 35000 30000 25000 20000 2000.

243-252. Kad se imaju u vidu visoka otpisanost opreme. pored povećanja efikasnosti poslovanja. Beograd (2003). Faculty of farm managament. doneti i niz podsticajnih mera iz domena agrarne. Reprodukciona sposobnost poljoprivrede je još ugroženija (stopa 4. Prehrambena industrija je u posmatranom periodu ostvarila indeks rasta neto sopstvenog kapitala od 214. samo na osnovu podataka iz bilansa stanja. godini prehrambenoj industriji za uspostavljanje finansijske ravnoteže nedostaje 18.02%. Prehrambena industrija je u 2006. stopa inflacije (6. ZAKLJUČAK Na osnovu izvršene analize najvažnijih pokazatelja finansijskog rezultata i finansijskog položaja mogu se izvesti sledeći zaključci: . V: Financing of working capital in primary agricultural production.74). 2007.2008 Poljoprivreda / Agriculture 200 200 200 Sl. D.291 miliona dinara dugoročnih izvora. V: Analiza osnovnih pokazatelja uspeha poljoprivrede i prehrambene industrije Vojvodine. Savremena poljoprivreda. p. 235-244. 3.1%). Prihvaćeno: 12. ne može biti dovoljno pouzdana. 40000 30000 20000 10000 0 pisanosti opreme (preko 60%).9 (sl.000 din) Fig 2. Poljoprivredni fakultet. 2-4.Negativan rezultat u dve od pet posmatranih godina govori o niskoj profitabilnosti preduzeća iz oblasti prehrambene industrije. iz čega proizilazi da preduzeća imaju velikih problema sa održavanjem likvidnosti. Vukelić. dok je istovremeno kumulativni indeks inflacije iznosio 175. Cumulative idexes of net capital and inflation growth (2001=100) Analiza strukture pasive sa aspekta vlasništva izvora pokazuje da se zaduženost prehrambene industrije u poslednje tri godine odražava na prihvatljivom nivou od oko 50%. Poljoprivredni fakultet. . ali uz vrlo izraženu tendenciju rasta i nepovoljnije ostale faktore zaduženosti. 367-374. 22 20 18 16 14 12 10 200 200 Inflacija / Inflation Indeksi / Indexes Prehrambena / Food industry industrija LITERATURA [1] Obrenović. pa se ovaj pokazatelj može oceniti na sličan način kao i kod prehrambe industrije. . [3] Rodić. odnosno oko 1. [2] Obrenović.6%) i rentabilnost uloženih sredstava (6. Financing the agribusiness sector. s.91). Financing the agribusiness sector.Ali.Ocena finansijskog položaja izvršena je na osnovu analize: (a) finansijske ravnoteže. V: The analysis of financial results and financial position of agricultural in Vojvodina. Analiza finansijske ravnoteže na osnovu pokrića stalnih zaliha obrtnim fondom (slika 2) jasno pokazuje vrlo nepovoljnu finasijsku strukturu preduzeća iz oblasti prehrambene industrije. To znači da je realna vrednost neto kapitala uvećana za 39.Za poboljšanje finansijskog položaja preduzećima je neophodan dugoročno raspoloživ i jeftin kapital. koeficijent obrta 0. ali znatno veću nego u prethodnoj godini (3. p. 1999. U poljoprivredi je finansijska ravnoteža znatno nepovoljnija. Gordana: Teorija i analiza bilansa. V: Analiza finansijskog rezultata i finansjskog položaja poljopri-vrednih preduzeća Vojvodine.9%). [5] Vukoje. (b) zaduženosti. [4] Vukelić. Gordana: Self-financing in agriculture. 3). Za poboljšanje ekonomskog položaja preduzeća iz agrosektora neophodno je. Pokrivenost zaliha obrtnim fondom (u 000. odnosno lošeg finansijskog položaja. Poljoprivreda je u proseku imala osetno nižu stopu zaduženosti (2946. Preciznija analiza bi zahtevala detaljniju analizu bilansa tokova gotovine. koji se može obezbediti kroz dodatna ulaganja vlasnika ili/i povoljnim kreditima. godini). Poljoprivredni fakultet. p.6-55. Povoljna okolnost je da većinu ukupnih obaveza čine dobavljači i druge obaveze iz poslovanja (oko 46% u 2006.3. zaduženost prehrambene industrije se može oceniti kao prihvatljiva. jasno je da prehrambena industrija nije sposobna da samostalno finansira sopstvenu reprodukciju. Novi Sad (2000). poreske. osnovni su pokazatelji duboke poremećenosti finansijske strukture preduzeća. 2002 2003 2004 2005 2006 Stalne zalihe / Inventories Obrtni fond / Turnover fund Sl.Timisoara. Vukoje. 2.56%. godini ostvarila relativno skromnu stopu sredstava za reprodukciju od 6.15%). Belgrade. po osnovu kojih se uglavnom ne plaćaju kamate. Ako se uzmu u obzir i ostali relevantni faktori: organski sastav kapitala (50. Kumulativni indeksi rasta neto kapitala i inflacije (2001=100) Fig 3. [6] Vukoje. 2007. carinske i monetarne politike.3.6 indeksnih poena. Agroekonomika 29/2000. . Inventories covered by turnover fund (in 000. Novi Sad. Ona uspevaju da samo delimično finansiraju stalne zalihe iz obrtnog fonda (31. budući da je u svim godinama zabeležen čak negativan obrtni fond. ali uz jasno izraženu tendenciju poboljšanja. Management of durable rural development.7%). Zekić. Vukoje. a likvidnost predstavlja sposobnost plaćanja dospelih obaveza u svakom trenutku tokom godine. to nije dovoljno.3.2008. Belgrade.62%). (1999). D. (c) održavanja realne vrednosti kapitala i (d) reprodukcione sposobnost. odnosno korišćenje drugih analitičnijih metoda. Poljoprivredna preduzeća nisu uspela da očuvaju realnu vrednost neto sopstvenog kapitala (umanjenje za 35.000 din) Treba naglasiti da analiza likvidnosti. V. Primljeno: 10.235-242.6%). skoro dobra. koji se zasnivaju na vremenskoj usklađenosti dinamike novčanih priliva i dospeća obaveza.31 puta. EAAE. značajna poremećenost finansijske ravnoteže i nizak koeficijent obrta (0.Ozbiljna poremećenost finansijske ravnoteže i nesposobnost održavanja sopstvenog kapitala. kratkoročno vezana sredstva manja su od kratkoročnih obaveza. stepen ot- 62 PTEP 12(2008) 1-2 . U 2006. J. Upravo za taj iznos. Bilans prikazuje stanje sredstava i obaveza samo u momentu bilansiranja.

Međutim. posljedica emisije stakleničkih gasova se rješava kroz međunarodnu saradnju na globalnom nivou u okviru Okvirne Konvencije Ujedinjenih nacija o klimatskim promjenama iz 1992. javlja se istinska potreba za globalnim akcijama na suzbijanju klimatskih promjena. vrlo je važno saznanje da se podsticanjem korištenja obnovljivih izvora energije na selu ne rješavaju samo globalbni problemi. godine.63-67 UDK: 504. Ovim dokumentima najrazvijenije zemlje svijeta priznaju svoju odgovornost za klimatske PTEP 12(2008) 1-2 63 . nego se može pozitivno uticati na ruralni razvoj na osnovama održivog razvoja jer može predstavljati dodatni prihod za poljoprivredna gazdinstva. Međutim. Najznačajniji dokumenti su Konvencija o klimatskim promjenana (1992) i Protokol iz Kjota (1997). uzevši u obzir aktuelne cijene energenata na tržištu kao i moguća podsticajna sredstava za energiju iz biomase. a da se istovremeno ne ugrozi proizvodnja hrane i da se omogući nas- tavak ekonomskog razvoja na održiv način. market and legal regulations. However. SUMMARY In recent years. in order that rural areas become producers using renewable energies. 1-2. ekonomski i ekološki problem pred kojim se našlo čovječanstvo.vjerovatno na klimu najosjetljivija ljudska djelatnost . zbog čega se javlja potreba za globalnim akcijama na njihovom suzbijanju.6) Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper POTENCIJAL SMANJENJA EMISIJE STAKLENIČKIH GASOVA UPOTREBOM BILJNIH OSTATAKA IZ POLJOPRIVREDNE PROIZVODNJE U BOSNI I HERCEGOVINI POSSIBILITY TO REDUCE GREENHOUSE GAS EMISSIONS BY USING VEGETATIVE RESIDUES FROM THE AGRICULTURAL PRODUCTION IN BOSNIA AND HERZEGOVINA Azrudin HUSIKA Mašinski fakultet. mehanizam čistog razvoja. Konvencija ne precizira kakve ove koncentracije treba da budu. demonstration of global climate changes has been growing more evident. Nowadays. Jedna od značajnih mogućnosti smanjenja emisije gasova koji imaju efekat staklene bašte jeste iskorištavanje biljnih ostataka iz poljoprivredne proizvodnje (OPP) u energetske svrhe. taking into account current prices of energy sources in the market and subsidies for energy sources from biomass. samo da budu na nivou koji nije opasan. A significant possibility to reduce greenhouse gas emissions is using vegetative residues from the agricultural production for energy purposes. Existing national and international subsidies in a sense of the clean development mechanism were considered. da bi selo postalo proizvođač i obnovljivih energenata potrebno je na nivou države poduzeti čitav niz aktivnosti vezanih za tehnologije korištenja biomase. clean development mechanism. godine.i ekonomski razvoj. odricanja i rizike koje je globalna zajednica spremna da prihvati.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. Danas postoje razvijene tehnologije za iskorištavanje ovog vida biomase.95(497.7:620. Ključne riječi: ostatak iz poljoprivredne proizvodnje. Vilsonovo šetalište 9. osnovni razlozi zabrinutosti su proizvodnja hrane . UVOD Kako rizici globalnih klimatskih promjena postaju sve očigledniji. energy. Problematika klimatskih promjena koja je. but also positively affects the rural development because it becomes the additional revenue for agricultural households. To takođe sugeriše (kako vjeruje većina klimatologa) da su neke promjene neizbježne i da to zahtijeva primjenu i određenih adaptivnih mjera. Bosna i Hercegovina REZIME Posljednjih godina manifestacije globalnih klimatskih promjena postaju sve očiglednije. The analysis comprises official statistical data on sown agricultural land in Bosnia and Herzegovina and the annual grain production. Analiza je izvršena korištenjem zvaničnih statističkih podataka o zasijanim poljoprivrednim površinama u BiH i godišnjoj proizvodnji žitarica. However. Klimatske promjene su najveći društveni. energija. Dakle. greenhouse gases. staklenički gasovi. tržište i pravno regulisanje. Temeljni cilj Konvencije je postignuti stabilizaciju koncentracija stakleničkih gasova u atmosferi na nivou koji će spriječiti opasno antropogeno djelovanje na klimatski sistem. Potpuni odgovor čovječanstva na prijetnje klimatskih promjena ne postoji. Ovo ponovo ostavlja prostora za različita tumačenja uzimajući u obzir naučna otkrića. Key words: residues from agricultural production. it is important to know that encouragement of the use of renewable energy sources in rural areas not only solves global problems. due to which a global action to prevent these changes is necessary. Konvencija je prihvaćena na Svjetskom samitu o okolini i razvoju. Taj nivo treba se ostvariti u vremenskom okviru dovoljno dugom da omogući ekosistemu da se prirodno prilagodi na klimatske promjene. u Rio de Janeiru 1992. Procjenjeno je smanjenje emisije stakleničkih gasova zamjenom fosilnih goriva sa energentima dobijenim iz ostataka poljoprivredne proizvodnje primjenom metodologije odobrene od strane Izvršnog odbora mehanizma čistog razvoja pri protokolu iz Kjota. it is necessary to undertake a series of actions at the state level related to technologies of biomass usage. This paper presents the analysis of possibilities of using vegetative residues from the agricultural production in Bosnia and Herzegovina. U radu je data analiza mogućnosti iskorištavanja OPP-a u Bosni i Hercegovini. najvećim dijelom. there are advanced technologies for using this type of biomass. Razmatrani su postojeći podsticaji od strane države kao i međunarodni. The reduction of greenhouse gas emissions by a fossil fuel replacement with energy sources obtained residues from the agricultural production by applying the methodology approved by the Steering Committee of Clean Development Mechanism within the Kyoto Protocol was considered. p. 71000 Sarajevo.

i manja je u odnosu na 1990. Po tome je mali i usitPrema postanku.4% potencijalne snage za male hidroelektrane. ugljevi u BiH pripadaju mlađim ugljevima. bila 18 miliona tona. uz činjecijenama izvozila električna energija nekim drugim republikama nicu da se u njene potencijalne komercijalne farmere (sa više od bivše Jugoslavije. što smanjuje nivo efikasnosti njihovog korištenja tanu robni proizvođači poljoprivrednih proizvoda.. Na taj način one smanjuju globalne promjene.5 puta veću potrošnju energije po jedinici tan i rascjepkan posjed. i stoga u pogledu specifične emisije SO2 (per capita).teva. Stvoreni su pravni preduslovi za tričnu energiju. a istovremeno podstiču razvoj zemalja u razvoju.86 0.dana nadasve važna zadaća očuvanja okoline energija 10%. odnos instalira. Emisija CO2 u BiH je u 2005. i posebno proizvodnja energenata ili energije su za mljama. poljoprivredna proizvodnja u privredi BiH stekla je vidno značenje i sa svojim prerađivačkim sektorom uvijek se predstavljala kao bitno ishodište naseljenosti sela i zaposlenosti stanovništva. godinu. hidro. ona je stalan i značajan uvozdinačno iznosi 49:51.da uvode intenzivne tehnološke vještine za manje posjede i ma treće mjesto u Evropi (1990. hidro. dica ovoga je intenzivno korištenje energije. Uslov da bi zemlje u razvoju koristile sredstva razvijenih zemalja je pristup Protokolu iz Kjota i osnivanje Imenovanog državnog tijela čiji je zadatak izdavanje pisma odobrenja za implementaciju pojedinačnih projekata kroz CDM. BiH nema odgovarajuća ložišta. do metana. Zahtjev koji mora CDM projekat da ispuni jeste da je na liniji održivog razvoja države u kojoj se želi implementirati. ne samo u svojim zemljama. po uzoru na sve izraženije planetarne brige svijeta. 0. osoke fermentišu i ratarske kulture. prirodni gas 6% i biomasa 4%. sa velikim procentom pepela i sumpora i sa niskom toplotnom pa se pred poljoprivrednike generalno stavljaju sljedeće razvojne vrijednosti. što upućuje da u njoj. U poređenju sa državama u razvoju BiH ima malu emisiju CO2 po glavi stanovnika. njen posjed krupno ograničenje bh.2 76. izvora energije svodi se na korištenje biomase u ruralnim sredinama za grijanje.32 Energy intensity – tons of equvalent komore i organi države traže i pronalaze mogućnosti oil per 1000 US$ of GDP za dodatne prihode iz nepoljoprivrednih djelatnosti.3 ha obradivog zemljišta po poljoprivrednom korištenje energije u BiH u to vrijeme bio je taj što se po niskim domaćinstvu stoji još i nešto lošije od prosjeka države. Indicators of energy use in Bosnia and Herzegovina Dodatna je mogućnost da se poljoprivredom Indikator BiH Jugoistočna Evropa EU 25 Svijet nastave baviti na dosadašnji način. Jedna od mogućnosti je 50.uz to joj je. Poslje.njem međa i sl. Poljoprivrednici i njihova udruženja. godina).7% raspoložive energije.sada koriste u nedozvoljivo niskom obimu. Struktura primarne energije je sljedeća: ugalj 52%. tika sektora energije BiH je niska efikasnost korištenja energije Sve te činjenice ukazuju da pred ovom oblasti privrede stoje tokom životnog ciklusa (od ekstrakcije uglja ili uvoza goriva do snažni motivi razvoja koji se mogu realizovati samo na osnovapretvaranja energije u novac ili ugodne uslove življenja). BiH zauzi.18 0. 5 ha) računa tek oko 17% domaćinstava. i energija i biomasa. Korištenje drugih obnovljivih time otvara mogućnost da uz proizvodnju hrane stiču i dodatni 64 PTEP 12(2008) 1-2 . unutar kojeg sa 67% dominira onaj koji GDP-a nego neke druge bivše jugoslovenske republike. Trenutno se izrađuju studije o hidroenergetskim potencijalima.ekonomije. Indikatori korištenja energije u B i H vršine [4].ma jasnih društvenih opredjeljenja [4]. REZULTATI I DISKUSIJA Tokom proteklih decenija. Stoga su Konvencija i Protokol predvidjeli. prerada biološcijala. morat će svoje prihode dopuPotrošnja energije po stanovniku njavati dodatnim zaradama. što je prilično malo u poređenju sa drugim evropskim ze.kog otpada. sa nih kapaciteta termoelektrana u odnosu na hidroelektrane poje. kao što ima do 3 ha poljoprivredne površine. i koriste se peći sa niskim stepenom korisnosti i njima nepažljivo rukuje. Sadašnjem stanju poljoprivrede glavnu karakteristiku daje siBiH imala skoro 2. tečna goriva 28%. BiH uvozi prirodni gas i naftne derivate. ukidaTermoelektrane koje koriste ugalj imaju značajne emisije SO2. . Domaćinstva koIndicator B&H Southeast Europe EU 25 World ja se nađu u toj grupi.6 166 74. te je tokom 1991.1 Energy use per capita (GJ/per capita) proširenje aktivnosti na proizvodnju obnovljivih izEnergijska intenzivnost – tona ekvivora energije iz ostataka postojeće poljoprivredne valentne nafte po 1000 US$ GDP-a proizvodnje. Za male hidroelektrane. nego i u zemljama u razvoju (jer je djelovanje tih gasova globalno). održavanje komunalnih zelenih površina i puKorištenje hidro potencijala je ispod 40% iskoristivog poten. Na taj način poljoprivreda može značajne površine da angažuje za proizvodnju energije. Za poljoprivrednike se izgradnju elektrana na bazi privatnog kapitala i njihovo uključivanje u mrežu električne energije. Godine 1991. Osnovna karakterisponude. Turizam na selu. Poslije 1995. poljoprivredne proizvodnje. površina pored javnih puteva (ljeti i zimi). dok je odnos proizvodnje električne enernik hrane. Entitet Fedeacija Bosne i su Hrvatska i Makedonija. u BiH je bilo 11 malih hidroelektrana što ljoprivrednim biogas postrojenjima se osim stajskog đubriva i je predstavljalo 4. koji se savremenim biogas-motorima i generatorima pretvara u toplotnu i elektj. iskoristivost potancijala je čak poljoprivrednike sve značajniji dopunski izvori prihoda. U pomanja. postoji visoki nivo nezadovoljene prehrambene tražnje. godine: MATERIJAL I METOD . . Table 1. i prouzrokuje zagađivanje produktima nepotpunog sagorijevanja. Naspram toga.86 0. posebno ona sa mamogućnosti: njom snagom (kućne peći) koja bi bila pogodna za kvalitet uglja .da uvećavaju svoj posjed kupovinom ili zakupom i tako poskoji se koristi.promjene i činjenicu da će posljedice najviše trpiti zemlje u razvoju koje nemaju značajnih sposobnosti za adaptaciju klimatskim promjenama. arondacijom. . 5.proglašena je i jednim od strateških razvojnih pravaca njene Osnovni domaći izvori energije u BiH su ugalj. što je u prvom redu posljedica male potrošnje energije. BiH raspolaže značajnim poljoprivrednim resursima koji se Kad je u pitanju proizvodnja električne energije. Mehanizam čistog razvoja (CDM) koji omogućava razvijenim zemljama da svoju obavezu snižavanja emisije gasova koji izazivaju efekat staklenih gasova realizuju. sa stajališta domaće skromne gije ova dva izvora pojedinačno oko 60:40.da ga bolje ''organizuju'' komasacijom. Jedan od razloga za vrlo intenzivno Hercegovine sa 2. potrošnja drveta za ogrjev na selu je ekstremno visoka.preko 600 miliona USD godišnje. tako komercijalizovani uvećaju zaradu ukupno i po jedinici poTabela 1. između ostalog. Kako su zgrade izgrađene bez potrebne toplotne zaštite. kada je iznosila 24 miliona.

ekološke. korištenjem metodologije odobrene od strane Izvršnog odbora CDM-a može se izračunati emisija CO2 po MWh el.5 MJ/kg 6. u ovom slučaju iz OPPa. tržišne. treba uzeti u obzir i prosječni stepen efikasnosti termoelektrana.5 211 200 t 0. U ovom radu data je analiza podizanja konkurentnosti proizvodnje energije iz OPPa uz pomoć ovog mehanizma. centralne i južne BiH. Postoje zemlje i slučajevi gdje su prirodni potencijali obnovljivih izvora energije vrlo visoki.5 MJ/kg 8. tehničkom. jer su visoke neke od barijera korištenja. oni se uglavnom realizuju kroz međunarodne programe na prevenciji klimatskih promjena. OPP se može koristi kao osnovno ili kao dopunsko gorivo nekom fosilnom gorivu. ekonomske.62 33. ali to nije linearnog karaktera jer se u većini slučajeva. U slučaju BiH. ostataka žitarica i uljarica. a taj vid energije se ne koristi. smanjenju emisija stakleničkih gasova i na smanjenju emisije kiselih gasova (SO2 i NOx). količina CO2 koja nastaje potpunim sagorijevanjem jedne tone takvog uglja računa se prema: M CO2 44 (1) eCO2 = c = 0.74 MJ/kg 634 000 t 3 800 t 1 150 000 t 1 500 000 t 600 000 t 14 MJ/kg 10. Treba napomenuti da niti jedna procjena (urađena do sada) nije jasno definisala o kojem se potencijalu biomase radi. S obzirom na sve to. Ukupan energijski potencijal iznosi 9. Kada je riječ o domaćim podsticajima misli se na sredstva kojim država iz raznih fondova podstiče ovakvu proizvodnju. tj. što je u poređenju sa ukupnom potrošnjom energije u BiH oko 5%.51 MJ/m3 3. kod proizvodnje toplotne Forestry energije. U slučaju korištenja OPP-a za proizvodnju električne energije smanjuje se emisija zagađujućih materija (SO2.8 MJ/kg 4. U slučaju proizvodAgriculture nje električne energije. pri tome je pretpostavljeno Porijeklo da se iskorištava isti procenat svakog oblika OPPSource a iz tabele 2. Ukupni godišnji potencijal energije iz biomase u BiH [3] Table 2. Energija iz OPP-a bi se mogla koristiti za proiPoljoprivreda zvodnju električne i toplotne energije.04 7. Oba načina Agriculture Poljoprivreda iskorištavanja OPP-a imaju specifične probleme. Mogućnost smanjenja emisije CO2 korištenjem energije iz ostataka poljoprivredne proizvodnje u Bosni i Hercegovini Proizvodnja energije iz otpada iz poljoprivredne proizvodnje teško može biti konkurentna proizvodnji energije iz fosilnih goriva. Zbog toga. koliko čitavog niza barijera njihovom korištenju (tehničke barijere. ne zna se unaprijed koŠumarstvo lika će biti stvarna potrošnja u toku sezone grijanja Forestry (posebno izraženo posljednjih godina). Pri tome poljoprivreda može da bude značajan izvor obnovljive energije sa oko 30% potencijala biomase u BiH ili oko 10 PJ. tj. U svijetu ima primjera gdje se koristi 30% biomase uz ugalj. U ovom radu uzet je u obzir energijski potencijal otpada iz voćarstva. Realno je pretpostaviti da je udio OPP-a koji bi se Agriculture Poljoprivreda koristio za proizvodnju toplotne energije veći od udjela za električne energiju. kao što je prikupljanje i obrada OPPa. Razvoj tehnike omogućio je izgradnju brojnih uspešnih postrojenja za proizvodnju toplotne i električne energije na poljoprivrednim gazdinstvima [5]. S obzirom da se električna energija u BiH dobija iz termoelektrana na ugalj i hidroelektrana i da se unaprijed ne zna iz kojeg izvora će električna energija biti zamijenjena sa električnom energijom iz novog izvora. Energijski potencijal biljnih ostataka iz poljoprivedne proizvodnje u BiH Najznačajniji izvor biomase u BiH za proizvodnju energije je drvna masa porijeklom iz šumarstva (ogrjevno drvo. U tabeli 2 su prikazani potencijali dobijeni tim istraživanjem. Prosječan sadržaj ugljika u ugljevima u BiH je oko 40%.. energije u mreži. Wood waste from industry Ogrjevno drvo Heating wood Drvni otpad u šumi Waste wood in forest Ukupni potencijal Total potential Toplotna Energijski Raspoloživa moć / potencijal biomasa / AvaiHeating Energy polable biomass value tential (PJ) 25 3 20 000 000 m 0. pa tako se i troškovi proizvodnje energije iz nje povećavaju. Međutim. Pored ovoga.). nepovoljnost je u tome što se OPP geneŠumarstvo riše ljeti i u jesen i sva ulaganja u skladištenje se Forestry ostvaruje tada. stoga se zamrzavaju dodatna novčana sredstva.. a jedna od najdetaljnijih analiza je urađena kroz EU/FP6/INCO/ADEG projekat. koji se istina javljaju i Agriculture kod proizvodnje toplotne energije ali su oni znatno Šumarstvo manji. realno je razmarati mogućnost istovremene proizvodnje toplotne i električne energije (kogeneracija).5 MJ/kg 8. npr.518 Srednja gustina potencijala biomase u BiH je oko 1 TJ/km2. Sa porastom cijena fosilnih goriva ta se situacija mijenja u korist energije iz ostataka poljoprivredne proizvodnje . U tabeli 2 dat je pregled potencijala OPP-a u BiH. gdje se u prosjeku 60% električne energije dobija iz termoelektrana na ugalj. Total annual energy potential from biomass in Bosnia and Herzegovina [3] Tip biomase Type of biomass Biogas sa farmi Biogas from farms Otpad iz vočarstva Waste from fruit grow. Međutim. Napravljeno je nekoliko procjena potencijala biomase u BiH. po današnjim cijenama fosilnih goriva. u radu je pretpostavljeno nekoliko scenarija iskorištenja OPP-a u BiH.46 tCO2/tona uglja Mc 12 PTEP 12(2008) 1-2 65 . kada se govori o korištenju obnovljivih izvora energije to nije toliko stvar procjene njihovih prirodnih potecijala. Ostaci žitarica Corn residues Ostaci uljarica Oil crops residues Drvni otpad iz indust. prirodnom (teoretskom). javlja se problem (trošak) Poljoprivreda transporta i skladištenja.88 0. Iz tabele 2 se vidi da teoretski biomasa može pokriti oko 18% potreba za energijom. Ukupna potrošnja primarne energije u BiH je oko 190 PJ (iz tabele 1 i za 3 800 000 stanovnika) . ostaci biomase iz poljoprivrede takođe predstavljaju značajan energijski potencijal u regionu sjeverne.4 = 1. šumski ostatak) i drvni otpad iz drvne industrije. s tim da je pretpostavljeno da ukupno iskorištenje ne može biti veće od 50%.66 PJ. Kako bi se konkurenstnost proizvodnje energije iz OPP-a povećala postoje domaći i međunarodni mehanizmi podsticaja. a 40% iz hidroelektrana. računa se emisija CO2 po MWh električne energije u mreži. Tabela 2.53 13. kroz programe podsticanja obnovljivih izvora energije i/ili podsticanja poljoprivredne proizvodnje. ostali podsticaji (domaći i međunardoni) nisu uzeti u obzir. ekonomskom ili ekološkom [3]. Pored toga.20 2. u životnom ciklusu energije iz OPP-a koristi energija iz fosilnih goriva. S druge strane. Mehanizam koji je aktuelan za zemlje u razvoju potpisnice Protokola iz Kjota je Mehanizam čistog razvoja. Što se tiče međunarodnih mehanizama. NOx i CO2) iz termoelektrana na ugalj i na taj način emisije u državi za istu količinu energije.dohodak proizvodnjom energenata i energije.

za proračun je uzeta vrijednost od 10 EUR-a. Koji od scenarija je smanjenje emisije kroz CDM (vrijednost CER-a). Ukoliko se ta energija dobija iz izvora energije koji ne emituje CO2 ili je bilans CO2 jednka nuli. Ukupni domaći podsticaji za poljoprivrednu proizvodnju na nivou BiH za 2008. vidi se da CO2 je 730 000 t/a. ZAKLJUČAK Pored proizvodnje hrane poljoprivreda može biti i proizvođač energenata. Tabela 3. S obzirom na relativno visoke troškove prevoza.26 ⋅ 0. Pošto je BiH pristupila Protokolu iz for energy – heating power energy Kjota i može koristiti CDM. U tom slu429 20 10 86 420 000 4 200 000 čaju bi se vršila validacija i verifikacija smanjenja emisije 644 530 000 5 300 000 30 10 86 CO2 samo na određenom mjestu/postrojenju koje koristi 644 172 30 20 730 000 7 300 000 energente iz OPP-a. dok je cijena u maloprodaji oko 50 EUR/toni. programskog CDM-a kako bi se troškovi izdava215 86 10 10 310 000 3 100 000 nja CER-ova smanjili na najmanji mogući iznos. Cijena jedne tone takvog goriva mogla bi iznositi oko 60 EUR/toni (cijena uglja plus CDM podsticaj). EUR/a. u tim slučajevima neophodna je potpuna zamjena kotlova. pri čemu je moguće dobiti sredstva kroz mehanizam međunarodne saradnje korištenja uglja. Stoga. Naravno. Kako se sva električna energija ne dobija iz termoelektrana na ugalj.87 tona uglja po MWh električne energije. Na taj način ukupni troškovi izdavanja CER-a bi Primjenom metodologije opisane u prethodnom poglavlju izse značajno smanjili. a ostali bi prošli znatno pojednostavljeniju proceduru.5 EUR/GJ.32 ≈ 1.GWh je. U tabeli 3 dato je smanjenja emisije CO2 kao i procijenjeni iznosi podsticaja koji je moguće dobiti za to proizvodnju toplotne i električne energije. Stepen efiksanosti uređaja da konverziju hemijske energije uglja u toplotnu je oko 80%. Proračun je realno ostvariv. Današnja cijena uglja za elektroprivrede u BiH je 2. Dobar način promovisanja korištenja OPP-a u energijske Values of Emission za toplotnu svrhe su pilot projekti.26 tona CO2/MWh električne energije. U slučaju proizvodnje toplotne energije iz OPP-a umjesto fosilnih goriva (ili za suspaljivanje sa ugljem). Da je to značajno smanjenje. tj. godini. onu količinu koja bi se trošila bez prelaska na OPP. država treba raditi na uspostavenergy energy power ljanju tzv. Finansijski efekat je u tim slučajevima veći nego u slučaju zamjene uglja. tj. energije u BiH mogao bi biti dodatni izvor prihoda za poljoprivrednike. su oko 50 miliona EUR. Dakle. iskorištavanje treba da bude što bliže mjestu proizvodnje energenata iz OPP-a (distribuirana proizvodnja energije).32 = 3600 ⎢ t ⎥ ⋅ 0. uporedi sa ukupnom emisijom u BiH u 2005. dobija se da je riječ o dodatnom prihodu od 120 EUR po hektaru.15 t ⎣ t ⎦ ⎣ ⎦ (2) Recipročna vrijednost gornjeg izraza daje specifičnu potrošnju uglja od oko 0. a donja toplotna moć oko 13 MJ/kg. Oprema za konverziju energije iz OPP-a je znatno skuplja od opreme za konverziju energije iz fosilnih goriva. OPP se može koristiti i kao zamjena tečnim i gasovitim gorivima. Iz tabele 3 se vidi da je. povoljnije koristiti OPP za proizvodnju toplotne energije pri čemu se vrši potiskivanje uglja. smanjenje emisije CO2 se računa uzevši u obzir količinu „istisnutog“ fosilnog goriva. Vrijednost jedne izbjegnute tone CO2 (jedinični na suzbijanju klimatskih promjena u iznosu od 3 100 000 CER) varira. Međutim. Smanjenje emisije CO2 i vrijednost CER-a za različite scenarije korištenja dijela OPP-a raspoloživog u Bosni i Hercegovini Table 3. prema izrazu (1) potpunim sagorijevanjem jedne tone uglja nastaje 1. zavisi od čitavog niza barijera korištenja OPP-a i strategije njihovog rušenja.6 = 0. proizvodnja jednog MWh električne energije uzrokuje emisije CO2 od 0. U slučaju korištenja svega 20% poizvršen uz pretpostavku da je stepen efikasnosti konverzije energije iz OPP-a u električnu odnosno toplotnu isti kao i u slučaju tencijala emisija CO2 se smanjuje za 310 000 t/a. može se vršiti suspaljivanje sa ugljem u određenom procentu. što bi predstavono predstavlja 2-4% od ukupne emisije.46 tona CO2. Korištenje OPP-a za proizvodnju toplotne i/ili el. enerCERs reduction of energiju dručju uspostaviti sistem proizvodnje energenata iz OPP-a i gije – energije giju EUR/a CO2 t/a for heating njihovog korištenja. S obzirom da najveći udio u potencijalu OPP-a čine ostaci žitarica čija je toplotna vrijednost otprilike kao i ugljeva u BiH. godini. potrebno je prethodnu vrijednost umanjiti srazmjerno količini električne energije koja se dobija iz hidroelektrana. Prema najoptimističnijem scenariju smanjenje emisije Ukoliko se procjenjeno smanjenje emisije CO2 iz tabele 3. Uzevši u obzir vrijednost dobijenu u izrazu (1) dobije se da je specifična emisija CO2: 1. smanjuje se emisija CO2 proporcionalno količini energije. oko 32 EUR/toni. računato je smanjenje emisije CO2 za različite scenarije njegoU radu su analizirana četiri scenarija korištenja OPP-a za vog korištenja u BiH. Procjena smanjenja emisije izvršen je za slučaj zamjene uglja. da bi ovaj vid iskorištavanja bio ekonomski održiv potrebno je % od ukupnog potenda država kroz strateška opredjeljenja definiše mehanizme Energija cijala podsticaja kao i da stvori preduslove za korištenje međunaSmanjenje Vrijednost Energy % of total potential rodnih mehanizama za podsticanje obnovljivih izvora energiemisije CO2 CER-a GWh za elektri. Postoji zagarantovana cijena električne energije iz biomase. govori podatak da većina razvijenih zemalja imaju zada- 66 PTEP 12(2008) 1-2 .toplotne el. što je oko 4% ukupne emisije u BiH u 2005. godine. Uzevši to u obzir može se izračunati proizvodnja električne energije po toni uglja u termoelktranama kao: MWh 13000 ⎡ MWh ⎤ ⎡ MJ ⎤ b = H d ⋅ η = 13000⎢ ⎥ ⋅ 0. Iz tabele 3 se vidi da bi korištenjem podsticaja kroz CDM bilo realno moguće povećati ukupne podsticaje za poljoprivredu za oko 10%. Emission reduction of CO2 and values of CERs in different scenarios of using of residues from agricultural production in Bosnia and Herzegovina tak da u prvom Kjoto periodu smanje emisije za 5-6% u odnosu na emisiju iz 1990. a finansijski efekat je 7 300 000 EUR/a. Dakle.76 tona.76 tona CO2/MWh električne energije u mreži. dok u slučaju suspaljivanja OPP-a sa ugljem neophodne su minimalne promjene na postrojenju. Uzme li se u obzir prosječna produkcija OPP-a od 2 tone po hektaru. Na taj nači se dobija specifična emisija CO2 u mreži u BiH: 1. Ne postoje direktni podsticaji za iskorištavanje OPP-a za proizvodnju energije. stoga bi bilo dobro na određenom počnu ener. s obzirom na ovaj mehanizam podsticaja.Stepen iskorištenja termoelektrana u BiH je oko 32%.

plaća se nakon potrošnje.b.. [2] [3] [4] [5] LITERATURA [1] Knežević A. Strateški plan i program razvoja energetskog sektora Federacije BiH. Key words: natural gas. pa je i sa stanovišta zaštite životne sredine korišćenje prirodnog gasa kao energenta opravdano i preporučljivo. Rumenački put b. za komercijalnu upotrebu. Za potrošače je interesantna njegova dostupnost i sistem naplate . Industrijska zona b. najsigurnije i najkorisnije fosilno gorivo. REZIME U radu se analiziraju prednosti korišćenja prirodnog gasa kao energenta. Novi Sad. gorivo. Also. fuel. which were installed at the factory JEDINSTVO in the town of Apatin. "Centro-gas". Zenica 2004. combustion UVOD Prirodni gas danas se višestruko koristi: u industriji. ** a.2008.). Srednjoročna strategija razvoja poljoprivrednog sektora u FBiH (2006 – 2010. pa mu i upotreba sve više raste.Doprinos uštedi domaćih fosilnih goriva i smanjenju emisije CO2. dipl. Adamović D. Primjena OPP-a kao goriva bi imala niz efekata: . "Jedinstvo". Husika A. za proizvodnju električne energije. u širokoj potrošnji. drying. posebno u ugroženim agrarnim područjima . 25260 Apatin.ing*. particularly the achievement of significant energy saving. prirodni gas je kao energent našao veliku primenu i u poljoprivredi. 1-2. Studija izvodljivosti: Komercijalno korištenje drvnog ostatka u Centralnoj BiH kao projekat ekonomskog oporavka i razvoja regije. Isto tako. Igić S.. Primljeno: 10.67 . Korišćeni su podaci dobijeni praćenjem i analizom potrošnje goriva pri radu sušare na lož-ulje i pri radu sušare na prirodni gas. sušenje.2008. Iskustvo zemalja sa dugom tradicijom korišćenja gasa pokazuje da je prirodni gas i jedan od najbezbednijih energenata. na sušari tipa DVSK-MD proizvođača "CER" i sušari tipa DVSZ proizvođača "POBEDA" u pogonu preduzeća "JEDINSTVO" iz Apatina.Riješava se trajno snabdjevanje gorivom za vlastite potrebe poljoprivrednih gazdinstava. 2008.type: DVSZ. PRIRODNI GAS KAO ENERGENT Prirodni gas je vitalna komponenta svetske energetike. sagorevanje SUMMARY The advantages of natural gas usage in the drying processes of maize. 2006. On spada u najčistije. REZ.69 UDK: 662. natural gas usage in drying processes improves the heating process and also reduces emissions of exhaust gases (NOx. CETEOR Sarajevo.ing** * d..3. The information on natural gas and oil consumption was gained from the following drying systems: the manufacturer CER .).113) Stručni rad Paper PREDNOSTI KORIŠĆENJA PRIRODNOG GASA KAO ENERGENTA U PROCESIMA SUŠENJA ADVANTAGES OF NATURAL GAS USAGES IN DRYING PROCESSES Boško ILIĆ.Doprinosi većem zapošljavanju lokalnog stanovništva. Srbija je zemlja sa vrlo niskom energetskom efikasnosti. CO2. gde se između ostalog koristi i za sušenje žitarica. Zbog svojih brojnih prednosti i niske cene u odnosu na druge energente. These significant facts on natural gas make it an appropriate and recommendable source of energy in grain drying processes..: Proizvodnja energije – novi zadatak i izvor prihoda za poljoprivredu. u procesima sušenja kukuruza. postižu značajne uštede u potrošnji energije. Biblid: 1450-5029 (2008) 12. a ne unapred kao što je to slučaj sa ostalim energentima. Tešić M. . kao sirovina u proizvodnji a koristi se i za pogon motornih vozila. ječma. Prihvaćeno: 17. upotreba prirodnog gasa proizvodi takođe i najmanju količinu ugljen-dioksida (CO2). .767(497.d. pšenice. soje i ostalih zrnastih proizvoda. Slavko IVANIŠEVIĆ. CO2. 2005. vol. Posmatrano u odnosu na sva ostala fosilna goriva.Doprinos smanjenju uvoza tečnih i gasovitih goriva u BiH. što je bitan doprinos smanjenju globalne emisije ugljen-dioksida. Sarajevo. 32.: Inicijativa za pristupanje protokolima uz Konvenciju o prekograničnom zagađivanju zraka na velike udaljenosti i Okvirnu konvenciju o klimatskim promjenama.ljalo oko 15% današnjeg izdvajanja za podsticaj poljoprivredne proizvodnje u BiH. Sarajevo 2006. Ključne reči: prirodni gas. U radu je pokazano da se korišćenjem prirodnog gasa kao energenta u procesu sušenja. potrošač nema potrebe za dodatnim prostorom i poslovima oko skladištenja. . . wheat and other cereal products are analysed in this paper. barley.o.type: DVSK-MD and the manufacturer POBEDA .. a prednosti njegove primene u ovoj oblasti prezentovane su u ovom radu. Takođe.3. uz ispunjavanje zahtijeva u pogledu zaštite okoline (emisija gasova i zbrinjavanje pepela). Poboljšati energetsku efikasnost znači koristiti tehnologije koje PTEP 12(2008) 1-2 67 ..b.. p. poboljšava se proces sagorevanja i smanjuje emisija štetnih gasova u atmosferu (NOx. dipl.o. This paper illustrates advantages of natural gas usage in the grain drying processes.). 21000 Novi Sad. Savremena poljoprivredna tehnika.

• kvalitetnija regulacija temperature sušenja. nije otrovan.37 3.225 kg/m3). poštovati zakone. kao i tečna goriva. Prednosti prirodnog gasa kao energenta: • nema potrebe za transportom i skladištenjem goriva. U sastavu prirodnog gasa nalaze se gasoviti ugljovodonici. *** za koeficijent korisnog dejstva 0. • nema varničenja na obodu plamena. postojenja i instalacija takve da je nivo opasnosti. uz primese vodonika (H2) i negorivih gasova (CO2. pa prilikom rukovanja gasnom opremom o tome treba posebno voditi računa. pravilnike. Kod direktnih sušara (produkti sagorevanja pomešani sa vazduhom za sušenje prolaze kroz masu zrna) pri radu sa tečnim gorivima moguće su pojave naslaga nesagorelog goriva na masi zrna. postižu se značajne uštede u potrošnji energije. kako domaće tako i međunarodne. Takođe je bitno da se (minimalno dva puta godišnje) izvrši pregled i provera gasne instalacije i podešavanje gorionika odnosno regulacija sagorevanja. ima veliku brzinu sagorevanja bez dima. u poređenju sa korišćenjem ostalih energenata. na prirodni gas čine isplativim. Pri radu na prirodni gas do ove pojave ne dolazi. čađi i čvrstih ostataka. nakon potrošnje. u procesima sušenja uočavamo i sledeće prednosti prirodnog gasa u odnosu na lož-ulje: Efektivna cena (din/kWh) *** Price per kWh Indeks cene prema ceni prirodnog gasa Price index for natural gas 3.02. WEISHAUPT gasni gorionik sa redukovanom emisijom NOx [2] Fig. version LN/1LN (Low Nox) [2] Ekonomska analiza primene prirodnog gasa U tabeli 1. poboljšava se kvalitet osušenog zrna. predstavlja izuzetno vrednu energetsku i hemijsku sirovinu koja poseduje i značajne tehnološkoekonomske i ekološke prednosti u odnosu na ostala konvencionalna goriva. Comparation of fuel cost of grain drying process stehiometrijskom. što nije slučaj sa radom na lož-ulje. sveden na minimum. odlikuje se lakom zapaljivošću i eksplozivnošću. Calorific value Hd PRIMENA PRIRODNOG GASA U PROCESIMA SUŠENJA Primenom prirodnog gasa kao energenta u procesu sušenja žitarica.) 9. 1. Danas su tehničke karakteristike gasnih uređaja. bliskim Table 1. kao posledica većeg opsega regulacije gorionika i kvalitetnijeg sagorevanja na poziciji malog opterećenja. • plaćanje se vrši mesečno.30 12.01 1. N2). Nemačka [2].500 kJ/Sm3. • nema pojava nagorevanja zrna (što je čest slučaj kod rada na lož-ulje).12.05 * tečni naftni gas (propan-butan) ** u cene je uključen PDV. čime je smanjena opasnost od požara. proizvod WEISHAUPT. smanjuje emisija štetnih gasova u atmosferu i postižu značajne finansijske uštede. dati su ekvivalentni odnosi najčešće korišćenih sagorevanja uz veliki opseg regulacije opterećenja i visok goriva na sušarama za žitarice.8 kg/Sm3 u odnosu na gustinu vazduha od 1.03 smanjenje zagađenja životne sredine. izvor: JP “SRBIJAGAS” za period 20. do 25. procesima sušenja žitarica • sagoreva sa malim koeficijentom viška vazduha. od kojih najviše metana (CH4). propise i standarde za ovu oblast. Drugi argument su troškovi na emisiju štetnih produkata koji nas čekaju u budućnosti. kao što su ugalj i tečna goriva. čime se svrstava među ekološki najčistije energente.2008. WEISHAUPT gas burner. ukusa i mirisa.08 11. stepen iskorišćenja. Prirodni gas obično merimo standardnim kubnim metrima (1 Sm3 odgovara količini gasa koja pri pritisku od 1. Potreba za optimizacijom energetske efikasnosti je argument koji investiciona ulaganja za prelazak sa postojećih goriva. 1. Sve ove prednosti su se potvrdile i nakon konverzije goriva (prelazak sa rada na lož-ulje na rad na prirodni gas) na sušarama u A. Prirodni gas je gotovo idealno gorivo koje se lako meša sa vazduhom. Tabela 1. Karakteristike prirodnog gasa Prirodni gas kao mešavina gasovitih ugljovodonika sa dominacijom metana.54 1 7. Poređenje cena energenata koji se koriste u • niska cena u odnosu na druge energente. Zbog toga je bitno.75 10. Na slici 1. “JEDINSTVO” iz Apatina. Pored prethodno navedenih.85 68 PTEP 12(2008) 1-2 .01325 bar i temperaturi od 15 °C zauzima prostor od 1 m3).73 1.2007.40 2. Gorivo / Fuel • postojeća ložišta za druge vrste goriva Natziv / Name Prirodni gas TNG * Lož-ulje Mazut uglavnom se mogu prilagoditi za rad na prirodni Natural gas LPG Light fuel oil Heavy oil gas. lakši je od vazduha (gustina prirodnog gasa je približno 0. ali je bitno da gorionik ima podešeno sagorevanje da ne bi došlo do isticanja nesagorelog gasa u prostor sušare i eventualnog stvaranja eksplozivne smeše. pri projektovanju i izvođenju radova na gasifikaciji objekata. Donja toplotna moć prirodnog gasa s kojom računamo u Srbiji je 33. prikazan je gasni gorionik sa redukovanom emisijom NOx gasova u produktima sagorevanja.troše manje energije za iste ili bolje energetske usluge. Jedinica mere / Unit Sm3 kg litar kg • prirodni gas kao energent omogućuje Cena po jedinici mere (din) ** 28 76 72 35 modernizaciju i povećanje ekonomičnosti Price per unit mnogih industrijskih i tehnoloških postrojenja uz Donja toplotna moć Hd (kWh/j. • prirodni gas omogućuje potpunu automatizaciju procesa Sl. • ekološki najpogodniji energent. Prirodni gas je bez boje.98 8. Prirodni gas.D.m. poboljšava se proces sagorevanja.

295 dinara. pokazuje da je najpovoljniji indeks cene za prirodni gas. ZAKLJUČAK Primenom prirodnog gasa kao energenta u procesu sušenja žitarica. Indeks cene za mazut (indeks 1.izdanje. Isto tako mazut je i sa drugih aspekata nepovoljniji energent: pojava koksiranja. Beograd.75 dinara. Na osnovu svega navedenog pokazuje se da je prirodni gas najpovoljniji energent. U troškove investicije uračunati su: pripremni radovi. Mašinski fakultet. Ovo pokazuje da je ostvarena je ušteda od 16. Prihvaćeno: 17. štetan uticaj sumpora (čiji je sadržaj u mazutu do 4%) i dr. 6. [3] Radovanović. Iz ovog primera se najbolje vide pozitivni efekti primene prirodnog gasa u procesu sušenja žitarica. 1994.523 dinara.2008. Analiza isplativosti investicije gasifikacije sušare žitarica Analiza je urađena na bazi podataka o potrošnji goriva i drugih parametara. izgradnja priključnog gasovoda i merno-regulacione stanice i takse za priključenje na gasovodni sistem. troškovi energenta su iznosili 8.980. Eta. korišćenje prirodnog gasa kao energenta u procesu sušenja žitarica opravdano i preporučljivo. koristeći prirodni gas manji su za oko 2. Vrednost investicije je iznosila 8. poboljšava se proces sagorevanja.664. poboljšava se kvalitet osušenog zrna. pri radu sušare na lož-ulje i pri radu sušare na prirodni gas.316. M: Goriva. na sušari tipa DVSK-MD proizvođača "CER" i sušari tipa DVSZ proizvođača "POBEDA" u pogonu preduzeća "JEDINSTVO" iz Apatina. kao i sa stanovišta zaštite životne sredine. godine. 2005. kao energent za sušenje je korišćeno lož-ulje.5 puta u odnosu na lož-ulje. Primljeno: 10. Gasifikacija sušara je izvedena 2005.05) je blizak indeksu cene za prirodni gas. Germany. ispitivanja i sevisiranje opreme i postrojenja. bitno je redovno i na vreme sprovoditi preglede. U ovom periodu cena 1 Sm3 prirodnog gasa je iznosila 20. smanjuje emisija štetnih gasova u atmosferu i postižu značajne finansijske uštede. međutim u ceni mazuta nisu uračunati troškovi prevoza i skladištenja kao ni troškovi grejanja mazuta (koje je neophodno da bi se postigla odgovarajuća viskoznost neophodna za sagorevanje). Troškovi energenta u procesu sušenja. skladno zakonskim obavezama i rokovima. Prospektni materijal. U toku eksploatacije sušare. [5] WEISHAUPT GmbH. troškovi prava prolaza i otkupa zemljišta. i dr: Plinarski priručnik. odnosno da je investicija otplaćena na polovini sezone sušenja.000 dinara. Pre ovoga. postižu se značajne uštede u potrošnji energije. [4] Strelec V. Nemačka.3.Tabela 1. Isailović M: Prirodni gas. lošije sagorevanje. Nakon godinu dana (jedna sezona sušenja) pri radu sa prirodnim gasom. Zagreb.500.3.228 dinara. Energetika marketing. 2001. Beograd. [2] Prospektni materijal proizvođača gorionika “WEISHAUPT”.2008. izrada projektne dokumentacije. Schwendi. PTEP 12(2008) 1-2 69 . Na osnovu svega možemo zaključiti da je sa tehničkog i ekonomskog stanovišta. kako u procesima sušenja tako i uopšte. LITERATURA [1] Bogner M. Pri korišćenju lož-ulja ovi troškovi bi iznosili 24.09 dinara a cena 1 litra lož-ulja 63.

osim što mora da zadovoljava kriterijume vezane za životnu sredinu i učinak motora. may be an appropriate substitute for diesel fuel. Seme duvana je otpadni proizvod u duvanskoj industriji. Jedan od načina za pojeftinjenje biodizela je korišćenje jeftinijih izvora masnih kiselina. acid and saponification values) properties of tobacco seed oil were analysed using standard procedures. klasična i ultrazvučna ekstrakcija [3. Key words: tobacco. Nedavno je dokazano da i ulje semena duvana može biti odgovarajuća zamena za dizel gorivo. biodizel mora da bude proizveden ekonomično. a ostatak čine: proteini. mr Ivana STANISAVLJEVIĆ. kiselinski. is not only socially and economically justified. U ovom radu ispitivan je uticaj različitih tehnika ekstrakcije na sastav. najpre običnom. kao što su: manji efekat staklene bašte i manje zdravstvenih rizika u poređenju sa upotrebom fosilnih goriva [1]. Da bi bio konkurentan na tržištu. Sadržaj ulja semena duvana kreće se u rasponu od 36-41 % od mase semena. MATERIJAL I METOD Biljni materijal. At the end of the two-stage separation procedure oils were separated from water by separational funnel. i to u sirovom [3] i u hemijski modifikovanom obliku [4. od koga se ekstrakcijom mogu dobiti ulje i sačma (pogača iscrpljenog semena). dr Vlada VELJKOVIĆ Tehnološki fakultet. kao i da su ove osobine ulja slične osobinama drugih biljnih ulja što ga čini pogodnom polaznom sirovinom za dobijanje biodizela. SUMMARY Tobacco seed usage. p. Sastav ulja analiziran je gasnohromatografski. oleinska. oleic.71 : 662. otpadna (korišćena) ulja i nusproizvodi rafinisanog biljnog ulja [2]. Independently of the extraction technique and separation procedure the fatty acid tobacco seed oil composition was dominated by linoleic. 5]. nije samo društveno i ekonomski opravdano. samo mala količina semena se sakuplja sa biljaka za sadnju iduće godine. ekstrakcija. biorazgradivosti. Physical (density and refraction index at 20oC) and chemical (iodine. 1-2. as well as. oleinske.756. Za dobijanje ulja korišćene su klasična i ultrazvučna ekstrakcija potpomognute mešanjem i hladno presovanje. ali sadrži dosta holesterola [8]. U ovom radu ispitivan je uticaj tehnike ekstrakcije (mehaničko ceđenje. godine u 70 PTEP 12(2008) 1-2 . ulje semena duvana. The insignificant difference in physical and chemical properties of oil obtained by different recovery techniques was shown. physical and chemical properties of tobacco (Nicotiana tabacum L. kao što su: nejestiva ulja. većeg sadržaja kiseonika i toga što ne sadrži sumpor. 7]. as a renewable source of energy. This suggests that tobacco seed oil. but it also forms a basis of a "healthy" use of tobacco. distillation followed by direct water stem distillation. tobacco seed oil. Za sada ne postoji rasprostranjena upotreba semena duvana. pokazano je da se metil estri ulja semena duvana mogu koristiti u mešavini sa dizel gorivom bez modifikovanja motora i predgrevanja mešavine [5].70-73 UDK: 633. by classical and ultrasound extraction using n-hexane at 25oC and 1:10 g/cm3 seeds-to-solvent ratio. UVOD Biodizel postaje sve interesantnije kao alternativa fosilnim gorivima. nakon metilovanja. dok je za potrebe ceđenja korišćeno nativno seme duvana. kiselinski i saponifikacioni broj) osobine. Utvrđeno je da tehnika ekstrakcije i način odvajanja ulja od rastvarača ne utiču bitno na njegove fizičke i hemijske osobine. životinjske masti i ulja. Nezavisno od ekstrakcione tehnike i načina odvajanja. već stvara i osnovu za “zdravu” upotrebu duvana. fizičke i hemijske osobine ulja semena duvana (Nicotiana tabacum L. palmitinske i stearinske kiseline (više od 95%). zbog svoje manje toksičnosti. 16000 Leskovac. 9. tabacum L.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. ulje semena duvana sastoji se uglavnom od linolne. as a renewable and waste raw material. Biljni materijal je prikupljen u fazi plodonošenja 2001. klasična i ultrazvučna ekstrakcija sa mešanjem) ulja iz semena duvana i način odvajanja ulja od rastvarača na sastav ulja i njegove fizičke (gustina i indeks refrakcije) i hemijske (jodni. Sa aspekta uticaja na životnu sredinu upotreba biodizela ima mnoge prednosti. saponifikacioni broj) osobine ulja određene su standradnim metodama. rastvarači i hemikalije Za sva ispitivanja korišćeno je seme duvana (N. 7. Ekstrakcija samlevenog semena je vršena n-heksanom pri odnosu seme-rastvarač 1:10 g/cm3 na 25oC. skrob i neorganske materije [6]. extraction. The fatty acid composition of tobacco seed oils was determined by the GC analysis after the fatty acids had been transformed into methyl esters with sodium methoxide. gde se koristi nerafinisano i polu-suvo ulje [11]. koja pripada poluorijentalnim vrstama duvana.) seed oils obtained and separated from the solvent by different techniques were compared. testiranjima na dizel motorima. boja i lakova. osim u industriji sapuna.) tipa Otlja. Dobijena ulja su odvajana od rastvarača ili uparavanjem pod sniženim pritiskom ili u dvostepenom postupku. The fatty acid composition. Obtained oils were separated from the solvent under reduced pressure or in a two-stage separation procedure. All these properties are comparable with properties of other vegetable oils which makes this oil a suitable initial row material for the production of biodiesel fuel. Za dobijanje ulja iz semena duvana do sada su korišćene različite tehnike ekstrakcija: ekstrakcija po Soxhlet-u. Bulevar oslobođenja 124 REZIME Korišćenje semena duvana kao obnovljive i otpadne sirovine. palmitic and stearic acids (over 95%). Oils were obtained by cold pressing. a zatim direktnom destilacijom vodenom parom do prestanka izdvajanja n-heksana nakon čega se ulje izdvaja iz smeše sa vodom (koja je dobijena kondenzacijom vodene pare) gravitacionom separacijom u levku za odvajanje. Ključne reči: duvan. Fizičke (gustina i indeks refrakcije) i hemijske (jodni. Glavne masne kiseline su: linolna. 10].3 Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper SEME DUVANA KAO OBNOVLJIVA SIROVINA TOBACCO SEEDS AS A RENEWABLE RAW MATERIAL Dr Miodrag LAZIĆ. prema studijama izvedenim u poslednje vreme. Ovo ulje ne sadrži nikotin i može se porediti sa drugim jestivim uljima. Uprkos dobrim karakteristikama. palmitinska i stearinska [3.) tipa Otlja. dok se ostatak ostavlja na polju neiskorišćen. Međutim.

Fizičke i hemijske osobine ulja semena duvana Gustina ulja je određena piknometrijski na 20oC. određivan je gasnohromatografski.2% u slučaju istih tehnika i uslova ekstrakcije bez mešanja [7. 10. Sa povećanjem brzine strujanja rastvora oko čestice biljne sirovine debljina difuzionog sloja se smanjuje. 40 kHz). odnosno za 3. oleinska.6 16. koncentrovana sumporna kiselina.9 21. pa otuda i bolja efikasnost ekstrakcionih tehnika potpomognutim mešanjem i mikromešanjem. REZULTATI I DISKUSIJA Prinos ulja semena duvana Mehaničko presovanje semena je najefikasnija tehnika za dobijanje ulja iz semena duvana. u slučaju klasične i ultrazvučne ekstrakcije. Za izvođenje ultrazvučne ekstrakcije korišćena je ultrazvučna kada tipa “SONIC”-Niš (dimenzija 151x200x300 mm.5 15. Tobacco seed oil yield obtained by classical and ultrasound extraction Prinos ulja (g/100 g suvog semena) Tobacco seed oil yield (g/100 dry tobacco seed) Vreme. pa je nastala emulzija ulja i vode tretirana na identičan način. odnosno za 41 i 36. Ceđenje ulja iz semena duvana Ceđenje nativnog semena duvana vršeno je hidrauličkom presom "Komet" Crusher (Germany). za razliku od originalne metode gde je korišćen helijum [14]. respektivno. Neposredno pre ekstrakcije seme duvana je mleveno pomoću komercijanog električnog mlina (Zepter.4 podeoka i kroz dizne različitih prečnika (15. Jodni. 15000 min-1.9] utvrđeno da primena mešanja povećava prinos za 9. najpre se običnom destilacijom otpari oko 2/3 rastvarača. samo što je laboratorijska čaša u kojoj se vrši ekstrakcija bila uronjena u ultrazvučnu kadu. Gasna hromatografija Metil estri masnih kiselina ulja semena duvana su analizirani na gasnom hromatografu (Agilent 6850) sa kapilarnom kolonom (DB WAX. uz stalno mešanje. Azot je korišćen kao noseći gas.3 21.8%. Dobijanje ulja semena duvana Ulje semena duvana dobijeno je mehaničkim ceđenjem i postupcima klasične (maceracija) i ultrazvučne ekstrakcije sa mehaničkim mešanjem. Fizičke i hemijske osobine ulja semena duvana Vrednosti fizičkih i hemijskih osobina ulja semena duvana tipa Otlja prikazane su u tabeli 2. 3x50 W. Sadržaj vlage je određivan po postupku koji propisuje Ph. posle metilovanja [13]. sto je veće je od prinosa dobijenog klasičnom i ultrazvučnom ekstrakcijom sa mešanjem za 36.2 μL. Tabela 1.okolini Surdulice.8 Klasična ekstrakcija U laboratorijsku čašu (200 cm ) sipa se 16. 30 i 60 minuta. Ekstrakcija je izvođena na sobnoj temperaturi u trajanju od 5. Izraženiji uticaj mešanja u slučaju klasične ekstrakcije potiče od činjenice da ultrazvuk uzrokuje mikro mešanje suspenzije i time utiče na prenos mase u masi rastvora i kroz difuzioni sloj. a zatim se produži sa destilacijom sa vodenom parom do izdvajanja rastvarača u destilatu.1%. a filtrat se uparava do suva na vakum uparivaču do konstantne mase. Vrednosti hemijskih parametara. Jug.6 g samlevenog semena duvana i 50 cm3 n-heksana (odnos seme-rastvarač 1:3 g/cm3). etanol i kalijum jodid su kupljeni kod Zorka-Pharma (Šabac). a jod. injektora → 250°C i detektora → 280°C. Sastav ulja semena duvana Sastav ulja semena duvana. U destilacionom balonu zaostaje emulzija ulja i vode koja je nastala kondenzacijom vodene pare. 3 Ultrazvučna ekstrakcija Ultrazvučna ekstrakcija sa mešanjem vršena je na identičan način kao i klasična ekstrakcija.3 20. V (2000) i iznosio je 5. linolna i linolenska) identifikovani su upoređivanjem njihovih retencionih vremena sa retencionim vremenima standarda tih metil estara i literaturnim podacima za primenjene uslove. Nemačka) na 20°C. 30 i 400 cm3/min. 1 minut). 50 do 200oC brzinom 25oC/min i 200 do 230oC brzinom 3oC/min. 10 i 6 mm) sa prethodnim predgrevanjem semena. Kalijum hidroksid je nabavljen kod Mos-Laba (Beograd). U slučaju ceđenog ulja. dok je u prihvatnom sudu emulzija n-heksana i vode.2 i 33. dok je poređenjem sa prethodno objavljenim rezultatima [7. Uparavanje pod atmosferskim pritiskom Posle završene ekstrakcije ulja.9 g/100 g suvog semena. Temperaturni režimi: kolone → 50oC tokom jednog minuta. Metanol.25 μm) i plameno jonizujućim detektorom. min Time. 30 m × 250 μm × 0. Primenom ultrazvuka ostvareni prinos ulja semena duvana povećava se za manje od 4%.0 10 30 60 17. a natrijum hidroksid od proizvođača Himedia (Inđija). 9]. n-Heksan. Protoci azota (noseći gas). vodonika i vazduha: 25. a prinos ostvaren ovom tehnikom je 32. natrijum tiosulfat i hlorovodonična kiselina su kupljene kod Lanchema (Češka). Injektirana zapremina smeše metil estara je bila 0. Prinos ulja (u g/100 g suvog semena) se izračunava iz mase izdvojenog ulja i mase semena duvana. Metil estri najvažnijih masnih kiselina (palmitinska.1 21. Prinos ulja semena duvana dobijen klasičnom i ultrazvučnom ekstrakcijom Table 1. stearinska. tako da je suspenzija semena u rastvaraču bila izložena dejstvu ultrazvuka sve vreme ekstrakcije. Odvajanje ulja od rastvarača Uparavanje pod sniženim pritiskom Po završetku ekstrakcije ekstrakt se odvaja od semena pod vakumom na Büchner-ovom levku. min Klasična ekstrakcija sa Ultrazvučna ekstrakcija sa mešanjem mešanjem Classical extraction with Ultrasound extraction with mechanical agitation mechanical agitation 2. fenolftalein i dietil etar kod Centrohema (Stara Pazova). pri brzini obrtanja 1.7%. u zavisnosti od tehnike ekstrakcije i načina odvajanja ulja od PTEP 12(2008) 1-2 71 .5 %. a protok kroz kolonu je bio 4 cm3/min. hloroform. saponifikacioni i kiselinski broj ulja određeni su standardnim metodama [12].4 17. a molekulski mehanizam prenosa zamenjuje se konvektivnim mehanizmom. Odvajanje ulja od vode vrši se u levku za odvajanje. ono je tretirano vodenom parom u destilacionom balonu. dok je indeks refrakcije ulja semena duvana meren refraktometrom (Krüss-D-22976.

03 12. odnosno 22%.69 0. Ukupan sadržaj zasićenih (palmitinska i stearinska) i nezasićenih (oleinska. što ukazuje na činjenicu da način dobijanja i odvajanja ulja ne utiču zančajno na njegove osobine.59 12. s obzirom na visok udeo nezasićenih masnih kiselina u ulju.78 12.8 5. Jodni broj ulja semena duvana tipa Otlja nalazi se u granicama vrednosti jodnog broja za biljna ulja. Visoka vrednost jodnog broja je očekivana.08 81.4735 1.74 2. a povećava udeo Kiselinski broj / Acid value zasićenih (palmitinske i 14.9 do 85.75 13. Vrednosti saponifikacionog broja ulja semena duvana su približne vrednostima za ulja semena drugih tipova duvana [3. Kod ulja dobijenog u dvostepenom postupku odvajanja pod Klasična ekstrak.48 11.49 83. čiji maseni udeo u ulju iznosi oko 70%.77 85.37 0.27 70. ali je manji nego kod ulja semena nekih drugih tipova duvana [16.65 3.77 71./ Saponification val 186.57 190.73 0.8 do 81.69 2. 18]. agitation mechanical agitation (oleinska) i poli-nezasićenih tobacco seed oil P=atm P=atm P=atm masnih kiselina (linolne i P<atm P<atm P<atm +H2Oa +H2Oa +H2Oa linolenska). Ova vrednost pokazuje prosečnu dužinu lanca masnih kiselina koje ulaze u sastav ulja. 16.59 11.6 18].63 194.42 131.42 (g J2/100 g ulja) / (g J2/100 g of oil) samlevenog semena poluorijentalnog duvana tipa Saponifikacioni br.27 69.91 0.49 183.87 15.15 3.76 130. 15.8 do 13.0 922.nezasićene Mono-unsaturated Poli.0 923.6 %.14 12. Jodni broj / Iodine value Sastav ulja dobijenog iz 127.04 70. Nezavisno od ekstrakcione tehnike i načina odvajanja rastvarača.34 12.65 14..26 12.(83.28 11.4733 o Index of refraction at 20 C malne razlike u sastavu ulja potiču.49 3. Klasična ekstrakcija sa mešanjem Classical extraction with mechanical agitation P=atm +H2Oa 9.33 14.0 931. properties of tobacco seed oil nezasićenih masnih kiselina.nezasićene Poly-unsaturated a P=at P<atm m +H2Oa 8. najzastupljenija masna kiselina ulja je linolna.42 70.28 71.7 71.65 Ultrazvučna ekstrakcija sa mešanjem Ultrasound extraction with mechanical agitation P<atm 8.3 923.77 72.78 0.4 5.45 84.54 81. 3 Gustina / Density (kg/m ) 930. od vrste i usVrednosti date u tebeli su srednje vrednost dva nezavisna lova gajenja duvana i uslova ekstrakcije (rastvarač.92 12. linolnu i linolensku.12 13.67 13. verovatno. merenja odnos semena i rastvarača).63 132. respektivno.12 4.63 4. kao što se može videti u tabeli 3.75 Sastav ulja semena duvana Prema gasnohromatografskoj analizi metil estara masnih kiselina ulja semena duvana ono sadrži uglavnom (više od 94%) slobodne ili vezane sledeće masne kiseline: palmitinsku. Sličan maseni udeo zasićenih (od 11.28 72.5 do 14. Utvrđeno je da ulje dobijeno ceđenjem semena duvana ima veći sadržaj stearinske kiseline.47 P=atm +H2Oa 9.64 2.4%) i nezasićenih Dvostepeni postupak odvajanja ulja pod atmosverskim pritiskom a Two stage oil separation under atmospheric pressure ZAKLJUČAK Mehaničko presovanje semena je najefikasnija tehnika za dobijanje ulja iz semena duvana.83 (mg KOH/g ulja) / (mg KOH/g of oil) stearinske).01 8.21 127. 17. 17. All results are mean of two replicates a Dvostepeni postupak odvajanja ulja pod atmosverskim Tabela 3 Sadržaj masnih kiselina u ulju semena duvana (%) pritiskom Table 3 Fatty acid tobacco seed oil composition (%) a Two stage oil separation under atmospheric pressure Kiselinski broj ulja semena duvana tipa Otlja je visok. Ulja dobijena Tabela 2.38 84. Fizičke i hemijske osobine ulja semena duvana klasičnom i ultrazvučnom ekstrakcijom imaju veći sadržaj Table 2. temperatura. oleinsku.73 4. Ultrazvučna ekstrak.0 923. a i nalazi se u opsegu vrednosti saponifikacionog broja drugih biljnih ulja. stearinsku. što ukazuje na visok udeo slobodnih masnih kiselina (oko 18%).77 12. Uticaj ovih faktora na fizičke osobine ulja (max ± 1%) gotovo je zanemarljiv.4735 1.7%) masnih kiselina određen je i u uljima dobijenih klasičnom i ultrazvučnom ekstrakcijom. dok se primenom ultrazvuka u 72 PTEP 12(2008) 1-2 . linolna i linolenska) masnih kiselina u ulju semena duvana dobijenog ceđenjem je 13. Mini1. 7.4735 1. 15.7 70. za 20%.55 13. bez obzira na način dobijanja i odvajanja ulja.79 15.4735 1.43 188.42 71. 7.60 15. Vrednosti fizičkih osobina svih ulja semena duvana dobijenih u ovom radu nalaze se u granicama standardnih vrednosti koje preporučuje AOCS [12].02 0.22 rastvarača međusobno se razlikuju za max ± 5%. Physical and chem. atmosferskim pritiskom Mehaničko cesa mešanjem sa mešanjem utvrđeno je da se sa porastom Fizičke i hemijske osobine ulja semena đenje Classical Ultrasound temperature neznatno smanjuje duvana Cold pressing extraction with extraction with udeo mono-nezasićenih Physical and chemical properties of mechan. koja je u opsegu 129-142 [15].07 12.04 70. respektivno.1 % i 81.51 133. Masna kiselina Fatty acid Mehaničko ceđenje Cold pressing P<atm Palmitinska / Palmitic Stearinska / Stearic Oleinska / Oleic Linolna / Linoleic Linolenska / Linolenic Ostale / Others Zasićene / Saturated Nezasićene / Unsaturated Mono.32 8.79 12. 16. u slučaju klasične i ultrazvučne ekstrakcije.4736 1.42 4.93 Otlja sličan je sastavu ulja (mg KOH/g ulja) / (mg KOH/g of oil) drugih duvana [3.39 191. sa skoro identičnim udelom o Indeks refrakcije na 20 C glavnih masnih kiselina.74 15. 17].

28 (1993) 25. Feb. O. Renewable Energy. Lazić M.deccanherald.N.) seeds. Aug. 2005. [17] Umarov A.pdf [15] Swern D: Industrijski proizvodi ulja i masti po Baileyju. M. [16] Bajpai M. Todorović. Tehnološki fakultet. seed oil. 16. <http://www. Lakićević. Agilent Technologies.L. Khasanov M. [11] Rudramurthy H. Madan M: Jatropha curcus: a renewable source of energy for meeting future energy needs. Khimiya Prirodnykh Soedinenii. Chemical Industry & Chemical Engineering Quarterly. 24. V. Remschmidt. Teshabaev Kh. ipp. 1. 06-1827 od 11. Aug. [3] Giannelos P. Lazić. Zannikos F. Feb. Seth S: Use of unconventional oils in surface coatings: blends of alkyd resins with epoxy esters. Lakićević S: Laboratorijski tehnološki postupak za dobijanje ulja iz semena duvana.T: Nicotiana tabacum seed oil. Pigment & Resin Technology. 2005.M.bst.B: The extraction of oil from tobacco (Nicotiana tabacum L. stearinska. S. 28.L: Biodiesel production from tobacco (Nicotiana tabacum L.com. Zagreb.2008. Lazić M. 85 (2006) 2671-2675 [5] Usta N: Use of tobacco oil methyl ester in turbocharged indirect injection diesel engine.S: Tobacco: more than just smoke. 16 (1999) 1078-83.B. Lakićević S. Rahman M. Deccan Herald. dok ulja dobijena klasičnom i ultrazvučnom ekstrakcijom imaju veći sadržaj nezasićenih masnih kiselina. Publ. Chicago.B. Honolulu: Hawaii Health Publishers. Sandra P. 2000. 1980. 6 (1995) 159-160.) seed oil with a high content of free fatty acids. 59885871EN. <http://www. Stanisavljević I. [4] Veljković. Navile. Biomass Bioenergy 28 (2005) 77–86. 13 (2007) 41-50. [8] Harris W: The scientific basis of vegetarianisam. Vageesh T. Aug. Stamenković.E: Studies on the caracterisation and glyceride composition of tobacco (Nicotiana tabacum L... 2002.html> [7] Stanisavljević I. 6 (1990) 827-828. M. oleinska i linolenska. Zonal Agricultural Research Station. No.T. Stournas S. [13] Kandpal J.asp> [12] American Oil Chemist’s Society (AOCS) Official and Tentative Methods. Nezavisno od ekstrakcione tehnike i načina odvajanja rastvarača. Vrednosti svih fizičkih i hemijskih osobina ulja semena duvana tipa Otlja dobijenih u ovom radu ne zavise od tehnike ekstrakcije i načina odvajanja dobijenog ulja i nalaze se u granicama standardnih vrednosti za ulje duvana koje preporučuje American Oil Chemist’s Society (AOCS). Prihvaćeno: 13.12.V. Ultrasonics Sonochemistry. Industrial Crops and Products.2008. Stamenković O. Z. Hossain A. 1972. Shetty Y.3. Ahmed G. Fuel.L. 2006. 16 (2002) 1-9.com/deccanherald/feb282005/snt 4. [18] Gofur M.. PTEP 12(2008) 1-2 73 . Leskovac. Inc. Bangladesh Journal of Scientific and Industrial Research. Graz: Martin Mittelbach (publisher) 2004. An encouraging prospect. [6] Eshetu B: Nicotiana tabacum L. 2005.2006.boku. pored koje u sastav ulja semena duvana ulaze još palmitinska. Renewable Energy. C: Biodiesel: comprehensive handbook. [14] David F. Apr. Shimoga. Nakladni zavod Znanje. Lazić M. Haque M. Lois E. br.H.L: Improving the analysis of fatty acidmethylesters using retention time locked methods and retentnion time databases: application.U.V. 29 (2000) 82-87. Primljeno: 01.S.au/resources/rtlimrovinganalysisofffatt yacidmethylesters. Veljković V.A. LITERATURA [1] Körbitz.) seed oil. 2005.at/pz/oilseeds/eshetu. [2] Mittelbach. <http://www.S. Anastopoulos G: Tobacco seed oil as an alternative diesel fuel: physical and chemical properties. Utvrđeno je da ulja dobijena ceđenjem semena duvana imaju veći sadržaj stearinske kiseline. Postupak odvajanja ulja neznatno utiče na sastav ulja.Kh. Veličković D. W: Biodiesel production in Europe and North America.odnosu na klasičnu ekstrakciju ostvareni prinos ulja neznatno povećava. ev.B. Wylie P. 1995 [9] Stanisavljević I. NAPOMENA: Autori se zahvaljuju Ministarstvu nauke za finansijsku podršku ovom radu u okviru projekta OI 142073.ac. 21.) seeds.3. najzastupljenija masna kiselina u ulju je linolna. 14 (2007) 646-652 [10] Veljković V. Veljković V.B: Ultrasonic extraction of oil from tobacco (Nicotiana tabacum L. 24.

L3-FAO 600) i njihovih morfoloških osobina (dužina i prečnik klipa). Temperaturni uslovi utiču na razviće korenovog sistema.. ni suviše rana (zbog negativnog uticaja niskih temperatura). the highest. and L3-FAO 600) and their morphological traits (ear length and diameter) were studied in the trial.74-77 UDK: 633. Najveća dužina klipa je kod linije L3 (175 mm). rokovi setve. Šematski prikaz postavljanja ogleda prikazan je na sl. dr Branko MARINKOVIĆ. koja obezbeđuje ravnomerno nicanje je od 10 do 12oC na dubini setve (Drezgić i sar. respectively. to je biljka tople sezone i zahteva relativno visoku temperaturu. i. respectively. The longest (175 mm) and the shortest (157 mm) ears were found in the inbred L3 and the inbred L2. Iz tih razloga cilj i zadatak istraživanja je da se prati dinamika razvoja pojedinh linija u različitim rokovima setve. godini na poljoprivrednom dobru AD ’’Sloga’’ Kać. kao i uticaj istog na prinos hibridnog semena kukuruza. Za proizvodnju semena koristi se najplodnije polje. kod sve tri ispitivane FAO grupe zrenja. ni suviše kasna setva (jer se odlaže cvetanje i oplodnja).) je jednodoma biljka razdvojenih polova sa izrazito ksenogamnim načinom razmnožavanja. U dvogodišnjem istraživanju ogled je izveden na dve lokacije. Setva se najčešće vrši mašinski. Rok setve nije značajnije uticao na promenu prečnika klipa. 1995). U vremenski nepovoljnim uslovima može biti ispoljena nepodudarnost između pojave muških i ženskih cvetova. The sowing date did not significantly affect the change of the diameter. godini na poljoprivrednom dobru ’’Kamendin’’ Sirig. MATERIJAL I METOD RADA Materijal koji je korišćen za ispitivanje. morfološke osobine. Although sowing dates affected the ear length and diameter. utvrđivanje energije klijanja (%) i utvrđivanje procenta klijavosti (%). L3 (FAO 600) i L4 (zajednički). There were significant differences between the tested inbreds. dr Đorđe JOCKOVIĆ * Poljoprivredna stanica. odnosno postavljanje ogleda su tri linije semenskog kukuruza. i. i u 2004. The effect of the sowing date was pronounced in the inbred L1. različitih FAO grupa zrenja (L1-FAO 400. U pogledu vremena setve treba tražiti najpovoljnije uslove. The hybrid seed yield was determined after harvest. Između ispitivanih linija su postojale značajne razlike. Minimalna temperatura zemljišta. UVOD Kukuruz (Zea mays L. različitih FAO grupa zrenja.1974). ali klijanje je usporeno i neujednačeno. U 2004. koje imaju zajedničkog oca i to: L1 (FAO 400). L2-FAO 500. Obzirom na veliku genetsku ujednačenost metlice se pojavljuju skoro istovremeno na većini biljaka. Novi Sad REZIME Istraživanja su trajala u toku 2003 i 2004 godine.. dr Jovan CRNOBARAC**. a slično je i sa pojavom svile. Raspored biljaka treba da je takav da obezbedi nesmetanu negu useva.15:631.e. 1. seed yield. Jednogodišnja je biljka kratkog dana. pri čemu nema zakonitosti. Ključne reči: linije. do 25. sowing dates. i to u 2003. aprila u zavisnosti od agroekološkog reona i godine (Starčević i sar. seed maize.net ** Institut za ratarstvo i povrtarstvo.1992). L2-FAO 500. L2 (FAO 500). in the inbred L1 sown on the second sowing date. p. Optimalni rok setve semenskog kukuruza je od 10. no regularities were established. Analiza semenskog materijala koji je korišćen u postavljanju ogleda obuhvatala je: utvrđivanje mase 1000 semena. prinos semena. Temerinska 131.53. A regular linear decline in the yield occurred over all three tested FAO maturity groups in seed maize hybrids sown on latter sowing dates in 2003. U ogledima je ispitivan uticaj tri roka setve (u razmacima od po 10 dana) na prinos semena tri linije semenskog kukuruza. godini sa kasnijom setvom došlo je do pravilnog linearnog smanjenja prinosa hibridnog semena kukuruza. U tom slučaju ponici se pojavljuju kroz 15 do 20 dana.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. pssemelab@neobee. Rokovi setve su uticali na dužinu i prečnik klipa. Key words: inbreds. Rokovi setve različitih linija semenskog kukuruza mogu uticati na biološki prinos hibridnog semena kukuruza kao i na morfološke osobne semena. 21000 Novi Sad. SUMMARY The three-year trial was set up in 2003. In 2004. 1-2. Nakon berbe utvrđen je prinos hibridnog semena.e. a gustina setve zavisi od uslova i područja (Jevtić S. 74 PTEP 12(2008) 1-2 . a najmanja kod linije L2 (157 mm). Seme počinje da klija pri temperaturi 8oC.01 Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper UTICAJ ROKA SETVE NA PRINOS I MORFOLOŠKE OSOBINE SEMENSKOG KUKURUZA EFFECTS OF SOWING DATES ON THE YEALD AND MORPHOLOGICAL TRAITS OF SEED MAIZE Mr Sanja MEHANDŽIĆ*. Uticaj roka setve je izražen kod linije L1. the lowest yield was recorded in the inbred L3 sown on the first sowing date. semenski kukuruz. što nepovoljno utiče na oplodnju i proizvodnju semena. godini najveći prinos je ostvaren kod linije L3 u prvom roku setve a najniži u drugom roku setve kod linije L1. uspeva u umerenim i suptropskim područjima. The effects of three sowing dates (10-day intervals) on three seed maize inbred lines of different FAO maturity groups (L1-FAO 400. morphological traits. U 2003.

L2. R1.R3 – sowing terms Ukupna površina ogledne parcele za sve ispitivane linije semenskog kukuruza i sva tri roka setve je iznosila 1. U odnosu na liniju L1 prinos je niži za 50 do 67% u zavisnosti od roka setve.874-0. 1.R2. Zavisnost prinosa linija od roka setve u 2003. 09. i 2004. Rokovi setve .04. može se konstatovati da sa kasnim rokom setve dolazi do pada prinosa hibridnog semena kukuruza.209 m2. Za svaku liniju kukuruza i svaki rok setve površina osnovne parcele je iznosila 42 m² (6 redova x 0.464x R2=0.7 m x 10 m) u tri ponavljanja. Table 1.Tabela 1.R3 – rokovi setve Fig. do 1.R2. u međusobnom odnosu majčinskih i očinskih komponenti 4 : 2. R2 22. Jedan od osnovnih faktora uticaja na prinos hibridnog semena u 2003. Sl.Line L2 I II III Linija -Line L3 y =3. tj. koje su doprinele povećanom broju jalovih biljaka i smanjenju prinosa po biljci.05. i standardnim rastojanjem između redova od 70 cm. Kod linije L2 (FAO grupe zrenja 500) prinos se kretao od 1. Experiment scheme in 2003 and 2004 L1. Uklanjanje metlica sa majčinske linije obavljeno je na vreme.04.909 y =2. do svega 0. Setva je obavljena ručno (motičicom) na optimalnu dubinu (6-8 cm) sa rastojanjem između semenki u redu od 23 cm.5 0 I II III Linija .978 Sl. godini (slika 2). prinos zrna (w2 vlage) i morfološke osobine semena. prinos zrna (w1 vlage). prinos istog hibridnog semena se snižava. Rokovi setve postavljenog ogleda kukuruza u godinama ispitivanja prikazani su u tab. Sve ispitivane linije semenskog kukuruza u ogledu. Fig. u svim rokovima setve. utvrđivane su sledeće karakteristike: prinos klipa. Posmatrano po rokovima setve za ispitivane linije semenskog kukuruza u 2003.04.819-0. tako da 300 m nije bilo parcele sa kukuruzom. Sa kasnim rokom setve. Merenja su obavljena neposredno po skidanju useva (na parceli) korišćenjem precizne vage i aparata za utvrđivanje vlažnosti. Experiment sowing terms in 2003 and 2004 Mesto i godina Year and location ’’Kamendin’’ Sirig 2003. Sa kasnim rokom setve iste linije. na svako definisano mesto (u kućicu) posejana su po dva zrna. Izabran je najpogodniji momenat za najlakše uklanjanje metlica. 2.85 t/ha. Nakon nicanja u fazi tri lista izvršeno je ručno proređivanje biljaka. odnosno 43% od prinosa u prvom roku setve.L3 – linije semenskog kukuruza.908-0.01 t/ha u trećem roku setve.5 2 1. Samim tim rezultati ispitivanja se slažu sa rezultatima Starčevića i sar.Dried seed yield (t/ha 3 2.901 y =1. kao i da je prinos u odnosu na liniju L1 smanjen. REZULTATI I DISKUSIJA Prinos hibrinog semena 2003.92 t/ha u prvom roku setve. Nakon berbe koja je obavljena ručno. Prinos suvog semena .L2. Uočava se da se prinos suvog hibridnog semena snižava sa kasnim rokom setve. godini su visoke srednje dnevne temperature i nedostatak padavina.5 1 0. 1. odnosno jedinici površine.40 t/ha u trećem roku setve. pri čemu je ta operacija laka i bez opasnosti od zakidanja. R1. da bi se dobio definisani (optimalni) broj biljaka. Prinos je iznosio od 1. i iznosio je 2. u zavisnosti od roka setve od 18 do 33%.5174x R2=0. za po 10 dana. 1. Prostorna izolacija bila je u potpunosti ispoštovana.Sowing terms R1 12. pre nego što je biljka počela sa polinacijom. U ispitivanim godinama primenjene su standardne agrotehničke mere.24 t/ha. ubrane su parcijalno u zavisnosti od stanja vlažnosti.817x R2=0.04. ’’Sloga’’ Kać 2004. U 2003. 2. prinos suvog hibridnog semena se snižava. Najveći prinos je ostvaren u prvom roku setve kod linije L1 (FAO grupe zrenja 400). 29. (1991). Izrazito nizak prinos semena kukuruza je ostvaren kod linije L3 u svim rokovima setve. Šematski prikaz ogleda u 2003. odnosno kada metlica dobije dovoljnu veličinu drške za čupanje. sa rastojanjem između ponavljanja od 1 m. i 2004. godini razlike u prinosu su iznosile od 14 do 86%. kao i nepravilan raspored istih u kritičnim fazama razvoja kukuruza.L3 – seed corn lines. Rokovi setve ogleda u 2003. Rokovi setve su u razmacima od po 10 dana sa istovremenim usejavanjem oca. 19.05. koji smatraju da najveći uticaj na prinos imaju vremenski uslovi u godini izvođenja ogleda. tako da u trećem roku setve prinos suvog semena iznosi 1.Line L1 I II III Linija .44 t/ha u prvom roku setve. L1. Da bi se obezbedila optimalna gustina i dobili tačni podaci istraživanja. Yield depending on sowing term in 2003 PTEP 12(2008) 1-2 75 . R3 02.

Line L3 Sl. pri čemu rok setve nije uticao na dužinu klipa. Fig.Cob length (mm) 180 170 160 150 140 130 120 110 100 I II III I II III I II III Linija . Lines yield depending on sowing term in 2004 Morfološke osobine hibrinog semena kukuruza u 2003.59 do 4. Prosečan prečnik klipa kod linije L2 se kretao od 31 do 38 mm u zavisnosti od roka setve. godini (slika 5).Line L2 Linija .59 t/ha do 4. Fig. u odnosu na treći rok setve. Najveći prinos je ostvaren kod linije L3 u prvom roku setve i iznosi 5.57 t/ha.Line L1 Linija . Prečnik klipa . Average cob lenght depending on sowing term in 2004 Prosečan prečnik klipa kukuruza u 2004 godini. Značajna razlika u dužini klipa se uočava između prvog i drugog. i drugog i trećeg roka setve (8 i 9 mm). Značajna razlika u prinosu semena kukuruza postoji između svih rokova setve.56 t/ha. pri čemu prinos raste.Line L1 Linija .59 t/ha u drugom roku setve. Dužina klipa . Značajna razlika u prečniku klipa se uočava između drugog i trećeg roka setve.Line L3 Prinos hibrinog semena kukuruza u 2004.Cob diameter (mm) 50 45 40 35 30 25 20 I II III I II III I II III 46 40 42 38 39 36 31 38 40 Sl. U proseku u prvom i drugom roku setve značajno je veća dužina klipa.94 do 5. Značajna razlika u prečniku klipa se uočava između 76 Dužina klipa .Line L2 Linija . u zavisnosti od roka setve. 171 168 155 146 146 146 167 126 129 Sl. Prosečna dužina klipa se smanjivala sa produženjem roka setve. Prosečan prinos semena kukuruza linije L2 u 2004.Line L3 Prosečan prinos hibridnog semena kukuruza linije L3 u 2004. 5. kod linije majke L1 se kretao od 40 do 45 mm (slika 7 ). Dužina klipa kod linije majke L1 smanjivala se sa rokovima setve (slika 6). U proseku u prvom i drugom roku setve dužina klipa nema značajniju razliku (1 mm). Prosečna dužina klipa linije majke L2 se kretala od 157 do 167 mm. uočava se da su male razlike u pogledu prinosa hibrida u istim rokovima setve. Razlika između prvog i drugog roka setve nije značajna (4 mm). 175 175 174 180 170 166 167 170 157 157 158 160 150 140 130 120 110 100 I II III I II III I II III Linija . Prosečna dužina klipa linije majke L3 se kretala od 174 do 175 mm.Cob length (mm) PTEP 12(2008) 1-2 . a najniži 3. 4. Sl. Značajno je veća dužina klipa između prvog i trećeg. Kod linije L2 prosečna dužina klipa kukuruza se kretala od 146 do 155 mm po rokovima setve. godini posmatrano po rokovima setve može se konstatovati. Fig.56 t/ha. i drugog i trećeg roka setve. da rokovi setve različito utiču na prinos hibridnog semena kukuruza. Average cob lenght depending on sowing term in 2003 Prosečan prečnik klipa kod linije L1 u 2003 godini se kretao od 40 do 46 mm (slika 4). i drugog i trećeg roka setve.Line L2 Linija . u zavisnosti od roka setve. U 2004. Average cob diameter depending on sowing term in 2003 Linija .50 do 5. Značajna razlika u prinosu semena kukuruza postoji između prvog i drugog. Prosečna dužina klipa u zavisnosti od roka setve u 2003. u zavisnosti od roka setve. Značajna razlika u dužini klipa se uočava između prvog i drugog. 6. Zavisnost prinosa linija od roka setve u 2004. i drugog i trećeg roka setve. godini kretao se od 3. i prvog i trećeg roka setve.12 t/ha u zavisnosti od roka setve.Morfološke osobine hibrinog semena kukuruza u 2003. Prosečna dužina klipa u zavisnosti od roka setve u 2004. Značajna razlika u prečniku klipa se uočava između prvog i trećeg. i kretao se od 3. Rok setve je imao uticaja na prečnik klipa. Značajna razlika u prinosu semena kukuruza postoji između svih rokova setve. Na osnovu slike 5. kretao se od 3. 4. godini kretao se od 4. Fig. Kod linije L3 prosečna dužina klipa kukuruza se kretala od 126 mm u drugom roku seve do 167 mm u prvom roku setve. pri čemu se dužina povećavala sa kasnijim rokovima setve . Najniži prinos suvog hibridnog semena kukuruza je ostvaren u drugom roku setve kod svih linija. Prosečna dužina klipa kukuruza kod linije L1 kretala se od 146 do 171 mm u zavisnosti od roka setve (slika 3). 3.50 t/ha. 5. 3. 6. Značajna razlika u dužini klipa se uočava između svih rokova setve (od 3 do 25 mm). Prosečan prečnik klipa u zavisnosti od roka setve u 2003.Line L1 Linija . Prosečan prinos hibridnog semena kukuruza linije L1 u 2004. Kod linije L3 prosečan prečnik klipa se kretao od 38 do 40 mm u zavisnosti od roka setve.

godini rokovi setve različito su uticali na prinos hibridnog semena kukuruza. Prečnik klipa . • Najniži prinos hibridnog semena kukuruza u 2003.23. 415424. Matica Srpska. Poljoprivredni fakultet . • Razlika u dužini klipa između linija različitih FAO grupa zrenja nema zakonitost. Rok setve nije značajnije uticao na promenu prečnika klipa. 1974. [5] Starčević Lj.59 t/ha u drugom roku setve kod linije L1. Primljeno: 10. Zbornik radova. Sanja: Uticaj roka setve a prinos i kvalitet semenskog kukuruza. 7. 2007.44 t/ha u prvom roku setve.prvog i trećeg i drugog i trećeg roka setve (5 mm). [4] Starčević Lj. Latković Dragana.Line L1 Linija .19. Magistarska teza. Marinković. tako da je razlika u prečniku klipa je izražena između prvog i trećeg. godini. 1991. Poljoprivredni fakultet. Prinos je iznosio od 1.Line L3 45 45 40 50 45 45 45 49 50 • Na osnovu rezultata istraživanja u 2003.Line L2 Linija . Marinković B. Spasojević B. što je značajno uticalo na dobijene rezultate ispitivanja. Uticaj roka setve je izražen kod linije L1. Zbornik radova. • U 2004. 293-308. Prihvaćeno: 12.56 t/ha. Sv. U odnosu na liniju L1 prinos je niži za 50 do 67% u zavisnosti od roka setve. 227240. Novi Sad. morfološke osobine ispitivanih linija semenskog kukuruza ukazuju da rokovi setve utiču na dužinu i prečnik klipa. Najveća dužina klipa je kod linije L3 (175 mm). [2] Mehandžić. [3] Jevtić S: Posebno ratarstvo. Sv. Zbornik radova. 1995. 7.2008. Univerzitet u Novom Sadu. Prosečan prečnik klipa u zavisnosti od roka setve u 2004. Poljoprivredni fakultet. Najveći prinos je ostvaren kod linije L3 u prvom roku setve i iznosi 5. Average cob diameter depending on sowing term in 2004 ZAKLJUČAK Na osnovu analize rezultata dvogodišnjih ispitivanja uticaja roka setve na prinos semenskog kukuruza i njegovih morfoloških osobina mogu se izvesti sledeći zaključci: • Vremenski uslovi u godinama ispitivanja bili su različiti. LITERATURA [1] Drezgić P.2008. B: Proizvodnja kukuruza u Vojvodini (prošlost.3.40 t/ha u trećem roku setve. Novi Sad. Nauka. Sl. Beograd. i drugog i trećeg roka setve (1 mm). Rajčan Irena: Uloga nekih agrotehničkih mera u proizvonji kukuruza s posebnim osvrtom na godine sa nepovoljnim vremenskim uslovima. Starčević Lj: Uticaj rokova setve na dužinu trajanja fenoloških faza i potrebne sume ukupnih i efektivnih temperatura kod kukurza. Dok je prosečan prečnik klipa kukuruza linije majke L3 se kretao od 49 do 50 mm. godini je ostvaren kod linije L3 u svim rokovima setve. pri čemu nema zakonitosti. što znači da rok setve nije uticao na prečnik klipa kukuruza. Fig. sadašnjost i budućnost). a najniži 3.3. PTEP 12(2008) 1-2 77 .Institut za ratarstvo i povrtarstvo. do svega 0. 1992. s. Kod linije L2 prosečan prečnik klipa u svim rokovima setve je imao istu vrednost (45 mm). a samim tim i nemogućnost komparativne analize. 96. a najmanja kod linije L2 (157 mm).Cob diameter (mm) 50 45 40 35 30 25 20 I II III I II III I II III Linija .

5. 1-2. Balkan (I). „Kamas westrup“ LA-LS Fig. 5. Međutim. UVOD Kvalitet semena. Afrodita (0). kao i učešće svake frakcije u dorađenom semenu. VELINKA GAJIČIĆ dipl. 21220 Bečej REZIME U teoriji i praksi poznato je da kvalitet semena zavisi od više faktora. Afrodita (0). analizirani su parametri kvaliteta semena (masa 1000 zrna. U radu su analizirane sorte stvorene u Institutu za ratarstvo i povrtarstvo iz Novog Sada. energija klijanja i klijavost). especially on a seed fraction.0-5. čuvanje i skladištenje semena i dr (Tatić.0-5. Balkan (I). tako da je separaciju moguće uraditi jednostavnim postupkom pomoću sita raznih dimenzija i oblika otvora (Babić i Babić. otvoreni cvetovi i mahune koje su u fazi nalivanja zrna. Soja cveta sukcesivno. 1. 1.5-5.34 Stručni rad Paper PROMENA KVALITETA SEMENA SOJE U ZAVISNOSTI OD FRAKCIJE SEMENA CHANGES IN SOYBEAN SEED QUALITY DEPENDING ON A SEED FRACTION Miladin KOSTIĆ* dipl.5 mm i > 5. kvalitet semena. Za istraživanje je korišćeno seme sorti soje stvorenih u Institutu za ratarstvo i povrtarstvo.53. 2004). 1984).01:633. Aleksandar ILIĆ* dipl. a između ostalog i od frakcije semena. Novi Sad. Balkan (I).. Ključe reči: soja. Donji izdanci su najstariji. kao i parametri kvaliteta (masa 1000 zrna.5 mm) was used in this investigation.5 mm) u dorađenom semenu soje.0 mm. a share of each fraction in the total seed mass is very important. Novosađanka (I) i Vojvođanka (II). Na biljci postoji morfološki gradijent koji se kreće od osnove ka vrhu. Pored toga.0-5.** * Institut za ratarstvo i povrtarstvo. Novi Sad. Key words: soybean. najranije cvetaju i donose plod. Zbog toga je neophodno proizvodnji semenske soje prići krajnje obazrivo i veoma odgovorno kako bi se obezbedili što povoljniji uslovi za njeno rastenje i razviće. The seed of soybean cultivars. Seme navedenih sorti je frakcionisano na laboratorijskom prečistaču semena tipa „KAMAS WESTRUP“ LA-LS (slika 1). a najveći uticaj imaju agroekološki uslovi i primenjena agrotehnika. Obtained results show significant differences between investigated fractions only for 1000-seed weight and percentage share of the stated fractions. što ima za posledicu da se na istoj biljci soje formiraju zrna različite veličine. MATERIJAL I METOD Istraživanje je sprovedeno u PIK-u „Bečej“ „Poljoprivreda“ AD. Parameters of seed quality (1000-seed weight. SUMMARY It is well known that seed quality depend on many factors. Kvalitet semena usko je vezan i sa njegovim ontogenetskim razvićem i mestom formiranja semena na biljci (Kastori.5 mm i > 5. odnosno klijavost kao osnovni pokazatelj životne sposobnosti semena zavisi od više činilaca.78-79 UDK: 631. Maksima Gorkog 30 **PIK „Bečej“ „Poljoprivreda“ AD. godini. energija klijanja i klijavost semena) za svaku frakciju. veoma je bitno i učešće svake frakcije u ukupnoj masi semena. a ranije formirana zrna nagomilavaju veću količinu asimilata zahvaljujući boljem razviću semena. ing.5 mm. Afrodita (0). ukoliko se proces rastenja i razvića odvija u nepovoljnim uslovima. uočene su značajne razlike između ispitivanih frakcija samo za apsolutnu masu semena i procenat učešća semena navedenih frakcija. Na osnovu dobijenih rezultata. sazrevanje je neujednačeno. cultivar. zatim dorada semena. seed fraction. što sve dovodi do značajnih poteškoća tokom žetve. Novosađanka (I) i Vojvođanka (II). Za tri frakcije semena soje: 4. dorade i čuvanja semena (Hrustić i sar. Bečej.5 mm and > 5. Bočni izdanci se obrazuju postepeno. Sl. različite grupe zrenja: Jelica (00). Also. seed quality. 2007). dr Svetlana BALEŠEVIĆ-TUBIĆ*. koja je bila veoma povoljna za proizvodnju semena soje. 2000). „Kamas westrup“ LA-LS 78 PTEP 12(2008) 1-2 . 21000 Novi Sad. period sazrevanja semena se produžuje. različitih grupa zrenja: Jelica (00). Seme soje na osnovu fizičkih osobina ima okruglast oblik. ing. a ukoliko je rastenje i razviće intenzivno.5-5. mr Vojin ĐUKIĆ*. developed at the Institute of Field and Vegetable crops. Novosađanka (I) and Vojvođanka (II)] and of three fractions (4. germination viability and germination) and share of each fraction in the total processed seed were tested.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. frakcija semena.0 mm.5 mm-5. Korišćeno je seme požnjeveno u 2006. vremenska razlika u cvetanju i sazrevanju na pojedinim izdancima je mala. sorta.0 mm. ing. of different maturity groups [Jelica (00). 5. p. pa se na istoj biljci mogu naći cvetni pupoljci. Cilj rada bio je da se utvrdi procentualno učešće frakcija (4.

Balešević-Tubić Svetlana.5 94.00 140.Germination energy (%) Sorta /Frakcija (mm) Variety/Fraction (mm) JELICA AFRODITA BALKAN NOVOSAĐANKA VOJVOĐANKA 4. U ukupnoj masi dorađenog semena.0-5.33 90. kao i od sorte koja se ispituje.: Prinos i kvalitet frakcija semena kod različitih sorti meke pšenice. zdravstvenog stanja.Izdvojene su tri frakcije (4. a najveća za frakciju > 5.) Merr.89 5.67 95. a najveće za frakciju > 5.67 137.55. 1998).5-5.33 >5. Tabela 4. (red.0-5. Na osnovu dobijenih rezultata (tabela 1) može se uočiti da je najveće učešće u dorađenom semenu zabeleženo za frakciju > 5.30 3. Poljoprivredni fakultet.: Biologija i proizvodnja semena ratarskih kultura. Novi Sad.67 96.33 >5. Masa 1000 zrna (g) Table 2.5-5.33 REZULTATI I DISKUSIJA Frakcionisanje semena može se izvršiti na osnovu različite krupnoće zrna. dok je najniža vrednost bila kod sorte Vojvođanka za frakciju 4.67 90 89.67 5. Tabela 2. 2000.5 mm.0 5. Sorta Balkan je u ukupnoj masi dorađenog semena imala najveće učešće frakcije > 5.89 9.33 ZAKLJUČAK Soja ima različitu krupnoću zrna tako da je moguće izvršiti frakcionisanje semena tokom dorade.0 87. Germination (%) Sorta /Frakcija (mm) Variety/Fraction (mm) JELICA AFRODITA BALKAN NOVOSAĐANKA VOJVOĐANKA 4.0 mm (tabela 2). Novi Sad.5 93. Mass of 1000 seeds (g) Sorta /Frakcija (mm) Variety/Fraction (mm) JELICA AFRODITA BALKAN NOVOSAĐANKA VOJVOĐANKA 4.5 23. Primljeno: 01. 1998). Doktorska disertacija. potrebno je istaći da ove osobine često uslovljavaju jedna drugu.5-5.67 92. Ispitivanje kvaliteta semena svih frakcija urađeno je prema Pravilniku o kvalitetu semena poljoprivrednog bilja u laboratoriji PIK „Bečej“ „Poljoprivreda“ AD.: Proizvodnja semena soje: Milošević Mirjana. bila najniža za frakciju 4. koje određuje biološka svojstva semena i koje utiče na razviće ponika i osobine prinosa biljke (Milošević i Ćirović. Kod sorti Jelica i Balkan ovaj parametar je imao najmanju vrednost za frakciju 4. kao i energija klijanja.00 172. Ćirović.67 202. a može se reći da je najviše zavisila od krupnoće i nalivenosti zrna.33 92. Institut za ratarstvo i povrtarstvo.90 52.: Uticaj endogenih i egzogenih činilaca na proces starenja i životnu sposobnost semena soje [Glycine max (L.]. Novi Sad.5 mm.67 5. 1994. Novi Sad.5 95.2008.: Seme. Beograd. Tabela 1.66 91.5-5.0 mm.5 mm dok je najmanji procenat učešća bio za frakciju 4. Kod sorti Jelica i Balkan klijavost semena je. [2] Dražić. Iako se između posmatranih parametara krupnoće zrna i mase 1000 semena ne može staviti znak jednakosti.5 130. [5] Jevtić.5-5. 1995. NK.95 Klijavost semena predstavlja jedan od najvažnijih parametara kvaliteta semena. M. Krupnoća semena nije samo fizičko već i biološko obeležje.0-5.67 157. Kod ostalih ispitivanih sorti nisu zabeležene značajne razlike klijavosti semena u odnosu na frakcije.5-5. M.0 mm. Dražič. 551-582. 153-248.5 mm.17 42.67 113.56 4.0-5. Seme krupnije frakcije ima i veću masu 1000 zrna.2008. Selekcija i semenarstvo. Slobodan: Ispitivanje kvaliteta frakcija semena žalfije (Salvia officinalis L. PTEP 12(2008) 1-2 79 .99 2.67 90. II.67 161. Dražić. Ljiljana.00 86. vol.00 91.0 mm dok je najveću vrednost imao za frakciju > 5.67 158. a najveće frakcije 4. Tatić.33 195. s. 1984. 5.5 mm.5 mm.0 2. Bečej. 5.0 90. Tabela 3. I drugi autori navode da frakcije semena ispoljavaju vrlo malu varijabilnost u pogledu klijavosti (Ivanovski i Mladenovski. Učešće frakcije (%) Table 1.33 91.67 173. Babić M.0 mm. 1992.33 88.16 >5. Najmanja masa 1000 zrna bila je za frakciju 4. [3] Hrustić Milica.5-5. Klijavost semena (%) Table 4.5 mm-5. 2(1995)2. [7] Milošević Mirjana.5-5. Ivanovski i Mladenovski.). Prihvaćeno: 15. M. osim kod sorti Jelica i Balkan. Matica Srpska.5-5. Kod energije klijanja i klijavosti semena soje uočeno je znatno manje variranje po frakcijama. Novi Sad. 5(1998)3-4.67 96. Novi Sad. Selekcija i semenarstvo.3.27 33. Kod ostalih ispitivanih sorti nije bilo većeg variranja energije klijavosti za pojedine frakcije.5 mm) na sitima sa pravougaonim oblikom koja su imala sledeće dimenzije: 4.5 73. Novi Sad.00 88. a najmanje frakcije 4. Naučni institut za ratarstvo i povrtarstvo.33 93.43 62. a u radu su prikazane srednje vrednosti za svaki ispitivani parametar kvaliteta. Masa 1000 zrna je varilala za različite frakcije semena. 1994. dok je kod sorte Vojvođanka bilo najmanje učešće frakcije > 5. Contribution of fraction (%) Sorta /Frakcija (mm) Variety/Fraction (mm) JELICA AFRODITA BALKAN NOVOSAĐANKA VOJVOĐANKA 4. a najviša kod najkrupnijeg semena (tabela 4).00 >5. Malešević. Energija klijanja semena (%) Table 3.5-5.00 90. što je u svojim istraživanjima istakao i Dražić (1998).0 mm.00 96. Rudolf: Fiziologija semena. M.33 96. a iz takvog semena treba očekivati jače i razvijenije ponike koji će kasnije dati i viši prinos zrna po jedinici površine (Jevtić. Energija klijanja je parametar koji je veoma bitan za kvalitet semena soje.0 mm. Mladenovski T.0 mm.3. 2004.5-5.67 94.67 94.5 mm.): Semenarstvo. najmanji procenat učešća zabeležen je za frakciju 4.5 mm i > 5. Poljoprivredni fakultet. Eksperiment je urađen u tri ponavljanja. 2007.1 88.5 mm (tabela 3). S.59 36.00 93.86 58..5 199. [6] Kastori. 1992. s. 61-63.0 i 5.67 LITERATURA [1] Babić.33 95. za sve ispitivane sorte.67 247.67 126.5 91. M.: Sušenje i skladištenje.67 91. Najviša vrednost mase 1000 zrna zabeležena je kod sorte Balkan za frakciju > 5.0-5.0 mm. [4] Ivanoski.5.33 189. [8] Tatić. Smatra se da krupnije seme daje biljke koje su jače i otpornije i da takve biljke ostvaruju više prinose.94 4. Univerzitet u Novom Sadu. 1995). Krupnoća semena soje veoma je varijabilna i zavisi od uslova gajenja kao i od sortnih karakteristika.

suncokreta. Uvođenje nove opreme olakšava i ubrzava rad. It took 16 months from initial idea to realization of this project . garderobe.5 m). Jednoredne paletno-regalne konstrukcije i dvoredne paletnoregalne konstrukcije po dužini imaju 15 otvora.2 m (visina do nosača krovne konstrukcije je 7. pšenice. Pri tome. Nakon svestranog sagledavanja problema sastavljen je predlog za izgradnju skladišno-distributivnog centra regalnog tipa na površini od 6. Objekat ima dimenzije 112 x53. sanitarni čvor. a sa 2 palete u otvoru 1800 mm. odnosno 2400 (1100+200+1100) mm za dvoredne. Objekat treba da bude projektovan na najsavremenijim principima i usklađen sa standardima EU. šećerne repei povrća. Paletnoregalna konstrukcija oformljena je u 25 redova od čega 6 redova su formirani kao jednoredne paletno-regalne konstrukcije i 20 redova kao dvoredne paletno-regalne konstrukcije. Od ideje do realizacije projekta proteklo je 16 meseci. p.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. Because of this demands System of mechanical installation was built. dok reorganizacija postupaka pri radu dovodi do smanjenja broja operacija i skraćuje vreme trajanja ciklusa. mechanical installations. Širina stuba vertikalnog nosača je 130 mm. prodajni prostor. To se može postići izgradnjom novih ili modernizacijom postojećih kapaciteta i uvođenjem savremenih tehnologija i tehnoloških rešenja koja omogućavaju reorganizaciju i poboljšanje poslovanja i organizacionih postupaka. . Slaviša ŠTATKIĆ dipl.brzo i efikasno uskladištenje kako bi se proizvodi što pre stavili na raspolaganje prodaji. SUMMARY Group of experts from the Institute of Field and Vegetable crops Novi Sad has defined project tasks for building retail distribution warehouse on location Rimski Sancevi next to Novi Sad.brz i efikasan prijem robe. 80 PTEP 12(2008) 1-2 . .000 paletnih mesta. Iz ovih razloga radi iskorišćenja prostora i zadovoljenja traženog kapaciteta.01 Stručni rad Paper SISTEM SKLADIŠTENJA I ČUVANJA SEMENA POLJOPRIVREDNIH KULTURA U KONTROLISANIM USLOVIMA STRORAGE AND PRESERVATION SYSTEMS OF SEEDS IN CONTROLLED CONDITIONS Mr Velimir LONČAREVIĆ. dr Mladen TATIĆ. Key words: retail distribution warehouse. Na osnovu projektovanog kapaciteta dnevna količina robe u prijemu iznosi 150 tona na dan a kapacitet skladišta je oko 8. Iz tog razloga ugrađeno je više podsistema koje čine Sistem mašinske instalacije. za sistem skladištenja paleta odabrana je paletno-regalna konstrukcija i to jednoredna i dvoredna.53.3 (slika 1) smešteno je paletno regalno skladište. In this short period of time object was constructed with complete infrastructure. Robne grupe planirane za skladištenje i distribuciju su i gotovi upakovani semenski proizvodi: soje. mašinske instalacije. Osnovna jedinica za smeštaj artikala je standardna drvena euro paleta 1200 x 800 x 144 mm. that consists of several smaller systems. mogu se postići znatne uštede u ceni proizvoda. UVOD Osnovna namera svakog Investitora je da putem ulaganja novčanih sredstava poveća efikasnost u poslovanju. proposition was created for building a retail distribution warehouse of rack type on 6000 m2. ing. Ovakav objekat prvenstveno zahteva sledeće: . Između osa 3 .80-82 UDK: 631. seed storage. rack system. Visina objekta je 10. Ukupna dužina konstrukcije je 40. Vlado ČAPELJA dipl. Svetla dužina otvora sa 3 palete u otvoru iznosi 2700 mm. Uslovi u skladištu moraju da zadovolje specifične zahteve da bi seme moglo da se čuva duži vremenski period. U delu objek- ta između osa 1 . Ključne reči: skladišni centar. MATERIJAL I METOD Zadatak je bio da se u skladišnom delu objekta omogući skladištenje asortimana semenske robe prema datim podacima o robnim grupama. Object was projected by latest technology and according to EU regulations.uvođenje adekvatne i savremene stabilne i mobilne opreme i . U ovu masu je uračunata i masa palete i ambalaže. U tako kratkom vremenskom periodu izgrađen je objekat sa kompletnom infrastrukturom na zadovoljstvo investitora. Širina paletno-regalne konstrukcije je 1100 mm za jednoredne.4 m. kancelarije zaposlenih. Karlo ĐILVESI dipl. 21000 Novi sad. čuvanje semena.780 mm. Ovo ima naročitog značaja kod skladištenja transporta i manipulacije u skladištima.000 m2. kukuruza. regalni sistem. od čega 13 otvora za smeštaj tri palete u otvoru i 2 otvora za smeštaj dve palete u otvoru. krmnog bilja. ing. mr Imre PATAKI. After reviewing all aspects of the problem. Maksima Gorkog 30 REZIME Grupa stručnjaka Instituta za ratarstvo i povrtarstvo iz Novog Sada definisala je projektne zadatke za izgradnju skladišnodistributivnog centra na lokaciji Rimski Šančevi neposredno pored Novog Sada. Institut za ratarstvo i povrtarstvo. . masa tako formirane palete ne sme preći 1030 kg. 1-2.racionalizaciju broja izvršilaca kroz efikasnu tehnologiju rada.4 smešteni su punionica baterija viljuškara. ing.dostupnost artikala u skladišnom delu radi obezbeđenja odgovarajućih tehnoških postupaka. Conditions in warehouse must satisfy specific demands for conserving seed material for long period of time. Neke analize pokazuju da se u određenim slučajevima optimizacijom načina skladištenja i manipulacijom robe u skladištu počevši od prijema robe u skladište preko načina njenog odlaganja u skladištu i otpreme može uticati na konačnu cenu proizvoda tj. Naravno ovo se postiže uz primenu najsavremenijih tehnologija i uz potpunu automatizaciju od procesa proizvodnje pa sve do otpreme robe iz skladišta.

000 kg na pod skladišta. gde ostaje do isporuke. automatski se određuje mesto uskladištenja. Nosivost para horizontalnih nosača sa 3 palete je 3.000 kg. Kota gornjeg nivoa zadnje palete je 7550 mm.15oC i relatvna vlažnost vazduha do 75% su parametri vazduha za bezbedno skladištenje semena do jedne godine čuvanja.2 koja je sa kontrolisanom temperaturom čuvanja od 10 . visina dizanja čeonog viljuškara je 1000 kg na 4400 mm. celina 2 -3 i celina 1 . Ovim se obezbeđuje stabilnost tereta prilikom manipulacija paletama. U zavisnosti od vrste robe koja je pristigla. Lokacija odlaganja palete nalazi se u radnom nalogu i na nalepnici ili adresarskoj kartici. prilikom prijema. Za visoke kategorije semena ipak treba obezbediti bezbednije uslove preciznije temperature vazduha do +12 ºC. 1. drugi nivo paleta je na 2180 mm. temperatura zrna do 10 . a sa dve palete 2. a čine ga postupci kojima se roba nakon prijema i kontrole odlaže u skladište. Vozila koja su na prijemu ili opremi su veće nosivosti i parkiraju se paralelno sa objektom. Roba se iz dela skladišta određenog za prijem. Za tu svrhu su sva mesta u celom skladištu označena bar kodom. Skladište je podeljeno u dve celine i to sa normalnim temperaturnim režimom. Analizom količine semena visoke kategorije koji godišnje prolazi kroz skladišta Instituta došlo se do zaključka da je dovoljno hladiti samo do oko 300 paletnih mesta. Odgovarajuća kontrola ova dva činioca obezbeđuje uslove za njegovo uspešno čuvanje i skladištenje. U podu regala su predviđene vođice za bezbedno kretanje viljuškara koji mora imati bočne točkove.12°C Relativna vlažnost i temperatura vazduha su dva činioca koja najviše utiču na starenje semena. Taj prostor je fizički odvojen od ostalog dela magacina i dodatno izolovan. Opterećenje po stopi je 6. treći nivo paleta je na 3950 mm i četvrti nivo paleta je na 6000 mm. obrnutim redosledom. Šematski prikaz Skladišno-distributivnog centra Fig. na osnovu više faktora koji su ugrađeni u informacioni sistem. odakle ih nakon toga preuzima visokodohvatni viljuškar i smešta na predviđenu lokaciju u paletnom regalu. Vođice su L profili 100/50 mm. otprema viljuškarima do mesta za skladištenje. Skladištenje podrazumeva čuvanje više vrsta semena na odgovarajućoj temperaturi i u propisanim uslovima.000 kg i ta težina se raspoređuje na dve stope. koja se dodeljuje paleti. Na taj način pored iskorišćenja kapaciteta skladišta omogućen je prilaz svakoj pojedinačnoj paleti radi uzorkovanja. i Malešević. ili na drugi način. Kota kolovoza i kota skladišta su u istom nivou. 1 Blueprint of storage-distributive centre 3 4 Po visini paletno-regalne konstrukcije su formirane za smeštaj paleta u 4 nivoa.000 kg. čeoni viljuškar transportuje palete u skladište i smešta ih na konzole paletno-regalne konstrukcije. Pošto su predviđene 3 konzole po visini. obmotane streč folijom. Ista operacija se obavlja tokom otpreme. 2004. Istovar ili utovar iz/u vozila vrši se klasičnim čeonim viljuškarom sa pneumaticima. PTEP 12(2008) 1-2 81 . REZULTATI I DISKUSIJA Osnovna funkcija objekta je skladištenje i distribucija semena.) za suvo seme.1 2 3 4 1 2 Sl. Iz centra za pakovanje palete se dopremaju propisno obezbeđene. Čeoni viljuškar odlaže palete na konzolu po dužoj strani od 1200 mm. Prema podacima (Milošević M. Za ulaganje i iskladištenje paleta predviđen je električni visokodohvatni viljuškar sa okretnom glavom ili teleskopskim viljuškama koji zahteva malu širinu radnog hodnika. Nosivost vertikalnog nosača je 12. Po preuzimanju paleta iz vozila. nakon adresiranja. Prvi nivo paleta je na 250 mm. Razmak između vođica je 1650 mm.

broj izmena vazduha 5 izmena/čas .4 12. Sistem hlađenja je projektovan tako da je teoretski predviđen unos do max. Deo skladišta koji je hlađen ima dva ulaza tako da se na oba ulaza nalaze klima uređaji koji obezbeđuju hladnu zavesu vazduha prilikom otvaranja vrata.2008. godine predstavljene su u tabeli. Podsistem ventilacije 3. s.9 9. Podrazumeva se da se ventilacija vrši povremeno po potrebi svih prostorija pa je predviđeno ručno rukovanje sa svim elementima podsistema.6 9. Novi Sad. 2004.da bi se sačuvala efikasnost i funkcionalnost. Naučni Institut za ratarstvo i povrtarstvo. Ljiljana.1 48.Average Temperatura vazduha Air temperature C 9.za garderobe. No. Podsistem vazdušnih zavesa . broj izmena vazduha 2 izmene/čas . Potrebno je da se uklone svi sitni nedostaci i razrade svi neophodni sistemi logističke podrške koji su u fazi uvođenja. Za mesec dana se pokazalo da je ovakav objekat nedostajao ne samo Institutu već i potrošačima.2008. M: Monografija Semenarstvo. Poljoprivredni fakultet. Novi sad. sa kontrolisanom temperaturom 0. broj izmena vazduha 8 izmena/čas .01. – 20. Merenje parametara vazduha u skladišnom centru (tab. Zvanično je otvoren 18. Mirjana.4 52. Agregat poseduje vazduhom hlađeni kondenzator. Novi sad. Primljeno: 10. [2] Babić. Babić.2008.3.0 54.85 – 141. [3] Interna dokumentacija Instituta za ratarstvo i povrtarstvo.2008.za administrativni. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Merno mesto Measurement location 1 2 3 4 5 6 7 8 Prosek .5 izmena/čas. a troškovi bili u prihvatljivim okvirima za grejane. hlađene i klimatizovane prostorije predviđene su vazdušne zavese na ulazima.za skladišni prostor.2 12.03.8 54. a njihove prosečne vrednosti za period od 01.za tehničke prostorije. Odgovarajuća kontrola ova dva činioca obezbeđuje uslove za njegovo uspešno čuvanje i skladištenje. U zavisnosti od pozicije merača temperature i relativne vlažnosti vazduha postoji izvesna razlika po mernim mestima. Tabela 1. Prosečne vrednosti parametara vazduha u skladišnom centru Table 1.7 10.4 48. M: Sušenje i skladištenje. broj izmena vazduha 1 izmena/čas . Objekat je urađen i opremljen po najsavremenijim standardima EU. 82 PTEP 12(2008) 1-2 .4 55. LITERATURA [1] Milošević.za skladišni prostor.2008. ali sistem za sada zadovoljava tražene uslove.0 41. a nadoknada se vrši prestrujavanjem svežeg spoljnog vazduha. Podsistem vazdušnih zavesa Podsistem ventilacije obuhvata sve funkcionalne delove objekta. prostor broj izmena vazduha 3 izmene/čas . Podsistem rashladne instalacije se sastoji od agregata sa direktnom ekspanzijom i isparivačko-ventilatorskom sekcijom unutar dela skladišta sa kontrolisanom temperaturom.Zahtevane uslove okoline u objektu obezbeđuje Sistem mašinske instalacije koji se sastoji od sledećih podsistema: 1. Razumljivo je da je zimi vazdušna zavesa topla. Sistem mašinske instalacije opravdava očekivanja i za sada obezbeđuje tražene parametre vazduha u skladišnom delu objekta.7 ZAKLJUČAK Skladišno-distributivni centar Instituta za ratarstvo i povrtarstvo izgrađen je u rekordnom roku. a koji treba da obezbede visok nivo funkcionisanja objekta ovakvog tipa. Uslovi koji su traženi da ispuni ovaj podsistem su sledeći: .8 12. broj izmena vazduha 6 izmena/čas . 2000. N values of air parameters in the storagecentre Br.03.5 61. Podsistem grejanja 2.7 o Relativna vlažnost Relative air humidity % 57. jer se vazduh u skladištu ne sme ovlažiti da ne bi dovelo do ovlaživanja semenskog materijala.za toalete.3. Za prodajni deo je predviđena toplovodna vazdušna zavesa na ulazu. Relativna vlažnost i temperatura vazduha su dva činioca koja najviše utiču na kvalitet semena. Ventilatori za provetravanje samo odsisavaju vazduh.1 9. 70 t/dan semena.za prodajni proctor. Podsistem rashladne instalacije 4. a leti hladna.6 10. Unutrašnja temperatura ovog dela magacina se kreće +12 ±2°C. Prihvaćeno: 11. 1) vrši se na osam mernih mesta. Malešević. pošto se vrata za ulaz automatski otvaraju preko senzora pa se tako automatski uključuje i vazdušna zavesa.

or 23. The most important item in total expenses would be transportation expenses. a danas drastično zapostavljena. i. da bi se navedeni period trajanja postojećih rezervi sirove nafte sveo na manje od deset godina.39% of the overall expenses. Due to all previously stated it possible to stipulate the need for a further increase of mechanisation of working processes in agriculture.85 UDK: 631. odnosno 23.88 dinars. drvne industrije.1:620. the utilisation of other sources of energy should be increased.07%. energija dobijena organskom konverzijom.557.83 . MATERIJAL I METOD RADA Projektovanje troškova spremanja žetvenih ostataka sistemom malih četvrtastihi i velikih valjkastih bala.76%). Kroz obračun troškova utvrđeno je da cena spremanja jedne tone slame strnih žita sistemom malih četvrtastih bala iznosi 1. Spremanja slame sistemom valjkastih bala moguće je izvršiti po ceni od 1.982.76% dok su troškovi baliranja na drugom mestu i čine 21.ns. Departman za ekonomiku poljoprivrede i sociologiju sela. Osnovni činilac koji u najvećoj meri određuje ekonomičnost svakog oblika korišćenja žetvenih ostataka je efikasnost organizacije i ostvareni troškovi spremanja. e-mail: zekic@polj.95 Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper UTVRĐIVANJE TROŠKOVA SPREMANJA SLAME SISTEMOM VALJKASTIH BALA I SISTEMOM MALIH ČETVRTASTIH BALA DETERMINATION OF PREPARATION COSTS OF THE SMALL GRAIN STRAW BY THE SYSTEM OF CYLINDRICAL AND SMALL QUADRATIC BALES Dr Vladislav ZEKIĆ Poljoprivredni fakultet Novi Sad. while the baling expenses ranked second and made 21. The calculation of the expenses confirmed that the price of the preparation of a ton of small grain straw by the system of small quadratic bales amounted to 1. Agriculture produces large quantities of different types of biomass.48%. The most significant item in overall expenses accounted for transportation expenses (27. UVOD Poznato je da osnovna proizvodnja ratarskih useva povlači za sobom istu ili čak i do tri puta veću količinsku produkciju biljnih ostataka. or 18. expenses. wood industry.ac. Wastage and by-products of forestry. Činjenica je. Najznačajniju stavku u ukupnim troškovima čine troškovi transpotra sa 27.yu REZIME Budući da fosilana goriva postaju sve deficitarnija potrebno je povećati korišćenje drugih izvora energije.88% of the total expenses. Ključne reči: slama. kada bi ukupno stanovništvo na Zemlji trošilo energiju na nivou zemalja razvijenog sveta.00 dinars.982. usled toga različiti vidovi biomase postaju sve značajniji. Poljoprivreda produkuje veliku količinu različitih vrsta biomase ali su za energetsku primenu najpogodniji žetveni ostaci ratarske proizvodnje. but the most favourable for energy usage are harvest remains. Posmatrani tehnološki postupci su normirani na takav način rada se potencijali pojedinih sistema za sakupljanje koriste u celosti. odnosno slama strnih žita. Ovakva praksa. preparation.54 €. the expenses of the system of cylindrical bales were lower by 21. The main factor that determines the cost-effectiveness of every form of harvest remains usage is the efficiency of the organisation and the achieved preparation expenses. loading included with 35. 1-2. therefore different types of biomass are becoming more significant. pored očiglednih gubitaka iskoristive biomase.88 dinara. Najpogodniji za energetsku primenu su otpaci i nusproizvodi šumarstva.61 €. Sa druge strane ograničenost fosilnih goriva prisiljava čovečanstvo da se okrene traženju zamene za fosilna goriva.88% ukupnih troškova.e.54 €. The preparation of the straw by the system of small quadratic bales could be achieved with a price of 1.07% dok su troškovi baliranja na višem nivou u odnosu na prethodni sistem i čine 29. izvedeno je na dva ispitivana gazdinstvu koja istu koriste za dobijenje toplotne energije.61 €.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. prouzrokuje i brojne negativne posledice. Najznačajniju stavku u ukupnim troškovima takođe čine troškovi transpotra u koje je uključen i utovar sa 35.557. odnosno sagorevanje. U nekim rejonima sporedne sirovine su zauzele svoje funkcionalno mesto u nastavku procesa proizvodnje. akcenat bi trebalo staviti na tehnička rešenja koja bi omogućila korišćenje biomase na postojećoj ili modifikovanoj opremi. spremanje.39% ukupnih troškova Prema izvedenim obračunima sistem valjkastih bala ostvaruje za 21. Ovakva rešenja bi u znatnoj meri smanjila početna investiciona ulaganja i direktno uticala na ekonomičnost energetske ili drugih vrsta upotrebe biomase. Iz ovoga moguće je ustanoviti potrebu za daljim povećavanjem mehanizovanosti radnih procesa u poljoprivredi. Pri tome. Pri tome u slučaju malih četvrtastih bala proces se bazira velikom korišćenju nekvalifikovane PTEP 12(2008) 1-2 83 .48% niže troškove. Key words: straw. pa se slama spaljuje ili u najboljem slučaju zaorava. Posebnu pažnju bi trebalo posvetiti tehničkim rešenjima za energetsko iskorišćenje biomase poreklom iz poljoprivrede. odnosno 18. Ovaj problem jednim delom može da reši oduvek dostupna.00 dinara. troškovi. p. agriculture and primary processing of agricultural products are most available for usage. poljoprivrede i primarne prerade poljoprivrednih proizvoda. SUMMARY Since fossil fuels have been becoming ever more deficient. while the baling expenses would be higher compared to the previous system and would make 29. a negde predstavljaju sirovinski balast. small grain straw. According to calculations conducted.

Navedeni model pored obračuna ukupnih troškova korišćenja pogonskih i priključnih mašina omogućuje i izvođenje senzitivne analiza i izradu kalkulacije diferencijalnih troškova.592 Zmaj . troškove manipulacije i skladištenja. zarade traktoriste. 3) princip cene zamene i 4) princip prinosne vrednosti. Obračun troškova uključuje troškove korišćenja izabranog traktora. Troškovi utovara bala obračunati su zajedno sa troškovima transporta.820 / transport Welger 730 a John Deere . Troškovi poreza i taksi utvrđuju se u skladu sa važećim zakonskim propisima. Troškovi osiguranja određeni su prema aktima “DDOR” Novi Sad. transporta i manipulacije slame spremljene u obliku malih četvrtastih bala (tabela 2). tovatne masti i guma utvrđivani su prema normativima Zadružnog saveza Vojvodine. Navedeni normativi korigovani su u skladu sa iskustvenim normativima unutar ispitivanog gazdinstava. Radni dan u trajanju od 12 časova ne predstavlja izuzetak kod radova sezonskog karaktera.402 Troškovi (d/času) Cost (d/hour) 765. i korišćenje iste mašine u ostalim operacijama (transport. Kao osnovne načine za valorizaciju materijala koji se koristi u poljoprivrednoj proizvodnji moguće je primeniti sledeće principe: 1) princip preovlađujće tržišne cene.072. kao i kalkulacije troškova zarada za stalno zaposlene radnike. Prosečna udaljenost je procenjena na 7 kilometara.49 Troškovi eksploatacije slame sadrže troškove spremanja slame.624. Troškovi ulja za diferencijal i menjač. Obračun troškova podrazumeva korišćenja traktora IMT – 539 u procesu baliranja malih četvrtastih bala i MTZ – 820 pri eksploataciji u procesu baliranja valjkastih bala.481 Zmaj .820 MTZ . Pri tome dnevni učinak iznosi 67.5 tona slame.7 kilograma po hektaru.81 M regular. Sa druge strane u slučaju valjkastih bala isti se temelji na što većem mehanizovanju radnih procesa. Pri ovakvoj organizaciji rada dnevni učinak radne grupe iznosi približno petnaest kompozicija za radno vreme od 12 časova.48 1. Budući da slama. odnosno: kalkulacije troškova korišćenja pogonskih mašina za pojedine režime korišćenja. Kao osnovne pogonska mašina u procesu ubiranja.06 120.5 tona balirane slame po času rada. Obračun je izveden prema normativima utvrđenim u praksi (tabela 1). manipulacija i odmotavanje. pa sve do 35 kilograma. vezanim proizvodima.90 1. Težina bala zavisi od podešavanja prese i vlažnosti balirane biomase. tako da učinak iznosi 300 bala. Utovar bala vrši sezonska radna snaga bez korišćenja mehaničkih pomagala. odnosno slame na samoj parceli. prikolice za transport Zmaj Z – 489. Zmaj Z – 401. širine 490 mm i visine 360 mm. kalkulacije troškova korišćenja priključnih mašina. Obračun troškova korišćenja pogonskih i priključnih mašina izveden je na osnovu ranije izrađenog modela implementiranog kroz program za tabelarne obračune. odnosno 4. transport do mesta skladištenja.94 281. Obračun zarada bazira se na bruto zaradi pri čemu je ista obračunata u skladu sa prosečnim zaradama na posmatranim gazdinstvima.5 hektara na čas rada. te se mora uzeti u obzir pri obračunu.radne snage. po pravilu. te se ista koristi u obračunu.63 tona slame na sat. Kako je veoma teško govoriti o povećanju vrednosti u proizvodnji koja koristi biomasu a obračun cene zamene zahteva čitav niz pretpostavki pri obračunu troškova energetskog korišćenja slame.5 tone balirane slame po času rada. 2) princip cene koštanja. prese i zaradu rukovaoca traktora. dok je u na posmatranog gazdinstvu ova potrošnja veća i iznosi oko 4. U slučaju baliranja malih bala navedenom presom koristi se polipropilensko vezivo tip p 320 u količini koja prema normativima iznosi 3.33 952.500 bala slame prosečne težine od 15 kg. pri čemu učinak iznosi 7. odnosno 5. Na posmatranom gazdinstvu koristi se klasična kompozicija za transport malih četvrtastih bala koja se sastoji od traktora za vuču i dve modifikovane prikolice. U praksi je moguće ostvariti učinak od približno 2. nije predmet tržišnog prometa i da se pri utvrđivanju cene koštanja nailazi na teškoće budući da se radi o tzv. Standaradna organizacija ovoga radnog procesa na ispitivanom gazdinstvu podrazumeva angažovanje šest do osam radnika. Iskustva sa posmatranog gazdinstva ukazuju da je najrealnija procenjenja težina od 15 kilograma. veziva za povezivanje bala (polipropilensko vezivo). vrednost žetvenih ostataka se ne obračunava. Kao rezultat procesa baliranja dobijaju se standardne rolo bale standarnih dimenzija pri čemu masa pojednačne bale iznosi do 350 kg.21 15. Na osnovu obračunatih troškova prema pojedinim kategorijama moguće je doći do ukupnih troškova spremanja. tako da može da varira od 12. U toku radnog vremena od 12 časova procenjen je učinak od 3600 bala slame u realnim uslovima. Usage costs estimation for the operative and appended machines Mašina Machines IMT . mogu se primeniti dva osnovna principa: 1) princip zamene i 2) princip prinosne vrednosti. Utovar bala na prikolicu vrši se utovarivačem koji je pričvršćen na prikolicu.76 1.573. Troškovi ulja se utvrđuju u skladu sa nabavnim cenama standardno korišćenog motornog ulja i normativima utroška. Troškovi pogonskog goriva za traktore utvrđuju se u skladu sa zvaničnim cenama pogonskog goriva na tržištu i normativima utroška goriva za standardne režime korišćenja traktorskog agregata. Predračun troškova korišćenja pogonskih i priključnih mašina Table 1. U suštini obračun troškva energetske eksploatacije treba početi sa obračunom vrednosti žetvenih ostataka. Isti su izvedeni za sve bitne elemente konačne kalkulacije. Pored pogonske mašine proces baliranja žita podrazumeva i upotrebu sledećih priključnih mašina: presa Welger 730a. 84 PTEP 12(2008) 1-2 . Troškovi smeštaja utvrđuju se u skladu sa cenom eksploatacije kvadratnog metra tipskog građevinskog objekta i prostorom potrebnim za smeštaj mašine. Troškovi spremanja slame sistemom velikih valjkastih bala se sastoje iz troškova korišćenja agregata sastavljenog iz traktora i prese za baliranje. odnosno ukupno 4. te troškova utrošenog veziva.539 MTZ .401 Manipulator Zmaj Z . Tabela 1. Valorizacija vrednosti slame ili bilo kojeg proizvoda može da se izvodi na više načina. Troškovi održavanja utvrđuju se normativnim metodom na bazi normativa ukupnih troškova održavanja u toku veka trajanja razvijenih putem istraživanja unutar Instituta KTBL.85 195. uređaj za manipulaciju jednostavne konstrukcije. U procesu baliranja dobijaju se bale dužine 800 mm. presa John Deere – 592. pri sakupljanju ostvaruje se prosečan prinos slame od 3 tone slame po hektaru. REZULTATI I DISKUSIJA U prvom delu obračuna izrađeni su predračuni korišćenja pogonskih i priključnih mašina. model 1.2 kilograma po toni balirane slame. Prema podacima sa ispitivanog gazdinstva. koji se sastoji iz tri oštra čelična tela koja služe za nabadanje bala i odmotač Zmaj – 402. Sam proces baliranja malih četvrtastih bala vrši se agregatom sastavljenom od traktora i prese za male prizmatične bale.U toku procesa baliranja dolazi i do utroška materijala. transporta i manipulacije žetvenih ostataka strnih žita koristi se traktori IMT – 539 i Belorus MTZ – 820.

17 144. [9] Zekić. JUMTO.Tabela 2. Troškovi manipulacije obuhvataju samo troškove slaganja bala.61 €. Troškovi skladištenja se obračunavaju polazeći od pretpostavke da se slama skladišti na otvorenom prostoru. BVL.76% dok su troškovi baliranja na drugom mestu i čine 21. [2] Krmpotić. Transport se vrši specijalizovanom traktorskom prikolicom koju pogoni traktor MTZ – 820.50 1. Novi Sad. [8] Zekić.43 9. K:Traktoren – Technik und ihre Anwendung. Obračun ukupnih troškova slame spremljene u obliku malih četvrtastih bala Table 2. Jovanović. Obračun ukupnih troškova slame spremljene u obliku valjkastih bala Table 3. Institut za poljoprivrednu tehniku. 2000.07% dok su troškovi baliranja na na višem nivou u odnosu na prethodni sistem i čine 29. V: Utvrđivanje troškova spremanja slame sistemom malih četvrtastih bala. odnosno slama strnih žita. 2007. [4] Renijus. što iznosi oko 0.2008.htm Primljeno: 10. odnosno 23.88% ukupnih troškova.27 16. [11] Cenovnik mašinskih usluga na obradi poljoprivrednog zemljišta. V.: Sagorevanje balirane biomase. Novi Sad. Estimation of the total costs for the straw in small square bales Operacija Operation Baliranje Pressure Materijal Material Utovar i transport Lading and transport Manipulacija Kaying Odmotavanje Disertangle Skladištenje Storage Ukupno Total Troškovi (d/toni) Struktura (%) Cost (d/ton) Structure (%) 433.39 3. Novi Sad. broj 2. 1998.00 ZAKLJUČAK Budući da fosilana goriva postaju sve deficitarnija potrebno je povećati korišćenje drugih izvora energije.40 546.67 100. Kroz obračun troškova utvrđeno je da cena spremanja jedne tone slame strnih žita sistemom malih četvrtastih bala iznosi 1. UDK 631. transporta i manipulacije slame spremljene u obliku valjkastih bala (tabela 3).38 kilograma po toni balirane slame. Troškovi transporta slame. Novi Sad. 1995.com/facts/Energy Density of Coal. Univerzitet u Novom Sadu.88 21.88 9.07 330. R. PTEP. 2006. [6] Zekić. transporta i manipulacije.: Menadžment poljoprivrednih mašina. jer su troškovi istovara obuhvaćeni pri obračunu troškova transporta. Poljoprivredni fakultet Novi Sad. čine troškovi transpotra u koje je uključen i utovar sa 35. Na ispitivanom gazdinstvu ova potrošnja iznosi oko 40 metara po bali. baliranih u obliku velikih valjkastih bala. Darmstadt.982. magistarski rad. ISSN 0354-2092 broj 5. [7] Zekić.00 dinara.86 182.3. Pri odmotavanju bala nastaju troškovi korišćenja traktorskog agregata sa priključenim odmotačem Zmaj . U datom slučaju troškovi transporta ostataka biomase su relativno niski što predstavlja značajan uslov ekonomičnosti celokupnog procesa. V. N: Valorizacija vrednosti slame strnih žita. V: Upravljanje troškovima korišćenja pogonskih mašina u poljoprivredi.40 243. ISSN 0354-9496.00 243.26 27.17 35. Na osnovu obračunatih troškova prema pojedinim kategorijama moguće je doći do ukupnih troškova spremanja.18 12. Zadružni savez Vojvodine. [12] http://hypertextbook. Pri tome.557. Novi Sad. UDK 43. 2007. te se procenjuju se kroz vrednost gubitka do 20% količine korišćene slame. 2006. Verlagsgesellschaft. odnosno 18. doktorska disertacija. Troškovi se obračunavaju prema ceni jednog časa korišćenja navedenih mašina i troškovima zarade za traktoristu u skladu sa normativima ispitivanog gazdinstva.48% niže troškove. Najznačajniju stavku u ukupnim troškovima čine troškovi transpotra sa 27.372.00 29.54 €. Subotica.26 16. [10] Zekić. i sar: Potrošnja dizel goriva u ratarstvu (monografija). PTEP 12(2008) 1-2 85 . 1985. obuhvataju utovar i transport od parcele do ekonomskog dvorišta ili neke druge lokacije gde se slama skladišti. T. Estimation of the total costs for the straw in cylinder bales Operacija / Operation Baliranje Pressure Materijal Material Utovar i transport Lading and transport Manipulacija Kaying Odmotavanje Disertangle Skladištenje Storage Ukupno Total Troškovi (d/toni) Struktura (%) Cost (d/ton) Structure (%) 457. Manipulacija u skladištu prema definisanim parametrima obavlja se prednjim traktorskim utovarivačem priključenim na traktor MTZ – 820. Spremanja slame sistemom valjkastih bala moguće je izvršiti po ceni od 1. [3] Nikolić.00 LITERATURA [1] Janjić. pri čemu se obračun primenjuje na utvrđene troškove sakupljanja.01 100.67 100. Poljoprivredni fakultet Novi Sad. Tica.48 1.35 259.982. Traktori i pogonske mašine. Iz ovoga moguće je ustanoviti potrebu za daljim povećavanjem mehanizovanosti radnih procesa. Brkić. Poljoprivreda produkuje veliku količinu različitih vrsta biomase ali su za energetsku primenu najpogodniji žetveni ostaci ratarske proizvodnje.402 i troškovi zarade rukovaoca traktora.88 dinara. Műnchen.557.57 49.39% ukupnih troškova Prema izvedenim obračunima sistem valjkastih bala ostvaruje za 21. Zbog velikog potencijala i obnovljivosti biomasa predstavlja jedan od značajnijih izvora energije. Verlagsunion – Agrag.07 6. i sar. 36. takođe. Revija agronomska saznanja. 1995. Tabela 3.07 550. obračun se izvodi na osnovu tržišne cene. 2007. 1997. [5] Schmid A: Wirtschaftliche Betriebsführung und Kalkulation im Lohnunternehmen (KTBL). T. V: Ocena ekonomske opravdanosti energetske upotrebe biomase. M: Utvrđivanje troškova spremanja slame sistemom valjkastih bala.76 12. Prihvaćeno: 11.2008. Agoekonomika. Poljoprivredni fakultet Novi Sad. Najznačajniju stavku u ukupnim troškovima. Poljoprivredni fakultet. Značaj poljoprivrede je utoliko veći budući da su poljoprivredna gazdinstva osnova buduće proizvodnju energije iz biomase. Međutim veći deo potencijala biomase zbog relativno niske energetske vrednosti i prostorne disprerzije nije pogodan za eksploataciju. Ekonoimski fakultet. M.3. Godina 12. Osnovni parametar ekonomičnosti korišćenja žetvenih ostataka u bilo koje svrhe predstavljaju troškovi spremanja. prednost se mora dati onim tehnološkim rešenjima koja su već raširena u praksi pri čemu akcenat treba da bude na njihovom modifikovanju i dopunjavanju.

ing.. sreds- tva koje omogućava bolje prianjanje pesticida za površinu semena. određujući najmanju dozu koja još pruža zaštitu od primarne zaraze ili napada patogena. 1-2. Do preporučenih doza najčešće se dolazi eksperimentalnim putem. transport i setvu. noseći sa sobom čestice hemijskih zaštitnih sredstava. ostali su za internu upotrebu Institutu. Daliborka BUTAŠ dipl. i najveće doze iznad koje je sredstvo toksično za klicu. Svakako da u današnje vreme treba strogo voditi računa koja su sredstva za tretiranje semena poljoprivrednih bilja dozvoljena zakonom. Maksima Gorkog 30. insekticidi itd. When several protectants are used. which come under different brand names. The recommended rates are typically experimentally calculated by determining the minimum effective dose that provides protection against primary infection or pathogen attack and the maximum dose above which the chemical in question becomes toxic for the germ. To je jedan od razloga da se u Institutu za ratarstvo i povrtarstvo iz Novog Sada pristupilo ozbiljnom pokušaju da se utvrdi stvarna količina izgubljenog sredstva sa površine semena. SUMMARY Manufacturers of agricultural chemicals supply recommendations regarding the doses to be used. 21000 Novi Sad. Kada se istovremeno koristi više zaštitnih sredstava za zaštitu semena. primary infection. which signifies that they are liquids. U radu je opisana jedna analitička metoda za utvrđivanje izgubljene količine hemijskih zaštitnih sredstava i široj javnosti su prikazani praktični rezultati. semenku ili biljku. which is limited in volume and is stable. leaching. germination.854. Most protectants that are presently used for seed treatments are labelled XL. Sredstva koja se nanose na seme su uglavnom fungicidi. ambalaži. or extra moisture coming from heavy rainfall or showers. primarna zaraza. Evidentno je da su rezultati tih ogleda pokazali da se primarna zaraza plamenjače na suncokretu javlja kod doze zaprašivanja 86 PTEP 12(2008) 1-2 . Iz dubljih slojeva čestice pesticida nisu dostupne klijancu u startu te su izloženiji patogenima i primarnoj zarazi. Ključne reči: hemijska zaštitna sredstva. Razlika se javlja u primenjenim tehnologijama. ali rezultati nikada zvanično nisu objavljeni. veličini pakovanja i sredstvima za zaštitu koja se nanose na seme.86-88 UDK: 633. nanose se u vidu koktela ili pojedinačno. The seeds that lost their protective coating are prone to pathogen attacks and primary infection.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. This paper describes the analytical method used to assess the amount of leached protectants and discusses the obtained experimental data. The moisture causing the protectants to wash off may be resident moisture. Prvenstveno iz ekoloških razloga nastup na inostranim tržištima bez primene inkrust mase je teško zamisliv. Zaštitna sredstva koja se danas koriste za zaprašivanje semena uglavnom se stavljaju u promet sa oznakom XL što znači da su u tečnom stanju. which are in the form of powder. Za WP formulaciju. Oglede su postavili prof.ing. Institut za ratarstvo i povrtarstvo. ing. korišćenih prilikom zaprašivanja semena. pathogens. UVOD Prilikom industrijske dorade semenskog materijala koriste se uglavnom poznati i propisani metodi rada i mašine. zaprašivanje semena. p. seed or plant. slojevito. REZIME Kompanije koje proizvode hemijska zaštitna sredstva za poljoprivredu za svoje proizvode propisuju dozu za korisnike. but their common characteristics are that they are harmless for the germ and are chemically inert. dr Vladimir MIKLIČ. podrazumeva i korišćenje inkrust mase. patogeni. Proizvođači zaštitnih sredstava danas u promet stavljaju sredstva u obliku praha i tečnosti.ing. which is dynamic and which percolates quickly into deep soil layers carrying along the washed off protectants. a služi kao nosač zaštitnih sredstava i daje semenu lepši izgled. Fini otrovni prah zaštitnih sredstava leti u okolinu i zavlači se u sve delove mašina za zaprašivanje. sa površine semena posle setve a nakon dodira sa vlažnim zemljištem koje izaziva klijanje. osim nanošenja fungicida i eventualno insekticida. koja se speru u dublje slojeve zemljišta. količina hemijskih zaštitnih sredstava. U ovom radu pokušalo se analitičkom metodom utvrditi. klijanje.ing. transporta i setve semena. spiranje. Sva navedena hemijska sredstva su otrovna i rad sa njima traži pridržavanje propisanim preventivnim i zaštitnim merama. što znači praškasti oblik hemijskih zaštitnih sredstava. make use of various carriers.. ali koja količina sredstva se gubi sa površine semena dolaskom u dodir sa vlagom oduvek interesuje korisnike. To može biti vlažnost u manjoj količini koja se ponaša stabilno ili dinamična vlažnost koja se pojavljuje usled pljuskova a ponaša se nestabilno i brzo prodire u dublje slojeve. The objective of this study was to determine by an analytical method the amount of seed protectants that is washed off from a seed surface during germination and leached into the soil. Slaviša ŠTATKIĆ dipl. seed dusting. Key words: chemical protectants. they are either blended or are applied separately in several layers. Boško DEDIĆ dipl. Još početkom devedesetih godina prošlog veka postavljeni su ogledi koji su trebali odgovoriti na pitanje koja je minimalna količina sredstva prilikom zaprašivanja semena koja još pruža efikasnu zaštitu od primarne zaraze posle klijanja. Rad sa praškastim oblicima je težek kako u doradnim centrima tako i u toku manipulacije. Tretiranje semena suncokreta prilikom dorade.. The WP formulations. koriste se razni tečni nosači koji imaju različite trgovačke nazive ali su im zajedničke osobine da su neškodljivi za klicu i da ne stupaju u hemijske reakcije (inertni su).dr Stevan Maširević i Karlo Đilvesi dipl. Efikasnost zaštite semena od primarnih zaraza zaprašivanjem je nesporno.78 Stručni rad rad Paper ODREĐIVANJE KOLIČINE IZGUBLJENOG SREDSTVA ZA ZAŠTITU SEMENA SUNCOKRETA USLED SPIRANJA LOSS OF SUNFLOWER SEED PROTECTANT DUE TO LEACHING Karlo ĐILVESI dipl. predstavljajući opasnost od trovanja.

te su gubici veći nego kod površina koje su neravne (hrapave ili sa uzdužnim brazdama).6299 104.1344 94. Toner (inkrust masa) u dozi 300 g/100 kg semena 3.) suncokreta i polivene prskalicom sa vodom dok se filter papir nije dobro natopio. godine.0041 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 I I I I I II II II II II A-1 4.3746 104.7 6. U ogled su uključena i dva uzorka industrijski zaprašena iz inostranstva.Od svih uzoraka izmerene su mase.0500 123.0 M-1 M-2 6. Zaprašivalo se na sledeći način: 1.6357 106. ocedilo se.8366 104. Količina vode se nije merila.2361 121. Ovlaživanjem semena na dva načina pokušali su se oponašati prirodni uslovi. . Na kraju treba dodati da je semenski materijal korišćen za oglede posejan i ispitan u kontrolisanim uslovima na primarnu zarazu. P.2 T+A1 4.P. Sa dozom od 150g/100kg semena nije se javljala zaraza. P. Nakon sušenja Petri kutije su stavljene u eksikator na sobnoj temperaturi da se ohlade. Posle hlađenja seme suncokreta je stavljeno u natron vrećice a Petri kutije sa filter papirom su izmerene na laboratorijskoj analitičkoj vagi.0072 22. Rezultati merenja spiranja hemijskih zaštitnih sredstava sa semena suncokreta Table 1.3643 116.Spremljene su Petri kutije sa upijajućim filter papirom laboratorijske finoće kao uloškom i stavljene su u eksikator sa silika gelom na sobnoj temperaturi 24 časa.6 M-1 M-2 A-1 6. godine bilo je industrijski dorađeno sa čistoćom 99.6872 0.2 94. izraže. .6800 106. – empty Petri dish P.8438 0. ZAKLJUČAK Postavljeni ogledi su pokazali da korišćene doze hemijskih zaštitnih sredstava pružaju zaštitu semenu bez obzira na delimični gubitak usled nepredviđenih uslova (suša. Prilikom izračunavanja procenata treba i to uzeti u obzir. Obe grupe uzoraka sa Petri kutijom stavljene su u laboratorijsku sušnicu na 6 sati na temperaturu od 45 oC stepeni.3989 104.0072 22.3766 123.voda po potrebi za dozu od 28 ml/1 kg semena. Posle zaprašivanja seme je uskladišteno 2 dana na sobnoj temperaturi u spremištu predviđenom za držanje manjih količina hemijskih sredstava i tretiranog semenskog materijala. – Petrijeva posuda sa ostatkom taloga P.2648 0.-P. Ostali kvaliteti semena su zanemareni. U odnosu na kontrolni uzorak svi uzorci su pokazali pozitivne rezultate na otpornost na primarnu zarazu bez obzira na spiranje dela hemijskih zaštitnih sredstava.A. da se utvrdi količina sredstva koja se gubi sa semena. do 25. Lepak u dozi 15 g/100 kg semena 4. To je i razlog što je ovo stručni a ne naučni rad.A. Masa semena koja se zaprašivala u laboratorijskim uslovima bila je po 1 kg.0013 9. Tabela 1. Ovi uzorci su dobili oznaku II (rimsko dva). Method Code 100 seed weight 1 I A-0 4. Za preciznije podatke.1898 0. (tab.P.A.4671 0. odlučilo se za korišćenje semena sa na oko glatkim perikarpom. A-0 netretirano seme – kontrola 2.3 L+A1 4.P.0123 0.Apron (metalaxyl) 200 g/100 kg semena .0026 20.0006 4.9590 94. Ovako pripremljeni uzorci su dobili oznaku I (rimsko jedan).11.Ogledi su izvedeni u periodu od 01.0087 32. ( % ) No.1862 104. Nakon tretiranja semena u laboratoriji uzorci su šifrirani na sledeći način: 1. M-1 seme iz inostranstva tretirano tonerom Sepiret + Apron + voda 6. U ovu grupu je svrstan i kontrolni uzorak. preve- PTEP 12(2008) 1-2 87 .6 T+A1 4.0011 7. tačnije kada je seme pre klijanja izloženo obilni- I – uzorci stavljeni na filter papir i potopljeni vodom I – samples placed on filter paper and immersed in water II – uzorci stavljeni na navlaženi filter papir II – samples placed on wet filter paper P.9129 121. MATERIJAL I METOD Cilj istraživanja je bio.0026 18. – prazna Petri posuda P. Razlozi za to su što se korišćena računska metoda u nekim delovima oslanja na pretpostavke koje u praksi nisu idealne kao što se uzima u teoriji.0082 104.0036 25. Voda po potrebi za dozu bacanja 32 ml/1kg semena. ovde korišćena analitička metoda može da se detaljnije razradi i dopuni. Posle opisanih priprema u Petri kutije su raspoređene semenke (100 kom.2622 116.0511 0. nagli pljuskovi. Druga grupa uzoraka se pripremala tako da se filter papir umočio u posudu sa vodom.Posle 24 časa izmerene su mase praznih Petri kutija sa uloškom na laboratorijskoj analitičkoj vagi.28 REZULTATI I DISKUSIJA U toku dva dana dok je seme bilo u skladištu razradila se metoda određivanja količine opranih hemijskih sredstava sa perikarpa semena. A-1 tretirano seme sa tečnim Apronom + voda 3.5586 123.P. U zadnjoj koloni prikazana je oprana suva materija izražena u procentima koja se dobila ogledom. Pretpostavljajući da se sa glatke površine lakše spere zaštitno sredstvo. joj padavini i kada koristi vlagu iz zemljišta ili je izloženo slabijoj padavini. Odabrano seme roda iz 2006.10.7 4. 2007. Measurements of the rate of leaching of sunflower seed protectant Masa100 R.na u masenim jedinicama iz kojih se može izračunati i procenat.-P.A. – Petri dish containing remaining residues Rezultati u ovom radu ne mogu se smatrati apsolutno tačnim.4584 123.0015 10.broj Metoda Šifra sem. L-A1 tretirano seme tečnim Apronom + lepak + voda 4.2376 0. 1) rezultati izražavaju masu oprane suve materije sa perikarpa semena suncokreta.P.8002 0. .9%.6383 0. To se objašnjava prisustvom prašine na ljusci semena suncokreta. T-A1 tretirano seme tonerom Viospor + Apron + voda 5. Treba primetiti da se javlja razlika u masi i kod kontrolnog uzorka u prvom redu tabele (A-0).A. pa se na takav papir rasporedilo seme suncokreta.1493 106. U pretposlednjoj koloni P.metalaxylom od 130g/100kg semena. To je količina izražena u gramima koja se spere pre klijanja.Sepiret 4355 blue 240 g/100 kg semena . Apron (metalaxyl) u dozi 300 g/100 kg semena 2.1350 0.7989 94. P.8 L+A1 4.5747 6. M-2 seme iz inostranstva tretirano tonerom Sepiret + Apron + voda Seme iz inostranstva tretirano je sledećim dozama: . Nakon dosta predloga i diskusija prihvaćena je analitička metoda koja se sastojala u sledećem: .Od svih uzoraka se odbrojalo 2 x 100 semenki osim kontrole od koje se odbrojalo samo 100.4115 106.

Nolit. soil improvement. dobijeni rezultati potvrđuju da nema gubitaka zaštitnih sredstava u toj količini da se ugrozi zdravstveno stanje useva. Biogas proizveden od tečnog đubreta može se upotrebiti za obezbeđivanje tople vode. digestor.4 g/100 kg ostatka zaštinih sredstava na semenu. reduction and injection of the substrate are all vital preconditions. This contrasts with the common practice of separate heat and power (SHP) where electricity is generated at a central power plant. Beograd.: Uticaj inkrust mase nove formulacije na kvalitet semena suncokreta.: Zrnasti proizvodi u prometu. S.2% što još uvek obezbeđuje 203. D..net.. električne energije bez ikakve dodatne dorade (desumorisanja). communal and industrial sewage treatment works. Ćirović. Naučna knjiga. As a result. K. p. Zbornik radoBiblid: 1450-5029 (2008) 12.e paid by the power authorities for electricity fed into the public network. Energiju oprodukuje metan (CH4) koji proizvode specifične bakterije dekompozicijom organskog materijala bez prisustva kiseonika. Novi Sad. homogenizacije. Beograd. there has been a drastic change in the perceived significance of almost all these factors. M. Uspostavljanje idealne termostanica. The energy is provided by methane gas (CH4) which is produced by highly specialised bacteria when organic material decomposes in an oxygen-free atmosphere.2 va sa XX savetovanja stru. K. Zbornik radova sa XXVI seminara agronoma.: Prva iskustva sa domaćom inkrust masom za zaprašivanje semena poljoprivrednih kultura.: Uporedna analiza sredstava i tehnologije zaprašivanja prilikom dorade na klijavost semenskog suncokreta. electricity and automotive energy without any further processing (desulphurization). Bitola. along with the 10w level . Podaci u tabeli potvrđuju pretpostavku da je gubitak sredstava za zaštitu semena veći usled jačih padavina. kombinovanje toplotna i mehanička snage. INTRODUCTION Because of high energy costs during the seventies. redukcije i injektovanja substrata su predtretmani od bitnog značaja. Donji Milanovac.of account taken of such items as manure efficiency. sveska 37 Interna dokumentacija Instituta za ratarstvo i povrtarstvo iz Novog Sada Ljubisavljević. Macedonia. since biological processes need to be optimised taking individual structural and hydraulic requirements into account. i drugi: Suncokret.2008. kalkulacije nameću potrebu za optimizacijom bioloških procesa razmatrajući pojedinačno stukturne i hidrauličke zahteve. 1989 Marić. 1-2. sveska 20 [2] Đilvesi. 88 PTEP 12(2008) 1-2 . Zlatibor. integrated system. Dr Vangelica Jovanovska** IN-TREJDING-Bitola.: Opšte semenarstvo. dimitra@mt. Perfect thermo statisation. it was due to the relatively 10w pri<. Biogas from liquid manure can be used to provide hot water. Prole. 1996 Škorić.3. REZIME Tehnologija proizvodnje biogasa je kompleksna.or indeed total lack . 1994 Đilvesi.njaka poljoprivredne tehnike Vojvodine i VI savetovanja PTEP-94. K.88-92 UDK: 662.net. V. Institut za ratarstvo i povrtarstvo. combined heat and power. Macedonia.. Dokić. Stručni rad Paper BIOGAS TECHNOLOGY IN AGRICULTURE TEHNOLOGIJA PROIZVODNJE BIOGASA U POLJOPRIVREDI Mr Nikola Jovanovski *. Dobijeni podaci iz ogleda upućuju na to da treba preispitati ispravnost preporučenih doza za zaprašivanje semena koje daju proizvođači hemije. Primljeno: 10. On the other. Miklič.3. digester. Novi Sad.mk. hygienisation and stabilization of sewage sludge.lika količina vlage). On the one hand. Ključne reči: Biogas. but also performed a variety of important functions in the pre-treatment of highly organically polluted sewage.. Nolit. however.. ** Faculty of Biotechnical Sciences. Maksimalni gubitak sredstva za zaštitu iz iznetih podataka iznosi 32.767. Biogas technology failed to have the same degree of success in the agricultural field. this was due to the limited rarige of operationally safe and well-tested systems available and to negative experience with cheap solutions in the past. M. Mira. Key words: Biogas. fabika đubriva.: Semenarstvo. 1992. where they not only helped produce energy. 2002. dok se sopstveni postojeći sistem za zagrevanje i hlađenje upotrebljava da obezbedi neelektične oblike energije. Beograd. homogenisation. timjugo@mt. 1987 Milošević. U uobičajenoj praksi razdvojenih mehaničkih i toplotih ssitema elktricitet se generiše u termoelektrani. U odnosu na već ispitanu činjenicu da doza metalaxyla od 150 g/100 kg semena pruža još odgovarajuću zaštitu od primarne zaraze. while onsite heating and cooling equipment is used to meet non-electric energy requirements. water protection and avoidance of gaseous emissions in agricultural economics. biogas plants became widely used in both. [3] [4] [5] [6] [7] [8] LITERATURA [1] Đilvesi. Over the last few years. kontinualnog mešanja.mk * ABSTRACT The technology of biogas production is a complex one. "fertiliser factory". M. Zbornik radova Naučnog instituta za ratarstvo i povrtarstvo. continuous blending. 1988 Prihvaćeno: 12. P. Mihaljev I. Kombinovani toplotno-mehanički (CHP) sistemi generišu električnu i upotrebljivu toplotnu energiju u jednom integrisanom sistemu. Combined heat and power (CHP) systems generate electricity and useful thermal energy in a single.2008.

which corresponds to an energy content of 5. reduction and injection of the substrate are all vital preconditions. 1 Postrijenje za proizvodnju biogasa The "fertilizer factory" A biogas plant is not only a supplier of energy. The uncontrolled decomposition of these materials adds another stress factor to our endangered environment. the organically bound nutrients are almost completely mineralised. it is possible to make virtually full use of the primary energy available. Since there is no opportunity for transmission or transport loss from high-voltage power cables.year-round application of fermented substrate .even to growing crops .) meanwhile are being recycled.hygienisation and biological treatment of liquid manure and slurry . electricity and automotive energy without any further processing (desulphurisation). a solution of the waste problem becomes more and more inevitable.energy production . This means that around 80 to 90% of the biodegradable organic substances are transformed in the reactor and the nutrients they contain are converted into a water-soluble form. 1. The par- Fig. Only with the growth of human population and its economical activities.avoidance of gaseous emissions . Digester Sl. Fig. During combustion in heat recovery generation sets.is avoided. i. 2. Once well fermented. which reduces the risk of erosion and ground water pollution to a minimum. plastics. it also helps redeem valuable plant nutrients from liquid manure and slurry in a biologically and ecologically viable form and to "manufacture" a valuable soil improvement material. etc. The digester The technology of biogas production is a complex one. Digestor The power station Biogas from liquid manure can be used to provide hot water. The organic "liquid manure" has been replaced by a fully-fledged "liquid fertiliser" with trace elements and growth hormones. While a big part of the inorganic wastes (like glass. Perfect ther- PTEP 12(2008) 1-2 89 . Nature does not produce any wastes.2. an efficiency factor of more than 90% is achieved in conversion to hot water and electricity (in comparison: modern calorific and atomic power stations operate with an efficiency factor of around 40%). the energy contained in the methane gas is converted into electricity (or automotive energy) and hot water at a ratio of 1:3.avoidance of nitrate erosion . hydrogen (CH4) and small quantities of oxygen (CO2). is extracted from the air during the process of plant biomass production and is released again when the biogas burns.mobilisation and redemption of plant nutrients mostatisation. All that is actually extracted from the liquid manure is carbon. metals. The energy is provided by methane gas (CH4) which is produced by highly specialised bacteria when organic material decomposes in the oxygen-free atmosphere. Biogas plant Sl.and medium-scale businesses: . homogenization. waste became a serious danger to the steady-state of the natural metabolic processes. which greatly increases efficiency. since biological processes need to be optimized taking individual structural and hydraulic requirements into account. This completes the CO2 cycle so that energy won from biogas does not contribute to the controversial "greenhouse effect". All the plant nutrients remain in the substrate and can be applied according to plant growth. In modern heat recovery generation sets (gas motor). the biggest part of the organic waste fraction is still simply put on waste disposal sites.5 to 6 kW per m³. continuous blending. the solar energy stored by the plant in the form of an organic substance is bacterially converted into a directly utilisable form. The biosphere has a high buffer potential giving it a wide tolerance range for all natural products and processes. all the nitrogen content is in the ammonium form. The CO2 released is a product of plant photosynthesis.without risk of causticisation. Biogas contains approximately 65 to 70% methane. After a biological treatment in the reactor. transformed into a form in which they are utilisable by plants. During this process. biogas liquid manure can be applied all year round .e. Thanks to the anaerobic processing method. All by-products and final products of natural processes are used in a continuous cycle of the composition and mineralisation of organic substances. The optimised process control ensures that the nitrogen loss in the ammonia form . With the continuous growth of the cities and the concentration of an increasing part of the population in municipal areas. The waste gases mainly consist of CO2 and water (catalytic mode).resulting in unpleasant smells and environmental pollution .it is actually the ecological advantages of the biogas method which could make it a vitally important factor for the continued existence of many large.

organic wastes contain significant energy potentials as well as valuable plant nutrients and the capability of improving and conserving agricultural soils. limiting on-site electricity generation to the level usable at the site (EEA 1998). The decision for one of these technologies can only be taken with regard to infrastructural. From the buffer tank the suspension can be either pumped directly into the methane reactor or mixed with other liquid wastes prior to fermentation. Glass and metals are separated from the liquid by sedimentation. 3.g. For these reasons. many independent power producers found a use for some of their waste thermal energy. the CHP system has an efficiency of 85% while the separate systems have a combined efficiency of only 45%). integrated system (see figure). the separation is done automatically. The screw mill is placed on the top of the suspending unit and is fed with the bio waste by a crane. This act played a critical role in expanding cogeneration into the marketplace by addressing many barriers that were present in the early 1980s." a renewed interest in CHP developed. Interest in CHP has fluctuated over the years because of changes in the marketplace and government policies. The thermal energy recovered in a CHP system can be used for heating or cooling in industry or buildings. In order to achieve better solubility of fats and proteins and for hygienisation purposes. As the cost and reliability of a separate electric power industry improved in the United States. after the energy price increases resulting from the 1973 and 1979 "energy crises.. industries found they could reduce energy demand if they built larger. CHP is a well-established concept with a long history. U. They are removed from the bottom of the tank and gathered in a separated container. and paper are separated from adhesive fats etc. by this time. What Is Combined Heat and Power? Combined heat and power (CHP) systems (also known as cogeneration) generate electricity and useful thermal energy in a single. As a result. Instalirani kapaciteti (GW) u Sjedinjenim Džavama 90 PTEP 12(2008) 1-2 . In the late 1970s. in the example in the figure. and the future is uncertain if we stay with current policies. technical. Suspension. At the turn of the century in the United States. while the products of the mineralisation processes contaminate the ground water with phosphates. Due to the intensive movement of the liquid. Installed capacity (GW) in United Sated Sl. In addition. and other mineral salts. During the diluting process the pre-crushed material is intensively mixed and suspended. Both methods have their specific advantages and disadvantages. and float. This contrasts with the common practice of separate heat and power (SHP) where electricity is generated at a central power plant. This situation motivated the enactment of the Public Utilities Regulatory Policy Act of 1978 (PURPA). CHP's share of electricity use had fallen to only 4 percent (Casten 1998). The final milling and homogenisation takes place in the folllowing step. the total efficiency of these integrated systems is much greater than from separate systems (e. Engineers have always appreciated the tremendous efficiency opportunity of combining electricity generation with thermal loads in buildings and factories. wood. Fig. small plastic particles. would make use of the valuable components and characteristics of the materials. The pre-crushed material is fed from the top and diluted with the process water up to a dry matter content of about 10 %. utilities had become sophisticated in protecting their markets for electricity. It is done by a slow running screw mill producing a particle size of approximately 40 mm. and environmental conditions of the particular area. there is the possibility to take over liquid wastes like fats. Since PURPA provided the only way for non-utility generators to sell excess electricity. By 1978. users abandoned their on-site electric generation in favour of more convenient purchased electricity. However. more economical cogeneration plants optimized for both thermal and electric output (Cicio 1998). Technologies which have been developed for the large-scaleprocessing of organic wastes are the composting and the anaerobic fermentation. Many utilities refused to purchase excess power from CHP facilities. This allowed Pre-Crushing Pre-crushing is necessary only to open plastic bags and other packaging. nitrates. Homogenisation.tially anaerobic conditions cause gaseous emissions of carbondioxyd. efforts have been made during the last decades on the development of waste processing technologies which would be ecologically safe and. a homogeneous suspension of water and organic material free of foreign matters is made. and Separation This is done in one single stage by means of a special suspending unit consisting of a steel tank with a built in mixer. CHP systems were the most common electricity generators. CHP has evolved differently in Europe than in the United States. the suspension is heated up to about 70°C. Since preseparated garbage is delivered. On the other hand. ammonia and methane to the atmosphere. while on-site heating and cooling equipment is used to meet non-electric energy requirements. at the same time. restaurant garbage and residues from industrial processes and slaughter houses which are stored in separate tanks. This suspension with a dry-matter-content of about 10% is pumped to a buffer tank to allow a constant feeding of the reactor over 24 h/d.S. The take-over station The take-over procedure is the same as previously described. 3. Because CHP captures the heat that would otherwise be rejected in traditional generation of electric power. thus poisoning the basic resources of human life. The floating fraction is removed from the surface by an especially designed screen and conveyed to a container.

Fig. These electricity-optimized CHP systems are called "non-traditional" cogenerators. and commercial facilities will begin to make up a greater part of the new capacity.7 GWe in 1997. Installed CHP capacity has risen to 3. While on average the European Union countries obtain about the same amount of their electricity from CHP as the United States (9 percent). Poređenje konverzije goriva u upotrebljivu toplotnu i električnu energiju kombinovanim i razdvojenim sistemima Fig. shows the percentage of national power production generated by Fig. Procentualni udeo u nacionalnim proizvodnjienergije Evropskih zemalja CHP sistemom u 1997. 4. Balance of the combined heat and thermo energy production Sl. 4. 6. Denmark and the Netherlands have seen tremendous growth in CHP since 1980. 5. Fig. 3). institutional. along with the United States (Brown 1998. Percentage of national power production European countries generated by CHP systems in 1997 Sl. Policy and Base case Sl. New district energy systems. with no significant additions to capacity because of the barriers discussed above (Fig. Green 1999).them to qualify as a cogenerator under PURPA. 6. with projections of increases to 5 GWe by the year 2000. 5. This analysis draws upon several other studies and analyses. it is anticipated that much of the early capacity will occur at larger industrial and institutional facilities that already have boiler systems and thermal distribution infrastructures (e. Planirana i stvarna proizvodnja PTEP 12(2008) 1-2 91 . Bilans kombinovane proizvodnje toplone i električne energije These plants provided a "thermal host" for the electric generator. Similarly. district energy systems). Installed capacity increased from less than 10 gigawatts electric (GWe) in 1980 to almost 44 GWe by 1993 (Fig. new capacity would likely be built. if these barriers are removed. CHP systems in 1997 in a variety of European countries. petroleum. Figure ES-5 presents the results of the analysis conducted for this report of the potential for CHP capacity with barriers removed.g. godini Potential Current projections foresee a stagnation of the CHP market. with these countries now obtaining more than 30 percent of their electricity from CHP. However. smaller industrial. Most of this capacity was installed at large industrial facilities such as pulp and paper. 4. 5). The 1980s saw a rapid growth of CHP capacity in the United States. Estimating this added CHP capacity is difficult because of the diversity of system types and potential sites. which aggregate the thermal demands of several facilities or buildings. As time progresses. Table ES-1 summarizes the impacts of this added capacity. The United Kingdom has seen CHP's share of electricity power production double in the last decade. and petrochemical plants. 5. However. the market interest in CHP has gained in strength in many European countries. will take longer to become a major factor in CHP because of the time required to develop and grow the piping network. Fig. Comparation conversion of the fuel in useful thermal and electricity energy by combined and separated systems Sl. 5.

Lior International.960 2020 152 786 59. Dolberg F. The target now needs to be translated into concrete policies and pro- 92 PTEP 12(2008) 1-2 .MF – Beograd.3. Sarwatt S.825 57 2010 19 148 13. 2004 [7] Dinamička ramnoteža vo prirodata (EkoloŠki opservacii)..07.R. The private sector also needs to take a leadership role. 1995 [14] Biomass Gasification.210 NA NA 8.. Tehnicka kniga. economy-wide energy efficiency improvement and emissions reductions. Besides saving energy and reducing emissions. August.Wedver..860 2020 50 390 19. Prihvaćeno.W. while continuing to squander over two-thirds of the energy contained in the fuel.B.300 1.. CHP represents an opportunity to make significant progress toward meeting our Kyoto commitments on greenhouse gas reductions. 1997 [12] Agricultural energy consumption. ($mill. The United States has taken the first steps toward setting in place policies to promote CHP by establishing a national target. The primary barriers to greater CHP use are regulatory and institutional. B. And the private sector should actively pursue adoption of CHP .A.2002 [2] Biogas. with increasing fuel consumption and carbon emissions. Univerzitet “Sv.. Our existing system of centralised electricity generation charts an unsustainable energy path.035 21 51 17 35 73 143 grams at both the federal and state levels for overcoming the significant hurdles to greater use of CHP.Bui Xuan An. Capital Savings (MMTce) CHP Gen. 1998) 2010 20 NA NA 2020 40 NA NA Total 2010 73 365 35.918 34 2020 62 396 40. Konjević B. CHP has become an important element of the national energy debate.2008.World Animal Review Number 88 FAO Rome. At least half this wasted energy could be recaptured if we shift from centralised generation to distributed systems that cogenerate power and thermal energy..C. Skopje . while creating a favourable regulatory environment for CHP.L. CHP offers significant.Kiril i Metodi”. 1997 [6] Zakon za kvalitet na vozduhot. G.1997 [10] Gaseous fuels & other alternative fuels.both for environmental and "bottom-line" benefits.1996 [3] Prilog proučavanju uticajnih veličina na radne karakteristike motora sa biogasom kao osnovnim gorivom. Đulbic M. LITERATURE [1] Teorija na motori so vnatresno sogoruvawe. 2000 Primljeno: 10. 1996 [5] Aerozagađenje od strane putnickih vozila..540 Small CHP (Kaarsberg et al..Dimitrovski M. 4.Gijzen. biomass generation and livestock manure value in the Southern High Plains. 1988 [4] Comparison of start-up of an upflow anaerobic sludge blanket reactor and a polyurethane carrier reactor.Table 1.S. Huub J... Parker. distributed generation also addresses emerging congestion problems within the electricity transmission and distribution grid. Livestock Waste Streams:Energy and Environment. Sovetuvanje DTM III . Preston T.Ohrid. Socletu of Automotive Engineers. Ferrero G. B.. 1991 [9] AvtomobilbnbII transport i zaŠtita okružaI Šoei sredbI.840 700 1.Robinson. Biomass Program Office . D. Petrovic S. NA—not reported in source CONCLUSIONS Combined heat and power can contribute to the transformation of the United States' energy future. 1997 [13] Anaerobic digestion data base: Guide for operation and analysis. not technical or economic.. Masinski fakultet – Nis.) ($Mill) (TBtu) (GWe) (TWhe) Industrial (ACEEE) 2010 34 217 22. Sumiranje uticaja dodatih kapacoiteta Impact of Additional CHP Capacity DisCumulative Net EnNew Adplaced Net Additional ergy ditional Carbon Savings Util. Summarizes the impacts of added capacity Tabela 1. The local air quality improvements and opportunities for economic growth presented by CHP are equally compelling.600 480 960 2. Moskva transport. Dimitrovski M.290 5. while also providing a path for improving the environment.995 8. The DOE and the EPA have begun to review the means for achieving this target.. The private sector must work with government regulators and policy makers to insure that competition and incentives for innovation are preserved.Dimovski I. HidrometeoroloŠki zavod .A.214 5.. Sobranie na RM. Solar Energy Research Institute. Beograd . Auvermann.394 4. During the last two years. In Proceedings of Workshop.555 2. CHP presents an opportunity to improve the "bottom line" for businesses and public organizations.V. Singapore. Ikubovskii IO. Stefanovic A. 2000 [11] Instalation and performanse of low-cost polyethylene tube biodigesters on small-scale farms.2008. 18th Biennial Conference of the Intarnacional Association onWater Quality.100 1. Stewart.Frank Kansiime. Skopje. 1994 [8] Stetna izduvna emisija MSUS i mogucnost njenog smanjena . Rodriguez L.208 14.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful