PTEP – ČASOPIS ZA PROCESNU TEHNIKU I ENERGETIKU U POLJOPRIVREDI PTEP – JOURNAL ON PROCESSING AND ENERGY IN AGRICULTURE

Glavni i odgovorni urednik / Editor in Chief Prof. dr Mirko Babić Urednik za engleski jezik / Editor in English Prof. dr Ljiljana Babić Za izdavača / for Publisher Milivoj Radin, dipl.ing. Tehnički sekretar / Technical secretary Mr Ivan Pavkov

Nacionalna redakcija / National Editorial Board
Dr Mirko Babić, red. prof, Poljoprivredni fakultet, Novi Sad, Dr Anđelko Bajkin, red. prof, Poljoprivredni fakultet, Novi Sad, Dr Miloš Tešić, red. prof, dopisni čalan VANU, Fakultet tehničkih nauka, Novi Sad, Dr Mirjana Đurić, red.prof, Tehnološki fakultet, Novi Sad, Dr Milica Radosavljević, Institut za kukuruz «Zemun Polje», Zemun, Dr Mirjana Milošević, red. prof, Nacionalna laboratorija za ispitivanje semena, Novi Sad, Dr Jovanka Lević, Tehnološki fakultet, Novi Sad, Mr Branislav Karadžić, Poljoprivredni fakultet, Novi Sad.
Dr Zuzana HLAVÁČOVÁ, Ákos KERTÉSZ ELECTRICAL PROPERTIES OF DRIED FRUITS / ELEKTRIČNE OSOBINE SUŠENOG VOĆA 1 Dr Ljiljana BABIĆ, mr Ivan PAVKOV, dr Mirko BABIĆ PROMENE NEKIH FIZIČKIH OSOBINA RASTVORA ŠEĆERA TOKOM OSMOTSKOG SUŠENJA KAJSIJE / CHANGE IN SOME PHYSICAL PROPERTIES OF SUCROSE SOLUTION DURING APRICOT (PRUNUS ARMENIACA) DEHYDRATION 5 Dr Zorica PAJIĆ, mr Jelena SRDIĆ, dr Milomir FILIPOVIĆ OPLEMENJIVANJE KUKURUZA ŠEĆERCA ZA RAZLIČITE NAČINE POTROŠNJE / SWEET MAIZE BREEDING FOR DIFFERENT CONSUMPTION PURPOSES 12 Dr Tajana KRIČKA, dr Neven VOĆA, Vanja JURIŠIĆ, dipl. ing. ALKALNA HIDROLIZA KAO ALTERNATIVNA METODA SANACIJE KLAONIČKOG OTPADA / ALKALINE HYDROLYSIS AS AN ALTERNATIVE METHOD FOR SLAUGHTERHOUSE WASTE SANITATION 15 Dr Milka VUJAKOVIĆ, dr Mirjana MILOŠEVIĆ, dr Zorica NIKOLIĆ, dr Ksenija TAŠKI-AJDUKOVIĆ, ŽIVOTNA SPOSOBNOST SEMENA SOJE PROIZVEDENE U USLOVIMA SA I BEZ NAVODNJAVANJA / SEED VIGOUR IN SOYBEAN PRODUCTION WITH AND WITHOUT IRRIGATION 19 Dr Miodrag ZORANOVIĆ, dr Vlado POTKONJAK EKOLOŠKI TRETMANI STAJNJAKOM / ECOLOGICAL MANURE TREATMENTS 22 Dr Jasna GVOZDENOVIĆ, dr Vera LAZIĆ PAKOVANJE I ODRŽIVOST PREHRAMBENIH PROIZVODA / PACKAGING AND DURABILITY OF FOODSTUFFS 27 Dr Jozef BAJLA PROMENE PENETROMETRIJSKOG OTPORA ZEMLJIŠTA PRI GAJENJU JAROG I OZIMNOG JEČMA KONZERVACIJSKIM TEHNOLOGIJAMA / CHANGES IN SOIL PENETRATION RESISTANCE DURING SPRING AND WINTER BARLEY GROWING BY SOIL CONSERVATION TECHNOLOGIES 31 Dr Radmila ALMAŠI ŠTETNI INSEKTI SUVOG VOĆA I GROŽĐA / INSECT PESTS IN DRIED FRUITS AND RAISIN 34 Dr Milovan PAVLOV, dr Živorad VIDENOVIĆ, Zoran STANIŠIĆ dipl. ing., Nebojša RADOSAVLJEVIĆ dipl. ing., Jovan PEŠIĆ dipl. ing, mr Jelena SRDIĆ ANALIZA PROIZVODNJE SEMENA NEKIH ZP HIBRIDA KUKURUZA U 2007. GODINI / THE ANALYSIS OF SEED PRODUCTION OF SOME ZP MAIZE HYBRIDS IN 2007 37 Dr Maša BUKUROV, mr Siniša BIKIĆ EKONOMIČNI TERMODINAMIČKI CIKLUSI ZA STAKLENIKE / COSTEFFECTIVE THERMODYNAMIC CYCLES FOR GREEN HOUSES 41 Dr Eugenios KATSANIDIS PHYSICAL AND CHEMICAL PRE-TREATMENT OF OCTOPUSES AIMING AT TENDERISATION WITH REDUCED PROCESSING TIME AND ENERGY REQUIREMENTS / FIZIČKI I HEMIJSKI PREDTRETMANI ZA OMEKŠAVANJE MESA OKTOPODA RADI SMANJENJA VREMENA PRERADE I UŠTEDE ENERGIJE 45 Dr Vera LAZIĆ, Dr Jasna GVOZDENOVIĆ, mr Tanja PETROVIĆ MOGUĆNOSTI SAVREMENOG PAKOVANJA HRANE / POSSIBILITIES OF MODERN FOOD PACKING 49

Međunarona redakcija / International Editorial Board
Dr Ljiljana Babić, professor, Faculty of Agriculture, Novi Sad, Serbia, Dr Costas Akritidis, professor emeritus, Aristotle University, Thessaloniki, Greece, Dr Tajana Krička, professor, Faculty of Agronomy, Zagreb, Croatia, Dr Zuzana Hlaváčová, Slovak University of Agriculture in Nitra, Nitra, Slovak Rebublic, Dr Janos Beke, professor, Szent István University, Gödöllö, Hungary
Dr Zorica SREDOJEVIĆ, dr Dušan MILIĆ MOGUĆNOST PROCENE RIZIKA POSLOVANJA POLJOPRIVREDNOG PREDUZEĆA / THE POSSIBILITY OF THE BUSSINES RISIK EVALUATION OF THE AGRUCULTURAL ENTERPRISE 53 Dr Dušan MILIĆ, dr Veljko VUKOJE PROIZVODNO-EKONOMSKA I UPOTREBNA VREDNOST KAJSIJE / THE PRODUCTION, ECONOMIC AND UTILITY VALUE OF APRICOT 57 Dr Veljko VUKOJE, dr Dušan MILIĆ, Darko MALETIĆ, dipl.inž. ANALIZA OSNOVNIH PARAMETARA USPEHA PREHRAMBENE INDUSTRIJE VOJVODINE (2002-2006) / THE ANALYSIS OF BASIC PARAMETERS OF SUCCESS IN FOOD INDUSTRY IN VOJVODINA (2002-2006) 60 Azrudin HUSIKA POTENCIJAL SMANJENJA EMISIJE STAKLENIČKIH GASOVA UPOTREBOM BILJNIH OSTATAKA IZ POLJOPRIVREDNE PROIZVODNJE U BOSNI I HERCEGOVINI / POSSIBILITY TO REDUCE GREENHOUSE GAS EMISSIONS BY USING VEGETATIVE RESIDUES FROM THE AGRICULTURAL PRODUCTION IN BOSNIA AND HERZEGOVINA 63 Boško ILIĆ, dipl.ing, Slavko IVANIŠEVIĆ, dipl.ing. PREDNOSTI KORIŠĆENJA PRIRODNOG GASA KAO ENERGENTA U PROCESIMA SUŠENJA / ADVANTAGES OF NATURAL GAS USAGES IN DRYING PROCESSES 67 Dr Miodrag LAZIĆ, mr Ivana STANISAVLJEVIĆ, dr Vlada VELJKOVIĆ SEME DUVANA KAO OBNOVLJIVA SIROVINA / TOBACCO SEEDS AS A RENEWABLE RAW MATERIAL 70 Mr Sanja MEHANDŽIĆ, dr Jovan CRNOBARAC, dr Branko MARINKOVIĆ, dr Đorđe JOCKOVIĆ UTICAJ ROKA SETVE NA PRINOS I MORFOLOŠKE OSOBINE SEMENSKOG KUKURUZA / EFFECTS OF SOWING DATES ON THE YEALD AND MORPHOLOGICAL TRAITS OF SEED MAIZE 74 Miladin KOSTIĆ dipl. ing, dr Svetlana BALEŠEVIĆ-TUBIĆ, mr Vojin ĐUKIĆ,. Aleksandar ILIĆ dipl. ing, VELINKA GAJIČIĆ dipl. ing. PROMENA KVALITETA SEMENA SOJE U ZAVISNOSTI OD FRAKCIJE SEMENA / CHANGES IN SOYBEAN SEED QUALITY DEPENDING ON A SEED FRACTION 78 Mr Velimir LONČAREVIĆ, dr Mladen TATIĆ, Karlo ĐILVESI dipl. ing, mr Imre PATAKI, Slaviša ŠTATKIĆ dipl. ing, Vlado ČAPELJA dipl. ing. SISTEM SKLADIŠTENJA I ČUVANJA SEMENA POLJOPRIVREDNIH KULTURA U KONTROLISANIM USLOVIMA / STRORAGE AND PRESERVATION SYSTEMS OF SEEDS IN CONTROLLED CONDITIONS 80 Dr Vladislav ZEKIĆ, UTVRĐIVANJE TROŠKOVA SPREMANJA SLAME SISTEMOM VALJKASTIH BALA I SISTEMOM MALIH ČETVRTASTIH BALA / DETERMINATION OF PREPARATION COSTS OF THE SMALL GRAIN STRAW BY THE SYSTEM OF CYLINDRICAL AND SMALL QUADRATIC BALES 83 Karlo ĐILVESI dipl.ing, dr Vladimir MIKLIČ, Daliborka BUTAŠ dipl.ing, Boško DEDIĆ dipl.ing, Slaviša ŠTATKIĆ dipl.ing. ODREĐIVANJE KOLIČINE IZGUBLJENOG SREDSTVA ZA ZAŠTITU SEMENA SUNCOKRETA USLED SPIRANJA / LOSS OF SUNFLOWER SEED PROTECTANT DUE TO LEACHING 86 Mr Nikola JOVANOVSKI, dr Vangelica JOVANOVSKA BIOGAS TECHNOLOGY IN AGRICULTURE / TEHNOLOGIJA PROIZVODNJE BIOGASA U POLJOPRIVREDI 88 INFORMACIJE D1 - D4 POSLOVNO STRUČNI DODATAK D5 - D14

SADRŽAJ / CONTENT

Izdavač: Nacionalno društvo za procesnu tehniku i energetiku u poljoprivredi (bivše društvo JUPTEP), 21000 Novi Sad, Trg Dositeja Obradovića 8. Suizdavač: Poljoprivredni fakultet, Novi Sad, Trg Dositeja Obradovića 8. tel :++381 (0)21 459 958; e-mail: ptep@ptep.org.yu; Internet sajt: www.ptep.org.yu; Korektura: prof. dr Ljiljana Babić; Dizajn časopisa: Mirko Babić, Prelom: mr Ivan Pavkov; UDK brojevi: Radmila Kevrešan; Štamparija: "Offsetprint", Novi Sad, Matice srpske 6. Tiraž: 300 primeraka; Godišnja pretplata: 1200 din (žiro račun: 340-4253-72, Erste banka, Novi Sad); Rešenjem Ministarstva za informacije Republike Srbije, br. 651-105/97-03 od 6.2.1997, časopis je upisan u registar pod brojem 2307. Kategorija: Časopis nacionalnog značaja

P T E P - Časopis za procesnu tehniku i energetiku u poljoprivredi

Biblid: 1450-5029 (2008) 12; 1-2; p.1-4 UDK: 664.854

Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper

ELECTRICAL PROPERTIES OF DRIED FRUITS ELEKTRIČNE OSOBINE SUŠENOG VOĆA
Dr Zuzana HLAVÁČOVÁ, Ákos KERTÉSZ Department of Physics, Slovak University of Agriculture in Nitra, Slovak Republic, Zuzana.Hlavacova@uniag.sk

SUMMARY
The electrical measurements are utilized in many areas of human activity. A lot of methods based on the dielectric measurements are exploited at appraisal of various fruits quality. Samples of dried fruits were delivered by Faculty of Agriculture of University in Novi Sad. Electrical properties (resistance, impedance, electrical capacity) were measured by LCR meter GoodWill LCR-821. Dried fruits were located between 2 plates of capacitor. Measurements had been realized at frequencies from 100 Hz to 200 kHz. Each electrical property was measured at all frequencies three times. Average value has been computed from these ones. Frequency dependencies of impedance and capacity were determined for all samples. The capacity and impedance decrease powerly in dependence on the frequency. Key words: electrical properties, dried fruits.

IZVOD
Električnim osobinama bioloških materijala se posvećuje odgovarajuća pažnja u istraživanjima već duži niz godina. Kada se analiziraju električne osobine biljnih tkiva, neophodno je uzeti u obzir njihov nehomogen sastav sa makroskopskog i mirkoskopskog stanovišta. Ako je u pitanju analiza sa mirkoskopskog aspekta, uočava se da je unutrašnjost ćelije dobar provodnik, jer sadrži jone koji ulaze u sastav rastvora organske materije. Ćelijska membrana sama po sebi nije provodnik. Ako se biološki materijali posmatraju sa makroskopskog aspekta, onda se zaključuje da su oni nehomogenog sastava i polu-provodnici ili dielektici. Gustina i strukturni raspored ćelija u okviru tkiva, kao i vrsta tkiva sama po sebi utiču bitno na električne osobine. Poroznost materijala takođe utiče na ove osobine, jer u zavisnosti od veličina i rasporeda pora u njima se nalazi određena količina vazduha, te on sa svojom temperaturom i vlažnošću takođe bitno utiče na električne osobine. Prema tome, porozni materijali imaju sledeće uticajne faktore na električne osobine: dimenzije i prostorni raspored pora, zatim njihova gustina i poroznost kada su u hrpi. U ovom radu su prezentovani rezultati merenja sledećih električnih osobina: otpornosti, impedance i kapacitivnosti pri frekvenciji električne struje u dijapazonu od 50 do 200 kHz. Sva merenja su obavljena uz pomoć LCR instrumenta tipa GoodWill 821. Rezultati su skladišteni u PC. Biološki materijal koji je korišćen bili su uzorci sušenog voća i to kajsije, kruške i dunje. Uzorci su dostavljeni od strane Poljoprivrednbog fakulteta Univerziteta u Novom Sadu. Sva merenja električnih veličina su rađena sa tri ponavljanja, a zatim je konstatovana srednja vrednost. Na graficima slika 1, 2, 3 i 4 su prezentovani rezultati merenja otpornosti i impedance uzoraka sušenog voća pri frekvenciji od 50 do 200 kHz. Konstatuje se da obe merene veličine imaju iste vrednosti do frekvencije od 1,0 kHz, a nakon toga impedanca opada znatno brže nego otpornost. Kapacitivnost u finkciji od frekvencije je, takođe, grafički predstavljena na slikama 5 i 6. Ustanovljene su regresione jednačine kod ove merene veličine za šest uzoraka dunje. Konstatuje se da osušena dunja ima najmanje vrednosti otpornosti i impedance, a najveće merene vrednosti su bile kod suve jabuke. Dunja ima najveće vrednosti kapacitivnosti u funkciji od frekvencije. Ključne reči: električne osobine, sušeno voće.

INTRODUCTION
Electrical properties of the biological tissues have been of interest for many years. When studying the physical properties of tissue, it is necessary to consider its non-homogeneity from the macroscopic and microscopic points of view. When testing the electrical properties from the microscopic point of view, it is apparent that inside the cell is conductive because there is conductivity of ion type in the content of the organic and inorganic matter solutions. The cell membranes are not conductors. From the macroscopic point of view, it is possible to regard the biological materials as non-homogeneous semi-conductors or dielectrics. The density and structural arrangement of the cells in them and the properties of each type of tissue influence the electrical properties of these materials. The characteristics of loose and porous materials are also influenced by the properties of air, which is trapped between the parts or in the pores, most especially its relative humidity and temperature. The deployment of the parts in the pack, the size of parts, gappiness, contact surface and bulk density also influence the electrical properties of loose materials. Among the influential factors for porous materials the following can be involved: size and distribution of pores, porosity and bulk density. Further factors are temperature of the material, but the

most significant is the influence of the presence of water, its uneven deployment in the material, different binding energy in each water bond in the material and sorption properties (Hlaváčová, 2003). Kubík (2005) investigated the fractal properties of apple flesh, which can be used at characteristics of porous material description. It is necessary to consider the change of the electric conductivity type at transition of the electric current through the biological material. The inside of the cell has the ionic conductivity. The electric current in a cellular membrane travels as displacement current. The density of the electric current i is defined as 1 dQ i= S dτ where: Q – charge (C), τ – time (s), S – surface (m2). The relationship between the density of the current and electric field intensity is

r r i = σ E = −σ gradU

where: σ – electric conductivity (S.m-1), grad U – gradient of the electric voltage (V.m-1), E - intensity of the electric field (V.m-1). This equation is valid too for electrolyte at low values of electric field intensity.

r

PTEP 12(2008) 1-2

1

If the current passing through the material is unsteady, for density of electric current is valid d (ε E ) i =σ E + dτ where: ε - permitivity of material (F.m-1). Complex value of current density is valid in the case of alternating electric field in the shape

quinces. Ten pieces of dried fruits were chosen from each group. We measured the resistance, impedance and capacitance of dried fruits by LCR meter GoodWill 821 at the frequency range from 50 Hz to 200 kHz. The measured values were loaded by PC. The dried pieces of fruits were located between 2 plates of capacitor. Each electrical property was measured at all frequencies three times. Average value has been computed from these ones.

ˆ ˆ i = (σ + jω ε )E

- complex value of electric field intensity, j – where: imaginary unit (1), ω - angular frequency (s-1). Permittivity of moist material must be considered to be complex. It has a real part ε ′ and imaginary part ε ′′

ˆ E

RESULTS
Frequency dependencies of resistance, impedance and capacitance were drawn. These electrical properties decrease with frequency. For illustration, on Fig. 1, 2 and 3 the frequency dependencies of resistance and impedance for sample No. 2 of dried apple, pear No. 4 and apricot No. 6 are shown.
1.0E+5

ˆ ε = ε ′ − jε ′′ = ε − j

where δε is the loss angle (1) of the dielectric and

σ = ε (1 − j tgδ ε ) ω

tgδ ε =

σ ωε

where: tgδε - tangent of loss angle (1). A lot of methods based on the dielectric measurements are exploited at appraisal of various fruits, vegetables or their products quality. Maezawa and Akimoto (1996) utilized electrical conductivity to determine the characteristics of low-temperature sensitive vegetables. The electrical conductivity and electrolyte leakage at injured and non-injured sites of vegetables showing chilling injury were compared. The time course of changes in electrical conductivity followed that reflecting the extent of surface pitting. Electrical conductivities and electrolyte leakage at sites with surface pitting were always higher than those at nonpitted sites. It is suggested that electrical conductivity and electrolyte leakage should be considered as the indicators of chilling injury. Tsarouhas et al. (2000) suggested the method for rapid assessment of freezing resistance. The electrolyte leakage method detected injury in more levels of freezing stress (-3 °C, 4 °C and –5 °C) than the impedance (-4 °C and -5 °C). Manley and Hummel (1996) compared the index of injury with tissue ionic conductance formulas for analyzing electrolyte leakage data from freeze-stressed cabbage tissues. These results support the use of simpler method for analyzing electrolyte leakage data in studies of cabbage freezing tolerance. Arnold et al. (1998) described electrical impedance methods for assessing fruit quality. Methods were minimized or compensated the influence of interfacial impedances between electrodes and plant tissue, which occur when assessing fruit or vegetable quality by electrical impedance methods. Compensated 3-electrode techniques suitable for use with currently available impedance analyzers are presented. The techniques are illustrated by examples of their effectiveness at suppressing impedance artifacts with a novel tissueprobe and non-invasive measurement. The health state of some fruit can be observed on ground of their electrical properties. Hlaváč (2007) described the rhelogic properties of plum jam and their dependencies on temperature. Labudová, Vozárová (2002), Božiková (2005) investigated the thermal properties of various material, which are the important parameters at the material during, storage and processing.

1.0E+4

R, Z , kOhm

1.0E+3

1.0E+2

1.0E+1 0.0 40.0 80.0 120.0 f , kHz 160.0 200.0

Fig. 1. Frequency dependencies of resistance and impedance for sample No. 2 of dried apple Sl.1. Zavisnost otpora i impendanse od frekvencije za uzorak No. 2 suve jabuke
600.0

500.0

R, Z, kOhm

400.0

300.0

200.0

100.0 0.0 40.0 80.0 120.0 f , kHz 160.0 200.0

MATERIAL AND METHODS
Samples of dried fruits were delivered by Faculty of Agriculture of University in Novi Sad. The method of drying is described by Babić Lj. et al. (2007). The fruits were dried in osmotic drier on the beginning and in convective drier after it. Measurements were done on the dried apricots, pears, apples and

Fig. 2. Frequency dependencies of resistance and impedance for sample No. 4 of dried pear Sl.2. Zavisnost otpora i impendanse od frekvencije za uzorak No. 4 suve kruške

2

PTEP 12(2008) 1-2

4 of dried pear (◊) and sample No. sample No. fo = 1 kHz.0E+2 Fig. 2 for dried apple (o) are shown.06803 R= f (f) dula3 m=2.16305 R= f (f) dula6 m=4.0 0. Zo – reference impedance.0 80.-0.2500.0 120.0 0.28793 R= f (f) dula2 m=1.86606) * 1165.943058) * 2856. kHz 160. After this frequency the imped- 1. Frequency dependencies of resistance for 6 samples of dried quince Sl. 2 for dried apple (o).9g Y = pow(X.0 200. 100.3.00 40. Zavisnost otpora i impendanse od frekvencije za uzorak No.0277378) * 8.4g Y = pow(X. The coefficients of determination of these equations have high value for all samples. fo = 1 kHz. f – frequency. 5.00 1.-0.9g Y = pow(X. which is caused by the capacitance of apricot.-0.0 f . Z = Zo ⎜ ⎟ ⎜f ⎟ ⎝ o⎠ −k where: R – resistance.0 120.-0.0 200.00 1. kohm 8.0 R. sample No.0 40. The dependencies for all samples have the same progress and the regression equation for resistance and impedance has the shape of decreasing power function 10.0 200.-0.35 quince6 m=4. Frequency dependencies of resistance and impedance for sample No. Frequency dependencies of capacitance for sample No.8092 1.2g Y = pow(X.0 80. 6 of dried apricot Sl.805166) * 1174. 4.0 ⎛ f ⎞ R = Ro ⎜ ⎟ ⎜f ⎟ ⎝ o⎠ −k ⎛ f ⎞ . k – constant.0214852) * 4.-0.00 120. 6 of dried apricot (+).00 R= f (f) R= f (f) dula1 m=1. 12.2g Y = pow(X. Z . 4 frequency dependencies of resistance for 6 samples of dried quince are shown.0E+1 0. 6 of dried apricot (+).904151) * 1761.0E+4 Y = pow(X. 6 the coefficient of regression equation are presented. (2007) the resistance and impedance have almost the same values at the low frequencies till 1 kHz for apricots.85 quince2 m=1.0 C . frequency dependencies of capacitance for sample No. 2 suve jabuke (o) 1.0 2000.0 40. 6 suve kajsije (+). 4 suve kruške (◊) i uzorak No. The same dependencies for 6 sample of dried quince are on Fig.0 80. On Fig. We found out that this fact is valid also for other types of dried fruits.6. kOhm 1500.57783 R= f (f) dula5 m=7.4. pF quince5 m=7. Zavisnost otpora od frekvencije za šest uzoraka sušene dunje As we had presented in Hlaváčová et al. The coefficients of determination have high value for all samples. 3.0 f .0152351) * 3. kHz 160. k – constant. 6. Sl.2g Y = pow(X.2g Y = pow(X.0154234) * 3.00 80.-0. Zavisnost kapacitivnosti od frekvencije za uzorak No.44 4. Co – reference capacitance. pF Fig.0 500.0278365) * 9.0 40. 6 suve kajsije On Fig.9g Y = pow(X.57656 Fig.0 where: C – capacitance.876238) * 1434.4g Y = pow(X.00 f .0E+3 Y = pow(X.00 R= f (f) dula4 m=5. kHz 160.861982) * 1406.0 120.00 200.9g R . The regression equation has shape: ⎛ f ⎞ C = Co ⎜ ⎟ ⎜f ⎟ ⎝ o⎠ −k 1000. 6.0 ance decreases more quickly that resistance. Frequency dependencies of capacitance for 6 samples of quince Sl.0 10. Zavisnost kapacitivnosti od frekvencije za šest uzoraka dunje PTEP 12(2008) 1-2 3 . uzorak No. Ro – reference resistance.0 Fig.-0.51 C . 4 of dried pear (◊) and sample No.-0.4g Y = pow(X. On Fig.4g 1.00 quince4 m=5.0E+5 frequency dependence of capacitance quince1 m=1.-0. 5. f – frequency.79 quince3 m=2.0 f .48 6.0263057) * 4.00 0. Z – impedance.5.0 0.-0.00 2. kHz 160.-0.

I: The Quality Indicators of Osmotic Dried Apricot. [4] Božiková. Babić. Acta Horticulturae.Vozárová. 109-111. After this frequency the impedance decreases more quickly than resistance. Novi Sad. [11] Maezawa. [3] Babić M. 2007(3). Journal of the American Society for Horticultural Science. (2005)9:5. M: Some chosen thermophysical parameters of apples and applesauce. (3):165-169. C. 75-78. Z: Low-frequency electric properties utilization in agriculture and food treatment. Babić. [12] Tsaurouhas V. 257 – 265 [10] Manley. 106 – 108. p. P: The rheologic properties of plum jam. p. Ľ: Micro-structure Fractal Analysis of Apple Flesh of Cultivar Pinova. 2007(3). L: Index of injury compared to tissue ionic conductance for calculating freeze damage of cabbage tissues. Á: Some Electrical Properties of Dried Apricots Prunus Armeniaca L. For all fruits the shape of curves is the same. Research Bulletin of the Faculty of Agriculture. ISSN 1335-2555 [5] Hlaváč. Journal of Thermal Analysis and Calorimetry. R.2008. p. 19.81-86. Acta technologica agriculturae. 89 – 92.3.3. The regression equation has the shape of decreasing power function. Biomass and Bioenergy.105. These regression equations have high coefficients of determination. 2002.CONCLUSION Samples of dried fruits were delivered by Faculty of Agriculture of University in Novi Sad. p.. G. R. Karadžić B. I: Održivi energetski model proizvodnje sušenog voća kombinovanom tehnologijom.1996(61). 11. [2] Babić. PTEP – Časopis za procesnu tehniku i energetiku u poljoprivredi. K: Characteristics of electrical conductivity of low-temperature sensitive vegetables. ENG.Gifu University. p. ISSN 1450-5029 [8] Kubík. Hummel. PTEP Journal on processing and energy in agriculture. 1998. From this we can dedicate that the properties of one type of dried fruits are the same including the moisture content. ISSN 1450-5029 [6] Hlaváčová. V: Uncertainty of the Thermal Conductivity Measurement Using the Transient Hot Wire Method. Lj. Akimoto. which is caused by the capacitance of dried fruits.121(6): 1141-1146. Agriculturae Conspectus Scientificus. Babić Ljiljana. 8. ACKNOWLEDGEMENT: This work was supported by research projects VEGA 1/3471/06. The resistance and impedance have various values for various types of dried fruits. Kertész. VEGA 1/3454/06 (Slovak Republic) and regional project “Fruit and vegetable osmotic dryer development” 114-451-0565 (Serbia – Vojvodina) REFERENCES [1] Arnold W. impedance and capacitance were drawn. M. A. W. Lj. str. 464. These electrical properties decrease with frequency. Snežana. Frequency dependencies of resistance. The pieces of quince have the highest values of capacitance. 67. [9] Labudová. [7] Hlaváčová. The resistance and impedance have almost the same values at the low frequencies till 1 kHz. Electrical impedance methods for assessing fruit quality: avoidance of electrode artifacts.2008. Prihvaćeno: 12. Japan. Z. Journal on Processing and Energy in Agriculture. 85-90. Zsuffa L: Application of two electrical methods for the rapid assessment of freezing resistance in Salix eriocephala. 4 PTEP 12(2008) 1-2 . YU ISSN 1450-5029. 125-136. S. 2003(4). 11. 49. It is caused by different chemical composition of fruits. Kenney. The samples of dried quince have lowest values and the highest ones have the dried apples. In: PTEP Journal on processing and energy in agriculture. 2007(3). M. AGR. Matić-Kekić. 102 . In: PTEP. p. 2005(4). The displacement between frequency dependencies of capacitance for 6 samples is very small. Pavkov. M. Babić. p. et al. RES. Pavkov. p. Primljeno: 10. .

2001. Međutim nakupljanje suve materije je pri temperaturi rastvora od 60oC i koncentraciji od 65 Bx iznosila 32.6% in the tests of solution temperature 35oC and the same concentration. kao što su nakupljanje suve materije iz rastvora .4% during the tests where solution temperature was 60oC and concentration of 65 Bx. vitamini.21:631. mr Ivan PAVKOV. uz očuvanje senzorskih osobina. apricot. but not so impressive. Preko svojih bioloških efekata voće ima antioksidantsku (Lui i sar 2002) antimutagenu (Wargovich.5% u odnosu na ukupnu masu uzorka na početku. je primena osmotskog sušenja. To je i razlog što su promovisane zamene svežem voću u obliku sokova. u zavisnosti od vrste voća. the preparation of fresh solution needs a certain amount of sugar.4%. Ključne reči: osmodehidracija.4%. Navindra 2008). Ono sadrži izvesne hranljive komponente. kajsija. Eastogi i sar. Novi Sad REZIME Osmodehidracija se dešava u rastvoru destilovane vode i saharoze.solid gain i promena mase vlage . U prvom slučaju je iznosila 24.05%. UVOD Voće je uvek imalo značajnu ulogu u ishrani čoveka. Erlei i sar. Babić Lj. raznih poslastica.2 Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper PROMENE NEKIH FIZIČKIH OSOBINA RASTVORA ŠEĆERA TOKOM OSMOTSKOG SUŠENJA KAJSIJE CHANGE IN SOME PHYSICAL PROPERTIES OF SUCROSE SOLUTION DURING APRICOT (PRUNUS ARMENIACA) DEHYDRATION Dr Ljiljana BABIĆ.5-11 UDK: 634.563. Promene pH vrednosti rastvora su takođe uočene. Departman za poljoprivrednu tehniku. Stefanović i sar. dok je pri temperaturi od 35oC i istoj koncentraciji bila 16. kao i konzumiranje suvog voća. solution physical properties. 2007. Analizirale su se promene koje se dešavaju na polutkama kajsije “novosadska rodna”. 2001. The increase of electro conductivity values was obvious as a result of water molecules and soluble organic acid transport from apricot halves. s obzorom da je maseni odnos voća i rastvora 1:10. the solid gain was 32. Zaključuje se da rastvor ima i dalje značajni potencijal. Trg Dositeja Obradovića 8. while this value was 16. a u drugom 23. The plan of tests consider six times reuse solution with it’s reconcentration for each new experiment in order to minimize sugar consumption and to achieve optimization of the process. 1995. mada se zna da imaju važnu ulogu u prevenciji izvesnih bolesti. ali takođe i neke ne-nutritivne fitohemijske komponente. kiseline i minerali se već dosta zna o povoljnom uticaju na ljudski organizam. Kil i sar. nakupljanje suve materije. The surveying of electro conductivity and pH values of solution in six successive cycles was done. Isto tako je poznato da lignini i fenolne komponente u voću imaju značajno učešće u smanjenju rizika od pojave srčanih oboljenja i infarkta (Hertog i sar 1993. 2002. On the contrary. Merene su vrednosti elektro provodnosti i pH rastvora tokom testova u svih šest ponavljanja. a u smislu smanjenja potrebnih sirovina za rastvor. Za većinu ovih supstanci još nisu definisane nutritivne funkcije. ali ne dominatno. solid gain. promena vlage. The changes in pH solution values were observed too. Khoyi i sar. Za ostale mikro nutritijente koji se nalaze u voću kao što su celulozna vlakna. priprema svežeg rastvora zahteva u krajnjoj liniji značajnu potrošnju šećera. naročito u poslednjih 15-tak godina.moisture loss tokom konstatnog vremena trajanja eksperimenata. Jedna od tehnologija koja obezbeđuje osušeno voće visokog kvaliteta. O ponašanju različitih vrsta voća (Martinez-Monzo i sar.6%. SUMMARY Osmodehydration is taking place in solution of distillated water and sucrose. Babić Lj. dr Mirko BABIĆ Poljoprivredni Fakultet. što je rezultat prelaska molekula vode i rastvorivih organskih kiselina iz polutki kajsija. Radi optimizacije procesa. such as solid gain and moisture loss during the time of tests duration. 2004. Optimization of analyzed physical properties recommended the regime of apricot halves osmotic dehydration in solution of 35oC of temperature (or similar values which are dominant during summer in continental climate) and with 50 to 65 Bx solution concentration. p. fizičke osovine rastvora. The effect of solution temperature and concentration on solid gain and moisture loss are significant. Već je dobro poznato da se osmotska dehidracija voća obavlja u osmotskom rastvoru i da se pri tome dešavaju tri transporta materije: migracija vlage u tečnoj fazi iz voća ka PTEP 12(2008) 1-2 5 .Biblid: 1450-5029 (2008) 12. When larger number of tests is carrying out.5% of total initial mass of samples. The changes in physical properties of apricot halves were also studied. The conclusion is set down. moisture loss. and in the second it was 23. Konstatuje se porast električne provodnosti. 2000) ili antibakterijsku ulogu. Ustanovljeno je da temperatura i koncentracija rastvora imaju bitnog uticaja na dva pomenuta fluksa materijala. i sar. Praćene su neke fizičke osobine rastvora tokom svih šest upotreba. obavljen je planski eksperiment pri čemu je on korišćen šest puta uz ponovnu rekoncentraciju za svaki novi test. mlečnih napitaka sa njihovim učešćem. 2007) tokom procesa osmoze ima podataka u literaturi. Chenlo i sar. Optimizacijom analiziranih parametara se preporučuje režim osmotskog sušenja polutki kajsija pri temperaturi rastvora od 35oC (ili sličnim ambijentalnim vrednostima temperature tokom leta u kontinentalnom klimatu) i koncentracijama rastvora od 50 do 65 Bx. i sar. 1-2. 2007. Promena mase vlage je bila intenzivnija pri temperaturi rastvora od 60oC u odnosu na 36oC i konstatnoj vrednosti koncentracije od 65 Bx . In the first case moisture loss was 24. Gianotti i sar. the solution has significant potential for further tests because the mass ratio of fruit and solution is 1:10. S druge strane je takođe opšte poznato da je održivost većine voća u svežem stanju nakon ubiranja vrlo kratka. Some physical properties of the solution were observed during the tests. 2004. Pri obavljanju većeg broja eksperimenata. Key words: osmodehydration. The changes in samples moisture content were more intensifying with solution temperature of 60oC compare to 35oC upon the same value of solution concentration of 65 Bx. 1998.

3. thermometer. Takođe su na osnovu poznatih masa uzoraka tokom procesa izračunate vrednosti vlažnosti koje su korišćene za prezentovanje kinetičkih krivih sušenja. Istraživači (Barranco i sar. region Vojvodine je lociran na 45o20’N i 19o51’E) i ona predstavlja donju granicu. 2004) do indirektnog zagrejača. pH vrednost i koncentracija. Odmah je merena Ph vrednost pomoću ručnog pH-metra proizvođača Eutech. Dalla Rosa i sar. collector. circulation pump. a zatim su brisane papirnim ubrusom. Sl. Holandija (preciznost merenja 0. i to sorta “novosadska rodna”. Wi – masa vlage u uzorku u i-tom vremenu (g). i elektrokonduktivnost aparatom MC226 Conductivity Meter. 2001. odlagani u plastične kontejnere i čuvani u frižideru na 40C u trajanju od tri dana. i sar. Tokom jednog testa u trajanju od 2 sata uzimani su takođe i uzorci rastvora. Tokom ovog vremena izuzimani su izorci svakih 30 minuta. pigmenti. miris i tekstura ne menjaju. Uređaj za osmotsku dehidraciju na kome je obavljeno sušenje je prikazan na slici 1. a druga vrednost je gornja granica na osnovu predhodnih saznanja (Babić Ljiljana 2004). Intenzitet razmene materije tokom osmoze zavisi od temperature i koncentracije rastvora od geometrijskog oblika i dimenzija voća. ZK. kao što je slučaj kod nekih drugih postupaka. te se može smatrati polu-proizvodom. isparavanje tečne faze. Za eksperiment su birane kajsije na osnovu organoleptičke procene o stepenu iste zrelosti. finalni proizvod još uvek ima dosta vlage. 1980) o potrebnoj koncentraciji na planiranim temperaturama za eksperiment. 2006) OS-osmotska sušara. korišćenje rastvora kao ingradijenta za neke druge procese nakon biološke dekontaminacije. 2006) Fig. Masa uzoraka pre. Menadžmentom eksperimenta je predviđeno da se pri jednom režimu (jedna koncentracija rastvora i dva nivoa temperature rastvora) koji je rađen u tri ponavljanja. 1. Si − So 100 So 6 PTEP 12(2008) 1-2 . Plodovi su ručno brani na obližnjem poljoprivrednom gazdinstvu. kao i izračunate srednje vrednosti vlažnosti su poslužile za izračinavanje promene mase vlage – ML (moisture loss) i priraštaja suve materije u polutkama – SG (solute gain) na osnovu jednačina (Sutar i Gupta. to jest šest eksperimentalih jedinica koristi isti rastvor. channel. Rastvor ulazi u sušaru sa gornje strane i nakon prolaska preko sloja polutki odvodi se cirkulacionom pumpom (Babić Lj. sistem ima i neke nedostatke. Uzorak za osmotsku dehidraciju je pripreman tako što je opran pod mlazom vode i odložen na papirni peškir. Si – masa suve materije u uzorku u i-tom vremenu (g). pri čemu je rastvor šećera korišćen u 6 ponavljanja iz primenu rekoncentracije. 2007): MATERIJAL I METOD Sirovina Kajsije (Prunus armeniaca) je izabrana kao voćna vrsta koja će se analizirati. Testovi su rađeni sa tri ponavljanja. TM-termometar. P-poklopac. Sledeća značajna osobina osmotskog sušenja je niska potrošnja energije za 1 kilogram isparene vlage (Panagiotou i sar. 2003. kao i na kraju procesa.1). zamrznuti ili se izneti na tržište kao minimalno prerađeno voće. PK-kanal. So – početna masa suve materije (g). Time je omogućena kontrola temperature rastvora. S1 S2sabirnik. Nakon toga je svaki plod ručno polovljen oštrim nožem i izvađena je koštica. osmotic dryer. On se može dalje osušiti do ravnotežne vlažnosti. Polutke kajsije su se u osmotskom uređaju sušile 2 sata. Cirkulacijom rastvora je obezbeđeno relativno kretanje u odnosu na bio materijal koji se nalazi u nepokretnom sloju. RT-razmenjivač toplote. Koncentracija rastvora je takođe izabrana na dva nivoa i to od 50 Bx i 65 Bx. te će se optimizacijom sirovine (saharoza) i energije (smanjenje potrošnje) preporučiti režim sušenja polutki kajsija. Pratiće se promene fizičkih osobina rastvora kao što je elektroprovodnost. vitamini. a on se pre svega odnosi na menadžment osmotskog rastvora. Višak rastvora na površini polutki je otklanjan tuširanjem. boje. migracija rastvorivih organskih jedinjenja kao što su voćni šećeri. Prva vrednost je odabrana jer je ona bliska temperaturama okolnog vazduha kontinentalne klime u vremenu kada se kajsija suši (juni i juli mesec. Konstrukcija korpe u koju su ulagane polutke kajsije i sama sušara su takvi da obezbeđuju odnos voća i rastvora 1:10. 1998) u poređenju sa drugim procesima. Cilj ovog rada je da prezentuje rezultate istraživanja osmotske dehidracije kajsije. te se tretirano voće ne zagreva na više temperature. ponovno korišćenje rastvora bez ikakvih intervencija ili sa rekoncentracijom. 2001. heat exchanger. a takođe i ponašanje bio materijala tokom procesa. Plan eksperimenta je postavljen tako da su odabrana dva nivoa temperatura rastvora i to 35oC i 60oC. Predhodno izmerena masa polutki je odlagana u korpu sušare za osmotsku dehidraciju i odmah ulagana u osmotsku sušaru. Kretanje rastvora kroz nepokretni sloj polutki kajsije (Babić. Solution movement through fixed bed of apricot havles (Babić. brzine kretanja rastvora oko uronjenih plodova i masenog odnosa rastvora i voća. heater. proizvođača Mettler. Pored ovih prednosti. membranska rekoncentracija i 4. 2006) smatraju da se mogu sprovesti sledeći postupci: 1. zbog svoje dominantnosti u proizvodnji. sve dok se u dva uzastopna merenja nije pojavila konstantna vrednost izmerene mase. Podešavanje njegove koncentracije za svaki novi test je obavljeno dodavanjem šećera. Peiro i sar. tokom i nakon sušenja. EG-električni grejač. Masa šećera koja je dodavana je ustanovljena na osnovu grafika (Hanbook for sugar industry. 2. ML = Mo − Mi 100 Mo (1) (2) SG = gde je: Mo –početna masa vlage u uzorku (g). Temperatura rastvora nije visoka. Zbog toga se senzorski atributi kao ukus. organske kiseline i minerali u istom smeru i transport šećera iz rastvora ka voću. CP-cirkulaciona pumpa. Vlažnost uzoraka je merena gravimetrijskom metodom u laboratorijskoj sušnici na 60oC. 1. uniformnosti kvaliteta i dimenzija plodova. ili dodavanjem vode u slučaju obavljanja eksperimenta sa nižom koncentracijom.rastvoru. Zbog ovakve razmene materije između voća i rastvora. to jest dodavanjem suvog rastvorka. Toledo. coverage Tretman pri osmotskoj dehidraciji Osmotski rastvor je pravljen rastvaranjem šećera u pripremljenoj destilovanoj vodi.

REZULTATI I DISKUSIJA Efekat temperature i koncentracije rastvora na promenu mase vlage i nakupljanje suve materije
Obavljanje eksperimenta osmotskog sušenja polutki kajsije je urađen u 12 testova. Pri jednoj koncentraciji rastvora je sprovedeno 6 testova sa istim rastvorom, ali koji je pri svakom sledećem testu rekonstruisan. Na osnovu rezultata merenja masa i vlažnosti uzoraka polutki kajsije sačinjene su tabele koje su poslužile za dalju obradu i prezentovanje rezultata. Sačinjene su kinetičke krive sušenja pojedinih testova koji su rađeni u tri ponavljanja, prezentovane na slici 2.
89 VLAŽNOST MOISTURE CONTENT (%) 88 t=60oC, c=65 Bx t=35oC, c=65 Bx

tkiva. Razlozi za ovu pojavu su kako u uslovima na graničnoj površini, tako i u unutrašnjosti biomaterijala. Viskozitet šećernog rastvora pri određenoj temperaturi i koncentraciji je limiritrajući parametar za transport vlage iz materijala i rastvorka (saharoze) u biomaterijal. Pri povišenim vrednostima temperatura rastvora smanjuje se viskozitet rastvora što značajno utiče na povećanje prelaza molekula vode sa površine ka rastvoru. Pošto su polutke kajsije porozne strukture, u mikro i makro kapilarama se nalaze i molekuli suvog vazduha, pored molekula vode. Postoji verovatnoća da će mnogi od njih biti zarobljeni u porama, jer će pri unutrašnjoj migraciji naići na kapilare manjeg prečnika od dimenzije molekula vazduha. Izgleda da povišene temperature rastvora stvaraju uslove za „elastifikaciju“ ćelijskih opni, te se zarobljeni molekuli vazduha lakše probijaju do granične površine i tome oslobađaju prolaz za molekule vode.
88,5 87,5 86,5 85,5 84,5 83,5 82,5 t=35oC, c=50 Bx t=35oC, c=65 Bx

86 85 84 83 82 81 80 79 78 0 15 30 45 60 75

90

105

120

VLAŽNOST MOISTURE CONTENT (%)

87

0

15

30

45

60

75

VREME - TIME (min)

90 105 120 VREME TIME (min)

A)
88,5
VLAŽNOST MOISTURE CONTENT (%) 88 87 86 85 84 83 82 81 80 79 78 0 15 30 45

A)

87,5 VLAŽNOST MOISTURE CONTENT (%) 86,5 85,5 84,5 83,5 82,5 81,5 80,5 79,5 0 15 30 45 60 75 90 105 120 VREME - TIME (min) t=60oC, c=50 Bx t=35oC, c=50 Bx

t=60oC, c=50 Bx t=60oC, c=65 Bx

60

75

B) Sl. 2. Uticaj temperature rastvora pri konstantnim koncentracijama na kinetičke krive sušenja Fig. 2. Effect of solution temperature at constant solution concentrations on drying kinetic curves Kinetičke krive sušenja polutki kajsije su date u zavisnosti od uticaja temperature rastvora na odvijanje procesa. Na slici 2A su predstavljene kinetičke krive promene vlažnosti polutki kajsija pri temperaturama rastvora od 35oC i 60oC, a pri konstantnoj vrednosti koncentracije rastvora od 65 Bx. Na slici 2B je zavisnost istih vrednosti temperatura rastvora pri koncentraciji od 50 Bx. Dve krive na oba grafika se mogu aproksimovati pravom linijom. Ova linearna zavisnost promene vlažnosti od temperature ili koncentracije rastvora su ustvari dve skoro paralelne prave linije. Odavde se zaključuje da se pri analizi uticaja temperature rastvora pri konstantnoj vrednosti koncentracije, pojave migracije dešavaju na skoro istovetan način, samo što su intenzivnije pri višim vrednostima temperature. Kao što se i moglo očekivati, povišenje temperature rastvora sa 35oC na 60oC intenzivira migraciju molekula vlage iz voćnog

90 105 120 VREME -TIME (min)

B) Sl. 3. Uticaj koncentracije rastvora pri konstantnim temperaturama rastvora na kinetičke krive sušenja Fig 3. Effect of solution concentration at constant solution temperatures on drying kinetic curves Iz predhodne analize se može zaključiti da i koncentracija šećera u rastvoru utiče na migraciju molekula vode. Na slici 3 su prikazani uticaju koncentracije rastvora od 50 i 65 Bx pri konstatnim vrednostima temperature rastvora od 35 i 60oC. Obe krive na slici 3A i 3B imaju sličan trend i vrlo su bliske. Razlog ovome je mali dijapazon vrednosti koncentracije i to od 50 i 65 Bx. Kinetičke krive se mogu grubo aproksimovati linearnom jednačinom. Uočava se strmiji nagib krivih pri temperaturi osmotskog rastvora od 60oC u poređenju sa krivama dobijenim na nižoj temperaturi rastvora. Time se još jednom potvrđuje uticajnost temperature rastvora. Pri istim vrednostima koncentracije rastvora, za isto vreme obavljanja procesa dehidracije, srednje vrednosti vlažnosti uzoraka sušenih na 60oC su niže. Sa grafika 3B se takođe uočava da se sušenjem u osmotskom rastvoru pri koncentraciji od 50 Bx, za 120 minuta

PTEP 12(2008) 1-2

7

t=35oC, c=50 Bx

0

15

30

45

60

75

90

105

120

VREME - TIME (min)
26 25 24 23 22 21 20 19 18 17 16 15 14 13 12 11 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1 0 0 15 30 45 60

NAKUPLJANJE SUVE MATERIJE SOLUTE GAIN (%)

23 22 21 20 19 18 17 16 15 14 13 12 11 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1 0

PROMENA MASE VLAGE MOISTURE LOSS (%)

NAKUPLJANJE SUVE MATERIJE SOLUTE GAIN (%)

postiže vlažnost uzoraka od oko 80%, dok se ta ista vrednost vlažnosti postiže za 90 minuta, ali pri višoj koncentraciji od 65 Bx. Ovakva konstatacija se ne može reći za nižu temperaturu osmotskog rastvora. Promene mase vlage – ML (moisture loss) i nakupljanje suve materije – SG (solid gain) u uzorku su izračunavane preko jednačina [1] i [2]. Promena mase vlage u uzorku je intenzivnija, što je koncentracija rastvora viša pri konstantnoj temperaturi rastvora (slika 4). Lazarides (1995), Khoyi (2007), Chenlo et al. (2007), Sutar (2007), Azoubel and Murr (2004) i Falade et al (2007) su u svojim istraživanjima došli do iste konstatacije. Rastvor u kome je povišena koncentracija saharoze omogućuje veću koncentracionu neravnotežu u sistemu rastvor-polutke kajsije, što ima za posledicu intenzivniju migraciju molekula vode iz voća, ali i difuziju rastvorka (saharoze) ka voću. Pored toga, pri višoj koncentraciji rastvora gradijent osmotskog pritiska je takođe intezivniji, što takođe utiče na značajniju promenu mase vlage u biomaterijalu. Sa slike 4 se takođe uočava da na temperaturi rastvora od 35oC, povećana koncentracija od 65 Bx izaziva veću promenu mase vlage u odnosu na koncentraciju od 50 Bx, ali ne toliko izražajnu kao pri temperaturi rastvora od 60oC.

vora i produženjem trajanja procesa na više od dva sata. Ovu činjenicu treba imati na umu pri optimizaciji procesa, jer niža koncentracija znači smanjenje potrošnje sirovine (šećera) i energije, a time i smanjenje troškova postupka. Nakupljanje suve materije u polutkama kajsije koje se osmotski tretiraju je ustvari usvajanje molekula saharoze iz rastvora. Smer kretanja ove materije je suprotan od fluksa molekula vode iz voća u rastvor. Nakupljanje saharoze uslovljava promenu originalne hemijske strukture voća, što je nepoželjan efekat osmotske dehidracije. Osnovni cilj je da nakupljanje suve materije bude što manje uz maksimalni fluks mase vlage. Na slici 5 su prikazani fluksevi saharoze pri dvema različitim temperaturama i koncentracijama rastvora za vreme trajanja eksperimenta. Konstatuje se znatno veće nakupljanje na temperaturi od 60oC u poređenju sa temperaturom rastvora od 35oC.
18 17 16 15 14 13 12 11 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1 0 0 15 30 45 60

t=35oC, c=50 Bx t=35oC, c=65 Bx

75

90 105 120 TIME (min)

t=35oC, c=65 Bx

PROMENA MASE VLAGE MOISTURE LOSS (%)

32 30 28 26 24 22 20 18 16 14 12 10 8 6 4 2 0 0 15 30 45 60 75

t=60oC, c=50 Bx t=60oC, c=65 Bx

90 105 TIME (min)

120

t=60oC, C=50 Bx t=60oC, C=65 Bx

Sl. 5. Nakupljanje suve materije (rastvorka) u polutkama kajsije Fig 5. Solute gain in apricot halves Nakupljanje suve materije je na višoj temperaturi rastvora je oko 30% u odnosu na početnu masu uzoraka, a ova vrednost je prilično visoka (između 28 i 29%) i pri nižoj koncentraciji rastvora na istoj temperaturi. Do sličnih rezultata istraživanja došli su Falade et al. (2007) i Kjoyi et al. (2007). U isto vreme je nakupljanje suve materije pri temperaturi rastvora od 35oC bilo skoro duplo manje, oko 15 procenata. Nije uočena značajnija razlika u SG na različitim koncentracijama rastvora pri temperaturi od 35oC. Time je ovaj proces osmodehidracije odgovorio postavljenom zahtevu za što manjim nakupljanjem šećera iz rastvora, to jest što manjim promenama hemijske strukture polutki kajsije pre procesa. Ako se uzme u obzir i konstatacija koja je postavljena nakon analize promene mase vlage, da proces

75

90

105

120

VREME - TIME (min)

Sl. 4. Promena mase vlage polutki kajsija pri različitim temperaturama i koncentracijama rastvora Fig 4. Moisture loss changes within apricot halves on different solution temperatures and concentractions Odavde se može zaključiti da pri ovoj temperaturi koja je bliska ambijentalnoj tokom leta, zadovoljavajuća promena mase vlage u uzorku se može ostvariti i sa nižom koncentracijom rast-

8

PTEP 12(2008) 1-2

obavljen sa rastvorom temperature 35oC (ili sa temperaturama rastvora bliskim ambijentalnim) ostvaruje zadovoljavajuće smanjenje vlažnosti uzoraka, onda se zaključuje da je to prijateljski (environmentally friendly) režim osmotskog sušenja polutki kajsija.

Promene fizičkih osobina rastvora pri korišćenju šest puta sa rekoncentracijom
Električna provodnost ili elektrokonduktivitet osmotskog rastvora zavisi od sastava rastvora, to jest od vrste i količine šećera, od hemijskog sastava vode kao rastvarača, od temperature rastvora, koncentracije rastvorivih organskih jedinjenja koja su prešla iz polutki kajsije u rastvor i od količine vode iz polutki kajsija tokom procesa. Već je naglašeno da je kao rastvarač korišćena destilovana voda, što znači da u svom sastavu nije imala minerale ili neka rastvoriva organska ili neorganska jedinjenja. Dodavanjem šećera i zagrevanjem rastvora da bi se obezbedio režim osmotskog sušenja od 60oC i koncentracije od 60 Bx ova vrednost je iznosila 4,4 μS/cm, ili za režim sušenja od 35oC i koncentracije od 65 Bx, elektro konduktivitet je bio 4,1 μS/cm. Promene električne provodnosti rastvora koji se koristio šest puta uz rekoncentracijom za svaki novi test su date na slici 6.
ELEKTRO PROVODNOST - EC (nS/cm) 190 180 170 160 150 140 130 120 110 100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0
0 30 60 90 120 150 180 210 240 270 300 330 360 390 420 450 480 510

učešća fosfora sa 0,046% računato u odnosu na vlažnu osnovu, na 0,0325% nakon osmodehidracije. Slični rezultati merenja su bili i kada je u pitanju učešće kalcijuma. Sorte “kečkemetska ruža” i “novosadska rodna” nisu pokazale promenu sadržaja kalcijuma pre i posle osmoze, dok se kod “ambrozije” sadržaj smanjio sa 0,27% u odnosu na vlažnu osnovu na 0,2% nakon procesa. U ovoj analizi se koristila sorta “novosadska rodna”, te se može zaključiti da povećanje eletroprovodnosti nije nastalo zbog migracije mikroelemenata kalcijuma i fosfora u rastvor. Merenjima pH vrednosti rastvora, tokom dvočasovnog testa, koji se koristio šest puta dobijeni su rezultati prikazani na slici 7. Početne pH vrednosti su bile 8,1 kod testova na temperaturi od 35oC i koncentracijama od 50 i 65 Bx i 7,4 kod testova pri temperaturi rastvora od 60oC i istim koncentracijama. U oba slučaja se uočava opadajući trend krivih, što znači smanjenje pH vrednosti.
pH VREDNOSTI RASTVORA U ŠEST PONAVLJANJA SOLUTION pH VALUES IN SIX CYCLES

8,5

pH

8 7,5 7 6,5 6 5,5 5 4,5 4 0 30 60 90 120 150 180 210 240 270 300 330 360 390 420 450 480 510 540 570 600 630 660
660

t=35oC, c=65, 50 Bx

690
690

VREME-TIME (min)

8 7,5 7 6,5 6 5,5 5 4,5 4 3,5 3
0 30 60

pH VREDNOSTI RASTVORA U ŠEST PONAVLJANJA SOLUTION pH VALUES IN SIX CYCLES
t=60oC, c=65, 50 Bx

pH

90

120

150

180

210

240

270

300

330

360

390

420

450

480

510

540

570

600

630

VREME -TIME (min)

TEST 4,8,12,3,7,11 TEST2,6,10,1,5,9

Sl. 7. Promene pH vrednosti rastvora prilikom upotrebe 6 puta Fig 7. Values of solution pH change in six reuse Rastvori su već posle 120 minuta imali pH vrednost od 5,7 ili 4,1 što znači da su bili kiseli. Ova promena rastvora iz bazne u kiselu sredinu je mogla da nastane samo prelaskom rastvorivih organskih kiselina iz polutki kajsije. S obzirom da je maseni odnos voća i rastvora bio 1:10, to znači da je u pitanju znatna masa rastvora. Ukoliko je rastvor tako brzo promenuo svoju vrednost u kiselu i zadržao je tokom sledećih pet testova, to znači da je i znatna količina organskih kiselina “isprana” iz polutki kajsije. Prelazak organskih kiselina je ravnomeran u jedinici vremena, jer je promena elektrokonduktivnosti ravnomerna u jedinici vremena takođe. Stoga se promena elektrokonduktivnosti može izraziti u funkciji od vremena trajanja procesa. Na slici 8 prikazan je trend promene elektrokonduktivnosti za prva tri testa na temperaturi rastvora od 35oC i pri koncentraciji od 65 Bx. Ustanovljena je linearna zavisnost ove dve veličine. Slična konstatacija se izvodi za isti rastvor pri dalja tri korišćenja, ali sada na koncentraciji od 50 Bx. Koeficijenti linearnih korelacija su uz pomoć Microsof Office Excel 2003 paketa izračunati i prezentovani u tabeli 1. Iako je ova promena data u funkciji od vremena, ona ustvari predstavlja povećanje sadržaja molekula vode i rastvorivih organskih kiselina u osmotskom rastvoru, to jest na indirektan način reprezentuje fluks or-

VREME -TIME (min)

Sl. 6. Vrednosti elektro provodnosti rastvora u šest ponavljanja Fig 6. Affect of solution six times reuse on electro conductivity Naosnovu rezultata merenja se konstatuje porast električne konduktivnosti koji je pre svega rezultat početne koncentracije šećera, ali i migracije rastvorivih organskih kiselina i jedinjenja iz kajsije, kao i mikroelemenata. Autori Peiro-Mena et al. (2006) su došli do sličnih rezultata istraživanja pri osmotskom sušenju ananasa. Multiplim regresionom analizom su došli do izraza koji opisuje promenu elektroprovodnosti u zavisnosti od učešća kalcijuma, magnezijuma i fosfora iz voća u rastvoru. Međutim, na osnovu sopstvenih rezultata istraživanja ponašanja prilikom osmotskog sušenja tri sorte kajsija i to “kečkemetske ruže”, “novosadske rodne” i “ambrozije”, konstatuje se da je sorta uticajan faktor na promenu sadržaja mikroelemenata. Tako na primer, sorta “novosadska roda” i “kečkemetska ruža” imaju istu sadržinu fostora pre i posle dvočasovnog osmotskog sušenja (razlike su u novou greške merenja ili uzimanja uzoraka polutki za analizu), jedino je kod sorte “ambrozija” izmereno smanjenje

PTEP 12(2008) 1-2

540 570 600 630 660 690 720

720

720

9

49(2002) 193-199.EC (nS/cm) o vosadska rodna“.2553 0. Republike Srbije. Stoga se smatra da je preporućljivo osmotski sušiti polutke kajsije na temperaturama rastvora oko 35oC. [4] Chenlo.. 1-7. THREE FIRST CYCLES t=35 C.9181 0.min) in six solution reuse LITERATURA [1] Babić Ljiljana.88 110. 186193. PTEP – Časopis az procesnu tehniku i energetiku u poljoprivredi. 49(2001). a prilično je visoka (između 28 i 29%) i pri nižoj koncentraciji rastvora na istoj temperaturi. 78 (2007) 765-774. I International Congress: Food Technology. Moreira. smatra se da su njegovi potencijali još uvek nedovoljno iskorišćeni. konstatuje se da na višoj temperaturi rastvora od 60oC ova vrednost je oko 30% u odnosu na početnu masu uzoraka.58 15. Takođe se uoćava da na temperaturi rastvora od 35oC. ali ne toliko izražajnu kao pri višoj temperaturi rastvora. Analiziranjem elektro provodnosti i pH vrednosti osmotskog rastvora koji je korišćen u šest uzastopnih testova i to sa rekonstrukcijom pre svakog sledećeg testa.2612 R 0. EC=A+Bτ Ciklusi Cycles 1 2 3 4 5 6 A 4. NAPOMENA: Rezultati istraživačkog rada su nastali zahvaljujući finansiranju Ministarstva nauke i zaštite životne sredine. Babić M. c=65 Bx ELEKTROPROVODNOST -EC (nS/cm) 24 22 20 18 16 14 12 10 8 6 4 2 0 0 30 60 90 120 TEST 2 TEST 6 TEST 10 o VREME-TIME (min) NEXT THREE CYCLES (t=35 C. U. što ima za posledicu intenzivniju migraciju molekula vode. M.0563 0. rastvor u kome je povišena koncentracija saharoze omogućuje veću koncentracionu neravnotežu u sistemu rastvor-polutke kajsije. Promena mase vlage u uzorku je intenzivnija. projekta evidencionog broja BTN-341‚002B pod nazivom “PROIZVODI OD SUŠENOG VOĆA” u okviru Nacionalnog programa „Biotehnologija i agroindustrija”. U isto vreme je nakupljanje suve materije pri temperaturi rastvora od 35oC bilo skoro duplo manje.min) pri korišćenju rastvora 6 puta Table 1.9235 0. Može se zaključiti da pri masenom odnosu voća i rastvora 1:10. F. G: Osmotic dehydration of chestnut with sucrose: Mass transfer processes and global kinetics modeling. Nakon statističke analize došlo se do podataka u promeni mase vlage i nakupljanja suve materije u uzorcima koji su se desili pri osmotskom sušenju na temperaturama rastvora od 35oC i 60oC i pri koncentracijama od 50 i 60 Bx. Babić M. Journal of Food Engineering. povećana koncentracija od 65 Bx izaziva veći promenu mase vlage u odnosu na koncentraciju od 50 Bx. Babić M.06 83. F: Osmotic treatments (OT) and problems related to the solution management. Coefficients of linear regression equations of electro conductivity EC versus time (τ .. od 1. 223-236. rastvor ima potencijala za veći broj korišćenja od šest.9966 ZAKLJUČAK U radu su prezentovani rezultati merenja obavljenog planskog eksperimenta osmotskog sušenja polutki kajsije sorte „no- 10 PTEP 12(2008) 1-2 .94 129.. [3] Babić Ljiljana.SG. oko 15 procenata. Vazques. Pavkov I: The quality indicators of osmotic dried apricot Prunus armeniaca. H: Combined osmotic and microwavevacuum dehydration of apples and strawberries. Novi Sad.2005. Nije uočena značajnija razlika u SG na različitim koncentracijama rastvora pri temperaturi od 35oC.. Kada je u pitanju nakupljanje suve materije .. [6] Erle. Zaključeno je da temperatura i koncentracija rastvora imaju uticaja na obe računate veličine.0443 0. i pri koncentracijama rastvora između 50 i 60 Bx radi povećanja ekonomičnosti procesa.04. [5] Dalla Rosa. Journal of Food Engineering.2763 0.92 B 0.9544 0. te da ovaj broj ponovne upotrebe rastvora može da bude i veći. Trend linije promene elektroprovodnosti rastvora tokom vremena pri šest ponavljanja sa rekoncentracijom Fig 8. 72(2007)4. TEST 1 TEST 5 TEST 9 120 VREME-TIME (min) Sl. koja je bezbedna za očuvanje senzorskih svojstava ploda. Quality and Safe. Pavkov I: New technology for apricot (Prunus armeniaca) fruit drying. Koeficijenti korelacije linearne regresije elektroprovodnosti EC i vremena trajanja (τ . Fernandez-Herrero.. Naime. Pavkov I: Uticajni faktori na promenu vlažnosti polutki kajsija pri osmotkom sušenju. c=50 Bx) 165 160 155 150 145 140 135 130 125 120 115 110 105 100 95 90 85 80 75 0 30 60 90 ELEKTROPROVODNOST.ganske materije iz polutki ka rastvoru.9087 0. C. što je koncentracija rastvora viša pri konstantnoj temperaturi rastvora. Giroux. [2] Babić Ljiljana. R. Trend lines of solution electroconductivity versus time during six cycles with solution reconcentration Tabela 1. Schubert.66 8. Journal of Food Engineering.0607 0.9669 0. 8(2004)1-2:1-3. Agriculturae Conspectus Scientificus. 8.

Journal of Food Engineering 49.. Guetzoni. 1998. Hessari. 1980. C.M.H.. M. Second book. M. 41(1993)8. Reis Brod. Lee. P: Drying of pear d’Anjou with and without osmotic dehydration. J. Maroulis Z. P. Journal of Food Engineering.R. F. [12] Lazarides. Lui R. R. V. N. Urosevic. N: Compositional and physicochemical changes associated to successive osmodehydration cycles of pineapple (Ananas comosus). 25(1995) 151166. Dias. 56(2008)3. Bin A. Weber. [18] Peiro-Mena. G.L.K: Mathematical modeling of mass transfer in osmotic dehydration of onion slices. Karathanos.A. 90-97... [10] Kil.P.P. J. pp 836-843 [15] Navindra P. 78(2007). MartinezMavarrette. A: Mass transfer kinetics during osmotic preconcentration aimig at minimalsolid uptake. Bertolo.. PTEP 12(2008) 1-2 11 . M.. Chiralt. E. 630-635. Practical Application on Osmotic Drying of Agricultural Products. HortScience35(2000) 573-575.. N: Micronutrient flow to the osmotic solution during grapefruit osmotic dehydration. pp 2-7 [20] Sutar.. Business community.. [9] Hertog. [8] Hanbook for sugar industry... Primljeno: 04.. 2001. M.. Katsanidis. Gupta. Journal of Food Engineering. M.T. 1242-1246. Belgrade. A.E. [17] Peiro-Mena.Q. Fito.. Dias. J.M. G.C. 79(2006) 842-849. [14] Martinez-Monzo. Van de Pitte. J: Osmotic dehydration kinetics of apricot using sucrose solution.B: Mass transfer modeling of the osmotic dehydration of some fruits. M: Microbial aspects on short time osmotic treatment of kiwifruit. M. International Journal of Food Science and Technology.M. Journal of food Engineering. Journal of Food Engineering 56(2002) 97-103 [11] Khoyi. 2926-2930. Osmotic Pre/treatments in Fruits Processing: Chemical. R. Li X.Y. Cammacho. C.C. Greece. Danila. V.4. N. M.. 78(2007) 1355-1360. B: Content of potentially anti carcinogenic falconoid of tea and fruit juice.. Volume A. Vol 5(1995).2008.G. Thessaloniki. [19] Stefanovic.M. M. P.2008. Journal of Food Engineering. 49(2001) . Dalla Rosa.. Journal of Agricultural and Food Chemistry 50(2002)10.. Cammacho... Martinez-Navarrete. H. pp 247-253 [22] Wargovich. Seeram: Berry Fruits for Cancer Prevention: Current Status and Future Prospects.. Journal of Agricultural and Food Chemistry..4. V. Niskolaidis.. Sacchetti. MartinezMavarrette. 33(1998) 267-284. D..C. 265-270. P. M.J: Anticancer properties of fruits and vegetables. Rewiev “Agronomska saznanja”. [21] Torreggiani.M. Brown. Journal of Food Engineering. [16] [16] Panagiotou. Hollman.H: Antioxidant and antiproliferative acticities of raspberries.. Journal of Agriculture and Food Chemistry. Journal of Food Engineering. Physical and Structural Effects. [13] Lui. Proceedings of the 11th International Drying Symposium (IDS’98). 74(2006) 299-307. Osmotic Dehydration of Apple as Affected by Vacuum Impregnation with HM Pectin. Prihvaćeno: 07..[7] anotti .

Građa zrna. Građa zrna. SUMMARY Sweet maize is consumed as human food in the milk stage of the endosperm development when the kernel is soft. Šećerac koji se transportuje na velika rastojanja treba da ima uniformno stasavanje (sazrevanje) klipova da bi se redukovao procenat otpadaka u mehaničkoj berbi useva. The shape and uniformity of the ear. a osnovni je u tome što relativno kratak period u toku koga zrno zadržava visok kvalitet. kvalitet zrna. supersweet – sa povećenim sadržajem šećera u zrnu. Najveći broj komercijalnih hibrida kukuruza šećerca se zasniva na jednom ili više recesivnih alela koji menjaju ugljenohidratni sastav endosperma. Seme kukuruza šećerca je jedan od najprofitabilnijih proizvoda. Zadržavanje slatkoće posle transporta je takođe veoma važna osobina. obični (sugary) šećerci. nežnost. structure and taste are very important in selection of hybrids for the commercial production. Industrijska prerada (konzerviranje ili zamrzavanje) zahteva ujednačenu veličinu i oblik klipa. različite dužine vegetacije. Najveći broj komercijalnih hibrida kukuruza šećerca se zasniva na jednom ili više recesivnih alela koji menjaju ugljenohidratni sastav endosperma. kada je zrno nežno. MATERIJAL I METOD U selekciji kukuruza šećerca se koriste metode i tehnike koje se koriste u selekciji kukuruza standardnog kvaliteta zrna. Svaki način iskorišćavanja šećerca. grain quality. građa i ukus su veoma važni kod izbora hibrida za komercijalnu proizvodnju. Kukuruz šećerac se proizvodi za različite načine korišćenja. Oblik i ujednačenost klipa. boja zrna. pored prinosa i nežnosti perikarpa. efekta ksenija i prirode visoke kvarljivosti finalnog proizvoda. Oblik i ujednačenost klipa. p. boja zrna. sočno i slatko. Ukus (slatkoća) i izgled klipa su na prvom mestu po važnosti za potrošnju šećerca u svežem stanju. industrial processing.25 Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper OPLEMENJIVANJE KUKURUZA ŠEĆERCA ZA RAZLIČITE NAČINE POTROŠNJE SWEET MAIZE BREEDING FOR DIFFERENT CONSUMPTION PURPOSES Dr Zorica PAJIĆ. ali postoje i određene razlike u postupcima zbog razlika u korišćenju proizvoda. Prepoznavanje dodatnih gena endosperma koji bi uslovili viši nivo šećera. nije dostupan javnosti. The kernel structure. the kernel colour. Veliki broj hibrida kukuruza šećerca je stvoren u svetu. sa različitim genima i kombinacijama gena koji povećavaju sadržaj šećera u zrnu. Zadržavanje slatkoće posle transporta je takođe veoma važna osobina. 1-2. građa i ukus (naročito slatkoća) se veoma ozbiljno razmatraju kada se bira hibrid za komercijalnu proizvodnju. mr Jelena SRDIĆ. dr Milomir FILIPOVIĆ Institut za kukuruz «Zemun Polje». Ključne reči: kukuruz šećerac. kao i produžen period prihvatljivog kvaliteta zrna je vodio korišćenju tih gena u razvoju i poboljšanju šećerca. Maintenance of sweetness after transport is also a very important trait. size and fulfilment after cutting are requirements for several modes of utilisation (processing) of sweet maize. UVOD Kukuruz šećerac se koristi za ljudsku ishranu u mlečnoj fazi razvoja endosperma. Sweet maize is produced for different purposes. za različite namene. Kukuruz šećerac razlikuje se od drugih tipova kukuruza po prisustvu jednog ili više recesivnih gena koji menjaju sintezu skroba u endospermu pa se šećerac koristi kao povrće. veličina i ispunjenost zrna posle rezanja su zahtevi za više načina iskorišćavanja (prerade) šećerca. a potrošnja se iz godine u godinu povećava u našoj zemlji i većini zemalja širom sveta. Na 12 PTEP 12(2008) 1-2 . Ukus (slatkoća) i izgled klipa su na prvom mestu po važnosti za potrošnju šećerca u svežem stanju. has its specific requirements for certain quality. ima specifične zahteve za određenim kvalitetom. Skoro celokupna selekcija kukruza šećerca u svetu se obavlja u privatnim kompanijama gde je selekcioni materijal zaštićen. Commercial processing (tinning or freezing) requires the uniform size and shape of the ear. Metodi koji će se koristiti u jednom selekcionom programu kukuruza šećerca zavise od specifičnih ciljeva programa i raspoloživog selekcionog materijala. Each mode of its utilisation. Key words: sweet maize. (Boyer and Shannon. izgled klipa i biljke. Komercijalna prerada (konzerviranje ili zamrzavanje) zahteva ujednačenu veličinu i oblik klipa. shape. Beograd REZIME Kukuruz šećerac se koristi za ljudsku ishranu u mlečnoj fazi razvoja endosperma. sweet and succulent. Različiti geni koji se koriste u oplemenjivanju kukuruza šećerca uslovljavaju kvalitet zrna koji se razlikuje od kukuruza standardnog kvaliteta (ukus. i jedno je od najpopularnijih povrtarskih kultura. veličina i ispunjenost zrna posle rezanja su zahtevi za više načina iskorišćavanja (prerade) šećerca. ima nedostataka. Sweet maize that is transported needs to be of the uniform maturity in order to reduce the percentage of residues at mechanical harvest of the crop.1987). pored prinosa i nežnosti perikarpa.12-14 UDK: 631. Svaki način iskorišćavanja šećerca. koji je najviše korišćen tridesetak godina unazad. industrijska prerada. oblik. i životnu sposobnost semena. Homozigotni recesivni gen (sugary. beside the yield and softness of the pericarp. The highest number of commercial sweet maize hybrids is based on one or more recessive alleles that alter a carbohydrate content of the endosperm.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. Kukuruz šećerac se proizvodi za različite načine korišćenja. ima specifične zahteve za određenim kvalitetom. oblik. su). konzistencija). The taste (sweetness) and the ear appearance are the most important for sweet maize fresh market.

U poređenju sa drugim tipovima kukuruza. kada je zrno u mlečnoj fazi. Za većinu tržišta svežeg šećerca najpoželjniji hibridi šećerca su oni koji imaju najmanje 16 pravo raspoređenih redova zrna. sl. 2. Postoje uređaji i tehnike za određivanje sadržaja šećera i suve materije (hromatografi. Za neka tržišta važna je težina pojedinačnog klipa. Nove hibridne kombinacije kukuruza šećerca u Institutu za kukuruz „Zemun Polje”.1.). Blago zašiljen (u obliku sveće) klip najviše odgovara modernim mašinama za rezanje zrna za maksimalnu efikasnost i malo gubitaka (otpadaka). Prinos i komponente prinosa se određuju u svim fazama ispitivanja. 2001). Pošto su ove analize skupe i zahtevaju vreme. Boja oklaska je obavezno bela. Berba se obavlja otkidanjem klipova sa komušinom da ne bi došlo do povrede zrna koje je nežno. za rezanju zrna. Nepoželjni su hibridi kod kojih su delovi komušine postavljeni između redova zrna. kao što je izgled klipa i zrna. ozrnjenog klipa do vrha. pored novih hibrida. Svi hibridi za industrijsku preradu treba da su adaptirani za mehanizovanu berbu. niži prinos. 2. Od iste količine svežeg neprerađenog šećerca dobiće se veći prinos hibrida dubokog zrna nego od hibrida koji ima plitko zrno. Sl. tenderometri. Dublja zrna obezbeđuju bolji izgled posle rezanja. Adekvatna dužina komušine klipa je veoma važna jer sprečava oštećenja koja čine ptice i insekti.1. broj redova zrna. 1998). Cilj programa selekcije šećerca je identifikacija najboljih hibrida za različite načine korišćenja. 1. elitne samooplodne linije i sintetičke populacije. Bela ili svetlo zelena boja svile je najviše tražena kako u industriji za preradu šećerca tako i na tržištima svežeg šećerca. Hibridi kukuruza šećerca za industrijsku preradu.primer. Za industrijsku preradu gde se zamrzava klip važan je broj klipova po hektaru. komušanje i rezanje zrna. Hibrid žutog zrna za tržište svežeg kukuruza šećerca Fig. vremenski raspon za ocenu prinosa i osobina kvaliteta hibrida šećerca je vrlo ograničen . U mnogim krajevima je veoma važan izgled klipa sa komušinom za prodaju šećerca u svežem stanju. efikasno i subjektivno ocenjene. Ekstremno rani hibrid može da ima mali broj redova zrna. ozrnjenost. Standard za ove karakteristike varira od tržista do tržista i od sezone do sezone gajenja. Oblik klipa je veoma važan u industriji za preradu šećerca.2. konzerviranjem kukuruznog krema. Neke osobine koje su relativno malo važne kod drugih tipova kukuruza su kritično važne za potrošnju šećerca u svežem stanju. (Pajić et al. ujednačenost klipa. ocenjuje se dubina zrna. 2001). Meri se prinos klipa sa komušinom. U ogled su. Kukuruz šećerac se često koristi direktno u klipu (tržište svežeg šećerca). sl. 2000). i dr. dubokog zrna. dužine klipa 20-23 cm. zavisno od klimatskih uslova. uključena i dva do tri standardna sa kojima se upoređuju hibridi koji se ispituju. – Šećerci za industrijsku preradu mogu da se prerađuju konzerviranjem celog zrna. svaka tehnika meri samo jedan parametar i ne može da odredi suptilan ukus koji je rezultanta kombinacije više različitih komponenata. a samim tim i bolji prinos. mada je prinos uvek važan. najvažnije osobine su one koje uslovljavaju izgled zrna i normalan izgled (stanje) zrna posle rezanja. zavisno od klimatskih uslova. U slučaju konzerviranja rezanog zrna važan je prinos zrna. Berba se obavlja 21 do 24 dana posle oplodnje. refraktometri. Yelow sweet corn for fresh market Za hibride šećerca namenjene industrijskoj preradi tj. Ako je hibrid izuzetan u nekom pogledu. 1987). Mnoge osobine mogu biti brzo. lošiji jestivi kvalitet u odnosu na hibride glavne sezone (Pajić et al. Naravno. Ujednačenost u sazrevanju. Boja zrna varira zavisno od tržišta. Za merenje osobina kao što je sadržaj šećera. one se često rade u poslednjoj fazi programa testiranja hibrida. širinu i dubinu zrna. dužina klipa. analizatori za šećer). debljine perikarpa i nežnosti (mikroskopi. prinos klipa bez komušine. Sweet corn hybrid for processing PTEP 12(2008) 1-2 13 . (Marshall. miris i ukus. U tom slučaju klip treba da je obavijen komušinom tamno zelene boje i sa lisnim zastavicama na vrhu.samo 5 do 7 dana. Hibrid kukuruza šećerca za industrijsku preradu Fig. Glavni resursi u selekciji šećerca su elitni hibridi. Hibridi za tržište svežeg šećerca trebalo bi da produkuju veliki broj atraktivnih klipova po jedinici površine. nežnost. Osobina izgled klipa obuhvata broj redova zrna. (Tracy. i sočnost potrebna je oprema. boja. može da se nađe kompromis za druge osobine. zamrzavanjem rezanog zrna i zamrzavanjem celog klipa. kao i boja zrna. Sl. obliku i veličini klipa su izuzetno važne osobine. se ispituju u uporednim ogledima po slučajnom blok sistemu (24 hibrida u ogledu). 2000. značenje “prinosa” se menja zavisno od tržista. REZULTATI I DISKUSIJA Hibridi kukuruza šećerca za potrošnju u svežem stanju. Tracy. Komušina klipa tokom prerade se relativno lako odsranjuje specijalnim komušačima za kukuruz šećerac. veličina klipa i krupnoća zrna. oblik i veličinu klipa. širina i dubina. Odabiranje hibrida u prvoj fazi je zasnovano na osobinama koje su relativno visokonasledne. konfiguraciju (raspored) redova (pravac i uređenje). pri čemu nema oštećenja zrna koje je veoma nežno. (Pajić i Dumanović.

Olemenjivanjem se stvaraju hibridi za različite načine korišćenja.E. Osobina izgled klipa obuhvata broj redova zrna. Vol. CRC Press Inc. Pp.3 44 83 ZPSC 111 su 11. su prikazani prinosi. Eds. a samim tim i bolji prinos.1987). [5] Pajić Zorica. No..2).F. Second Edition. S.633.3.2008..C.Ramstad. Genetika. Za hibride šećerca koji se koriste za industrijsku preradu tj. Primljeno: 01. Prihvaćeno: 13.. kao i boja zrna. Tracy. Association of Cereal Chemists. No. širina i dubina. Pajić et al. Beograd. koji finansira Ministarstvo nauke Republike Srbije.2008. (2000): Breeding Maize for Nutritional Value and Industrial Use. Pajić i Dumanović.Paul. oblik i veličinu klipa.9 42 89 ZPSC 471 su 12. širinu i dubinu zrna. and Rošulj M.5 45 96 ZPSC 391 su 13. Dumanović J. Nežnost zrna je važna u određivanju kvaliteta za sve načine prerade.and E. zavisno od tržišta za koje se priprema proizvod. Institut za kukuruz «Zemun Polje».S. 1998. (2001): Sweet corn.8 43 81 ZPSC 531 su 17.Eds. Tabela.Shannon (1987): Carbohydrates of the kernel. Babić M. Watson. konfiguraciju .15. 2000. USA. [4] Pajić Zorica. Dublja zrna obezbeđuju bolji izgled posle rezanja. Am. pa su osobine klipa veoma važne. onakvi kakve tržište zahteva. Ass. USA.45. randman zrna i ocena kvaliteta nekih ZP hibrida kukuruza šećerca Table. Ames. najvažnije osobine su one koje uslovljavaju izgled zrna (stanje) posle rezanja. ali slatkoća može da se popravi dodavanjem šećera tokom procesa prerade. 1994. Ponekad se dodaje i so. Amer. Ramstad. Radosavljević Milica (1994): Effects of Sucrose Content of grain Quality of Sweet Corn (Zea mays L. boju zrna.A.. St. 1-207. and J. Yield of ear.32. konzistenciju i izgled. Kada se prerađuje sh2 tip šećerca. Watson. za rezanje zrna. (1998): SPECIFIČNI TIPOVI KUKURUZA. procenat rezanog zrna i ocene kvaliteta nekih ZP hibrida kukuruza šećerca. slatkoću. (Boyer and Shannon. Prinosi klipa.2. Vol. 3. (Pajić et al.raspored redova (pravac i uređenje).3 45 96 ZPSC 421 su 12.255-282. 2001).1. redukuje se količina ili se uopšte ne dodaje šećer. (1987): Sweet corn. and P.. 155-198. zahtevi su slični kao za potrošnju hibrida u svežem stanju povećani broj klipova po jedinici površine (kao glavni parametar prinosa) i poželjan izgled klipa. U većini slučajeva kod zamrzavanja celog klipa šećerca. [6] Tracy W. Ukus je takođe veoma značajan. St.W. tj. Veliki je interes za korišćenje hibrida sa povećanim sadržajem šećera u zrnu za zamrzavanje zbog nemogućnosti dodavanja šećera da bi se poboljšao ukus zaleđenom proizvodu. Pp. U tabeli 1. Hallauer Edition..D. Iowa. Maize and Sorghum Breeding at the End of 21st Century. Monografija. Paul.saccharata).26. Arnel R. [2] Marshall S. ozrnjenost. 111-115. In: Corn: Chemistry and Technology.P. In: Specialty Corns. LITERATURA [1] Boyer C. MN.. In: Corn: Chemisry and Thchnology.6 39 76 ZPSC 462 su 13.0 41 90 ZPSC 411 su 16. mada se prerađuju i neki hibridi belog zrna. Mišović M. 14 PTEP 12(2008) 1-2 . (UDC: 547.1. [3] Pajić Zorica.1 42 85 ZAKLJUČAK Kukuruz šećerac se često koristi direktno u klipu. USA.3.6 46 86 ZPSC 504 su 14. Genetika. Oblik klipa je veoma važan u industriji za preradu šećerca. Izgled komušine i ozrnjenost vrha nisu važni zato što se vrh klipa skraćuje.Svetlo žuta boja zrna je najpoželjnija.A.. MN. % of kernels and organoleptic properties of released ZP sweet corn hybrids Prinos klipa % zrna / Ocena kvaliteta (poena) Assessment of quality % of Hibrid / Hybrid (t/ha-1) / Yield Total points (100%) of ear (t/ha-1) kernels ZPSC 213 su 12. of Cereal Chemists. Dumanović J. Ocena kvaliteta obuhvata ukus. NAPOMENA: Rad je rezultat dela programa Projekta BT6800B:»Oplemenjivanje kukuruza šećerca i kokičara».7 43 93 ZPSC 424 su 15.

alkaline hydrolysis. EU je 2005.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. which. tropa od melase. otpad od povrća. The objective of this study was to determine quality of fermented residues after an anaerobic digestion of slaughterhouse waste. godine uvela i alkalnu hidrolizu kao alternativnu metodu za sanaciju klaoničkog otpada. it can be concluded that biogenic elements were within the moderate concentrations while the heavy metal content was within the approved limits. Key words: slaughterhouse waste. After the results of chemical analyses were obtained. Hrvatska REZIME Sve zemlje EU preuzele su obvezu promjene odnosa u energetskom sektoru temeljem zajedničke legislative. alkalna hodroliza. 1-2. i. Slaughterhouse waste represents potentially dangerous waste. tropa od krumpira. što iznosi 84% od ukupnog smanjenja emisija CO2 u atmosferi. due to more efficient sanitation. skladištenje i transport Svetošimunska cesta 25. kao jedne drastične metode. Vanja JURIŠIĆ. peptidne veze se razlažu pri čemu ostaju mali peptidni lanci i aminokiseline u obliku kalijevih i natrijevih soli [4]. There is a reasonable concern for an increasing release of greenhouse gases into the atmosphere. Proces se ubrzava zagrijavanjem sustava.e. dr Neven VOĆA. overall emissions. The Directive 30/2003/EC defines year 2010 as the final date until which CO2 emissions in transport. sanacija. solima metala. u Republici Hrvatskoj je zabranjena upotreba mesno-koštanog brašna kao komponente u hrani za životinje te je za sanaciju novonastalog otpada određeno spaljivanje u kafilerijama [2].15-18 UDK: 006:628. voćnog tropa.513. human health and global warming. želučano crijevni sadržaj.5 Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper ALKALNA HIDROLIZA KAO ALTERNATIVNA METODA SANACIJE KLAONIČKOG OTPADA ALKALINE HYDROLYSIS AS AN ALTERNATIVE METHOD FOR SLAUGHTERHOUSE WASTE SANITATION Dr Tajana KRIČKA. but because of its availability which can lead to country’s prosperity (transport fuel. veće molekule razgrađuju na manje. Prema regulativi EC br. PTEP 12(2008) 1-2 15 . Tijekom procesa alkalne hidrolize. do 2010. Provedene su kemijske analize uzoraka. stari kruh. EU has introduced alkaline hydrolysis as an alternative method for slaughterhouse waste sanitation. Europska komisija je svakoj pojedinoj sirovini pridodala točno specifičnu šifru. and their impact on the ozone reduction. according to the EU legislative. kao osnovne građevne jedinice svih proteina. ostaci hrane.e. Ključne riječi: Klaonički otpad. 1774/2002 [2]definirane su kategorije otpada i to prva i druga kategorija kao visoko rizični i rizični materijal. ostaci uljarica. koji mogu poboljšati socio-ekonomski status (gorivo za transport. međusobno su povezane peptidnim vezama tvoreći polipeptidne lance. sirutka. ulja za prženje. dipl. p. Biomasa se može smatrati strateškim resursom. electrical and thermal energy. kao mogući način zbrinjavanja klaoničkog otpada javlja se i alkalna hidroliza [3]. godine. godinu kao krajnji rok do kojeg se emisija CO2 mora smanjiti za 50% u transportu i to za period od 1990. a nakon pojave Bovine spongiformne encefalopatije (BSE). SUMMARY According to the common legislative. zbog učinkovitije sanacije. Ulazne sirovine za proizvodnju bioplina mogu se podijeliti na poljoprivredne ostatke (hrana za životinje i životinjski gnoj) i agroindustrijske ostatke. i. vinskog tropa. kemikalije). a u isto vrijeme ostavlja organsku masu koja je vrlo pogodna za anaerobni proces i proizvodnju bioplina [5. Cilj ovog rada bio je odrediti kvalitetu fermentiranog ostatka nakon procesa anaerobne fermentacije klaoničkog otpada prethodno podvrgnutog alkalnoj hidrolizi. sanitation. uzročnika bolesti BSE. jer je ne samo obnovljiva. ostaci mesa. Direktiva 30/2003/EC definira 2010. UVOD Sirovine za proizvodnju bioplina dijele se na poljoprivredne ostatke. not only because of its renewability. Međutim. krv. gdje je za visoko rizični otpad prve kategorije propisana metoda spaljivanja i odlaganja ostataka tj. njihov utjecaj na smanjenje ozona. iznutrice. poput jabučnog tropa. pivskog tropa. should be decreased by 50%. biogas. a treća kategorija je nisko rizični. a predstavlja važan korak u cijepanju proteinskih lanaca poput priona. However. a optimalni rezultati postižu se pri temperaturi od 150°C. električnu i toplinsku energiju. 10 000 Zagreb.12:637. Agronomski fakultet Sveučilišta u Zagrebu Zavod za poljoprivrednu tehnologiju. tropa od pšenice. has to be burnt in incinerators. kiselinama i lužinama – vodenim otopinama kalijevog i natrijevog hidroksida. Alkalna hidroliza za razliku od spaljivanja. nego i dostupna svugdje te se iz nje mogu dobiti proizvodi važni za državni prosperitet. Biomass can be considered as a strategic resource. ima niz prednosti jer omogućuje učinkovito uništavanje priona. bioplin.6]. Međutim. previously treated with alkali. dok su koncentracije teških metala bile unutar dozvoljenih granica. kožica i slično [1]. Klaonički otpad predstavlja potencijalno opasan otpad koji se prema zakonima EU mora spaljivati u spalionicama. Proces alkalne hidrolize može biti kataliziran enzimima. zdravlje ljudi i globalno zagrijavanje. pljeve i prašina žitarica. Takva odluka dovela je do problema skladištenja sve većih zaliha mesno-koštanog brašna te nemogućnost adekvatnog zbrinjavanja ovog organskog otpada. Prema odluci Europske komisije. all the EU member states have taken up a commitment to change the ratio in their energetic sector. Realno. osim spaljivanja. ing. chemicals). Aminokiseline. To je proces u kojem se. postoji sve veća zabrinutost ljudi za preveliko ispuštanje stakleničkih plinova u atmosferu. 84%. Može se zaključiti da su biogeni elementi bili prisutni u umjerenim koncentracijama. industrijski organski otpad te dodatne sirovine. respectively. pepela na odlagališta. Tom se regulativom propisuje i način zbrinjavanja životinjskog otpada. masti. u agresivnom mediju. melasa.

. koje se odvijaju pri anaerobnoj fermentaciji. vode i inokuluma za pokretanje reakcije fermentacije te je pokrenut postupak anaerobne fermentacije.70 10. Potom. Energetski sadržaj bioplina ovisi o količini metana koja se nalazi u njemu. utvrdit će se mogućnosti korištenja istraživanih fermentiranog ostatka u poljoprivrednoj proizvodnji. određenog spektrofotometrijski metodom molibdatplavo. Može se prevesti u toplinsku ili električnu energiju korištenjem standardnih kogeneracijskih tehnika. a u tablici 2 prikazani su rezultati kemijske analize fermentiranog ostatka mesno-koštanog brašna. ove bakterije mogu razgraditi gotovo sav biološki materijal. a to su visoki udio hranjivih tvari. Kemijska analiza mesno-koštanog brašna Table 1. Buduća primjena bioplina. Razgrađene mineralne tvari.12]. U tablici 1 prikazan je sastav mesno-koštanog brašna kao sirovine za anaerobnu fermentaciju. koje sadrži neprobavljive sastojke poput lignina.Chemical analysis Udio vode . određenih plamenofotometrijski. Fermentirani ostatak koji ostaje nakon procesa anaerobne fermentacije i dobivanja bioplina može se koristiti kao organsko gnojivo. MATERIJAL I METOD RADA Proces alkalne hidrolize Alkalna hidroliza klaoničkog otpada provela se u zatvorenom sustavu od inox-a. Inokulum za pokretanje reakcije bio je aktivni mulj uzet s pročiščivača otpadnih voda Kemijske analize Kemijske analize u okviru rada obuhvatile su utvrđivanje kemijskih svojstava te prisustva teških metala kod fermentiranog ostatka mesno-koštanog brašna te fermentiranog ostatka klaoničkog otpada prethodno tretiranog alkalnom hidrolizom. Proces anaerobne fermentacije događa se u nekoliko stupnjeva koji uključuju različite vrste bakterija. U prvoj fazi. Bioplin je smjesa nekoliko plinova. alkohol. Kemijske analize uključile su određivanje: . metanogene bakterije prevode ove međuprodukte u bioplin [7. idealan je za kogeneracijska postrojenja. Kada se u procesu primjenjuju više temperature. Pb. Mn. temperatura u fermentoru mora se održavati na najmanje 35°C (mezofilni uvjeti). Iz svega navedenog cilj ovog rada je istražiti kvalitetu fermentiranog ostatka nakon anaerobne fermentacije klaoničkog otpada prethodno podvrgnutog alkalnom hidrolizom u usporedbi s klaoničkim otpadom obrađenim standardom metodom spaljivanja.Amount of fat (%) 2. koji u potpunosti simuliraju uvjete kakvi se nalaze u industrijskim postrojenjima za proizvodnju bioplina velikog kapaciteta. Zn. koje djeluju zajednički. Na posljetku. . u trajanju od 30 dana pri temperaturi od 35°C. ugljik (IV) oksid.8]. Chemical analysis of meat-bone meal Kemijske analize . Mg. pomoću konduktometra MA5964 s kombiniranom elektrodom (ISO 7888:1985). dok su svi ostali mikroelementi (Ca. 153°C. skraćuje se vrijeme same fermentacije.0 bara i temperaturi od 130. Udio metana obično je od 55-70%.C.02 22.Amount of water Udio pepela . Cr. mogu proizvoditi električnu energiju. Razvile su se u vrijeme kada Zemljina atmosfera nije u svojem sastavu imala kisik. ostaju u cijelosti zadržane te “spremne“ za gnojidbu. te stoga nije bilo potrebe ovaj proces provesti na višim tlakovima i temperaturama. Bioplin se obično sastoji od manjih količina vodikovog sulfida. kao i za potrebe navodnjavanja poljoprivrednih površina. Kako bi se potaknula bakterijska aktivnost.Amount of ashes Udio proteina . Fermentirani ostatak ima nekoliko prednosti kad se koristi kao organsko gnojivo. dušika.98 16 PTEP 12(2008) 1-2 . do 55°C (termofilnim uvjeti). dobivenog anaerobnom fermentacijom. Laboratorijsko postrojenje na kojem su provedena istraživanja sastoji se od vodene kupelji. Co. vodika i kisika. REZULTATI I DISKUSIJA Klaonički otpad nakon spaljivanja (mesno-koštano brašno) U reaktore laboratorijskog bioplinskog postrojenja se punila smjesa mesno-koštanog brašna. uključuje i turbinsku proizvodnju električne energije ili gorive ćelije. humusne karakteristike te velika količina vode. . Izuzev drveta. zbog kompleksnosti mikrobnih interakcija. Cu. Anaerobne bakterije jedne su od najstarijih živih organizama na zemlji. Anaerobni proces razgradnje organskih supstanci u zatvorenom sustavu bioplinskog postrojenja prolazi praktički bez gubitaka na biljnim hranjivim tvarima. Tabela 1. u drugoj fazi. budući da u Republici Hrvatskoj nema zabilježenih slučajeva BSE. određenog metodom po Kjeldahlu (ISO 1871:1975). u nekoliko stupnjeva prevode biološki materijal u bioplin. u kombinaciji s generatorom. vodik.fosfora. amonijak i sulfide. Ovaj stupanj se naziva hidroliza (ili likvefakcija). vodik i ugljik (IV) oksid. elektromagnetskih miješalica i šaržnih staklenih reaktora. 135. pri čemu metan i ugljik (IV) oksid čine 90% ukupne smjese. As. izravno iz uzoraka na pH-metru s kombiniranom elektrodom (DIN EN 12506:2003). Proces anaerobne fermentacije Proces anaerobne fermentacije provodio se u mezofilnim uvjetima. proces je vrlo teško kontrolirati. s dodatkom 44%-tne otopine kalijeve lužine te 30%-tne otopine natrijeve lužine. . Velik broj bakterija. a pogotovo dušik. proteine i masti koje se nalaze u biomasi te ih prevode u masne kiseline.ukupnog dušika. Međutim. Proces anaerobne fermentacije odvija se u fermentoru u strogo kontroliranim uvjetima (bez kisika). Hg. Fe.). kao uzročnicima ove bolesti. Ovi uvjeti alkalne hidrolize uzeti su kao optimalni. veći je broj anaerobnih bakterija koje rastu i razmnožavaju se u mezofilnim uvjetima nego što je onih koje rastu i razmnožavaju se u termofilinim uvjetima [9].Amount of proteins Udio masti . hidrolitičke i fermentativne bakterije razgrađuju ugljikohidrate. Komprimirani bioplin može se također koristiti kao alternativno gorivo u transportu [10]. Cd. pri tlaku od 3. Ni) određeni pomoću atomske apsorpcijske spektrometrije (AAS). zabilježeno je brže djelovanje fermentiranog gnojiva jer su hranjive tvari nakon fermentacije već u mineraliziranom obliku i tako mogu biti bolje iskorištene od biljaka [11.elektroprovodljivosti (E.Anaerobna fermentacija kao nastavak saniranja alkalno hidroliziranog klaoničkog otpada je biokemijski proces u kojem određene vrste bakterija razgrađuju biomasu u anaerobnim uvjetima. acetogene bakterije dalje razgrađuju produkte hidrolize u octenu kiselinu. ali se može koristiti i kao gorivo u motorima.31 56.kalija i natrija. Međutim. Za razliku od gnojidbe s nefermentiranim organskim gnojivima. Slijedi da nema materijala zaraženog prionima. Također. Pogodan je za motore s unutarnjim sagorijevanjem koji. u različitim vremenskim razdobljima.pH. Nadalje.

19 0.29 2. kao i mikroelementima. omjer probavljenih esencijalnih aminokiselina u hrani treba biti isti kao u tijelu životinje.00 % s. mS/cm % s. odnosno da nije došlo do razvoja hlapivih masnih kiselina.87 mg/kg Zn 30. .01 4. Proces anaerobne fermentacije trebat će se produljit na štetu bioplina.% D.00 8.00 76. kategorije te se dobilo organsko gnojivo.20 1.03 >1 0.61 24.% anneal loss % N ukupni na s.69 33.79 0. Glede količine osnovnih biogenih hraniva.83 51.tv.62 0. Podaci iz tablice 3 pokazuju da je kod svih uzoraka pH fermentiranog ostatka u lužnatom području. kako bi osigurali opskrbu životinja s potrebnim aminokiselinama.44 residue (550oC) % G.49 17. Ovim postupkom sanirao se otpad I.88 1.23 E.33 0. a C/N odnos.77 0.82 8.20 0.M.00 mg/kg Pb 1.72 0.20 0.21 gnojidbi određenih kultura.25 6.C.38 0.15:1:1.43 overall on D.50 4. Ca i Mg kreće se u očekivanim koncentracijama.68 1. Odnos N:P:K iznosi 3.41 0. Utvrđeno je da su proizvodi obojene suspenzije neugodnog mirisa.61 % Ca 5.24 6.93.25 0. a rezultati su prikazani u tablici 4.83 88.00 % H2O 95. % C organski na s. Sadržaj ukupnog dušika kreće se u koncentraciji od 4%.67 0.60 0.50 14.95 13. (mS/cm) 21.26 4. Nakon alkalne hidrolize klaoničkog otpada.C.57 4.40 37.43 12.58 Iz tablice 2 može se utvrditi niži udio suhe tvari i bogata opskrbljenost organskom tvari.58 mg/kg Mn 39.% D.00 0.07:1:1.00 % talog . (105oC) % H2O %ŽO .% anneal loss 84. (105oC) 4.52 0.03 0.85 35.16 11.89 % Mg 0.94 17. Hidrolizirani klaonički otpad sadrži relativno veliku količinu vode.31 0.45 46.74 0.04 7.04 0.40 0. fermentiranog ostatka mesno-koštanog brašna je ispod uobičajenih vrijednosti za bio-gnojiva te iznosi 5.38 do 14.20 organic u prirodnom uzorku 0. a C/N odnos fermentiranog ostatka klaoničkog otpada prethodno tretiranog alkalnom hidrolizom kreće se od 11.59 46. utvrđen je povećani udio soli i natrija. Razrjeđenjem s vodom ne dolazi do naknadnih kemijskih reakcija.04 0.79 0.19 0. Klaonički otpad nakon alkalne hidrolize U tablici 3 prikazan je sastav klaoničkog otpada nakon tretmana alkalnom hidrolizom. Odnos N:P:K iznosi 10.32 0.% N overall on D. .38 0.44 99.M.35.M. Rezultati srednjih vrijednosti kemijskih analiza klaoničkog otpada prethodno podvrgnutom tretmanu alkalne hidrolize Table 3.00 22.in original sample ukupan na s.55 15.59 14.60 0. dok su vrijednosti ostalih makro.02.67 19. proteini u hrani.38 82.40 1.% C 47. .34 10.56 % C organski .00 %ŽO . Visoka razina organske tvari u uzorcima rezultira i visokim sadržajem organskog ugljika.% percipitate 1.95 forms(105°C) %P2O5 2.72 % K2O 2.31 1.50 249. tv.Slaugterhouse waste Uozrak 1 Uzorak 2 Uzorak 3 Sample 1 Sample 2 Sample 3 9.37 35.82 mg/kg Fe 262.tv. Udio P. Mjerenjem pH vrijednosti.38 0.Ž.26 1.56 0.19 0. Mean values of chemical analysis results of slaughterhouse waste pretreatet with alcaline hydrolysis Kemijska analiza Chemical analysis pH E.00 15. zakiseljavanja supstrata.18 3.21 0. ostali oblici .20 0.C/N ratio % P2O5 % K2O % Ca % Mg % Na mg/kg Mn mg/kg Zn mg/kg Cu mg/kg Fe mg/kg Ni mg/kg Pb mg/kg Cd mg/kg As mg/kg Hg mg/kg Co mg/kg Cr Klaonički otpad .84 56.82 77.Filtrat Talog Chemical analysis Original sample Filtrate Percipitate pH 6.40 0.68 29.25 12.85:1. kao niti do oslobađanja plinova.13 0. PTEP 12(2008) 1-2 17 .06 45.tv. Kako bi se proteini iskoristili.35 0. Proizlazi da se analizirani uzorci mogu razvrstati u organska gnojiva.14 0.41 mg/kg Cd 0. .51 .other 13.09 0. dobiveni hidrolizat podvrgnut je anaerobnoj fermentaciji u reaktorima laboratorijskog bioplinskog postrojenja. utvrđena je gotovo neutralna reakcija gnojiva koja ukazuje na to da je fermentacija protekla dobro.39 0.06 84.94 0.50 13. %N 8. na što će trebati obratiti pažnju prilikom eventualne primjene u poljoprivredi.43 80.90 0.61 0. odnosno zaustavljanja proizvodnje metana.00 84.15 47.% annealing residue (550oC) % G.00 0.82 0. Tabela 3. odnosno aktivnog mezofilnog mulja.81 % Na 0.% annealing 15.10 1. Ukupni udio mikroelemenata i teških metala kreće se u koncentracijama koje ne prelaze maksimalne dozvoljene koncentracije (MDK) propisane Pravilnikom o zaštiti poljoprivrednog zemljišta od onečišćenja štetnim tvarima (NN 15/1992) [13] te se može zaključiti da analizirani fermentirani klaonički otpad nije opterećen štetnim tvarima koje bi mogle kontaminirati okoliš.tv. % C organic omjer C/N .04 0. .62 4.87 0.63 mg/kg Cu 14.M. Rezultati srednjih vrijednosti kemijskih analiza uzoraka tekućeg fermentiranog organskog ostatka nakon anaerobne fermentacije mesno-koštanog brašna Table 2.Ž. ovisno o uzorku.61 26.00 10.68 0.98 0.46 0.i mikroelemenata u granicama koje omogućuju primjenu u Nadalje.Tabela 2.05 43. moraju se sastojati od najmanje 50% esencijalnih aminokiselina i 50% dušičnih spojeva za sintezu neesencijalnih aminokiselina. Količina organskog ugljika u filtratu bila je niska te ne predstavlja problem pri eventualnoj primjeni navedenih materijala kao organskih gnojiva. Mean values of chemcal analyses results of liquid fermented residue after the anaerobic fermentation of meat-bone meal Kemijska analiza Izvorni uzorak .45 82.68 0.51 4.03 0.68 0.55 82. uz dodatak vode i inokuluma.04 0.96 86. analizirani uzorci su vrlo bogato opskrbljeni dušikom i fosforom.09 9.25 11.

[13] (2001): Pravilnik o ekološkoj proizvodnji u uzgoju bilja i u proizvodnji biljnih proizvoda u RH. 4. J. Fang.% D. mS/cm % s.60 40. V. Alkalna hidroliza klaoničkog otpada. Ćosić.Podaci iz tablice 4 pokazuju da je pH gnojiva u lužnatom području.i mikroelemenata u granicama koje omogućuju primjenu u gnojidbi određenih kultura. 81 – 88. kalija. Voća.M. vidljivo je da hidrolizirani klaonički otpad sadrži veliku količinu vode (82. A. Temeljem iznesenog.. J. Bioresource Technology..70 te C/N odnos fermentiranog ostatka klaoničkog otpada prethodno tretiranog alkalnom hidrolizom. 97100..51.. [7] Harper. H.42 9. Nadalje. Official Journal of the European Communities [3] 92/2005/EC: Implementing Regulation 1774/2002/EC of the European Parliament and of the Council as regards means of disposal or uses of animal by-products and amending its Annex VI as regards biogas transformation and processing of rendered fats. Baeyens.13 12. Kuitunen.. (1986): Recent developments in hydrogen management during anaerobic biological wastewater treatment. (1991): A suggested solution for sloughterhouse wastes: uses of the residual materials after anaerobic digestion. [6] Kalambura.98 37.R. koji iznosi 3. Gu. H.Ž. Jukić. 262-266.53 1. S.28 0. Pohland. 3. 78. (2005): Digested residue as a fertilizer after the mesophilic process of anaerobic digestion... F.M.02 1.. Biotechnol Bioeng 28: 585-602.2008. Prihvaćeno: 17. G.. S. . Kalambura. 127 – 134. Krmiva 47.70 21.31 82. (2001): Prospects and problems of sludge pretreatment processes.. J.other forms(105°C) NH3-N % P2O5 % K2O % Ca % Mg % Na mg/kg Mn mg/kg Zn mg/kg Cu mg/kg Fe mg/kg Pb mg/kg Cd Klaonički otpad Slaugterhouse waste 7. 105-108.H.% C organic u prirodnom uzorku .43 78. može se zaključiti da analizirani fermentirani klaonički otpad nije opterećen štetnim tvarima koje bi mogle kontaminirati okoliš. Ogilvie. [10] Kaltwasser. Högmander.81 1. Rintala. Technol.. [12] Voća. (105oC) % H2O %ŽO . Bauverlag GmbH. Na temelju rezultata kemijske analize. Ovako niski udio suhe tvari je normalna pojava za fermentirane ostatke nakon anaerobne fermentacije. Ž. [5] Mueller. D. J.% anneal loss % C organski na s. Krička..tv. Rupić..H. Ukoliko se fermentirani ostaci upotrebljavaju u ratarstvu i travnjaštvu ne zahtijevaju se nikakve dorade tih ostataka. Kako se ovakav fermentirani ostatak upotrebljava kao gnojivo zbog ekološke poljoprivrede.Q. C. J. Danai. U.7%). Proc Biochem 38: 447-454.. Primljeno: 04.25:1 te je ispod uobičajenih vrijednosti za bio-gnojiva. Sadržaj ukupnog dušika kreće se u koncentraciji od 9.3. odnosno proizvodnje bioplina.Chemical analysis pH E. .in original sample ukupan na s. Vol. Kao alternativna metoda spaljivanju svojim rezultatima alkalna hidroliza se pokazala kao vrlo učinkovita metoda uništavanja priona te je kao takva i patentirana. ovo gnojivo ima više dušika. 2. [4] Neyes. dok su vrijednosti ostalih makro.62 9.24 1.6. Plant. soil and environment.2008. N.G.22 441.. Analizom utvrđeni sadržaj fosfora. T.52 68. T. Ukupni sadržaj mikroelemenata i teških metala kreće se u koncentracijama koje ne prelaze maksimalne dozvoljene koncentracije (MDK) propisane Pravilnikom o zaštiti poljoprivrednog zemljišta od onečišćenja štetnim tvarima (NN 15/1992) [13]. Pos. Bioresource Technology. Zagreb. Ž. O. izračunat je N:P:K odnos u uzorku. D.11 najvjerojatnije uvjetovano povećanom količinom kalcija te se može zaključiti da je pH u granicama tolerancije. T. U odnosu na stajski gnoj. [9] Marchaim. Isto se može utvrditi i za mangan. M. N ostali oblici . Musaphy. što znači da je udio suhe tvari vrlo nizak (17.. Joseph.3%). Berlin. utvrđen je povećani sadržaj soli i natrija. Analizom teških metala došlo se do zaključka da su one sukladno Pravilniku o ekološkoj proizvodnji u uzgoju bilja i u proizvodnju biljnih proizvoda (NN 91/2001) u Republici Hrvatskoj u dozvoljenim su vrijednostima za sve istraživane uzorke. Kalambura.96 6. fosfora.3.tv. Levanon. Jukić.P.. kalcija i magnezija te veći sadržaj mikroelemenata. Härkönen. S. Kemijskom analizom uzoraka fermentiranih ostataka utvrđena je blago alkalna reakcija kod svih istraživanih uzoraka.J. ...12 2. Oikari.W. R. Creemers (2003): Alkaline thermal sludge hydrolysis. može se utvrditi da omjer N:P:K zadovoljava potrebe takve proizvodnje. No.35:1:0. J.overall % on D. (2001): Anaerobically digested poultry slaughterhouse wastes as fertiliser in agriculture. Germany.90 94. A. 37.R. S.tv. [8] Salaminen E. Krička. (2002): Comparative performance of mesophilic and thermophilic acidogenic uplflow reactors. (1980): Biogas – Regenerative Energieerzeugung durch anaerobe Fermentation organischer Abfälle in Biogasanlagen. [11] Yu. Praćenjem važnijih biogenih elemenata može se utvrditi da su koncentracije u svim istraživanim uzorcima umjerene. (1981): An overview of current simulation models for an anaerobic digester. U: Livestock Waste: A renewable Resource. E. što je 18 PTEP 12(2008) 1-2 . . American Society of Agricultural Engineers. 44(10) 121-128.% annealing residue (550oC) % G. Rezultati kemijskih analiza fermentiranog klaoničkog otpada podvrgnutom prethodnom tretmanu alkalne hidrolize Table 4. H..10 17. LITERATURA [1] Boekhurst. B. Tabela 4. [2] 1774/2002/EC: Regulation (EC) No 1774/2002 of the European parliament and of the council of 3 October2002 laying down health rules concerning animal by-products not intended for human consumption. koji iznosi 4. 2. St.C.4%. Water Sci.72 0. Mean values of chemical analysis results of fermented slaughterhouse waste pretreatet with alcaline hydrolysis Kemijska analiza . MI. Narodne novine 91/2001. ZAKLJUČAK Temeljem vlastitih istraživanja kakvoće fermentiranih ostataka klaoničkog otpada prethodno tretiranih alkalnom hidrolizom i spaljivanjem može se utvrditi: 1..3 0.. N.. Book. Jurnal of hazardous materials B97 295-314. kalcija i magnezija kreće se u normalnim koncentracijama za ovakvu vrst materija.

jer se takve partije mogu sejati ranije u proleće. mr Maja IGNJATOV*. vigour. U oceni životne sposobnosti semena najviše vrednosti dobijene su primenom testa ubrzanog starenja. 21000 Novi Sad. dr Ksenija TAŠKI-AJDUKOVIĆ*. tako i za krajnje korisnike. Significant differences among tested cultivars and lines and different production conditions were obtained for seed vigour by using Hiltner and cold tests. a posebno količina i raspored padavina u vreme formiranja i nalivanja zrna mogu značajno smanjiti prinos i kvalitet semena. especially amounts and the distribution of rainfalls. Seme proizvedeno u uslovima navodnjavanja imalo je veću klijavost primenom standardnog laboratorijskog metoda od semena proizvedenog u uslovima suvog ratarenja. Značajne razlike u životnoj sposobnosti semena. 21000 Novi Sad.01 Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper ŽIVOTNA SPOSOBNOST SEMENA SOJE PROIZVEDENE U USLOVIMA SA I BEZ NAVODNJAVANJA SEED VIGOUR IN SOYBEAN PRODUCTION WITH AND WITHOUT IRRIGATION Dr Milka VUJAKOVIĆ*. a posebno količina i raspored padavina u vreme formiranja i nalivanja zrna mogu značajno smanjiti prinos i kvalitet semena. Nakon tog perioda utvrđen je procenat tipičnih ponika. Hiltner testa i hladnog testa. MATERIJAL I METOD RADA Ispitivanja su izvršena na tri komercijalne sorte (Balkan. Može se reći da je ona otkriće XX veka i od tada površine pod sojom iz godine u godinu rastu. U laboratorijskim uslovima izvršeno je ispitivanje klijavosti (standardni laboratorijski metod) i životne sposobnosti semena primenom vigor testova (test ubrzanog starenja. Ključne reči: soja. germination. Unfavourable effects of drought could be successfully eliminated by crop irrigation. Vremenski uslovi. Pored pomenutog. drought. Significant differences among tested cultivars and lines were observed by the application of this test. posebno količina i raspored padavina. između ispitivanih sorti i linija. Inkubacioni period je bio osam dana na 25oC i relativnoj vlažnosti vazduha 95% (ISTA. Key words: soybean. Da bi se zasejale tako velike površine potrebno je obezbediti dovoljne količine sortnog semena visoke životne sposobnosti. dok bi slabovigorozne partije semena trebalo sejati u optimalnim klimatskim uslovima (Ferguson. were tested. Ispitivanja su izvršena na tri komercijalne sorte i dve linije soje selekcionisane u Institutu za ratarstvo i povrtarstvo u Novom Sadu. Three commercial soybean cultivars. Životna sposobnost ili vigor semena predstavlja skup osobina koje određuju aktivnost i ponašanje partije semena komercijalno prihvatljive klijavosti u različitim uslovima spoljne sredine. vigor određuje dugovečnost semena bez štetnih posledica (ISTA. significantly reduce yields and quality of soybean seed. the highest values were obtained when accelerated aging test was applied. 2006). SUMMARY Weather conditions. Seme je proizvedeno u uslovima suvog ratarenja i navodnjavanja. 1993). dr Mirjana MILOŠEVIĆ*. U laboratorijskim uslovima izvršeno je ispitivanje klijavosti semena primenom standardnog laboratorijskog metoda. Seme je proizvedeno u uslovima suvog ratarenja i navodnjavanja. životna sposobnost. dipl. i različitih uslova proizvodnje dobijene su primenom Hiltner i hladnog testa. In the estimation of seed vigour. The germination value of the seed produced under irrigation (Standard laboratory method) was higher than the value of the seed produced under dry land farming conditions. Nepovoljan uticaj suše može se uspešno eliminisati navodnjavanjem useva. klijavost. Standardna laboratorijska klijavost ispitana je na 4 x 100 semena. atipičnih ponika i neklijalih semena. Violeta DOKIĆ.53. te pojava suše. Cilj rada je bio da se utvrdi uticaj navodnjavanja na kvalitet i životnu sposobnost semena soje. Seme je naklijavano na pesku. 1-2. Maksima Gorkog 30 ** Institut za ratarstvo i povrtarstvo. Ispitana je i životna sposobnost semena primenom testa ubrzanog starenja.19-21 UDK: 633. kako za proizvođače semena. značajno smanjuju prinose i kvalitet semena soje. 2006). Hiltner test i hladni test). Značaj ispitivanja životne sposobnosti semena je višestruk. as well as.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. ing. Prednost je ta što se mogu identifikovati visokokvalitetne partije semena koje bolje podnose stresne uslove u polju. The seed was produced under conditions of dry land farming and irrigation. UVOD Soja spada u red najzastupljenijih biljnih vrsta današnjice. Vremenski uslovi.34:631. To je veoma važna informacija za proizvođače semenskog i merkantilnog useva. Primenom ovog testa uočene su značajne razlike između ispitivanih sorti i linija. Maksima Gorkog 30 REZIME Vremenski uslovi. Hiltner test and cold test) were tested under laboratory conditions. and two lines developed at the Institute of Field and Vegetable Crops in Novi Sad. dr Jegor MILADINOVIĆ**. dr Zorica NIKOLIĆ*. Seed germination (Standard laboratory method) and seed vigour (accelerated aging test. PTEP 12(2008) 1-2 19 . Ravnica i Novosađanka) i dve linije (1-210174 i 1-210201) soje selekcionisane u Institutu za ratarstvo i povrtarstvo u Novom Sadu. p.* * Nacionalna laboratorija za ispitivanje semena „NLIS“.

Klijavost semena soje dobijena primenom Hiltner testa Fig. što je povezano sa povećanjem lipidne peroksidacije koja je pokazatelj prisustva stresnih uslova (McDonald. Primenom testa ubrzanog starenja došlo je do statistički značajnog smanjenja klijavosti kod sorti Ravnice sa 96% (sa navodnjavanjem) na 86% (bez navodnjavanja) i Novosađanke sa 97% (sa navodnjavanjem) na 89% (bez navodnjavanja). 3). Novosađanka i linije 1-210174 statistički značajno niže vrednosti za ispitivani parametar dobijene su u uslovima suvog ratarenja. 3.Test ubrzanaog starenja ispitan je na 4 x 50 semena. 1. Različito ponašanje genotipova. 1991) i predstavljeni grafički. 1995). seme je izloženo temperaturi od 42oC i vlažnosti vazduha od 100% u periodu od 96 časova (Hampton i TeKrony. 1). (2007). 2). (2004) i Schuab i sar. a potom izvršeno ocenjivanje klijavosti semena. 2. primenom pomenutog testa mogu se dobiti i informacije o dugovečnosti semena (TeKrony. Pre stavljanja semena u optimalne uslove. Hladni test je razvijen da simulira nepovoljne uslove i utvrdi sposobnost semena da klija na niskoj temperaturi. primenom testa ubrzanog starenja uočili su i Maksimović i sar. U hladnom testu seme je izloženo niskoj temperaturi od 10oC sedam dana. Dobijeni rezultati su statistički obrađeni primenom dvodimenzionalne analize varijanse (Hadživuković. Nakon tog perioda utvrđena je klijavost semena. lipoksigenaza). 100 90 germination (%) klijavost (%) 80 70 60 50 40 30 20 10 0 Balkan Novosađanka 1-210201 sorta-variety REZULTATI I DISKUSIJA Seme proizvedeno u uslovima navodnjavanja imalo je klijavost 94–97 što je znatno iznad norme koja je propisana Pravilnikom o kvalitetu semena poljoprivrednog bilja (Sl. 1. U uslovima suvog ratarenja proizvedeno seme imalo je nižu klijavost koja se kretala 80–94%. Klijavost semena soje dobijena standardnim laboratorijskim metodom Fig. sirak i soju u Severnoj Americi i Evropi (Hampton. dok kod drugih genotipova te razlike nisu Sl. Primenom pomenutog testa uočavaju se razlike između ispitivanih genotipova u zavisnosti u kakvim uslovima je proizvedeno seme (sl. Posle tog perioda izvršeno je ocenjivanje klijavosti semena soje. list 47/87) i iznosi 75% (sl. Klijavost semena soje dobijena primenom testa ubrzanog starenja Fig. Inkubacija je trajala 10 dana u optimalnim laboratorijskim uslovima (Hampton i TeKrony. 4). 1995). 1995). 3. Primenom ovog testa seme se izlaže visokoj temperaturi i visokoj relativnoj vlažnosti što utiče na povećanu vlažnost semena i na povećanu aktivnost hidrolitičkih enzima (npr. a najviše se koristi za kukuruz. 1999). 100 klijavost (%) germination (%) 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 Balkan 1-210201 sorta-variety bez navodnjavanja-without irrigation sa navodnjavanjem-with irrigation Novosađanka klijavost (%) germination (%) Sl. bile statistički značajne (sl. Kod sorti Ravnica. a zatim stavljeno u optimalne uslove za klijanje u trajanju od četiri dana. 2. 1995). Hiltner test – na navlažen pesak postavljno je 4 x 100 semena koja su pokrivena slojem lomljene cigle. Genotipovi kod 20 PTEP 12(2008) 1-2 . kao kod standardnog laboratorijskog testa. Seed germination soybean using accelerated aging test Primenom Hiltner testa statistički značajno više vrednosti dobijene su kod semena proizvedenog u uslovima navodnjavanja. Sloj mlevene cigle u Hiltner testu predstavlja fizičku prepreku klijanju. 2001). Seed germination soybean using Hiltner tests Hladno i vlažno zemljište koje se često javlja u rano proleće može da bude ograničavajući činilac za uspešno klijanje i nicanje semena u polju. Pored toga. 100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 Balkan 1-210201 sorta-variety bez navodnjavanja-without irrigation sa navodnjavanjem-with irrigation Novosađanka bez navodnjavanja-without irrigation sa navodnjavanjem-with irrigation Sl. debljine oko 1 cm. te samo seme koje poseduje visok vigor formira tipičan ponik (Hampton i TeKrony. osim kod genotipova Balkan i 1-21020 gde nisu konstatovane statistički značajne razlike (sl. Seed germination soybean using standard laboratory method Test ubrzanog starenja je jedan od najčešće korišćenih vigor testova za seme soje u Severnoj Americi (Ferguson 1990). 1992). Kao podloga korišćena je mešavina zemlje i peska u odnosu 2:1 (Hampton i TeKrony. Klijavost semena proizvedenog u uslovima suvog ratarenja kretala se od 73% (Novosađanka) do 91% (1-210201).

[4] Hadživuković. Tatić. Braccini.: Vigour testing within laboratories of the International Seed Testing Association: a survey. Avila. Poljoprivredni fakultet. NAPOMENA: Istraživanja na ovoj temi delom sredstava finansiralo Ministarstvo za nauku Republike Srbije kroz projekat: PTEP 12(2008) 1-2 21 .M. 100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 Multidisciplinarni pristup oplemenjivanju i tehnologiji proizvodnje soje u cilju povećanja proizvodnje (BTR 6852) LITERATURA [1] AOSA: Seed Vigour Testing Handbook. 17 (1993). [8] Maksimović. Vujaković.R. Pp. 102-108. između ispitivanih sorti i linija.Seme proizvedeno u uslovima navodnjavanja imalo je veću klijavost primenom standardnog laboratorijskog metoda od semena proizvedenog u uslovima suvog ratarenja.: Proizvodnja semena soje u uslovima sa i bez navodnjavanja. Primenom ovog testa uočene su značajne razlike između ispitivanih sorti i linija. 70% (Novosađanka) i 78% (1-210174) kod semena proizvedenog u uslovima suvog ratarenja. Jurnal of Seed Technology. NY (2001). D. Primljeno: 06.: Statistički metodi.A. što je konstatovano i u našim istraživanjima. T.. 20 (1992). M.: Seed vigor testing. (eds. Poljoprivredni fakultet.M. Seed Science and Technology. M. J. Scapim. kao i oštećenjima od mraza i suše.2008.. D. Ithaca. Balešević-Tubić. 35 (2007). J. 199-203.3. 95% (Novosađanka) i 92% (1-210174).2008.: AOSA perspective of seed vigor testing. 187-199. Klijavost semena soje dobijena primenom hladnog testa Fig.: Seed deterioration: physiology. [3] Ferguson.: Germination test under water stress to evaluate soybean seed vigor. Svetlana. Poljoprivreda između suša i poplava – tematski zbornik radova. International Seed Testing Association (1995). A. Contribution No. NE.B.U oceni životne sposobnosti semena najviše vrednosti dobijene su primenom testa ubrzanog starenja. repair and assessment. Turnipseed.. Seed Science and Technology. McDonald. Society of Commercial Seed Technologists. TeKrony.G. i različitih uslova proizvodnje dobijene su primenom Hiltner i hladnog testa.Značajne razlike u životnoj sposobnosti semena. Seed Science and Technology (2006). 4. M. B. [2] Ferguson. In: Seed technology training manual. .. D. 27 (1999). Livija.B... 101-104. [7] International Seed Testing Association (ISTA): International Rules for Seed Testing. [10] Pravilnikom o kvalitetu semena poljoprivrednog bilja (Sl. S.). departman za uređenje voda.G. AOSA (2002) navodi da se primenom hladnog testa može proceniti fiziološko oštećenje semena koje je uzrokovano produženim i neuslovnim skladištenjem. C. 11-11. Drugo prošiteno izdanje. J.B.. [9] McDonald. M. Novi Sad 1991. J..3. [6] Hempton.L.kojih se javila statistički značajna razlika imali su klijavost 71% (Ravnica). . Seed Science and Technology. 177237. Jurnal of Seed Technology. 32 to the Handbook of Seed Testing Association of Official Seed Analysts. (2004). USA (2002).R. dok je klijavost semena proizvedenog u uslovima navodnjavanja bila 90% (Ravnica). Seed germination soybean using cold tests ZAKLJUČAK Na osnovu dobijenih rezultata mogu se izvesti sledeći zaključci: . [5] Hempton. 4. Gutormson. klijavost (%) ermination (%) Balkan Novosađanka 1-210201 sorta-variety bez navodnjavanja-without irrigation sa navodnjavanjem-with irrigation Sl. Prihvaćeno:18. 1. list 47/87) [11] TeKrony. Milka. 14 (1990) 182-184. S.P. J.M: Report of seed vigour subcommittee.K.M. Franca-Neto. [12] Schuab.: Handbook of Vigour Test Methods. Meschede.20.

12 godina unazad. esencijalni su za biljke. a sulfati redukovani na H2S. zagađenje. curenjem tečne faze skladištenog stajnjaka bez prisustva adekvatne hidroizolatorske podloge. gasovi neprijatnih mirisa (indoles. zagađenje vazduha može biti uzrokovano unutar uzgojnog objekata i tokom aplikacije na zemljištu putem neprijatnih mirisa i gasova stvorenih dekompozicijom stajnjaka. Oslobađanje H2S i CO iz podzemnih skladišta tečnog stajnjaka može izazvati grupne smrtonosne incidente u animalnim objektima. Istraživanja o korišćenju tečnog stajnjaka svinja na krečnim poljoprivrednim zemljištima strnih žita. dr Vlado POTKONJAK Poljoprivredni fakultet. mikrobskim agensima i prašinom u sistemu ishrane. Direktno u vezi sa produkcijom CO2. p. U prošlosti je njegov uticaj na kvalitet zemljišta ocenjivan isključivo sa aspekta proizvodnih potencijala useva. Vazduh u stočarskim objektima sadrži iznad sto gasnih jedinjenja izduvanih u neposredno okruženje. stvaranjem njihovog debalansa kao uzroka slabih proizvodnih potencijala izložene biljne vrste. H2S i mercaptans).Biblid: 1450-5029 (2008) 12. zemljište. UVOD Istorijski. enzimske aktivnosti. Nastavljena kontinualna aplikacija rezultira akumulacijom organskih materija i njihovim zapušenjem zemljišnih pora. Upotreba organskih otpada generalno povećava hranidbeni kapacitet zemljišta. citokinins ili CH4. 1987). kiseonička sposobnost može biti redukovana ispod repernog nivoa. Teški metali ovde su definisani kao elementi grupa I i II alkalnih metala. Cu. gas. Zn. Co.. gas. posledica je manjka kiseonika u zemljištu i dovodi se u vezu sa prisustvom isparljivih organskih kiselina. Ni i vanadijum. minerals running off from the soil surface. The air in livestock buildings contains over hundred gas compounds. oticanjem minerala sa zemljišne površine. Denitrifikacija. u smislu zaštite životne sredine. U regularno nakvašenim zemljištima. Isti elementi plus Se. slurry seepage in deep layers or by the direct discharge into water flows. njegovim ispiranjem u dublje slojeve ili direktnim izbacivanjem u vodene tokove. Neiskorišćeni od useva. Mn. U aerobnim uslovima ugljenik se pretvara u CO2.yu REZIME Zagađenje vode od stočarskog stajnjaka često je izazvano raskvašavanjem. Azot i fosfor su dva nutrienta od bazne poljoprivredne važnosti. Ključne reči: stajnjak. Promene u sistemu uzgoja životinja. pokazala su signifikantno poboljšanje fertilizacionog potencijala zemljišta. Novi Sad. gustinu naseljenosti faune. sumpor u sulfate SO42-. All these gases are emitted into the surrounding. Trg Dositeja Obradovića 8. nutrienti animalnog stajnjaka mogu oticati u površinsku ili zemljišnu vodu. U tom smislu hazardi su grupisani u tri pravca. to su mirisne supstance i amonijak. Key words: manure. Methane and CO2 emissions are important in relation to global warming. Nitrogen and phosphorous are two nutrients of the fundamental importance in agriculture. esencijalni 22 PTEP 12(2008) 1-2 . 1-2.7 Pregledni rad Review EKOLOŠKI TRETMANI STAJNJAKOM ECOLOGICAL MANURE TREATMENTS Dr Miodrag ZORANOVIĆ. azot u NH4+ a nakon toga u nitrate NO3-.ns. koncentracije organskog C.ac. Inače. dok razvojem intenzivne poljoprivrede identifikuju se i redukuju njegovi negativni uticaji na životnu sredinu i globalne efekte staklene bašte. Negativan uticaj stajnjaka ne ogleda se samo kroz zagađenja azotnim jedinjenjima. but their pollution potential is the highest. zagađenje zemljišta uzrokovano primenom ekstremno visokih stopa stajskih nutrienata. Emissions of H2S and CO from underground slurry storages could provoke death incidences in animal buildings. Od ovih gasova. Reprezenti Fe. soil. pollution. voćnih i bademskih kultura pod irigacionim tretmanom semi-aridne klimatske zone. zormi@uns. ugljenik je konvertovan u metan. takođe je principska putanja NO i N2O u atmosferu. S’ druge strane. Redukcija respiracije korenovog sistema. skatoles. združena sa anoksidnim uslovima u zemljištu. nitrati u gasove N2O i/ili molekularni azot N2. životinjski stajnjak je blagotvorno hranivo u zemljištu. SUMMARY Water pollution from livestock production is usually caused by leaching. rezultirale su produkcijom tečnog i čvrstog stajnjaka. voda. dodavanje organske materije esencijalno je za održavanje i poboljšanje plodnosti zemljišta. mikrobske biomase i značajno poboljšanje njegove strukture. uglavnom za goveda i svinje. poboljšava njegov respiracioni režim. Stoga. ecology. čime velika masa zemljišta metabolizira produkujući jedinjenja isparljivih kiselina. povećavajući zapreminu anaerobnih zona. Cr. On pomaže stabilizaciji zemljišne mase sprečavajući njenu eroziju. Excess nutrients of animal manure can run off into surface or soil waters.862:504. Metan i CO2 emisije značajne su u vezi sa efektom globalnog zagrevanja. Većina ovih produkata ne može biti asimilovana od biljaka. mogu biti formirani anaerobnim skladištenjem stajnjaka. primenom većih doza tečnog stajnjaka u zemljištu raste njegova respiraciona stopa iznad vrednosti zasićenja. dobro zadržavanje vlage u sušnim i često “efikasnoj drenaži” u vlažnim reonima. porasta korena i formiranja njegovih dlačica.22-26 UDK: 631. Međutim. Treće. izazivajući mineralizaciju nutrienata. zagađenje vode može biti uzrokovano direktnim oticanjem nakon njivske aplikacije stajnjaka i raskvašavanjem prekomerne doze nutrienata. organske kiseline u alkohole. koja imaju najveći potencijal zagađenju ovih pojavnih oblika vode. a mnogi od njih su toksični za same biljke i atmosferu. Kao prvo. koncentracija kiseonika u zemljištu određuje stopu razlaganja organske mase i tip krajnjih proizvoda. Dakle. especially ammonia and those with unpleasant odour. Ova fizička degradacija zemljišta može ozbiljno redukovati stopu infiltracije vode i difuziju kiseonika. water. totala N i P (Bernal et al. ekologija.

kao komponente amino kiselina u Istraživanja u Engleskoj (Chambers et al.2 kg/ha) na poljoprivrednom zemljištu. U objektu za uzgoj om (do 2. fenoli. Oba nutrienta mogu biti usvojena porastom useva. posebno celuloznih komponenti. Veći deo prašine napušta bašte”. voda i zemlja” raskvašavanje nitrata veoma je visok. Pb. Visoka iz sveže deponovanih ili skladištedih fekalija i mokraće. a kao konsekvenca mogu akumulirati depozicija potencijalne toksičke količine Cu-a u jetri. jedna su od najozbiljnijih pretnji bakterija. Oslobađanje H2S i jedinjenja na slabije mirise i produkte. 1997) iskustava zemalja Evropske Unije. stajnjaci su najvećim delom “pod drainage Run-off etiketom” opasnih otpada. Sn i Zn. podložni ozone depletion global warming absorpciji teških metala preko crevnog sistema. dekompozicije sumpora. zaštita životne sredine. ili direktnim mehanizama. uglavnom sastavljene od CO iz podzemnih skladišta tečnog stajnjaka. patogens deposition MATERIJAL amonijak. Organske masne kiseline su najvažnija grupa. Degradacija organske materije u stajnjacima može 1994). može rezultirati iz poljoprivrednih aktivnosti vezano za stočnu bazni su faktori za razvoj domaćeg stočarstva.materijala. Pri tome se ton. olovo i živa.3 kg/ha Cu. objekat putem ventilacionog sistema. 1999). Preživari mogu biti pod ekstremnim rizikom u poređenju sa svinjama trošenje ozona globalno zagrevanje (koje izlučuju 80-95% Cu i Zn). oblika vode. Od ovih gasova. Hg. konkurentnost stočarskih proizvoda po kvantitetu i Sl. dekompozicijom kiselina formiranim acidifikacijom organskih indicirala su maksimalno opterećenje Zn-om (do 3. 1997) akcentira na usavršavanju tehnologija dorade i eliminaciji gasnih Prašina u objektima za uzgoj životinja potiče od hrane. jer u njemu mogu akumulisati životinje. kao ozbiljnih izvora nepoželjnog efekta “staklene prostirnog materijala i od njih samih. nutrienti transportovani u respiratorni sistem čoveka i životinja. patogeni. prihvatljiv odnos input/output proizvodnog ciklusa. Azot i fosfor su nutrienti od bazne poljoprivredne mikroorganizama posebno su visoke u svinjarskim i živinarskim važnosti. Sumpor-vodonik je proizvod anaerobne bakterijske metalima može indirektno uticati na životinje i ljude. vode i vazduha koje kvalitetu.razlaganje organske materije u to su mirisne supstance i amonijak. Kroz lanac ishrane. pri uzgoju 1000 tovnih svinja i prosečnoj ventilacionoj stopi 200 Poljoprivreda doprinosi zagađenju okruženja na mnogo m3/UGh tokom cele godine. Cr. Potential soil. stočarskim otpadima (organski masne kiseline.). Zagađenje vode od životinjskih stajnjaka često je 500 kg (Hartung. rezultat su anaerobnih jedinjenja izduvanih u neposredno okruženje (Hartung i Philips. Goveđi dekompozicijom azota sadržanog u organskim jedinjenjima stajnjak preliven aproksimativno sa 1. Mo. u većoj meri pokazuje tendeciju njihove reciklaže u govedarskom farming sistemu. su generisani raspadom organskih komponenti pod uticajem Mn. amini i dr.su za životinje. Vazduh u stočarskim objektima sadrži iznad sto gasnih alkoholi. Potencijalno zagađenje zemljišta.prosledno razlaganje organskih značajne su za efekat globalnog zagrevanja. Fe. nisu poznati na opasnost grupno smrtnih incidenata. water and air pollution that can result procesa životinjskih vrsta. kao nužan proizvod uzgojnih Fig. Neiskorišćeni od useva. Stepen zagađenja tri bazna životna faktora “vazduh. fosfor nije raskvasiv niti jedinica. na nivou redukovane stočarske drenaža oticanje proizvodne. oticanjem minerala sa zemljišne iritirati sluzne opne i preopterećenje plućno prećišćavajućih površine. Koncentracije vazdušno desantnih vodu. Glavna organska jedinjenja mirisa prisutnih u raspolaže bilo kakvom formom gasnog gubitka. kao arsen. odours U domaćim uslovima. ispiranjem u njegove dublje slojeve. njena ukupna emisija bila bi oko načina. Metan je produkovan anaerobnom godišnjeg opterećenja teškim metalima iz zbirnih stajnjaka. Azot iz stajnjaka može životinjske vrste. Metan i CO2 emisije organska jedinjenja i 2. emisije iz zemljišta emissions from soil zakišeljavanje acidification PTEP 12(2008) 1-2 23 . Co.… mogućih susedskih sporova. Obzirom na prirodu preopterećenje nutientima nitrate leaching nutrient overload pokretljivosti. 1. više zemljišne organizme i od životinja. koji imaju najveći potencijal zagađenja ovih pojavnih objektima. sl. Naveći deo gasova nastaje polju fiziološke funkcije i smatraju se biološki štetnim. Na osnovu proizvodnju (Burton. stajnjak i ostale vrste otpada from agricultural activity related to livestock production (Buretiketiraju se kao energetski i prihranjivački resursi. Predpostavljajući prosečnu REZULTATI I DISKUSIJA koncentraciju prašine u izduvnom vazduhu od 2 mg/m3. u pogledu izmetu/mešavina urina. Za razliku tome. Ni. komponenti. aktivnosti. Zn. animalnog stajnjaka mogu oticati u površinsku ili zemljišnu izazivajući infekcije. Cu. Ostali. Sa česticama prašine mikroorganizmi mogu biti izbacivanjem u vodene tokove. Postoji oskudna evidencija o zdravstvenim i ekološkim ući u površinsku vodu kroz oticanje ili biti imobilizirani u rizicima prisutnih mirisa u procesu uzgoja posmatrane zemljište/objedinjenje organske materije. Gasovi koncentracija teških metala. Značajne količine ovakvih gasova prisutne su kod preživara. pored industrijskih i gradskih otpada. uključujući Cd. Njena visoka koncentracija može izazvano raskvašavanjem. u velikoj meri amonijak je produkovan bakterijskom i enzimskom korespondirajuće sa glavnim svinjarskim područjima. mercaptani. minimiziranje mirisnih smetnji postalo je biti raskvašen u zemljišnoj vodi ili izgubljen kao gasno glavni faktor dizajna i operativnosti modernih stočarskih jedinjenje u atmosferu.3 kg/ha) i Cu. 1. posebno urinu. potencijalna je CH4. aldehidi. 1999). biti podeljena u dve faze: 1. Istaknuti izvori emisije su životinjska hrana i same prihranjivanju zemljišta.0 kg/ha Zn i 0. zakonske regulative zemalja u Akumulacija teških metala okruženju vazduh stavljaju na prvo mesto Metal accumulation Cu. zagađenje zemljišta teškim objektu. Ipak. 1. a samo manji stepen iz stajnjaka skladištenog u biljne vrste. Pored genetskih potencijala i kvalitetne ishrane. CO2 i H2O. u smislu zaštite neposrednog okruženja. ekstreta. ammonia mirisi. Ugljen-dioksid produkovan je iz vazduha izdahnutog negativno uticajne mikroorganizme.

Radijacija zavisi od intenziteta izvora i vremena na koje je materijal izložen. Ako je gomila oslonjena na pasivnu aeraciju veoma velika. (1983)). nisu se razlikovale (Leinonen et al. Laboratorijska istraživanja upoređuju efekte magnetizma uz precizan monitoring. kao kreč. Zakrečavanje živim krečom podseća na proces prolongirane pasterizacije u uslovima povišene temperature mešavine. razmena gasa za obezbeđenje aerobnih uslova u njenom centru nije zagarantovana. Temperatura i sadržaj suve materije nisu odstupale između netretiranih i kontrolisanih stajnjaka. Praktično. On uključuje mešanje sanitarnih aditiva u stajnjaku (formaldehida i natrijum hidroksida) i osiguravanje kontaktnog vremena oko četiri dana. Dakle. virusi-suprotno bakterijama. čime se povećava zapremina otpada. Prednosti tretiranja stajnjaka hemikalijama: ▪ mnogo alkalnih hemikalija izlazi u susret zahtevima za inaktivaciju patogena. Prema Rynk-u (1992). pogodni samo za kontrolu patogena bez ekološkog benefita. Prednosti tretmana radijacije: ▪ jednostavan koncept i veoma efektivan za izvesne patogene vrste. 1985). ▪ farmski stajnjak. tečni stajnjaci su neopravdan materijal na polju primene tehnologije UV zračenja. ▪ zdravstveni i bezbedonosni rizici za osoblje i životinje. ▪ prinudna aeracija i ▪ aeracija u posudnom sistemu . principielno atraktivna zbog jednostavnog razvoja. Ovo se široko koristi u industriji konzumne i preradi otpadne vode. Jedinjenja sa sadržajem sumpora proizvodi su degradacije amino kiselina i mikrobske redukcije sulfata prisutnih u urinu. Hartemann et al. Rang kompostnih sistema evaluirao je u pravcu različitih tipova supstrata i okolnosti tretmana. zakrečavanje ima uticaj na sposobnost preživljavanja patogena tretiranog miksa. mnogo veći efekat radijacije verovatniji je u relativno čistijim otpadnim tečnostima.kompostni reaktori. ▪ laka operativnost na farmskom odredištu i ▪ neke hemikalije. Magnetizam Ovo je nedovoljno istražena tehnologija.uopšteno smatrana postojnim indikatorom ofanzivnosti mirisa iz stajnjaka (Williams. čime rezultantni ozon mehurasto struji kroz otpadnu vodu radi njene dezinfekcije. ▪ mehaničko podsticanje-iritacija. Usled porasta javne zabrinutosti agencije za zaštitu životne sredine traže načine pojednostavljenja i standardizovanja merenja mirisa. razlikuju se četiri tipa kompostnih sistema: ▪ pasivna aeracija. upotrebom elektronskih noseva. Zajednički izvor upotrebljen za jonizujuću gama radijaciju je Cobalt 60 60 Co. Bakterija poseduje ćelijske mehanizme za obnavljanje fizičkih promena pri izlaganju svetlosti izvesnih talasnih dužina. dok ostale forme od ukupno 99% azota. Međutim. (Haas et al. Mala aktivnost uočena je ispod 10° C. (1995) istraživali su inaktivaciju virusa pri upotrebi formaldehida. Efikasnija aeracija može biti ostvarena prolazom Radijacija Kako su patogeni združeni sa stočnim stajnjacima. ▪ dekontaminacioni efekat. Ozonizacija Ozon je troatomski molekul kiseonika-O3. UV radijacija Generalno. niske cene koštanja i minimalnog pogonskog inputa. ▪ pogodan za širok rang patogena. On se proizvodi električnim pražnjenjem kroz kiseonik. nisu u stanju da fotoreaguju po oštećenju nukleinske kiseline pod dejstvom UV zraka. Za sve sisteme kompostiranja razmena gasova i snabdevanje kiseonikom kritični su parametri procesa. su zemljišni poboljšivači. kao parcijalan ili združen metod. coli. Nakon ovakvih tretmana radijacijski obrađen materijal ne postaje radioaktivan. ▪ serijski protoci pogodni su za širok opseg otpada i ▪ imaju ograničen ekološki uticaj u poređenju sa hemijskim tretmanima. 1983. Mane toplotnih tretmana: ▪ povećane emisije mirisa i amonijaka. U tretiranom stajnjaku njegov površinski sloj bio je neznatno ređi. tehnika radijacije može biti adaptirana za njihov tretman. Prednosti toplotnog tretmana: ▪ relativno jednostavan metod. ozbiljna ugroženost zdravlja u neposrednom okruženju i virusi teže ka priličnoj rezistentnosti. a optimalna se pojavila pri temperaturi iznad 20° C. virusi su mnogo otporniji na UV zračenje od bakterija (Harris et al. ▪ ▪ ▪ ▪ visoko kapitalno ulaganje. Tretmani eliminacije ofanzivnih mirisa Hemijski tretman je široko korišćen metod dekontaminacije objekata i stajnjaka na mestu izbijanja evidentiranih bolesti i mirisa. 1984). Mane tretmana radijacije: 24 PTEP 12(2008) 1-2 . Toplotni tretman stajnjaka ima široku aplikaciju za različite vrste mikroorganizama. ▪ visok nivo poverenja za inaktivaciju patogena. 1987). a u nekim slučajevima zahtevaju 34 puta veće doze (Chang et al. npr. jer mikroorganizmi mogu biti efikasno uništeni ozonom sa ekonomski umerenim dozama. Upotreba elektronskog snopa ili X-zračne radijacije predpostavlja velik trošak. UV je pogodna samo za dekontaminaciju pri visokom intenzitetu radijacije. Malo je objavljenih radova u cilju njene verifikacije. Mane tretiranja hemikalijama ▪ u nekim slučajevima zahtevana je velika količina hemikalije. ▪ velike emisije mirisa i amonijaka i ▪ toksični efekti na okruženje. osim u varijanti povratne toplote i ▪ potreba snabdevanja farmskog odredišta sa gorivom. Kreč može biti korišćen u formi zagašenog i nezagašenog. Ovi sistemi kategorizuju se na osnovu rang skale od niskih do visokih nivoa tehničke sofistikacije. Kompostiranje Kompostni sistemi primenjivi su na: ▪ životinjski stajnjak bez prostirnog materijala. ▪ zahteva kratko vreme izlaganja i ▪ nivoi doza lako varirajući u saglasnosti sa rizikom i tipom stajnjaka. tj. ▪ složena oprema sa specijalizovanim operaterima. Haas et al. On je veoma reaktivan. ▪ visoki energetski troškovi. feces i urin pomešani sa adekvatnom količinom prostirke i ▪ čvrste frakcije odstranjene iz tečnih stajnjaka separacijom. 1995). U oba slučaja nužno je intenzivno mešanje. 1998). nitratni sadržaj manji. potvrđeno je da su virusi generalno više otporni na ozonizaciju od bakterija kao što je E. Od strane više autora (Farooq and Akhlaque. pri kontaktu može znatno lakše oksidirati organsku materiju u odnosu na O2. Zajedno sa visokom pH.

2. sl. porous base. Emisija amonijaka zavisi i od odnosa C:N supstrata. Mikrobiološka ispitivanja verifikovala su sanitarni efekat kompostiranja i pokazala značajnu redukciju mikroorganizama (Käck. separacija (npr. Predpostavljajući da su sav stajnjak i organski otpad digestovani. vlažnošću zemljišta i korišćenim metodom aplikacije. koja se razvija zajedno sa tokom procesa. Danas postoje brojna pilot i demonstraciona postrojenja. prezentuju visok rizik emisije CH4 i N2O. Emisija metana i azotnog oksida može biti kontrolisana adekvatnom aeracionom stopom (Osada et al. Sl. cover layer of finished compost. neki tretmanski sistemi ostaju za dokazivanje po efektivnosti i dovoljno niskoj ceni. U slučaju digestije ukupne količine stajnjaka i biljnih otpada. anaerobna digestija tečnog stajnjaka i organskog otpada može redukovati emisiju obe gasne komponente. Glavni izvori CH4 su digestija i skladišta stajnjaka. ZAKLJUČAK Dostupan je širok rang tehnika za manipulaciju stajnjakom i eliminaciju kompleksa problema njegove finalne upotrebe uz adekvatne benefite: aeracija (neprijatni mirisi. 7hrpasti filter od filternog komposta.porozna baza. 1 1 2 4 5 3 6 7 1 grupa koje određuje performanse procesa. posudni kompostni sistemi mogu biti više podesni u zoni lokalnih naselja. 2. potencijalno ostvarljiva redukcija gasova staklene bašte treba da je 3%. snižavanje mirisa. (2001) razvili su model za ocenu totalne redukcije emisije gasova staklene bašte produkovane digestijom stajnjaka i organskog otpada u biogas postrojenjima. Redukcija efekta staklene bašte Atmosferska koncentracija CH4 i N2O povećava se godišnjim stopama od 0. Aeracija i anaerobni tretmani Aeracija i anaerobni tretman su biološke metode za tretiranje tečnog stajnjaka. za lakšu manipulaciju. Sommer et al. Dobro izmiksovana statična gomila optimalno je aerisana preko vazdušno-cevnog sistema uz pomoć radijalnog ventilatora. Ako sistem funkcioniše pod negativnim pritiskom vazduha-usisavanje. prečišćavanje zemljištem. pri neznatnim anaerobnim uslovima. dok su N2O emisije iz poljski apliciranog stajnjaka povezane sa azotnim inputom. obzirom na mogućnost realizacije visokog nivoa kontrole neprijatnih mirisa. Composting by using forced ventilation (Rynk. skladištenja i poljske aplikacije netretiranog i digestovanog stajnjaka. tako da produkovan CH4 zamenjuje ugalj u produkciji energije. 2.duvaljka. ponekad sa rangom prodajnih koproizvoda.3 i 1% respektivno. upotrebu hemijskih aditiva i membranskih procesa. poljoprivreda je procenjena kao izvor polovine CH4 emisija.dobro mešan sirov materijal. suction. jer dostupni N može biti inkorporiran u mikrobskoj masi. ▪ redukcija patogena. anaerobna digestija i „laguniranje“ (npr. Usled odstranjivanja organske materije. tada izduvni gasovi mogu biti propušteni kroz biofilter za kontrolu neprijatnih mirisa.pokrivni sloj od finišnog komposta. wellmixed raw material. Aeracione stope manje od 40 l/min/t supstrata. 4. 3. od ovih procesa se očekuje: ▪ proizvodnja biogasa. Ovo obuhvata toplotne tretmane. ▪ redukcija emisija gasova staklene bašte tokom skladištenja i aplikacije stajnjaka na zemljištu i ▪ tretman drugih organskih otpada. Kao praktični u farmskoj primeni. Upotrebljeni kao aditiv za redukciju gubitka amonijaka. odour filter pile of screened compost Mana sistema je zahtev namenskog prostora i nužne energetske instalacije u cilju aeracije gomile. Fermentacija stajnjaka u biogasnim digestorima signifikantno će redukovati nivo isparljivih čvrstih faza. a oslanjaju se na porast specifičnih mikrobskih LITERATURA PTEP 12(2008) 1-2 25 . Budućnost ovakvih sistema zavisiće uveliko od njihove tržišne vrednosti i globalne svesti za ovakvim visoko-stepenim tretmanom. 6.blower. Kao zatvoreni reaktori. perforated pipe. Za uspešno pasivno kompostiranje važno je: ▪ propisno izmešati hranidbeni materijali sa odnosom C:N 30:1. nudeći kompletnu doradu stajnjaka. štiteći gomilu od kiše i konvektivnog hlađenja vetrom. redukcija u organskom tovaru). ▪ razgradnja organske mase. 5. Generalno. tada polupropusni pokrivač podstiče redukciju emisije neprijatnih mirisa. ▪ obezbediti povoljnu strukturu radi slobodnog kretanje vazduha. za proizvodnju biogasa. Dodavanje zrelog komposta značajno povećava proizvedenu količinu N2O. i ▪ predvideti optimalno vreme za kompletiranje kompostiranja. zeoliti pokazuju interesantne osobine usled njihovog katjon razmenjivačkog kapaciteta i primetne selektivnosti amonijačnog jona. 2. 1997). ▪ redukcija ofanzivnih mirisa. Volatilne čvrste faze korišćene su kao bazna promenljiva za predviđanje CH4 i N2O emisija tokom digestije. 1992) Fig. redukciju u organskom tovaru) i kompostiranje (npr. Unutar Evrpske Unije.usisavanje.perforirana cev. 1992) 1. a više od polovine N2O emisija. 1996). Kompostiranje upotrebom prinudne ventilacije (Rynk. Emisije metana iz kanala unutar životinjskih objekata i skladišta povezane su sa temperaturom isparljive čvrste faze. Pri većem učešću ugljenika gubici amonijaka opadaju. dok N2O uglavnom potiče iz obrta fertilajzera i stajnjaka na obradivim zemljištima zajedno sa dekompozicijom ostataka useva. ublažavanje koncentracije gasova staklene bašte približno je 4%. zagađenje vode i snižavanje zagađenja vazduha). Postoji rang novih procesa koji mogu doprineti efektivnosti tretmana u budućnosti. Ako je sistem pod nadpritiskom. ▪ poboljšanje fertilizacione vrednosti stajnjaka.vazduha kroz vertikalne i horizontalne distribucione kanale. za formiranje fertilizacionih proizvoda).

152 Riley-Robb Hall. J. R. Y.. Adams. [16] Williams. 17. 435-476.. L. and Maudet. Akhlaque... M. J. 687-692. Water Ras. A. M. Control of gaseous emissions from livestock buildings and manure stores. M. 2001. Manure Management: Treatment Strategies for Sustainable Agriculture. Qualls. Monteny. C. Lobe. CH4 and NH3 emissions from composting of swine waste. S.. D. 1992. S. p. O. G. 1983 Comparative response of mixed cultures of bacteria and virus to ozonation. Block. 1998. Int. G.) DIAS Report on Animal Husbandry. H. K. Agricoltura Mediterranea 117... (Ammonia emissions during composting of separated solids from liquid manure in aerated composting reactors) Dissertation Universität Hohnenheim. Yonaga. Petersen. Moller.. C. [7] Hartung. Primljeno: 15. H. p.. Sci. Nicholson. On-farm Composting Handbook. S. F. NY 14853-5701. J. K. Proceedings of the Int. [13] Osada. 173-179. Appl. UK.. A. Dumais..A. S. C. S. J. H. Inactivation of viruses in liquid manure. Richard. Ossoff.3.. [10] Harris. Off. Roing. N2O. Vinkeloord. 1999. 1994. M. H. Indicators of piggery slurry odour offensiveness. R. 1996 Ammoniakemissionen bei der Kompostierung separierter Feststoffe aus Flüssigmist in belüfteten Rottereaktoren.. Microb. Municipal and Industrial Residues in Agriculture (RAMIRAN 98). [3] Chambers.[1] Bernal. 15. [5] Farooq. Symposium on Ammonia and Odour Control from Animal Production Facilites. Airborne emissions from animal production and its impact on environment and man.. Foliguet. Netherlands. [2] Burton.. Soloman D. Epiz. [8] Hartung. [4] Chang. [9] Hartemann. C. Northeast Regional Agricultural Engineering Service.. Rev. [11] Käck. 15-36.M. Rosmalen. [14] Rynk. Voermans. Germany. [6] Haas. M. P. Water Res. H. M. Ahl. 1983. Johnson. 24-42..2008. 65-72. 1997. J.. Virological study of drinking and wastewater desinfection by ozonation. Bedford. 475-483. Proc..Soil § Plant Science 48 (1998) 2. eds J. G. R. Böhm. D. D. p.. 8th International Conference on the FAO ESCORENA Network on Recycling of Agricultural. Silsoe Research Institute. 26 PTEP 12(2008) 1-2 . [15] Sommer.. Tec. Section B . (eds). R.. UV inactivation of pathogenic and indicator microorganisms. Journal of Agricultural Engineering Research 57. C.. B. R. 1999. B. [12] Leinonen. M. Heavy metals loading from animal manures to agricultural land in England and Wales. Rennes (F)... D. Cooperative Extension. P. Forschungsbericht Agrartechnik im VDI (VDIMEG) 285. 1984. Technol. 21 (1987) 6. 26-29 May 1998. Nitrogen economy of cattle slurry aeration and spreading on to grassland. Water Sci. Ultraviolet inactivation of selected bacteria and viruses with photoreactivation of the bacteria. J. D. J. J. Dorfman. 1997. A. 1987. Env. Heinonen-Tanski. p. J. Curtis. 145-154. F. Acta Agriculturae Scandinavica. R. N.. ISBN 0-9531282-0-2. P. B. Influencia de los purines de cerdo sobre la fertilidad de suelos calizos.2008. In Proceedings of the International Congress ‘Regulation of Animal Production in Europe’. Strauch. 373-380. 809-812. 1316-1365. G. USA. In Martinez. 14 (1995) 2. G. Prihvaćeno: 21. V. 309-318. C. J... Reduktion ofdrivhusgasemission fra gylle og organisk affald ved biogasbehandling (Reduction of emission of greenhouse gases from slurry and organic waste during biogas treatment. 49 (1985) 6. V. M. Joret. S. H.. Lax A. T. Sorensen. Phillips. Agricultural Wastes 10. Kuroda. D. Rinne.3. Ithaca.

Key words: containers materials. specifičnosti primene ambalaže kao i raznovrsnost oblika i dizajna upotrebljene ambalaže (Gvozdenović. Curaković i dr. Curaković. masti. durability of foodstuffs. 1987. a diversity in their shapes and designs. održivost prehrambenih proizvoda. the durability of the product. 1-2.U očuvanju njenog kvaliteta. KOMBINOVANE FOLIJE I AMBALAŽA ZA VAKUUMSKO PAKOVANJE I PAKOVANJE POD ZAŠTITNOM ATMOSFEROM Zahtevi koji se postavljaju pri pakovanju osetljivih prehrambenih proizvoda mogu da budu vrlo različiti kako u pogledu mehaničkih čvrstoće (fleksibilne kesice ili posudice).karakteristika boje i vitamina kao i intenziviranja neenzimatskog potamnjivanja (Heis. 2006. Adequate and functional containers have to be chosen in order to keep nutritive values and quality properties of foodstuffs as long as possible. Tadić. dr Vera LAZIĆ Tehnološki fakultet. requirements. 1993. postojanosti vitamina. u zavisnosti od kombinacija materijala. i dr. Gvozdenović. načina formiranja i hermetizacije ambalaže za pakovanje osetljivih proizvoda koji za dužu održivost zahtevaju pakovanje u vakuumu ili inertnoj atmosferi. Curaković. bul. (Varsanyi. Gvozdenović i dr. bojene i druge materije koje treba zaštititi od različitih spoljnih i unutrašnjih uticaja. 2007).1988. Odabrana ambalaža treba da pre svega čuva integritet upakovanog sadržaja. njihovih kombinacija. Što se tiče nepropustljivosti ambalažnog materijala.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. 2001.. 1996. Da bi se nutritivna vrednost i kvalitetna svojstva prehrambenih proizvoda što duže zadržali. Heis. Prilikom takvog spajanja. Prema broju slojeva ambalažni materijali mogu biti dvoslojni. 2000. Kod zahteva produžene održivosti i visokoosetljivih proizvoda postoji potreba hermetizacije sistema kao što je pakovanje u razne vrste posudica. procesi pakovanja. proizveden raznim tehnološkim postupcima sačuva u odabranoj ambalaži optimalnim postupkom pakovanja.kutija. 1985. trajnost visoko vrednih prehrambenih proizvoda. azota i ugljendioksida i na taj način pruža optimalnu zaštitu i dugotrajnu održivost upakovanog sadržaja (Gvozdenović. J. i dr. kontrolisanu propustljivost molekula kiseonika. Cara Lazara 1 REZIME Savremena tehnološka dostignuća omogućavaju da se kvalitet hrane . p. mineralne materije. postoji široka paleta ambalažnih materijala. Savremena tehnološka dostignuća omogućavaju da se kvalitet hrane . 2007. as well as. 1985. 1996. 1987.798:664 Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper PAKOVANJE I ODRŽIVOST PREHRAMBENIH PROIZVODA PACKAGING AND DURABILITY OF FOODSTUFFS Dr Jasna GVOZDENOVIĆ. odnosno dužine održivosti proizvoda. Gvozdenović i dr. Za izuzetne zahteve postoji mogućnost pakovanja u vakuumu ili kombinovanoj zaštitnoj amtosferi što omogućava.27 . Lazić i dr. Gvozdenović i dr. SUMMARY The modern technological achievements provide keeping quality of foodstuffs. manufactured by different technological processes. Curaković. proizveden raznim tehnološkim postupcima sačuva u odabranoj ambalaži optimalnim postupkom pakovanja. 1982. that is. 1984. Za spoljašnji sloj se bira materijal kao što je papir. Varšanji. 21000 Novi Sad. containers. the modes of formation and airtightness of containers for packing susceptible products whose longer durability requires packaging in vacuum or inert atmosphere. 2000. At the same time. Ona je nosilac zaštite od uticaja spoljašnje sredine. po količini i kvalitetu. vitamini. u neizmenjenom stanju. i dr. pored drugih faktora. durability of highly valuable foodstuffs depends on protective properties of combinations of materials. tako i u pogledu kvaliteta samog materijala da bi se postigli uslovi zaštite proizvoda prema oksidaciji. Sa unutrašnje strane (prema proizvodu) se uglavnom nalazi polietilen niske gustine zbog mogućnosti termozavarivanja. potreba. 1980. značajnu ulogu ima i pravilno odabrana i upotrebljena ambalaža. Curaković i dr. 2006. male propustljivosti za vodenu paru i potpune zdravstvene ispravnosti. 1995. štiti sadržaj od mehaničkih uticaja i sprečava delovanje svetlosti. packing processes.. vrste i oblika ambalaže. koji se lako PTEP 12(2008) 1-2 27 . UVOD Životne namirnice predstavljaju prirodnu kombinaciju materija kao što su voda. ili sa što manje promena. 2000).ambalažnih jedinica u obliku kesica od kombinovanih materijala sa zaštitom od foto-oksidativnih promena. potrebno je odabrati adekvatnu i funkcionalnu ambalažu. Pošto jedan ambalažni materijal obično ne može da zadovolji sve ove zahteve vrši se kombinacija dva ili više materijala. sve do momenta upotrebe. njihovih kombinacija. their combinations. odnosno dužine održivosti proizvoda. potreba. 1998. Gvozdenović.30 UDK: 621. In dependence on quality of the packed content. molekula vlage i molekula kiseonika. ugljeni hidrati. Varšanji. types and shapes of containers. U zavisnosti od kvaliteta upakovanog sadržaja. This paper presents the results of the analysis of material quality of containers. ambalaža. 1981. spajanjem se sabiraju pojedinačne dobre karakteristike svakog materijala. U radu su dati rezultati analize kvaliteta ambalažnog materijala. by packing them into chosen containers by the optimum procedure of packing. particularities of their application. 1985). specifičnosti primene ambalaže kao i raznovrsnost oblika i dizajna upotrebljene ambalaže. promena vlage. dobijaju se kombinovane folije optimalnih karakteristika. 1993. 1981. zavisi od zaštitnih karakteristika kombinacija ambalažnog materijala. U zavisnosti od kvaliteta upakovanog sadržaja. M. troslojni i višeslojni. postoji široka paleta ambalažnih materijala. Ključne reči: ambalažni materijali. Gvozdenović. boja kao i nepropustljivosti za arome. belančevine. Pri tome. Hanlon. 1991). there is a wide scope of container materials. 1980. Gvozdenović. Tehnološki kvalitetno proizvedenu i fiziološki vrednu hranu treba sačuvati za duži period.

Gornja folija se ne izlaže termoforminanju pa njena debljina može da bude 70 . Gvozdenović. Formiranje ambalažnih jedinica Fig. Mašina za pakovanje Fig. bitno je da se ne ide na veće termičko izvlačenje nego što je optimum za određenu debljinu folije. molekule gasova i vodene pare (Gvozdenović. 2007). kod kojih su mogući brzi procesi promene kvaliteta kao jedan od slojeva.1). 1995. na aparatu "LYSSY GPM . (Heiss. 1982. 2. 1987. 1984). naročito na ivicama. O2. 2). Hanlon.Thickness of upper foil Sl. Ako bi se termoformiranje izvršilo u dubinama većim od optimalnih došlo bi do smanjenja debljine slojeva folije.60 40 .80 Limmit of tearing (mm) Proces formiranja i zatvaranja posudica Proces formiranja i zatvaranja posudica na mašini za pakovanje DIXIE UNION može se prikazati na slici (Sl. Kod formiranja oblika posudica. 1. Gvozdenović. Gvozdenović i dr. Kombinovanjem sa drugim materijalima koji imaju višu temperaturu omekšavanja od PE i dobre barijerne osobine za gasove i elektromagnetno zračenje (naročito UV oblast) dobijamo optimalnu zaštitu za odgovarajući proizvod. Hanlon. 1987. 1980. 2007). J.kesice izradjene od kombinacije OPP/OPP (orijentisani polipropilen/ orijentisani polipropilen) debljine 20 µm. koristi se aluminijumska folija. Kod izvlačenja donje folije za posudice. vazduh) ispitana je metodom LYSSY-a. i dr.70 50 .grafički obrađuje. 1980. što bi moglo za pos- Za pakovanja na mašini DIXIE UNION. 2. i dr. 2000. Curaković. N2.posudice -gornja folija PA/PE(poliamid/polietilen) debljine 90 µm i donja folija PA/PE(poliamid/polietilen) debljine 150 µm.90 μm. R. 2002. Da bi se omogućila njihova adekvatna primena naročito u uslovima vakuuma ili pri pakovanju u zaštitnoj atmosferi. potrebno je definisati njihova barijerna svojsta u smislu propustljivosti molekula gasova. 2007. nije sklon abraziji. PREGREVANJE THERMOFORMIMG FOLIJA / FOIL OBLIKOVANJE AMBALAŽE FORMING OF PACKAGING VAZDUH / AIR (P=3-5 bar). 1997. Forming of packaging units U tabeli 1.50 40 . Posudice se uglavnom izrađuju od kombinovanih materijala visokih barijernih svojstava sposobnih na formiranje ambalažnih jedinica oblikovanjem procesom izvlačenja. 2006. pa se ova folija može koristiti i za veće dubine izvlačenja. Lazić. U slučaju visokoosetljivih proizvoda. nepropusna na svetlost. Curaković 1993. MATERIJAL I METOD Za ispitivanje barijernih svojstava ambalažnih materijala i pravilnosti hermetizacije uzeti su sledeći uzorci: . Propustljivost gasova (CO2. i dr. dubina izvlačenja je 25 mm. i .40 30 .200" sa pripadaju- 28 PTEP 12(2008) 1-2 . 1981. Tabela 1. a debljina donje folije je 150 μm što znači da je uzet veliki faktor sigurnosti. date su granice termičkog izvlačenja za odgovarajuće debljine donje folije. Lazić. 2001. 1. Gvozdenović . Debljine donje folije Table 1. 1993). Za izradu posudica najčešće se koriste kombinacije ambalažnih materijala za gornju foliju PA/PE(poliamid/polietilen) debljine 90 µm i donju foliju PA/PE (poliamid/polietilen) debljine 150 µm. t=85 OC DUBOKO IZVLAČENJE DEEP DRAW THERMOFORMING FORMIRANJE FORMING PUNJENJE PROIZVODA FILING OF PRODUTS PROCES FORMIRANJA I ZATVARANJA KESICA Kombinovane folije se formiraju u ambalažne jedinice oblika kesica na pakericama i nakon punjenja sadržaja hermetički zatvaraju termozavarivanjem (sl. 1980. U zavisnosti od zahteva proizvoda koji se pakuje kao karakteristični oblici ambalaže primenjuju se kesice ili posudice kod kojih se hermetizacija vrši termozavarivanje ambalažnih materijala (Heiss. ledicu imati smanjenje barijerne zaštite folije u odnosu na faktore spoljnje sredine.Kod vakuumskog pakovanja ili pakovanja pod zaštitnim gasovima koriste se visokobarijerni materijali gde mala propustljivost za gasove obezbedjuje održivost postignutog vakuuma ili pakovanja u zaštitnoj atmosferi (Heiss.zagrejana folija oblikuje u kalupu. 1984.Posudice se nakon pakovanja sadržaja hermetički zatvaraju termoformiranjem. Gvozdenović i dr. ZATVARANJE CLOSING VAZDUH / AIR t=140 OC ETIKETIRANJE LABELLING REZANJE CUTTING ZBIRNO PAKOVANJE PACKAGING Sl. Gvozdenović. Folija otvrdne u kontaktu sa hladnim kalupom i zadržava svoj oblik. Packing machine Debljine folije (μm) 110 140 160 170 200 Thickness of foil (μm) Granica izvlačenja (mm) 20 . 1993.

34 34.47 24.8 5. što znači da su varovi dobro formirani. Za ispitivanje mikroporoznosti termovarova uzeti su uzorci prazno zatvorenih kesica izradjenih od kombinacije OPP/OPP (orijentisani polipropilen/ orijentisani polipropilen) debljine 20 µm.9 16.57 22.41 29. i dr.27 23. Ni kod jednog uzorka nije došlo do prodora penetracionog sredstva kroz var.77 34.320) i itegratorom (HEWLETT PACKARD . Sile kidanja vara ispitana je na aparatu INSTRON-4301. Rezultati ispitivanja sile kidanja termovarova kod uzoraka kesica dati su u tabeli 2. 1980.1 5. Heiss. PTEP 12(2008) 1-2 29 .4 5.76 22. Rezultati ispitivanja sile kidanja termovarova kod uzoraka posudica dati su u tabeli 3.70 Ako razmotrimo jačinu vara po pozicijama.99 5 28. Merenjem zatezne čvrstoće formiranih varova konstatovana je ujednačenost po pozicijama.51 23. 1985. 4.0 6.54 24.0 18.0 5.5% rastvor Rhodamina -B u etilenglikolmonoetiletru).37 20. Rezultati ispitivanja kvaliteta hermetizacije ambalažnih jedinica Da bi se konstatovalo da li je hermetizacija na liniji pakovanja kvalitetno izvedena.43 29.0 6. Propustljivost gasova gornje i donje folije Fig. 8.09 29.0 6. Gasses permeability of different packaging materials Rezultati su u skladi sa preporučenim literaturnim vrednostima za ovu vrstu ambalaže(Varsanyi. Tensile strength (N/15mm) Br.84 8 23.8 18.69 32.86 32.9 5.8 6.94 7 30. 4./No.Gases permeability (ml/m2/24 h) 3000 2500 2000 1500 1000 500 0 CO2 O2 PE (95) OPP (20) OPPmet (20) OPP/OPP OPP/PE (20/50) OPPmet/PE (20/50) PET/OPPmet/PE (12/38/30) N2 Vazduh Gasovi Gases Sl.43 4 15.51 25.05 24.74 28.58 28. dok su na pozicijama 1 i 5 (sredine kraćih strana) najjači. odnosno propustljivost gasova ambalažnih materijala na CO2. Gasses permeability of upper and lower foil Rezultati su u skladi sa preporučenim literaturnim vrednostima za ovu vrstu ambalaže(Varsanyi. O2 i vazduha za uobičajene kombinacije koje se koriste za formiranje kesica date su na slici 3.Sile kidanja vara (N/15mm) Table 2.60 22.61 29. 2007.96 X 33. i prazno zatvorene ambalaže tipa posudica -gornja folija PA/PE (poliamid/polietilen) debljine 90 µm i donja folija PA/PE(poliamid/polietilen) debljine 150 µm.9 20.5 6. 3. 120 Propustljivost gasova Gases permeability (ml/m2/24 h) 100 80 60 40 20 0 CO2 O2 N2 Vazduh Gasovi Gases Gornja folija Donja folija X Tabela 3. oblik i tip zatvaranja ambalaže kao i najpovoljnije načine i uslove pakovanja. 1 2 3 Pozicija/ Position 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 6. Lazić.5 5. s tim da su na pozicijama 9 i 10 (uzdužni var) vrednosti nešto veće.54 23.0 15.52 22.1993.6 6.92 30.14 27.4 5.63 29.0 6.6 6.6 6.0 10.ćim gasnim hromatografom (GS .3396A).22 27. što ukazuje na dobro podešavanje zatvaranja pakerice i dobar kvalitet formiranih varova kod ambalaže tipa kesica.52 26.0 6.2 6. ispitana je mikroporoznost formiranih termovarova i sile kidanja termovarova. 2006.76 25.2 6. prema vrsti i osetljivosti proizvoda potrebno je primeniti optimalne vrste i kombinacije ambalažnih materijala.24 27. Da bi se ovi zahtevi postigli.53 2 31. Gvozdenović i dr.23 6 23. Lazić i dr. 1980.3 REZULTATI I DISKUSIJA Rezultati ispitivanja propustljivosti odabranih kombinacija ambalažnih materijala Rezultati barijernih svojstava folija .6 5. ZAKLJUČAK Ambalaža za pakovanje prehrambenih proizvoda pored zahteva dobre prezentacije upakovanog proizvoda u ambalaži.56 26. 6.23 29. Uzeto je 3 puta po 5 uzoraka prazno zatvorenih ambalažnih jedinica od svakog tipa ambalaže. Propustljivost gasova različitih ambalažnih materijala Fig.03 20.9 5.7 5. Pravilnost zatvaranja-hermetičnost termovarova ispitana je penetracionim sredstvom (0. Tabela 2.0 20.6 5.8 5.8 6. N2.70 21. Rezultati ispitivanja propustljivost gasova za gornju i donju foliju dati su na slici 4. 1985.. 2006).8 5. 2007.5 6. Tensile strength(N/15mm) Position / sample 1 2 3 4 5 1 31. 2007).86 29. Sile kidanja vara(N/15mm) Table 3. 3. Sl.45 30. 4.0 4.78 3 29. Heiss.39 29. 1998.8 5.0 20.8 5..52 27.16 24. vidimo da su varovi najslabiji na pozicijama 2.25 24.Gvozdenović i dr. Na pozicijama 3 i 7 (sredine dužih strana) su varovi srednje jačine.6 6. mora da obezbedi adekvatnu zaštitu nutritivnih vrednosti sadžaja i kvalitetnu održivost proizvoda. 3500 Propustljivost gasova .

[13] Gvozdenović. Savremeno pakovanje1 (1991) s. Lazić. LITERATURA [1] Curaković. M: Ambalaža i njen uticaj na održivost sušenog voća i povrća. 20-24. Magistarski rad. Gvozdenović. 1993. Jasna: Karakteristike i mogućnosti primene kombi doza za pakovanje raznih vrsta proizvoda. [4] Gvozdenović.63-67.s. Vera. Food Technology. Lazić. Džinić. Jovanka. Acta Alimentaria. s. Paper presented at Symposium on aseptic Processing and Packaging of Foods. Novi Sad. (1993). M. s. I International Congress.21-28. I: Packed food quality changes during storage. (1980): Verpackung von Lebensmitteln. London. Tylosand. [6] Gvozdenović. Pakovanje pekarskih proizvoda korišenjem modifikovane atmosfere.38 . Influence of Protective Characteristics of Packaging Material on Packed Dried Fruits. S. I WorldCongress of Public Healt Nutrition Society. Prag. [2] Curaković. Ajka. s. Lazić.54 . Romarić.s. M. Vera.3. (2006). 24(1995) 3. s. Petrović. I: Primena kombinovanih ambalažnih materijala za pakovanje dehidriranih proizvoda. Lazić. Uvodni referat. San Francisco. (Monografija). Curaković. Vujković. Gvozdenović. [8] Gvozdenović. BTN 371013. Barselona. 257-268. M. 306.3. IX Jugoslovenski Kongres o ishrani. M. Vera.1985. [15] Heiss. Acta periodica Technologica. I: Zaštitne osobine ambalaže za pakovanje hrane. Ljiljana. CHISA 93’.s. XI Symposium NODA. Jasna. 17-21.1981.2008. pregledni rad. Aleksandra. s. Gvozdenović. Vujković. Savremeno pakovanje.58-65.(2007). Jasna. Popov-Raljić. prerada i plasman šljive i proizvoda od šljive". Novi Sad. Doktorski disertacija. [19] Varsanyi. Gvozdenović. Curaković.l5. R. Jasna: Ispitivanje podobnosti kompleksnih ambalažnih materijala i ambalaže za pakovanje instant paradajza.VI Kongres o ishrani naroda Jugoslavije. Curaković.. marketing. Jasna. Jasna. Curaković. 291-301. Bodroža-olarov. Food Chemistry 70 (2000). Novi Sad. Jasna. Tanja. Jasna. Kotor. 20-24. [18] Tadić. Ikonić. 560. 30 PTEP 12(2008) 1-2 . Gordana. Jasna. [16] Lazić. M.pod nazivom Tehnologija salatnih preliva i salata na bazi majoneza i projekta 114-451-005665/2. 1984. [17] Lazić. V. Curaković. Hrana i ishrana. M: The Influence of Packaging and Storage Time Colour of Dehydrated Raspberry. plasman. Curaković M: Investigation of caracteristic Colour Stability of Powdered Orange Base Juice. Jasna.progam od značaja za nauku i tehnološki razvoj AP Vojvodine. Academic Press. Curaković. (2007) s. 37(1996) 1-4. 25(1998) 1. Tasić. [9] Gvozdenović. Jasna. [11] Gvozdenović. Tepić. Filipčev. Gordana: Effects of packaging materials and storage time on the quality of sensitive food products. Stoiljković. Aljilji. Svrzić. Žito-Hleb. Marija. Curaković. New York. Jasna: Aseptičko pakovanje u prehrambenoj industriji. 1987.399. Tehnološki fakultet. M. Lazić. Savremeno pakovanje 23(1982)5. [10] Gvozdenović. s.397. Jasna: Uticaj osobina semipermeabilne višeslojne ambalaže na promene kvaliteta praha maline. Vera. Novi Sad. I: Primena kombinovanih ambalažnih materijala za pakovanje dehidriranih proizvoda. [14] Hanlon. Springer Verlag.NAPOMENA: Rezultati istraživačkog rada su nastali zahvaljujući finansiranju Ministarstva nauke i zaštite životne sredine Republike Srbije. Sweden. l3 . Jasna.2008..VI Kongres o ishrani naroda Jugoslavije. Tomović. Lazić. Jugoslovensko savetovanje "Proizvodnja. Zbornik izvoda radova. Novi Sad. [12] Gvozdenović. Vujković. Proceedings. [7] Gvozdenović. Tehnološki fakultet. p. Tehnološki fakultet. Vera. Jasna. Prihvaćeno: 24. Novi Sad. Vera. M. Svrzić. Jasna. 29(1988) 2. Koštunići (2001). Berlin-Heidelberg-New York. Bojana. Vera. Jasna: Handbook of package engineering. Gvozdenović.249. s. [3] Gvozdenović. M. Nataša. I: Influence of semipermeability of packaging materials and packagings on the atmosfere in the packaging. 26-29.s. Vera: Ambalaža. projekta evidencionog broja BTN 341002 B pod nazivom" Proizvodi od sušenog voća". Quality and Safety. Primljeno: 20. Savremeno pakovanje 23(1982) 5. Proceedings. [5] Gvozdenović. P: Packaging materials and conditions for packing of fresh meat. 11th International Chemical Equipment Desing and Automation. Vujković.. R.

Merena prava specifična masa zemljišta bila je u opsegu 2. Furthermore. The overall analysis of gained results on penetration resistance indicates that soil tillage systems A and B provided better conditions for the growth and development of plants. 1-2.A. B-redukovana i C-minimalna) utvrđeno je da varijante sa oranjem na srednju dubinu imale su veću rastresitost zemljišta na dubi većoj od 10 cm u poređenju sa redukovanim i minimalnim tehnologijama obrade. Povećanje prinosa poljoprivrednih kultura u sadašnje vreme moguće je samo racionalizacijom. PTEP 12(2008) 1-2 31 . B – redukovana. Za veće dubine za varijante sa oranjem na srednju dubinu utvrđene su veće i ujednačenije vrednosti penetrometrijskog otpora. C – minimalna. kao i ostvarenog prinosa za izabrane sorte ječma. reduced .Biblid: 1450-5029 (2008) 12. koje je ocenjeno penetrometrijskim otporom.20 m). Rešenje sadržaja zadatka bilo je usmereno na pitanja gajenja novih sorti ječma u sistemu zemljište – biljka okruženje u zavisnosti od konvencionalnih i redukovanih konzervacijskih načinima obrađivanja zemljišta. pH KCl se kretao oko 5. U okviru polifaktorijalnih ogleda postavljenih na Ekstra-metalnoj bazi FABZ SPU za različite tehnologije obrade zemljišta i različite varijante prihranjivanja. Za tehnologiju C sa teškom tanjiračom čija je pretkultura bio kukuruz. retencioni vodni kapacitet i nižu tačku venjenja. ozimi ječam. with maize as a preceding crop and disc harrow as a tool. Deo istraživačkog programa predstavlja praćenje promena stanja zemljišta sa pedološkog i biohemijskog gledišta.B.64 gcm-3.2.16''321'' Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper PROMENE PENETROMETRIJSKOG OTPORA ZEMLJIŠTA PRI GAJENJU JAROG I OZIMNOG JEČMA KONZERVACIJSKIM TEHNOLOGIJAMA CHANGES IN SOIL PENETRATION RESISTANCE DURING SPRING AND WINTER BARLEY GROWING BY SOIL CONSERVATION TECHNOLOGIES Dr Jozef BAJLA Slovak University of Agriculture in Nitra. izmerene su više vrednosti penetrometrijskog otpora za sve dubine u poređenju kad je pretkultura bila šećerna repa. godine pokazali su male razlike između tehnologija A i B. p. Key words: conservation technologies. Sistem načina setve nije bio predmet ispitivanja u okviru sitnoparcelnih eksperimenata. U radu su navedeni okvirni rezultati ispitivanja redukovanih i konzervacijskih tehnologija uz poštovanje osnova stalno održivog razvoja privređivanja sa stanovišta promena u zemljišnom okruženju.18 – 0.C). Ključne reči: konzervacijske tehnologije. were greater over all depths than in the same variant but with sugar beet as a preceding crop. uz očuvanje principa dugogodišnjeg održivog razvoja privređivanja.0.15 m). Poljoprivredne kulture menjale su se po određenom poljoprivrednom ciklusu rotacije gajenih kultura. Za eksperimente sa ozimim ječmom sorte Gerlach u toku 2006. penetrometrijski otpor.1 %). MATERIJAL I METOD Cilj istraživačkog projekta bilo je ispitivanje redukovane i konzervacijske tehnologije u proizvodnom sistemu ječma. minimum .31-33 UDK: 633. It was determined that soil loosening was greater at the depth of 10 cm in the variants with medium deep ploughing than in variants with reduced and minimum tillage. Da bi bilo moguće obuhvatiti promene u širokom opsegu različitih tehnologija obrade zemljišta i prihranjivanja na zemljištu tipa černozem.15 m). tanjiranje (0. Sadržaj humusa je bio srednji (cca 2. pri čemu su se višegodišnji eksperimenty pomerali po ispitivanoj površini eksperimentalne baze. results gained in trials with winter barley variety Gerlach in 2006 show uniform values of penetration resistance over all observed depths and tillage systems. godine utvrđene su ujednačene vrednosti penetrometrijskog otpora za sve merene dubine i sve ispitivane tehnologije obrade. biologizacijom i ekonomizacijom najbitnijih agrotehničkih mera u sadejstu sa novim visokoproduktivnim sortama. Slovak Republic REZIME U poljskim proizvodnim uslovima sa jarim ječmom (sorta Nitran) i ozimim ječmom (sorta Gerlach) pri različitim tehnologijama obrade (A-konvencionalna. UVOD Ekonomski i ekološki održiva proizvodnja može da se realizuje samo uz poštovanje osnova ciljanog privređivanja na zemljištu u kombinaciji sa pravilnim gazdovanjem i čuvanjem prirodnih resursa. winter barley. jari ječam. Celovitom analizom izmerenih rezultata penetrometrijskog otpora za jari ječam utvrđeno je da za rast i razvoj biljaka. a za tehnologiju C bile su izmerene više vrednosti za približno 100% na dubini 15 do 40 cm. tehnologije A i B obezbeđuju bolje uslove. ukupna poroznost (Pc) u oraničnom sloju bila je 44 – 47% a u podoraničnom 42%. Za rešavanje zadatka korišćene su sledeće varijante obrade zemljišta: A – konvencionalna. The values of penetration resistance in the variant with minimum tillage. spring barley. oranje na srednju dubinu (0. Rezultati merenja penetrometrijskog otpora u toku 2007. plitko oranje (do 0.12 . while values determined for the system C were higher approximately by 100% at the depth from 15 to 40 cm. Results accomplished on penetration resistance in 2007 show small differences between tillage systems A and B. penetration resistance. Zemljište je imalo visoki kapilarni uspon.58 – 2. prate se procesi koji utiču na prinos kod novih perspektivnih sorata ječma. SUMMARY The field trials were set up with spring barley (variety Nitran) and winter barley (variety Gerlach) and different soil tillage systems (conventional . Higher and more uniform values of penetration resistance were found in greater depths in the variant with medium deep ploughing.

74 gcm-3.10 – 0.5 MPa (dubina 25 cm). Tillage tehnologies 3 Sl. Određivanje specifične mase prave i zapreminske i relativne vlažnosti zemljišta izvedeno je na osnovu odgovarajućih normi STN. Za jari ječam koji je posejan nakon šećerne repe.2 MPa).5 3 2. U toku 2006. resistance. 1.12 do 1.4 MPa. Mpa Penetr. Za određivanje penetrometrijskog otpora korišćen je penetrometar tipa P–BDH 3A.5 1 0. u površinskom sloju zemljišta izmerena razlika od 100% u korist varijante A (maksimalne vrednosti 1. 2006 1-10 cm 2 1. uz maksimalnu vrednost takođe približno 1. 52 gcm-3.Penetrometrijski otpor. za varijantu A čak 3 MPa. Za veće dubine vrednosti penetrometrijskog otpora bile su takoreći izjednačene. 2005 Penetrometrijski otpor. a redukovana masa od 1.7 MPa. Za veće dubine penetrometrijski otpor za varijante B i C imao je više vrednosti i dostigao je vrednosti 1. Mpa Penetr. Najveća razlika je registrovana između tehnologija A i C. ocenjivane su sve varijante obrade. a za tehnologiju 32 PTEP 12(2008) 1-2 . godine. Zapreminska masa zemljišta kretala se od 1. a za veće dubine registrovane su više vrednosti penetrometrijskog otpora. kad je u varijanti sa predusevom kukuruz. 52 gcm-3. Na dubini približno 10 cm penetrometrijski otpor je imao više vrednosti čija vrednost je dostigla i do 2 MPa a za varijante B i C ove vrednosti su iznosile samo 1. za koji tehnologija A je imala izrazito niže vrednosti penetrometrijskog otpora u površinskom sloju do 5 cm.6 1. Nitran. Za jari ječam zasejan nakon repe u površinskom sloju zemljišta do dubine 10 cm izmerene su niske vrednosti penetrometrijskog otpora za tehnologiju A. Prilikom merenja u usevu jarog ječma nakon kukuruza bile su za tehnologiju A izmerene praktično jednake vrednosti kao i za prethodni predusev. (svega 0. za varijantu B samo 2 MPa a za varijantu C vrednost od 2.27 do 1. Measurements results – spring barley Nitran U toku 2006. i 2007. koja je praćena u toku sve tri godine ispitivanja. godini. godine prilikom ocenjivanja razlika u stanju zemljišta među sortama jarog ječma Nitran. na dubini 25 cm dostizao je vrednosti približno 1. godine merenja su izvedena dosta brzo nakon setve u veoma sličnim zemljišno-vodnim uslovima kao u toku 2006. kao i relativne vlažnosti zemljišta izvedeno je gravimetrijski.8 MPa. Pošto nije bilo moguće da se prate sve sorte jarog ječma.5 1 0. Mpa Penetr.6 do 14. Za određivanje rezultata korišćenja je destriktivna statistika i grafička interpretacija zavisnosti penetrometrijskog otpora od dubine sonde.5 0 1 2 Tehnologije obrade.6 0. tako da je u toku narednog perioda posmatrana samo sotra Nitran. Xanadu i Ledi nisu registrovane statistički značajne rezlike. godine merenja su izvedena dosta kasno.15 MPa za varijantu C).4 1. za varijantu A izmerene su niže vrednosti penetrometrijskog otpora u površinskom sloju do 5 cm u odnosu na ostale varijante. Već na osnovu navedenih rezultata uočava se da u toku 2006. Takođe je izvedeno nekoliko merenja za sorte Xanadu i Ledi.5 0 1 1-10 cm 11-20 cm 21-30 cm 2 Tehnolgije obrade. resistance. a redukovana masa od 1. Za uzimanje uzoraka zemljišta korišćeni su standardni cilindri po Kopeckom zapremine 100 cm3. Prilikom ocenjivanja tehnologija pomoću penetrometrijskog otpora zemljišta ustanovljene su velike razlike između tehnologija obrade zemljišta (slika 1). Za ocenjivanje rezultata izabrani su termini sa ujednačenim vrednostima vlažnosti zemljišta.4 0.8 MPa. pri tačno definisanim uslovima merenja.2%. što je u toku 2006. Za tehnologije B i C u površinskom sloju izmeren je penetrometrijski otpor od 1 MPa.5 2 1. 2007 Penetrometrijski otpor. resistance. ali i pored toga u celom merenom profilu zadržala se razlika od cca 1 MPa. predloženog i propisanog Bajlom (1996). pri čemu su uzimani uzorci zemljišta sa dubina 0. U toku 2007. i vlažnost zemljišta u granicama 16. koje su poređene sa sortom Nitran.15 m za određivanje specifične mase prave i zapreminske i relativne vlažnosti zemljišta.2 0 1-10 cm 11-20 cm 21-30 cm 1 2 Tehnologije obrade. godine zapreminska masa zemljišta kretala se od 1.1 MPa za varijantu A i 2. Tillage technologies 3 11-20 cm 21-30 cm REZULTATI I DISKUSIJA Prilikom posmatranja uticaja tehnologije obrade zemljišta posmatrane su tri varijante obrade zemljišta: konvencionalna (oranje na srednju dubinu). Na dubini do 10 cm izmerene su maksimalne vrednosti penetrometrijskog otpora zemljišta.31 do 1. i 2007. i vlažnost zemljišta u granicama od 10. a za veće dubine se povećao na vrednost 0. s obzirom na dug sušni period nakon setve. Takođe je praćena i ozima sorta Gerlach. U toku ispitivanja posebna pažnja je posvećena da se izbegnu periodi kada nije bilo moguće zabosti penetrometar u zemljište. Približno isti rezultati dobijeni su i za jari ječam koji je zasejan nakon kukuruza. redukovana (plitko oranje) i minimalna (tanjiranje). i 2007. Tillage tehnologies 3 Nitran. godine i realizovano. merenja su izvedena pri višim vrednostima relativne vlažnosti zemljišta što je imalo uticaja i na izmerene vrednosti penetrometrijskog otpora zemljišta.2 1 0.82 g.8 MPa. Merenja su se odvijala u periodu od marta do juna. i 2007.98%.1 do 1. U toku 2005. Za varijantu sa pretkulturom šećerna repa. MPa 4 3. MPa 1. MPa Merenja su izvedena nakon setve i u karakterističnim fazama razvoja biljaka. nakon preduseva šećerna repa i kukuruz. Merenja su izvedena u prolećnom periodu. Nitran. godine merenja su izvedena u prvoj polovini maja.6 MPa. Za veće dubine došlo je do približavanja vrednosti penetrometrijskih otpora. dok za dubine iznad 40 cm dostizao je vrednosti iznad 1. godine.4 do 21. za objekat ocenjivana izabrana je sorta Nitran.2 MPa a za dibine iznad 40 cm dostizao je vrednosti čak 1.cm-3. Određivanje specifične mase prave i zapreminske.8 0. Rezultati merenja – jari ječam Nitran Fig. koja je praćena u 2006. U toku 2005. 1.

7. No. No.452. do 2007. [5] Nikolić.1987. dok su tehnologije A i B pokazale sličnu promenu sa malim razlikama. s.426. Tillage technologies C 1-10 cm 11-20 cm 21-30 cm Specijalni slučaj bili su rezultati iz 2007. minimalni sistemi obrade imaće veće efekte na čuvanje vlage u zemljištu. In: Rocz. V. M. J.2 MPa).6 1. Na dubini do 10 cm utvrđen je penetrometrijski otpor za sve tehnologije od oko 0.2 0 A B Tehnologije obrade. bile su samo malo niže u odnosu na ostale varijante. Prihvaćeno: 20. 311321. M: Metodika 2/1987. Chábera. In: J. Za jari ječam za redukovanu tehnologiju u toku vegetacije izmerene su niže vrednosti penetrometrijskog otpora i ujednačenije promene u odnosu na tehnologiju sa oranjem. D: Zastosowanie mikrokomputera do pomiarów penetrometricznych. agric. 1995. Ovi rezultati pokazuju da u doba klimatskih promena i sa povećanim nedostatkom padavina u jugozapadnom regionu Republike Slovačke. 38.4 1. Zágora. godine možemo konstatovati da su dobijene približno iste zavisnosti promene penetrometrijskog otpora. kada se koristi oranje na srednju dubinu ili plitko oranje. No.: Interpretation and presentation of cone resistance data in tillage and traffic studies.2008. Krakow.4 1. In: J. Post. 2. teh. poljopriv. Savin. Za veće dubine za tehnologiju sa oranjem je utvrđena viša neravnomernost penetrometrijskog otpora.5 MPa. Gligorić Radojka. Najveće razlike su se pojavile u opsegu od 10 do 20 cm i pokazuju na neke specifične greške u sistemu obrade. 2007 Penetrometrijski otpor. Poređenjem merenja penetrometrijskog otpora za ozimi ječam pokazuje da za rast i razvoj biljaka povoljnije okruženje proizvode tehnologije A i B. p. KTR PAN.5 MPa. do 2004. godine. [7] Soane. Probl. 22. 1973. kad su izmerene značajne razlike u usitnjenosti gornjih vrsta zemljišta u korist tehnologije sa oranjem. In: VÚZZP Praha.. J. 1997. 9-16. Pretpostavljamo. PTEP 12(2008) 1-2 33 .137-148. F.8 0. 22. na dubini od 25 cm kretao se od 1 do 1.2 0 A B Tehnologije obrade.8 1. p. ASAE Standards Year Book 1986. Za tehnologiju C vrednosti penetrometrijskog otpora bile su niže i kretale su se oko vrednosti 1. Popović. Measurements results – winter barley Gerlach Prilikom praćenja ozimog ječma Gerlah u toku 2006. In: Acta technol. 38. da je ovakvo stanje posledica ekstremno tople zime bez izmrzavanja zemljišta do dubine 25 cm.8 0.396-404.2 1 0. J. R. 446. 24. Tillages technologies C 1-10 cm 11-20 cm 21-30 cm Sl. Gerlach.. ujednačenije promene penetrometrijskog otpora sa nižim vrednostima izmerene su takođe za redukovane tehnologije. tehn.4 0.2008. [4] Ehrlich. Značajnije razlike izmerene su u površinskim slojevima zemljišta do dubine 10 cm u korist redukovanih tehnologija. SAU Nitra. J. In: Savr. D: Techniques for measuring changes in the packing state and cone resistance of soil after the passage of wheels and tracks.. godine izmerene su velike razlike promene penetrometrijskog otpora. In: Savr. z. MPa 1. su se ovi rezultati ponovili i uprkos promenama vremena. D: Poboljšan prenosni konusni penetrometer sa digitalnim očitavan-jem. Redukovane tehnologije imale su za celi opseg obrađivanog zemljišta niže vrednosti penetrometrijskog otpora u odnosu na tehnologiju sa oranjem.. [8] Standard ASABE: ASAE S 313.7. Nauk Roln. T. P. redukovana i minimalna) pokazuju da površine obrađene tehnologijom sa oranjem u većini slučajeva ostvaruju bolju usitnjenost zemljišta u dubinama do 10 cm u odnosu na redukovane tehnologije. ekonomski efekti biće još izraženiji. LITERATURA [1] Bajla. Hrubý. Površinski sloj oranog zemljišta se pre prosušio od prekomerne vlažnosti zemljišta i formirana je povoljnija struktura zemljišta u poređenju sa redukovanim tehnologijama obrade. resistance MPa 1. koja se pojavljuje kao odlučujući faktor koji utiče na visinu prinosa. tj. Rezultati merenja u toku 2007. Hrubý.6 1. D: Prenosný kužeľový penetrometer s digitálnym záznamníkom. a kol. No.446.6 0. koje su naravno posledica pogoršane strukture zemljišta (slika 2). ZAKLJUČAK Polifaktorijalni ogledi sa ječmom pri različitim tehnologijama obrade zemljišta (konvencionalna. Za tehnologiju C izmerene su vrednosti za 100% više za dubine od 15 do 40 cm. Rezultati merenja – ozimni ječam Gerlach Fig. Furman. B. p. godine su bili značajno ujednačeniji. 2008 Penetrometrijski otpor.. 61p. Váchal. MPa Penet. [2] Bajla. Razlike su se pojavile prilikom poređenja tehnologija. Primljeno: 14. Prilikom poređenja rezultata trogodišnjeg istraživačkog perioda sa rezultatima istraživanjima u periodu od 2002.. [6] O´Sullivan.3. Soil Sci.6 0.2. Mpa Penetr. 1996.2. 1987.C pri promeni penetrometrijskog otpora izmerene su nešto više vrednosti. resistance. U navedenom periodu javile su se visoke temperature u prolećnom periodu a vrednost isparavanja vode kod redukovanih tehnologija bila je niža. p.3 . p. p.2 1 0.4 0. U godinama od 2005. 2. Z. L: Uzroci i posled-nice prekomernog sabijanja zemljišta. Využití penetrometrických metod pro průzkum a projektování zúrodňovacích opatření.5 MPa a maksimalne vrednosti izmerene su na dubini od 40 cm (2.3. poljopriv. Soil Sci. Ako uzmemo u obzir da se prilikom minimalne obrade javljaju manji troškovi energije i uštede u vremenu pri izvođenju redukovanih tehnologija. [3] Bajla.11-18. Hrubý. Gerlach.

UVOD Insekti dospevaju na suvo voće tokom sazrevanja na stablu. 1-2. i posledice ishrane gusenica u suvom voću. Odrasle gusenice preobraze se u lutku na površini proizvoda. Iz grupe sekundarnih štetočina Tribolium confusum Jacquelin duVal. Pored toga što se hrani suvim voćem. Ipak. Gubici u težini suvog voća su zanemarljivi. a iz reda leptira Nemapogon granella L.. čuvanja u skladištima. Plodia interpunctella Hbn. suvom grožđu i kajsijama..8 jaja/ paru (dva para). Obtained results indicate that the laying capacity ranged from 7. Ephestia kuhniella Z (Almaši. domaćinstvima (ulaze u zapakovano suvo voće). Anthrenus verbasci L. Cryptolestes ferrugineus Stephens. Postavljanje ogleda je bilo jako rastegnuto. raisin. Attagenus pellio L. U staklene posude.6 eggs per pair (population density of 10 pairs) to 22. dried apricot.). od svih izdvaja se bakrenasti moljac (Plodia interpunctella Hbn. Faktori koji definišu kvalitet proizvoda su pojavni ili vidljivi kvalitet. Tyrophagus longior Gerv. Gladon (2006) kvalitet voća i povrća definiše kao kombinaciju karakteristika koje daju proizvodu izvesnu vrednost za potrošače. Štete usled njihove ishrane su očigledne. Although the number of larvae was great. Ipak. izgriženosti i izmeta. I pored velikog broja gusenica. suve šljive. rezultati su pokazali da je prosečan broj formiranih odraslih gusenica. Vremenski gledano 86 % gusenica se hrani oko dve nedelje. Nakon 3 . već ako proizvodi stoje duže vreme. 21000 Novi Sad.. The damage they do by feeding is enormous. pakovanja. sa 100 grama suvog voća postavljena su imaga bakrenastog moljca u kopulaciji.) and the consequences of larvae feeding on dried fruits. The rapid decrease in product moisture affected the larval mortality. Iz tih razloga. transporta. then in the presence of larvae and exuviae.8 jaja/ paru (10 parova) do 78. suvo grožđe. postavljen je ogled sa ovom vrstom na suvim šljivama. polovi su razdvajani u stadijumu gusenice. jer je veoma mali broj leptira kopulirao. Cilj ovog rada je bio da se ispita mogućnost razvića i razmnožavanja insekata u suvom voću.. The loss of the dried fruit weight cased by insect feeding is insignificant. Za to vreme za sobom ostavljaju svilenkast trag nalik na «paučinu» i zrnasti izmet. MATERIJAL I METOD RADA Mogućnost razvića i razmnožavanja bakrenastog moljca u suvim šljivama. u praksi nije uvek tako. REZIME Ova istraživanja ukazuju na vrste insekata koje se mogu razvijati u suvom voću u našoj zemlji. suve kajsije. u njima se često razvijaju insekti. and then their number abruptly decreased during the third week. prodavnicama. Odrasle gusenice proizvode velike količine svilenkastih niti koje smanjuju tržišnu vrednost proizvoda. zbog prisustva gusenica. SUMMARY This research shows that some insect species can develop in dried fruits in our country.4 eggs per pair (two pairs) in prunes. egzuvija. na sušenim kajsijama od 21. p. jer u slučaju proizvodnje veće količine suvog voća. sušenja. About 86 % of larvae fed for two weeks. The highest number of hatched larvae was developed at the initial population density of two and three pairs.34-36 UDK: 634.8 eggs per pair (10 pairs) to 78. Da bi što veći broj leptira kopulirao. 2006).. which lowers the market value.8 eggs per pair (two pairs) in raisins. hranljivi i sigurnosni. (Cangardel et Fleurat. a zatim. Plodia interpunctella Hbn. T. sastavni. stari do 24 sata. then from 21. iz reda devokrilaca Drosophila spp. The most serious loss caused by insect infestation is in quality and appearance of dried fruits. u njima ne sme biti ni živih ni uginulih insekata.6 jaja/ paru (pet parova) do 63. Manje su poznate štete koje prouzrokuju insekti na suvom voću. ukusni. Necrobia rufipes Deg. spajani su u jedan sud i u 34 PTEP 12(2008) 1-2 . Lasioderma serricorne F. Fully grown larvae produce considerable webbing and coarse excreta. najverovatnije bi se susreli sa problemom prisustva (posledicama ishrane) većine nabrojanih vrsta. 1974) Na osnovu kriterijuma o kvalitetu uskladištenih poljoprivrednih proizvoda. Karakteristično je za insekte koji se hrane na suvom voću da se njihovo razviće od jajeta do imaga odvija na površini proizvoda.7 dana pile se gusenice koje se hrane suvim voćem. Najveće štete nastaju u izgledu suvog voća. Ženka polaže jaja na površinu suvog voća u nabore. zagađuje ga i za sobom ostavlja karakterističan zaprljan izgled. Cryptophagus laticollis Lucas. brojnost gusenica naglo opada. Ključne reči: štetni insekti suvog voća.8 jaja/ paru (jedan par) i na suvom grožđu od 21. grožđu i kajsijama ispitivana je u entomološkoj laboratoriji Poljoprivrednog fakulteta u Novom Sadu. Stadijum lutke traje oko nedelju dana. prune. Lathridius protensicollis Mannerheim. pupae and moths was small. a zatim izleće leptir. Eklodirani leptiri (razdvojeni polovi). Losses caused by insects in dried fruits are difficult to estimate. Ženke parova koje nisu postavljane „in copuli“ nisu polagale jaja ili su polagale jako mali broj. do oko mesec dana. Posebno je istraživan potencijal razmnožavanja bakrenastog moljca.21 Originalni naučni rad Orginal Scientific paper ŠTETNI INSEKTI SUVOG VOĆA I GROŽĐA INSECT PESTS IN DRIED FRUITS AND RAISIN Dr Radmila ALMAŠI Poljoprivredni fakultet..6 jaja/ paru (pri gustini populacije 10 parova) do 22. Trg Dositeja Obradovića 8. Od primarnih insekata koji se razvijaju i razmnožavaju u skladištima iz reda tvrdokrilaca značajni su Carpophilus hemipterus L. stara jedan dan. Na suvim šljivama zabeležena je nosivost od 7. Glycyphagus domesticus De Geer. Trogoderma inclusum Le Conte.4 jaja/ paru (dva para).. A special attention was paid to a breeding potential of Indian-meal moth (Plodia interpunctella Hbn. Zbog povećane vlage često se javljaju grinje Carpoglyphus lactis L. u roku od nedelju dana.8 eggs per pair (one pair) in dried apricot and from 21. results show that the average number of fully grown larvae.6 eggs per pair (five pairs) to 63. lutaka i leptira mali. Na smrtnost gusenica uticao je nagli pad vlažnosti proizvoda. Plodia interpunctella Hbn. Key words: dried fruit pests. Biologiju bakrenastog moljca proučavali su mnogi istraživači i ona je uglavnom poznata. Plodia interpunctella Hbn. castaneum Herbst. Najveći broj ispiljenih gusenica ostvaren je pri početnoj gustini od dva i tri para leptira.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. kao najpolifagnija vrsta kod nas. Oryzaephilus surinamensis L.

Pretpostavlja se da je ova štetočina značajnija u skladištima suvog voća gde se generacije razvijaju na suvom voću. U eksperimentu je ispitivano pet različitih gustina populacije bakrenastog moljca (jedan.9 %. Svaki stepen početne gustine populacije leptira postavljen je u 12 ponavljanja. grožđe i kajsije su kupljene u prodavnici.4 (dva para).6 (pet parova) do 63. Bakrenasti moljac korišćen u ovom eksperimentu odgajan je u termostatu na 27 + 1 0C i relativnoj vlažnosti vazduha 40 – 60 %. REZULTATI I DISKUSIJA Na brojnost potomstva insekata i visinu štete na suvom voću utiče veliki broj faktora nosivost. na sušenim kajsijama od 21. Vlažnost suvih šljiva pre postavljanja ogleda je bila 35. embriogeneza se završila u skoro 100 % jaja što znači da se isti procenat gusenica ispileo.8 (dva para). Suve šljive. Sl. suvog grožđa 5. 1. Number of hatching caterpillars/pair Sl. što se može opravdati nedostatkom prostora i malom količinom suvog voća po jedinici površine. Zbog dnevno neujednačenog broja parova. dok suvo grožđe ostaje dobre konzistencije i posle dužeg vremena čuvanja. Pregledom jajnih horiona. ali suvo voće brzo gubi vlagu na toj temperaturi.0 %. vlažnost proizvoda. Potomstvo lutaka Fig. 1987). Najveći broj jaja položen je pri najmanjoj početnoj gustini populacije parova (jedan i dva para). Ovde treba naglasiti da se posmatrala F1 generacija potomaka sa suvog voća. Ova činjenica je otežavala pregled jaja. temperatura. a kajsija 19. suvom grožđu a najmanje na suvim šljivama. 2. 1.8 (jedan par) i na suvom grožđu od 21. Najveći broj ispiljenih gusenica je pri početnoj gustini od dva i tri para. 3. 2). Uočava se i velika individualna razlika u broju položenih jaja na istoj hrani. formira se više lutaka i leptira na suvom grožđu. Kao rezultat ovoga.kopulaciji postavljani na suvo voće. Celokupno gledano (sl. PTEP 12(2008) 1-2 35 . relativna vlažnost vazduha. Suve šljive i kajsije postaju tvrde i suve (nejestive i za čoveka). lutke. 2. najviše su se gusenice hranile na suvim kajsijama. 2007). gusenica i lutaka. ali ne navodi na kojim proizvodima. Prosečan broj gusenica koje su se hranile na voću je različit (sl. smrtnosti jaja. Na slici 1 prikazana je nosivost ženki bakrenastog moljca u zavisnosti od početne gustine populacije leptira. 3) jako je mali broj izletelih leptira potomaka u odnosu na nosivost ženki. Sl. Najveća smrtnost zabeležena je u stadijumu gusenice na svim vrstama sušenog voća.6 jaja/jednom paru (kod gustine populacije 10 parova) do 22. Ukoliko je veći broj ženki na jednom mestu one ne ostvaruju svoj potencijal ovipozicije. smrtnost u stadijumu jaja. Na suvim šljivama zabeležena je nosivost 7.7 %. a naročito gusenica. različitost hrane na kojoj se gusenice hrane (Almaši. izmerena je težina suvog voća i izračunati su gubici u težini usled kaliranja i ishrane insekata. Prosečna nosivost na 42 proizvoda iznosi 159 jaja (Almaši i sar. 3. tri. Na osnovu istraživanja Grosu (1975) ženke mogu položiti do 400 jaja. Broj ispiljenih gusenica po jednom paru Fig. Number of developed pupae (butterflies) Kolika će biti brojnost potomstva zavisi od nosivosti ženke. Number of eggs deposition Na osnovu atraktivnosti suvog voća za polaganje jaja najveći broj jaja položen je na suvim kajsijama i grožđu. pet i 10 parova).8 (kod gustine populacije 10 parova) do 78. postavljanje ogleda je trajalo oko dva meseca. dva. Na slici 4 prikazana je smrtnost razvojnih stadijuma bakrenastog moljca pri početnoj gustini populacije 2 para leptira. koje su veoma brzo uginjavale. Posle prebrojavanja populacije svih razvojnih stadijuma insekata. Nosivost ženki Fig. gusenica. Zapaženo je da i posle toliko dana gusenice uginu malih dimenzija. Najveća smrtnost nastupa posle 15 do 20 dana posle piljenja. mada su temperaturni uslovi povoljni. Gledano u procentima.

2008.316. a ozbiljniji gubici nastaju u izgledu i kvalitetu proizvoda. Najveći broj ispiljenih gusenica je pri početnoj gustini od dva i tri para. S. PTEP. 2006). na suvom grožđu preživelo je svega 2 % lutaka u odnosu na položena jaja. Agriculture Handbook 464. Mare Nr. P.Najveći broj jaja položen je na suvim kajsijama i grožđu i pri najmanjoj početnoj gustini populacije parova (jedan i dva para). Međutim i 2 % leptira.8 (jedan par) i na suvom grožđu od 21. Beograd.D. koji prežive u skladištima. Mortality of caterpillars Na osnovu istraživanja Simmons and Nelson (1975) gusenice bakrenastog moljca se ne hrane u suvom voću ako je vlaga proizvoda ispod 10 %.397. egzuvija.Gubici u težini suvog voća su zanemarljivi. [8] Simmons. Zato se njen napad. što smanjuje tržišnu vrednost suvog voća.Procenat ispiljenih gusenica je skoro 100 %. Zbornik ZUPP.3. [4] Almaši Radmila (2007): Štetnost i razviće bakrenastog moljca (Plodia interpunctella Hbn. grožđa i kajsija su zanemarljivi. 100 90 suve šljive (prune) Procenat smrtnosti (%) Percentage of mortality (%) 80 70 60 50 40 30 20 10 0 5 10 12 15 LITERATURA [1] Almaši. H. Smrtnost bakrenastog moljca (početna gustina populacije dva para) Fig. leptiributterflyes Stadijumi razvića / Development stages Sl. T. (poster) Zbornik rezimea. Pri temperaturi 27+1 0C i 40 – 60 % relativne vlažnosti vazduha.. 7-13. [6] Gladon. [2] Almaši Radmila. VIII Savetovanje o zaštiti bilja. Uočava se i velika individualna razlika u broju položenih jaja na istoj hrani. Summ. a ozbiljniji gubici nastaju u izgledu (prisustvo gusenica. Novi Sad. With Engl. 5) po danima uočava se da 86 % gusenica se hrani oko dve nedelje.6 % (Almaši. te je vlaga suvih šljiva iznosila 5.8 (dva para). 36 PTEP 12(2008) 1-2 .8 (kod gustine populacije 10 parova) do 78. Bucuresti 10.21. Uzrok uginuća gusenica je najverovatnije vlaga suvog voća. relativna vlaga vazduha i temperatura je promenljiva. Les cahiers. (1974): Les insectes et acariens ravageurs du pruneau stocke. 389 . United States Department of Agriculture. najčešće kasno primeti. što smanjuje tržišnu vrednost suvog voća. Štete usled njihove ishrane su očigledne. bez obzira što je vlaga suvog grožđa ispod 10 % (5. Radmila.6 (pet parova) do 63. H. Mortality of Indian Meal Moth (density at the begining two pairs) Posmatrajući uginuće gusenica na suvim šljivama (sl. nalik na paučinu i kada se na površini kreću odrasle gusenice koje traže mesto za preobražaj u lutku. Na smrtnost gusenica uticala je najverovatnije vlaga proizvoda. NAPOMENA: Rezultati istraživačkog rada su nastali zahvaljujući finansiranju Ministarstva nauke i zaštite životne sredine Republike Srbije. Kao rezultat ovoga formira se više lutaka i leptira na suvom grožđu. .111 .). Letopis naučnih radova 1. Suvo grožđe se pokazalo pogodnije za celokupno razviće bakrenastog moljca i pri svim gustinama populacije dobijeni su leptiri (Almaši. projekta evidencionog broja BTN-341002 pod nazivom «Proizvodi od sušenog voća» u okviru «Nacionalnog programa biotehnologije i agroindustrije». [3] Almaši Radmila (2006): Štetočine uskladištenog suvog voća. Primljeno: 11.329 (in Rom. je dovoljan da se generacija obnovi i nastanu štete. brojnost populacije bakrenastog moljca (Plodia interpunctella Hbn. Rezultati su pokazali da se ova vrsta razvija na svim proizvodima. Posle više od mesec dana. . brojnost im naglo opada. 19 . Na osnovu rezultata ovih istraživanja gubici u težini suvih šljiva. kada su proizvodi prekriveni svilenkastim nitima. and Nelson. Poljoprivredni fakultet Novi Sad.4 % od težine. izmeta i svilenkastih niti na površini proizvoda) i kvalitetu. 1-5. Zaštita bilja. 309 . . što ukazuje na nedostatak hranljivih elemenata u suvom voću. (1987): Uticaj režima ishrane na fekunditet i fertilitet bakrenastog moljca (Plodia interpunctella Hbn.2008. Stojanović. Fleurat.113.. [5] Cangardel. Veljković Olivera (2006): Mogućnost razvića. te u letnjim mesecima može doći do prenamnoženja ove vrste. 232. u roku od nedelju dana. Washington.Najveća smrtnost zabeležena je u stadijumu gusenice na svim vrstama sušenog voća. Bordeaux. (2006): Posle ubirajuće tehnologije za voće i povrće u SAD. a zatim. Zlatibor. bez obzira što su čuvane pod istim uslovima. Smrtnost gusenica Fig.3. ali da postoji razlika u preživljavanju gusenica. (1975): Sos.100 90 suve šljive (prune) suve kajsije (dried apricot) suvo grožđe (raisin) Procenat smrtnosti (%) Percentage of mortality (%) 80 70 60 50 40 30 20 10 0 jaja-eggs gusenicecaterpillars lutke-pupae U prirodnim uslovima skladišta. 4. a zatim. Smrtnost gusenica nastupa već nekoliko dana posle piljenja.Na suvim šljivama zabeležena je nosivost od 7. . 4. u roku od nedelju dana. na sušenim kajsijama od 21. 2006). [7] Grosu.4 (dva para). 5. Gusenice uginu malih dimenzija. 182. str. Babin Kuk. Posmatrajući razviće bakrenastog moljca na suvom grožđu. Prihvaćeno: 18. brojnost gusenica naglo opada. (1975): Insects on dried fruits. godina 30. Suve šljive i kajsije postaju tvrde i suve (nejestive i za čoveka) dok suvo grožđe ostaje dobre konzistencije i posle dužeg vremena čuvanja. D. Srdić.) na suhom voću. Phycitidae). Veljković.6 %). 1-27. 86 % gusenica se hrani oko dve nedelje. ZAKLJUČAK Na osnovu dobijenih rezultata može se zaključiti: . F. Ž. Studi cercet biol. 5. Lepidoptera. R. izgubile su u proseku 29.) i oštećenost suvih šljiva. Stef. 1-2. 27 (4): 327 .cel. uočava se da ovaj proizvod omogućuje nešto bolje razviće gusenica nego suve šljive i kajsije.6 jaja/jednom paru (kod gustine populacije 10 parova) do 22. Dani Days 17 20 22 30 Sl. Rom.C. Kupljene suve šljive imale su vlagu oko 35 %.

37-40 UDK: 633. Utvrđeno je da su prinosi znatno manji u suvom ratarenju. The average yield of the hybrid ZP 434 on 1. ing.5 % i masom 1000 semena od 342.971 kg/ha. PTEP 12(2008) 1-2 37 . a preostalih 1. 1000-seed weight. Naime. optimalna gustina useva.5% of the total yield. što je posebno važno ukoliko uslovi u vreme klijanja i nicanja nisu baš povoljni. Sitnije frakcije semena bilo je 85. The average yield of the hybrid ZP 341 on 266 ha was 2. Manji deo ove proizvodnje bio je u uslovima navodnjavanja (315 ha ili 17%).3 g. hibrid kukuruza ZP 341.5%.4 g. The analysis of seed produced by 24 different seed growers was performed in 2007 with three most important ZP maize hybrids: ZP 341. Zoran STANIŠIĆ dipl. na to da li će biti veća ili manja masa 1000 semena. Dalje je moguće kalibriranje na okrugle i pljosnate frakcije semena.5 . dok je krupnije frakcije semena bilo 14. Therefore a special attention should be paid during the whole process of the seed production. p.4 g.3 g made 85.3 mm) bilo je 52. Masa 1000 semena je u najvećem stepenu uslovljena genetičkim svojstvima roditeljskih komponenata hibrida.3 mm) with the average 1000-seed weight of 269. seed quality.3 g made 51.Biblid: 1450-5029 (2008) 12.5% of the total yield. Approximately 17% of this production (315 ha) were carried out under irrigation conditiona. Ključne reči: kukuruz.5 g. Međutim.3 g. hence the share of seed fractions in the total yield and 1000-seed weight were affected.266 ha was 2. Smaller fractions (6.8. SUMMARY The maize seed production is much more complex.3 mm i krupnija frakcija veličine < 8. prinos. sa masom 1000 semena od 344. Tako na primer visok nivo tehnologije gajenja. blagovremena obrada zemljišta.5%.5 % of the total yield.3–11 mm) with the average 1000-seed weight of 342. ne događa se više da razlika u broju semena između iste mase različitih hibrida kukuruza bude i do 30%. Jovan PEŠIĆ dipl. ZP 434.3 – 11 mm) bilo je 47. Tehnologija dorade ZP semena podrazumeva da se seme posle krunjenja primarno doradi na sitima od 6. Zatim se vrši ujednačavanje semena preko sita 8.11 mm. Krupnija frakcija semena obuhvatila je 51. maize hybrid ZP 341.5 g made 14.3 mm i dobija se sitnija frakcija veličine 6. The average yield of the hybrid ZP 677 on 365 ha was 2. Od ukupnog prinosa sitnija frakcija semena bila je zastupljena sa 48.5– 8. Analiza proizvodnje semena izvršena je za 3 najznačajnija ZP hibrida kukuruza: ZP 341. zakonska regulativa iz ove oblasti striktno propisuje uslove kvaliteta. ZP 434 i ZP 677 u 2007. važno je da ono ima i odgovarajuću masu 1000 semena. ing. ZP 434 and ZP 677. Smaller fractions with the average 1000-seed weight of 282. Na taj način kupci vrlo precizno mogu da odrede potrebnu količinu semena za setvu po jedinici površine.3 g made 52. Legislative regulations related to this field very precisely determine quality conditions that have to be fulfilled in order to move seed into market. praksa je pokazala da je seme dovoljno ujednačeno ako se kalibrira u dve frakcije.573 ha (83 %) u suvom ratarenju. sensitive and expense than the commercial maize production. Prosečan prinos hibrida ZP 434 na 1 266 ha bio je 2.01''2007'' Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper ANALIZA PROIZVODNJE SEMENA NEKIH ZP HIBRIDA KUKURUZA U 2007.4 g made 52.3 . while the ramining 83% of this production (1. Od ukupnog prinosa sitnije frakcije semena (6. Beograd-Zemun REZIME Proizvodnja semena kukuruza je veoma složena.7 % of the total yield.3 g. ZP 677. a masa 1000 semena 333. sa masom 1000 semena 269. larger seed fractions (< 8.5%. što se odrazilo na zastupljenost frakcija semena u ukupnom prinosu i masi 1000 semena. Key words: maize.3% i imala masu 1000 semena 268.15:631. Smaller fractions with the average 1000-seed weight of 268. pakovanje semena danas se obavlja u setvenim jedinicama pa postoji interes da njihova masa bude optimalna.309 kg/ha. a njena masa 1000 semena 282. mr Jelena SRDIĆ Institut za kukuruz «Zemun Polje». GODINI THE ANALYSIS OF SEED PRODUCTION OF SOME ZP MAIZE HYBRIDS IN 2007 Dr Milovan PAVLOV. Prosečan prinos hibrida ZP 677 na 365 ha bio je 2.5 – 8. 1-2. Zbog toga se ovoj proizvodnji posvećuje posebna pažnja u cilju ostvarivanja većih prinosa i kvalitetnijeg semena. a to znači plodna parcela.11mm. Za domaće tržište ZP setvena jedinica je 25. Prosečan prinos hibrida ZP 341 na 266 ha bio je 2. ZP 434. while larger seed fractions with the average 1000-seed weight of 333. On the other hand. osetljiva i znatno skuplja od merkantilne proizvodnje.971 kg ha-1. dovoljna količina upotrebljenih mineralnih đubriva. Nebojša RADOSAVLJEVIĆ dipl.615 kg ha-1. godini kod 24 proizvođača. pokazalao se da i tehnologija gajenja ima uticaja.5 % of the total yield. yield. It was determined that the yield was significantly lower under conditions of dry land farming.7%.573 ha) were performed under dry land farming conditions.53. soja kao dokazano najpovoljniji predusev.4 g made 47. kvalitet semena.309 kg ha-1. UVOD Pored toga što je u proizvodnji semena veoma bitno ostvariti visok prinos i da je seme kvalitetno. neophodnih da bi seme moglo da bude stavljeno u promet. in order to achieve higher yields and better seed quality.000 semena.5% of the total yield.5 .000 semena a za izvoz uglavnom 75. dr Živorad VIDENOVIĆ. Takvo seme ima dovoljnu količinu rezernih hranljivih materija za početni razvoj klice. Osim toga. navodnjavanje i povoljni klimatski uslovi u toku vegetacije obezbeđuju da se ostvari krupnije seme. ing. Krupnije frakcije semena (< 8.615 kg/ha. Naime. Međutim. while larger seed fractions with the average 1000-seed weight of 344. ZP 677. masa 1000 semena.

2005 i Pavlov i sar.971 1.615 kg/ha.400 162.3 mm.Kovaćević” Sivac AD „Bačka” Bačka P.344 100. tako što je seme podeljeno na situ veličine 8.799 2. ZP 434 kod 16 proizvođača i ZP 677 kod 4 proizvođača na površini od 1 888 ha. kg Irigation kg/ha % Total yield kg da yes da yes da ne ne ne ne ne ne ne yes no no no no no no no 4. Poseban nedostatak okruglih zrna je u tome što se u postupku dorade u većem stepenu povređuje klica. što je za 1. Proizvodnja semena hibrida kukuruza ZP 341 u 2007.760 100 ne no 3.075 92 276. Seed production of maize hybrid ZP 341 in the year 2007.237 1. Biološki gledano zrna na sredini klipa se najbolje ishranjuju te su i najrazvijenija. kg Irigation kg/ha % Total yield kg ne no 3.280 107.5 8. Zatim je obavljeno krunjenje i 8 primarna dorada semena na sitima 6.529 2.858 2. Međitim.206 93.900 295. uglavnom koriste najplodnije parcele.054 2. REZULTATI I DISKUSIJA Rezultati ostvarenog prinosa semena hibrida kukuruza: ZP 341. U cilju utvrđivanja delovanja različiti ekoloških i proizvodnih faktora na nivo prinosa. Seed production of maize hybrid ZP 434 in the year 2007. Videnović 1987.698 147. godini Table 2. Od ukupne proizvodnje 315 ha (17%) bilo je u uslovima navodnjavanja i 1.322 ne no ne no 2. Formirane su 9 partije od 20 t semena. Nakon toga je izvršeno kalibriranje. Proizvođač Producer Nadalj OZZ„Nadalj” Vrbas „S. gde je utvrđeno da su prinosi u proseku znatno veći od suvog ratarenja.3 mm i < 8. Ukoliko je neki proizvođač imao više partija istog hibrida kukuruza. 2. 2005). Kovačević”. ZP 434 i ZP 677 kod 24 proizvođača u 2007.573 ha (83%) bez navodnjavanja.615 69 52 198. zbog takvog semena usev je ujednačen prilikom nicanja i porasta što se u krajnjoj liniji pozitivno odražava i na prinos.385 2.704 129. prinosa.3 – 11 mm u ukupnom prinosu i masa 1000 semena bila veoma različita kod ispitivanih hibrida kukuruza i da je zavisila od uslova proizvodnje.152 2.787 2.3 – 11mm. Sušenje je obavljeno na temperaturi od 30-42 °C u 7 vremenu od 60-80h.649 1. odnosno 48% manje.297 2. 1) pokazuju da je u navodnjavanju ostvaren prinos semena hibrida ZP 341 na 30 ha od 3. 2 Berba je obavljena kombajnima tipa Burgon na 90% 3 površina i na 10% vučenim beračima Zmaj. jer je njen položaj takav da do povreda lako dolazi. U toj fazi je 5 kukuruz u punoj fiziološkoj zrelosti (Pavlov i sar. To se događa kada je seme različitih veličina. Na oblik i veličinu zrna ima uticaja i položaj zrna na klipu. Utvrđeno je da je procentualno učešće frakcija semena 6.116 195. Prinos Yield Ukupna proizv.475 375. izvršena je analiza proizvodnje za 3 ZP hibrida kukurza: ZP 341. i 3. Svaki od ovih proizvođača primenjivao je neki vid svoje 1 tehnologije gajenja. Ovo se prvenstveno odnosi na to da je ujednačen usev u porastu prinosniji.678 MATERIJAL I METOD RADA U 2007.745 74.173 1. što je imalo veoma velikog uticaja na prinos. naročito kada se koriste mehaničke sejalice. Proizvođač Producer AD „Sanad” Vrbas „S.000 679. Tabela 2.444 104.470 50. treba imati na umu da se za proizvodnju semena.758 2. na sitnu frakciju 16 6.859 130. Prinos Yield Ukupna proizv. a druge lošije razvijene. godini.090 434. od onog gde su neke biljke bolje.344 kg/ha kod proizvođača Vrbas „S.309 100 73 66 27 26 36 39 48 62 63 45 54 43 39 34 62 90. Okrugla zrna se javljaju u većem stepenu kada oplodnja nije potpuna.867 179. Ispitivanja kvaliteta semena pokazala su da sve proizvedene količine semena imaju vrlo 10 visoke vrednosti klijanja i energije klijanja.Ovakav sistem dorade semena posebno je važan za pravilnu setvu.733 2.3 mm i krupnu frakcija < 8. od njih je napravljen prosečan 15 uzorak. Proizvodnja semena hibrida kukuruza ZP 434 u 2007. Ove analize izvršene su na osnovu proizvodnje na 1.611kg/ha. Različite frakcije semena imaju istu genetičku informaciju i nije utvrđena razlika u prinosu između njih.Kovačević” AD „Maglić” AD N. Na svim površinama primenjena je uobičajena tehnologija gajenja semenskog kukuruza.DP "Budućnost” OZZ„Jedinstvo” Kraljevci Σ/ ha 20 114 44 60 80 109 84 60 70 152 79 44 80 166 86 18 1.Despotovac „Agrokop”ADR uma Bačka P.307 1. 6 Kukuruz je transportovan odmah na sušenje u doradne centare. godini bile veoma nepovoljne za proizvodnju semenskog kukuruza.353 131.130 154.779 1. ZP 434 i ZP 677 u 2007. Manji deo ove proizvodnje bio je u uslovima navodnjavanja.266 Navodnj.5 – 8.733kg/ha.524 3. 12 2005 i Ivanović Dragica i sar. Osim toga. godini Table 1.DP "Budućnost” Σ/ ha 90 30 86 60 266 Navodnj.752. što je imalo uticaja na nivo ne no ne no ne no ne no ne no ne no - x 38 PTEP 12(2008) 1-2 .888 ha.435 1.936 1. Tabela 1. prikazani su u tabelama 1. 2005) U cilju utvrđivanja udela frakcija semena u ukupnom 13 prinosu i njihove mase 1000 semena izvršeno je uzorkovanje tako što je od svake partije od 20 t uzeto po 10 14 kg semena. Orahovo AD „Sanad” DOO „Sokolac” OZZTovariševo „Livade” ZZ Sivac ZZ Srbobran PP Ratkovo AD Bački Sivac PP Plantaža Borkovac Rum AD B.526 1 2 3 4 x Podaci (tab. Prosečan prinos ovog hibrida na 266 ha bio je 2. Takav kvalitet 11 semena je neophodno obezbediti (Milošević Mirjana i sar. Meteorološke prilike su u 2007. udeo sitnije i krupnije frakcije semena u ukupnom prinosu i masu 1000 semena. što zaključcima daje vrlo veliku pouzdanost.5-11 mm. a u suvom ratarenju na 60 ha u Bačkoj Palanci DP „Budućnost” prinos je bio 1. Sadržaj vlage 4 zrna pri berbi bio je u granicama od 44 – 23%. godini analizirana je proizvodnja semena 3 ZP hibrida kukurza: ZP 341 kod 4 proizvođača. Zemljišta na kojima je obavljena proizvodnja semena bilo je različitih fizičko hemijskih osobina. pa su tako zrna na vrhu i u osnovi klipa okruglasta a u sredini pljosnata.

Slične rezultate dobili su Pavlov i sar.3 Frakcija / Fraction < 8 3-11mm Masa 1000 Prinos Frakc. d weight 46.1 355.153 2.3mm Masa 1000 Prinos Frakc.7 g (27 %). sem. 1000seed Yield .9 187.4 t (47.5-8.7%) a njihova masa 1000 semena iznosila je prosečno 344. Krupnije frakcije semena < 8.5 341 349 342 336 342.280 2.3 103. odnosno 333.3% i 52.3 50 50 31 31 58 54 45 47 61 57 59 61 41 56 54 342 344 319 338 364 356 332 347 357 351 341 338 341 339 353 344.Kovaćević” AD „Sanad” ZZ Sivac B. sa masom 1000 semena. g t % 1000 Yield Fract. Podaci (tab.2 g (18%).7 Orahovo 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 AD „Sanad” DOO „Sokolac” OZZ Tovar. seed weight 54 142.1 265. g Fract 1000seed Yield Fract. Tabela 4.803 kg/ha.3-11mm Masa Proizvođač Frakc Masa 1000 1000 Prinos Producer Prinos Frakc.3 g. a krupnije 14.9 Vrbas 3* „S.597 kg/ha a kod svih ostalih u suvom ratarenju 2.431.1 1318.152 kg/ha kod „S.1 44.5% i 47. odnosno 65% manje kod ZZ „Turija”.3 41 276 53.5 g.1 58.5 – 8.971 Yield Ukupna proizv. weight weight Nadalj 37. i masa 1000 semena. što je za 3.3– 11 mm bilo je 1. g t % t sem.8 t (51. 2007. Ako se posmatra prosečno učešće sitnije i krupnije frakcije semena hibrida ZP 341 i ZP 434 ono je vrlo približno (52.4 g.567 51 35 44 225. 51. godini Table 3.3 133.5 g. 3) veoma uverljivo u dokazuju efekat navodnjavanja.1 54 52 54 50 52. Ova razlika od 3. Proizvodnja semena hibrida kukuruza ZP 677 u 2007.200 1. ZZ„Jedinstvo ”Kralj. 4) pokazuju da je od ukupnog prinosa sitnije frakcije semena 6.2 52.58. Takođe je i masa 1000 semena sitne frakcije ovih hibrida imala slične vrednosti 269.309kg/ha. Σ/ 64.5%) odnosno (47. .5%).1 t sitnije frakcije semena.6 120.9 t (48.7%). Zastupljenost sitnije frakcije semena veličine 6.647 1.3 mm bilo 355.000 126.0 g i 344. Analiza mase 1000 semena hibrida kukuruza ZP 434 proizvedenog u 2007.0 x 1434. PTEP 12(2008) 1-2 39 .3%) a njihova masa 1000 semena bila je u proseku 268. odnosno svega 26% od najvećeg ostvarenog prinosa. Krupnije frakcije semena bilo je 201. jer je hibrid ZP 677 na 161ha imao prinos od 5. 2004 i Pavlov i sar. Irigation da yes ne no ne no ne no Prinos kg/ha 5.3 – 11 mm bilo je 324.3 269 268 247 254 285 277 264 269 263 272 266 278 266 278 263 268.9 92.266 ha bio je 2.803 2. a njena masa 1000 semena iznosila je prosečno 333.2 92.1 60. Kod hibrida ZP 677 sasvim je drugačije. Proizvođač Producer 1 2 3 4 ha Navodnj. godini Table 4. Palanka DP"Budućnost” Σ/ x Podaci (tab.3mm < 8.8 169.3 mm i krupnije frakcije semena veličine < 8.4 65. a najmanji na 80 ha od 1.3 g.1 70. Razlika mase semena između ove dve frakcije semena bila je 72. Razlika mase semena između ove dve frakcije semena bila je 75. „Livade” ZZ Sivac PP Ratkovo AD Bački Sivac PP Pl.3 g.011 kg/ha. 1 Vrbas 161 „S.2 59 346 OZZ„Nadalj” 50 50 69 69 42 46 55 53 39 43 41 39 59 44 32 48.3%). Krupnije frakcija semena < 8. Frakcija/Fraction Frakcija / Fraction 6. Tabela 3.Borkovac Ruma AD B.3 – 11 mm u ukupnoj masi semena.6 23. što čini 85. Pal. jer je učešće sitnije frakcije u ukupnom prinosu 85.8 106.1 t (52.3 g i 268.Despotovac „Agrokop”A DRuma DP Budućnost B.350kg.1 94.6 76. dok je masa 1000 zrna iznosila 282.4 16. Kovačević”.5 79.7 7 * = Navodnjavanje/Irigation Podaci (tabela 5) pokazuju da je od ukupnog prinosa sitnije frakcije semena bilo 1. prosečno 342. g t % 1000see Yield Fract. sa masom 1000 semena prosečno 282.967 Tabela 5. Razlika mase semena između ove dve frakcije bila je 51.971 kg/ha. a krupnije frakcije isto tako 342.3 g.5% ukupnog prinosa.9 g (28. % kg Total yield kg 100 829.6 73.5%). a njegova masa 1000 semena bila je u proseku 269. Prosečan prinos ovog hibrida na 1. Analysis of 1000 seed weight for maize hybrid ZP 434 produced in 2007.3 ” AD N.070.Kovačević” Institut Zemun 85 Polje ZZ „Turija” 70 „Agroseme” 40 Kovilj Σ/ ZZ Srbobran 104.5 265 278 264 270 269. prikazano je u tabelama 4. 4 50. Analysis of 1000 seed weight for maize hybrid ZP 341 produced in 2007.4 g. Frakcija / Fraction .0 x 356 Podaci (tab. 2) vidi se da je najveći prinos semena hibrida ZP 434 ostvaren na 20 ha kod OZZ „Nadalj” u uslovoma navodnjavanja od 4. Prosečan prinos ovog hibrida na 365 ha bio je 2. Vrbas a na 70 ha u suvom ratarenju 1.Kovačević 188.351 kg/ha rečito ukazuje na doprinos navonjavanja povećanju proizvodnje semena.2 63. Analiza mase 1000 semena hibrida kukuruza ZP 341 proizvedenog u 2007.1 34.2 70.9 58.5 – 8.3 1* 2* AD „Maglić” 64.5%. godini Table 5.6.3 g.6 29.Iz podataka (tab.195 91.6 t (14.173 kg/ha kod AD „Sanad”-a.3 51. sem.3 68.5%).271.3 91.524 kg/ha.5%. Seed production of maize hybrid ZP 677 in the year 2007.4 g. Prosečan prinos kod tri proizvođača koji su primenjivali navodnjavanje iznosio je 3. 6) pokazuju da je ukupno bilo 1.4 46 48 46 50 47. Proizvođač Producer 1 2 3 4 Vrbas „S.3 174.% sem. 5 i 6.317.9 324.

Tabela 6. Analiza mase 1000 semena hibrida kukuruza ZP 677 proizvedenog u 2007. godini Table 6. Analysis of 1000 seed weight for maize hybrid ZP 677 produced in 2007.
Frakcija /Fraction 6,5-8,3mm Masa 1000 Prinos Frakc. Prinos Frakc. % sem. g t % t 1000seed Fract. Yield Fract. Yield weight 83 82 87 90 85,5 291 280 291 267 282,3 141,8 16,5 30,1 13,2 201,6 17 18 13 10 14,5

Proizvođač Producer

kod proizvođača „Sava Kovačević”- Vrbas, a na 70 ha u suvom ratarenju kod ZZ „Turija”, 1.803 kg/ha, što je za 3.350 kg, odnosno 65% manje. Od ukupnog prinosa, frakcije semena veličine 6,5 – 8,3 mm bilo je 1.070,1 t (85,5%) i masa 1000 semena 282,3 g. Krupnije frakcije semena < 8,3 – 11 mm bilo je Frakcija /Fraction 201,6 (14,5%) a masa 1000 semena 333,5 g. < 8,3-11mm
Masa 1000 sem. g 1000seed weight 380 350 314 290 333,5

LITERATURA
[1] Ivanović Dragica, Milivojević Marija, Stojadinović Jasmina, Vujinović Jasna: Production, processing and qality control of maize seed within the ZP system, Internationale Maize Conference: Accomplishments and Perspectives. 60th anniversery Maize Research Institute “Zemun Polje”. October 26-28, 2005, Belgrade. Book of abstract, pp.26. [2] Milošević Mirjana, Milivojević Marija, Ivanović Dragica, Vujaković Milka: Production, processing and qality control of maize seed within the ZP system, Internationale Maize Conference: Accomplishments and Perspectives. 60th anniversery Maize Research Institute “Zemun Polje”. October 26-28, 2005, Belgrade. Book of abstract, pp.74. Pavlov M., Đukanović Lana, Milićević M: Proizvodnja i dorada semena u ZP sistemu, Savetovanje Agroinovacije „Nauka, praksa i promet u agraru”, Soko Banja (2004). Pavlov M., Lana Đukanović, Jovin P, Milićević M: Production, processing and qality control of maize seed within the ZP system. Internationale Maize Conference: Accomplishments and Perspectives. 60th anniversery Maize Research Institute “Zemun Polje”. October 26-28, 2005, Belgrade. Book of abstract, pp.74. Pavlov M., Lana Đukanović, Milićević M: Savremeni aspekti proizvodnje i dorade semena ZP hibrida kukuruza, PTEP - Časopis za procesnu tehniku i energetiku u poljoprivredi, 9(2005) 3-4, s. 83-84. Pavlov M., Videnović Ž: Uticaj sistema gajenja na prinos i kvalitet semena kukuruza, PTEP – Časopis za procesnu tehniku i energetiku u poljoprivredi, 11(2007) 1-2, s. 55-57. Videnović Ž: (l987). Uticaj različitih frakcija kalibriranog semena na prinos kukuruza, Arhiv za poljoprivredne nauke, 48(1987)171, s. 289-294. Prihvaćeno: 12.3.2008.

1* 2 3 4

Vrbas 687,7 „S.Kovačević” „Agroseme“ 74,7 Kovilj Institut Zemun 194,8 Polje ZZ Turija 112,9 1070, Σ/ x 1

* = Navodnjavanje Irigation ZAKLJUČAK
Na osnovu izvršene analize uticaja sistema gajenja na prinos, udeo sitnije i krupnije frakcije u ukupnom prinosu i njihovu masu 1000 semena hibrida kukuruza - ZP 341, ZP 434 i ZP 677 u 2007. godini utvrđeno je sledeće: * Prosečan prinos hibrida ZP 341 na 266 ha bio je 2.615 kg/ha. Prinos na 30 ha bio je 3.344 kg/ha kod proizvođača „Sava Kovačević” - Vrbas u navodnjavanju a u suvom ratarenju na 60 ha u Bačkoj Palanci DP „Budućnost”, 1.733 kg/ha, što je za 1.611 kg/ha, odnosno 48% manje. Od ukupnog prinosa frakcije semena 6,5 – 8,3 mm bilo 355,1 t (52,5%), a masa 1000 semena 269,3 g. Krupnije frakcije semena < 8,3 – 11 mm bilo je 324,4 t (47,5%) a masa 1000 semena iznosila je 342,4 g. * Prosečan prinos hibrida ZP 434 na 1.266 ha bio je 2.309 kg/ha. Najveći prinos semena ostvaren je na 20 ha kod OZZ „Nadalj” od 4.524 kg/ha u uslovoma navodnjavanja, a najmanji na 80 ha od 1.173 kg/ha kod AD „Sanad”. Ova razlika od 3.351 kg/ha rečito ukazuje na doprinos navonjavanja povećanju proizvodnje semena. Od ukupnog prinosa frakcije semena 6,5 – 8,3 mm bilo 1.317,9 t (48,3%), a masa 1000 semena 268,4 g. Krupnije frakcije semena < 8,3 –11 mm bilo je 1431,8 t (51,7%) a masa 1000 semena iznosila je prosečno 344,3 g. * Prosečan prinos hibrida ZP 677 na 365 ha bio je 2.971 kg/ha. Na 161 ha imao je prinos od 5.152 kg/ha u navodnjavanju [3] [4]

[5]

[6] [7]

Primljeno: 01.3.2008.

40

PTEP 12(2008) 1-2

Biblid: 1450-5029 (2008) 12; 1-2; p.41-44 UDK: 621.57, 621.176

Stručni rad Paper

EKONOMIČNI TERMODINAMIČKI CIKLUSI ZA STAKLENIKE LOW-COST EFFECTIVE THERMODYNAMIC CYCLES FOR GREEN HOUSES
Dr Maša BUKUROV, mr Siniša BIKIĆ Fakultet tehničkih nauka, 21000 Novi Sad, Trg Dositeja Obardovića 6

REZIME
U radu je ukazano na veliku isplativost organizacije proizvodnje povrtarskih proizvoda u, preko cele godine, zatvorenim staklenicima. Zbog mogućnosti iskorišćenja slobodne energije iz prirode i njenog uvođenja u klasične termodinamičke cikluse koji se mogu koristiti i za zagrevanje i zalivanje staklenika obrazložena je potreba za preciziranjem i proširenjem energetskih pojmova. Prikazana su bitna svojstva klasične toplotne pumpe koja koristi toplotu vode iz raspoloživih prirodnih izvora, kao i paro-vodeni injektor koji radi sa poluotvorenim termodinamičkim ciklusom koje imaju primenu u klimatizaciji staklenika. Pažnja je obraćena na ekonomičnost proizvodnje tople vode, sa potrebnim energijskim parametrima dovoljnim za njen transport i distribuciju po staklenicima. Kao mogućnost navodi se primer kogeneracije za grejanje staklenika. Za staklenike manjih površina koristi se poseban parni kotao potrebnog kapaciteta. Moderna termoelektrana-toplana kombinovanog parno-gasnog ciklusa sa kogeneracijom, veličine 100 MW (električne energije), može da radi cele godine sa stepnom korisnosti η=0,9, ukoliko se njena toplotna energija koristi za klimatizaciju zatvorenih staklenika na oko 8 ha. Primenom paro-vodenog injektora za transport i distribuciju tople vode kroz grejne linije, iskorišćava se deo nisko temperaturne toplote, koji ne može da se na drugi način iskoristi. Ključne reči: staklenici, termodinamički ciklusi, toplotna pumpa, parovodeni injektor, COP, stepen korisnosti η.

SUMMARY
This paper points out to cost-efficiency of gardening organisation in closed green houses during the whole year. The possibility to use free energy from nature and its introduction into classic thermodynamic cycles which can be used for heating and watering in green houses requires the introduction of some new definitions and widening of existing terminology. Here are presented important characteristics of classic heat pump which uses water heat from existing natural sources, as well as steam-water injector which operates in semi-open thermodynamic cycle. Different types of heat pumps are used in air conditioning of green houses. The attention was paid to the profitability of the warm water production, including necessary energy parameters sufficient for its transportation and distribution in green houses. Also, an example of cogeneration for green house heating is presented. A steam boiler of required capacity is used for small-size green houses. A modern power-heating plant with a combined steam-gas cycle with cogeneration, capacity of 100 MW (electric power), can operate during the whole year with the efficiency rate of η=0,9, if its energy is used for air conditioning of closed green houses on about eight ha. The application of the steam-water injector for transportation and distribution of warm water through heating lines provides usage of low temperature heat which cannot be used otherwise. Key words: green houses, thermodynamic cycles, heat pump, steam-water injector, COP, efficiency rate η.

UVOD
Efikasniji i ekonomičniji sistemi sa toplotnim pumpama imaju viši stepen korisnosti procesa η kada su radne temperature bliže ambijentalnim, što je korisno za zagrevanje staklenika. Pošto su slični zahtevi u mnogim oblastima poljoprivrednih aktivnosti, može se očekivati veće učešće primene toplotnih pumpi.

REZULTATI I DISKUSIJA
U Holandiji je 1100 ha pokriveno staklenicima koji su izgrađeni na osnovu potražnje za svežim voćem i povrćem tokom cele godine i izuzetno su obogatili holandske poljoprivrednike. Sektor staklenika donosi svake godine 12 milijardi evra i zapošljava 140.000 ljudi. Međutim, cena energije iznosi 25% ukupne zarade od useva, a udeo staklenika u emitovanju ugljen dioksida je 12% ukupne emisije. Ovi razlozi usmerili su pažnju na mogućnost korišćenja alternativnih energija, kogenerciju električne i toplotne energije, konzervaciju letnjeg viška toplote, kao i kontrolisanja: temperature, relativne vlage i ugljen-dioksida u staklenicima. Ovako zahtevan pokušaj planirano je da se sprovede zamenom otvorenih staklenika (tokom leta) zatvorenim staklenicima preko cele godine. Ispod staklenika nalaziće se veliki podzemi rezervoari, sa hladnom vodom i toplom vodom koja se greje solarnom energijom. Tokom leta staklenik se hladi a tokom zime greje - što omogućava toplotna pumpa. Hlađenje staklenika tokom leta zbog kondenzacije omogućava povrat 50% vode. Zbog zatvorenog krova staklenika smanjuje se i emisija ugljendioksida za 65% u odnosu na konvencionalne staklene bašte.

MATERIJAL I METOD
Način rada toplotnih pumpi upućuje na potrebu da se povežu postojeće energije (mehanička, električna, kinetička, pritisna), za čiju transformaciju važi entropijska zakonitost, sa energijom stalno prisutnom u prirodi, koja se može nazvati „slobodnom“ i čije je poreklo planetarno (kosmičko). Uvođenje ove slobodne – obnovljive energije u ukupan raspoloživi energijski potencijal koji efikasno može da se koristi; zahteva nove definicije i podele energije. Evidentna povezanost ovih energija različitog porekla nema za sada odgovarajuće i prihvaćeno teorijsko obrazloženje. Za obrazloženje značaja toplotnih pumpi u razvoju staklenika navodi se primer Holandije [5], koji je koristan za opredeljenje stava i usmeravanje budućeg razvoja staklenika kod nas.

PTEP 12(2008) 1-2

41

Najviše zbog mogućnosti smanjenja ugljen-dioksida holandska vlada podržava ovaj projekt, kao i ministarstvo za poljoprivredu i kvalitet prirode i hrane. U svim energijskim (toplotno-rashladnim i transportnim) segmentima rada staklenika mogu se za povećanje efikasnosti uključiti toplotne pumpe. Danas dostignut visok kvalitet izrade toplotnih pumpi i mogućnost podizanja nisko temperaturske (otpadne) toplotne energije na viši – korisni nivo paro-vodenim injektorom, osigurava ovim uređajem opravdano uključenje u proces modernizacije rada staklenika. Očigledno je da primer Holandije treba slediti.

Merenje efikasnosti rada uređaja za prenos toplote Koeficijent efikasnosti (COP) i stepen korisnosti (η)
Efikasnost rada uređaja za prenos toplote izražava se preko dva pojma: Koeficijent efikasnosti (COP - coeficient of performans) i stepen korisnosti (η). Uspešnost rada rashladnih i grejnih sistema, strujnih izmenjivača toplote i različitih termodinamičkih ciklusa, zasniva se na poređenju utroška električne energije za isti obavljen rad tj. učinak. Razvoj ovih uređaja posebno je usmeren u pogledu povećanja koeficijenta efikasnosti procesa koji predstavlja količnik korisne, ovim uređajem dobijene, energije i utrošene električne energije za isti učinak (ukoliko bi se npr. grejanje vršilo direktno električnom energijom). Za sada se vrednosti COP kreću između 2,5-5 sa tendencijom povećanja na 810. Niže vrednosti koeficijenta odnose se na klasične grejne sisteme, srednje vrednosti (4-6) na grejne sisteme sa toplotnim pumpama koje koriste postojeće prirodne izvore i ponore toplote (tlo, voda). Najviše vrednosti (8-10) dostignute su za rashladne sisteme sa toplotnom pumpom, a očekuju se i od složenih uređaja npr. hidristora [4]. Hidristori, objedinjavanjem pojedinih etapa termodinamičkog ciklusa imaju manje gubitke; a takođe i mogućnost da se deo dobijene energije pretvori u koristan mehanički rad. COP se razlikuje od stepena korisnosti η. Klasičan stepen korisnosti manji je od 1 (η<1) jer se dobija poređenjem izlaznih i ulaznih energija koje su istog porekla - vrste (ugalj-para-toplota); a nalaze se u istom transformacionom procesu. COP je veći od 1 (COP>1) jer se toplotna energija dobija posredno preko električne energije pa su i gubici znatno veći (ugalj-para-električna energija-toplota)

na vrednosti i mogućnosti nekog uređaja i na osnovu nje ne treba donositi konačnu odluku. Sve vrste energija bez obzira na poreklo izražavaju se u džulima [J] (ranije kalorijama). Stepen korisnosti η ljudskog organizma pri pretvaranju hrane u: mehaničku, toplotnu, procesnu, hemijsku, elektromagnetnu i druge vrste energija koje su potrebne za funkcionisanje organizma je oko η=0,8. Koja je efikasnost pretvaranja hrane u pojedine vrste energije u organizmu ne može se utvrditi zbog neodgovarajuće merne jedinice za ovako različite potrebe. Očigledno je da je davno uspostavljena jedinica energije džul neprikladna za sve vrste transformacija energije i predstavlja (nepotrebno) ograničenje i smetnju koja dovodi do nerazumevanja u međusobnim prirodno jednostavnim korelacijama različitih pojava i procesa.

Proširenje i otvaranje termodinamičkog ciklusa
Tendencija „proširenja i otvaranja“ termodinamičkog ciklusa postoji, jer se na taj način dobija veći stepen korisnosti η. Tako npr. kogeneracija proizvodnje električne energije i toplote za grejanja, predstavlja otvoren temodinamički ciklus kojim se stepen korisnosti procesa povećava sa η=0,3 na η=0,5. Toplotne pumpe (posebno u toplotno - rashladnim režimima) delimičnim korišćenjem prirodnih toplotnih izvora i ponora koriste besplatnu slobodnu energiju koja povećava COP i η. Priroda rada ovakvih uređaja povećava stepen efikasnosti, ukazuje na potencijalnu korisnost, mogućnost i potrebu „otvaranja“ termodinamičkog ciklusa; i zahteva šire, moglo bi se reći i slobodnije, poglede na postojeće prirodne - globalne energetske izvore i proširenje i definisanje njihovih strukturnih veza sa energijskim transformacijama u krugu zatvorenog toplotnog ciklusa. Do skora nije postojala mogućnost da se deo dobijene toplotne energije (niske temperaturske vrednosti) pretvori u mehanički rad koji predstavlja energiju višeg nivoa kojom se može dobiti npr. električna energija ili ostvariti pokretanje vozila. Toplotna pumpa je ukazala na mogućnost iskorišćenja stalnih prirodnih izvora energije u kojima postoje razlike temperatura vazduha, vode, tla i dr., u odnosu na temperature isparavanja i kondenzovanja radnog fluida u njegovom termodinamičkom ciklusu.

Toplotna pumpa
Ekonomično zagrevanje i klimatizacija staklenika može da se ostvari “toplotnom pumpom“. Pod nazivom pumpa podrazumeva se uređaj koji prinuđuje fluid da se kreće u pravcu koji je suprotan od prirodnog (npr. vodu podiže na viši nivo). Slično je i sa „toplotnom pumpom“ koja prisiljava toplotu da se kreće od hladnijeg ka toplijem mestu. Osnovni zadatak toplotne pumpe je da ostvari razmenu (prenos) toplote sa radnog fluida na okolinu ili obrnuto. Radni fluid (ranije freoni danas široka lepeza različitih vrsta ulja) menja svoje agregatno stanje u zatvorenom toplotnom ciklusu. Pri isparavanju radni fluid se zagreva toplotom iz okolnog prostora a pri kondenzaciji radni fluid vraća toplotu okolnom prostoru. Od temperaturskog raspona tačaka kondenzacije i isparavanja radnog fluida (oko -20 ºC do +30 ºC) zavisi i opseg zagrevanja i hlađenja okoline. Npr. ukoliko je temperatura okoline 21 ºC a radni fluid je u procesu kondenzacije i otpušta toplotu, okolina će se zagrevati što se intenzivira ventilatorom. I obrnuto, ukoliko je radni fluid u procesu isparavanja, okolina će se hladiti jer se toplota za njegovo isparavanje uzima iz okoline.

COP =

Ekor Ekor 1 = = =4 Eel Ekor (η pk ⋅η gen ⋅ηti ) 0, 9 ⋅ 0, 3 ⋅ 0,8

gde su: Ekor – korisna energija [J] Eel – električna energija [J] ηpk – stepen korisnog dejstva parnog kotla [-] ηgen – stepen korisnog dejstva generatora [-] ηti – stepen korisnog dejstva izmenjivača toplote [-]. COP je mera poređenja korisne energije u odnosu na električnu energiju sa kojom bi se dobila ista korisna energija.

Preciziranje energijskih pojmova
Definicija COP dovodi u zabludu, jer se misli da je toplotna pumpa nekoliko puta efikasnija od drugih uređaja, što trgovci sa zadovoljstvom podržavaju. COP je međutim samo gruba proce-

42

PTEP 12(2008) 1-2

74 do 0. 5. nego da je rad bez kogeneracije. 20-accumulator. Ukoliko se za kogeneraciju izdvaja otpadna toplota od 20 MW. 9-cold room air. 11-metering device. Specifičnost paro- PTEP 12(2008) 1-2 43 . hala. stepen korisnosti znatno opada uz smanjenje proizvodnje električne energije u odnosu na kogenerativni rad. 16-outdoor coil. u kogenerativnom postupku ter- Dvostruko nadzvučni paro-vodeni injektor Parovodeni injektor. prilagođenih funkcionalnim potrebama. pm =5 bar. Jedna od osnovnih prednosti grejanja i hlađenja prostora toplotnom pumpom je jednoliko uspostavljanje protoka toplog vazduha u prostoriji. 14-merilo. pri pokretanju sistema. Pri kogeneraciji električne i toplotne energije stepen korisnosti η može da dostigne 85%. 21-outdoor section. 14-metering device. Takođe.08 kg/s. 15-check valve (closed). pm=0. predstavlja vrstu toplotne pumpe sa delimično otvorenim termodinamičkim ciklusom. 18-colder discharge air. 8. odnosno 2500 kW/ha. jer omogućava da toplotna pumpa radi reverzibilno po potrebi . • Stepen korisnosti injektora je η=0. Najveći toplotni gubitak je u kondenzatoru.unutrašnji deo Fig. Tok radnog fluida kroz toplotnu pumpu pri grejanju [3] 1-kompresor.19 kg/s. 22-indoor section Komleksna zavisnost promenljivih parametara ovog složenog sistema. već se izbacuje ili u vodotokove ili u atmosferu. 13. 6. 15. ta vodena para je na pritisku nižem od atmosferskog i ima nisku temperaturu (oko 30ºC) tako da njena toplota koja se predaje rashladnoj vodi. 2. 11-merilo. vodenog injektora je u tome da: u komori za mešanje greje hladnu vodu u dozvučno nadzvučnoj mešavini vodene pare i vode koja se zatim kroz grlo komore prevodi u dozvučnu struju tople vode uz znatan porast pritiska u odnosu na ulaznu paru i na hladnu vodu. • Moguća je regulacija svih ulaznih i izlaznih parametara. 5-vapor line. 17-spoljašnji ventilator. četvorokraki ventil je najvažniji deo.5 bar natpritiska i 130ºC.2. koji može da se koristi u staklenicima. 4. pm=1. 3-difuzor) Fig.četvorokraki ventil.linija parne faze. Sl.unutrašnji izmenjivač toplote. 19cold outside air. 12-linija tečne faze. 1. 84 ºC). kondenzator i isparivač mogu se objediniti u jednom uređaju. 18hladniji ispusni vazduh. 127. 1. prisutna je viša relativna vlažnost i manja količina štetnih mikroorganizama koji se nalaze u vazduhovodima. 8-heated supply air. staklenika i dr.9 bar. Scheme of steam-water injector prototype (1-jet. 2) zagreva hladnu vodu i podiže joj pritisak dovoljan za njen transport kroz cevni sistem za grejanje staklenika uz usputno zalivanje. ustanova. Povećanje stepena korisnosti. ne može dalje da se koristi. što obezbeđuje bolje zdravstvene uslove. 17-outdoor fan. Za distribuciju tople vode kroz staklenike sa toplotnim pumpama potrebno je svega 3% vodene pare (1. Pored kompresora. Ta izgubljena toplota Q0 predstavljena je na slici 3 šrafiranom površinom. 2. Ukoliko po prestanku grejne sezone nema gde da se koristi toplota za grejanje. 2-komora za mešanje. valve. Uređaj (sl.spoljašnji deo. 4-svc. 12 ºC). dovela je do priključivanja brojnih dodatnih uređaja. 16spoljašnji izmenjivač toplote. Šematski prikaz prototipa paro-vodenog injektora (1-mlaznik. 10-check valve (open).5 bar.regulacioni ventil (zatvoren).5 ºC) i hladna voda: (1. Na slici 3 prikazan je Ts dijagram i osnovna oprema kogenerativnog postrojenja. 3-energized. Termodinamički ciklus sa toplotnom pumpom prikazan je na slici 1. 19 hladan spoljašnji vazduh.grejani dovodni vazduh. Otkriće uzroka „legionarske bolesti“ je potvrda navedenog. 12-liquid line. 7unutrašnji ventilator. 21. 9. 22.27 kg/s. interesantni za primenu u staklenicima. valve. gde „izrađena“ vodena para sa turbine tokom svoje kondenzacije predaje toplotu rashladnoj vodi.hladan sobni vazduh. 2. 2-mixing chamber. Nema potrebe za dodatnom energijom. 20akumulator.za hlađenje i za zagrevanje okolnog prostora. tako što preusmerava tok radnog fluida. 13-svc.Za ostvarenje toplotnog ciklusa radnog fluida koriste se različite vrste kompresora (najčešće klipni). • Dobija se topla voda (1.85 zavisno od načina dobijanja hladne vode. tj. Kompresori rade samo s radnim fluidom u gasovitom stanju bez tečnih delića koji štete. Znači.4-way valve. može se zagrejati 8 ha zatvorenog staklenika.ventil. 7-indoor fan. ali je srednja vrednost stepena korisnosti η još uvek veća na godišnjem nivou. 3-dovod energije. 10-ventil (otvoren). Sistem staklenih bašti veličine 1 ha pri zagrevanju zahtevaju oko 250 W/m2. Dobijeni natpritisak na izlazu iz injektorskog uređaja ukazuje na mogućnost iskorišćenja dela izlazne vodene struje za dobijanje mehaničkog rada. Parovodeni injektor u kogeneraciji proizvodnje električne i toplotne energije Sl. bez naglog duvanja vazduha na prisutne osobe.ventil. prikazani su kroz sledeće osrednjene podatke: • Uvode se vodena para: (0. ogleda se kroz mogućnost iskorišćenja tog nisko-temperaturskog dela toplote za zagrevanje stanova. 3-difusor) Rezultati protopskog ispitivanja parovodenog injektora [1]. 6-indoor coil. Heating cycle [3] 1-compressor. energije na višem nivou. Međutim. Toplotni ciklus pri kogeneraciji električne i toplotne energije predstavlja područje u kom bi mogao da se koristi nadzvučni parovodeni injektor. zahvaljujući naizmeničnom toku gasa kroz kompresor. Zbog niskog gradijenta širenja temperature vazduha po prostoriji.

3-gasna turbina. 10-para za kogeneraciju.cfm Prihvaćeno: 23. 5parna turbina. 3. Qd2 –heat delivered to preheater. ciklus pare dvojnog pritiska. Q0 – izgubljena toplota) Fig.com www. LITERATURA: [1] [2] [3] [4] [5] Bukurov. doktorska disertacija.dijagramu. dual pressure steam cycle.3A.3. Qd1-heat delivered in boiler. 2-heat-recovery steam generator.hydristor. 11-exhaust gas [2] ZAKLJUČAK Proizvodnja hrane u staklenicima je najekomičnija. 4-generator. III-turbine.7 www. p. II-preheater. 9-oil. Drogan. 9nafta. Pri tome moguće su racionalizacije i inovacije u delu klimatizacije prelaskom na zatvorene staklenike tokom cele godine.: Heat Pump Technology. 2002. 5-steam turbine. Langley. 2-generator pare. 4. 1-dimnjak. U neposrednoj blizini ovakve termoelektrane. b) scheme of installment (Iboiler. 3-gas turbine. Qd2 –toplota predata u pregrejaču pare. b) shema postrojenja (I-kotao.C. III-turbina. 8-gas. B. 11-izduvni gasovi [2] Fig. Dobijene uštede energije ostvaruju se kroz „otvaranje“ klasičnog termodinamičkog ciklusa koji omogućavaju ekonomično. 44 PTEP 12(2008) 1-2 .voanews. Mašinstvo 2(2) (1998). Šema bloka GUD 1S. London.3. čak od 90% [2] tokom grejne sezone sistema zatvorenih staklenika na prostoru 8 ha. 8-gas. Postrojenje koje istovremeno proizvodi električnu energiju i toplotu: a) proces postrojenja u TS. Parovodeni injektor zaslužuje mesto u raznim vrstama toplotnih ciklusa jer transformiše nisko temperatursku energiju u energiju višeg reda kojom se može ostvariti koristan rad. Qd1toplota predata u kotlu. 2004. čija je emisija minimalna i ne zagađuje klimu u zatvorenim staklenicima mogu da se nalaze 8 ha modernih zatvorenih staklenika. utiče na znatno smanjenje cene energije za klimatizaciju staklenika .com/Serbian/archive/2007-06/2007-06-11voa5. 7. 4. IV-kondenzator. Tokom leta ne može da se postigne ovako visok stepen korisnosti termodinamičkog procesa. 3. 85 – 92.električna energija. podzemni tokovi) uz pomoć toplotnih pumpi koje bi tada radile u rashladnom režimu. 6-ulazni vazduh.64. konzerviranje toplotne energije i njeno naknadno korišćenje u periodima kada je ona potrebna a cene uzgajanih kultura najviše. rezervoari. 4generator.64. Installment which simultaneously produces electric energy heat: a) process in Ts diagram.2008. II-pregrejač. 10-steam extraction for cogeneration. Na taj način dostignut vrlo visok stepen korisnosti.što je i najveći trošak. Maša: Istraživanje svojstava nadzvučnog parovodenog injektora.moelektrana od 100 MW može da radi sa vrlo visokim stepenom korisnosti. Q0 – lost heat ) Na slici 4 prikazana je šema Simensovog termodinamičkog modernog kombinovanog gasno-parnog generatora električne energije dvojnog pritiska sa kogeneracijom. Tokom leta staklenici bi se hladili toplotnim pumpama i slobodnim izvorom rashladne vode (bazeni. Primljeno: 15. b) Sl. 1-stack. a) Sl. Novi Sad. H. tako reći besplatno. izuzetno isplativa i zapošljava veliki broj radnika. Fakultet tehničkih nauka.3a advanced 100 MW combined cycle power plant.64. GUD 1S. 7-electric power. IV-condenser. 6-inlet air.2008. Prentice Hall.3A block schematic.: GUD 1s.

naročito kada su sveži.3 Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper PHYSICAL AND CHEMICAL PRE-TREATMENT OF OCTOPUSES AIMING AT TENDERISATION WITH REDUCED PROCESSING TIME AND ENERGY REQUIREMENTS FIZIČKI I HEMIJSKI PREDTRETMANI ZA OMEKŠAVANJE MESA OKTOPODA RADI SMANJENJA VREMENA PRERADE I UŠTEDE ENERGIJE Dr Eugenios KATSANIDIS Department of Food Science & Technology. 0. whereas E. moschata is also identified as “musky octopus” or “moschios” in Greece. This toughness is associated with the collagen structure. Key wordas: octopus. The toughness of the different treatments was assessed by measuring the force required for a 2mm probe to fully penetrate a 20 mm long. content and aggregation in the octopus muscles. Ustanovljeno je da kolagen u mišićima oktopoda omekšava uglavnom zbog termičke obrade. Octopus is a highly nutritious seafood. Due to lack of bones. Even though fish and octopus muscles contain similar amounts of collagen. The effect of different pre-treatments and the utilisation of different organic acids to tenderise octopus muscles during heat processing was investigated. INTRODUCTION Octopus vulgaris and Eledone moschata are 2 different species of the Octopodidae family that are usually found in the Mediterranean Sea. instrumentom za analizu teksture TA-XT2i. prerada. Aristotle University of Thessalonica.3% respektivno. 10 mm wide and 5mm thick mantle muscle segment using a TA-XT2i texture analyser. Glavna razlika između njih je što O. Za obe vrste je odomaćen naziv oktopod. uglavnom zbog uklanjanja mirisa. a što sve rezultira u ukupnom smanjenju vremena dorade i uštedi energije. Faculty of Agriculture. content and aggregation in the cephalopod muscles (Morales and others 2000).2% and 1.2-2. the treatment of octopus before the heating process can result in faster tenderisation requiring less energy for the heating step. No difference in the tenderizing effect of different organic acids was observed. moschata has a single row (Papanastasiou 1976a). p. radi skraćenja termičkog postupka dorade mesa. The collagen in octopus is tenderised mainly during a long heating step. sveže meso riba je vrlo nežno i može da se kozumira čak i sirovo. Ključne reči: oktopod. Stoga se zaključuje da mehaničko udaranje zajedno sa organskim kiselinama mogu da se upotrebe kao predtrertmani. vulgaris ima dva reda sisaljki na svakom pipku dok. velika je razlika u teksturi njihovih mišića i u jestivom kvalitetu. Morales and others 2000). especially when fresh.” although E. energy requirements. treskanje o podlogu) i kasnije dosta dugotrajan termički tretman u vrijućoj vodi da bi se omekšalo. This toughness is associated with the collagen structure. jer destabilizuju kolagen. ili sa minimalnom preradom. ušteda energije.3%. prosečan jestivi dero oktopoda je skoro 85% od cele jedinke. However. Zahvaljujući nedostatku kostiju. processing. u poređenju sa ljuskarima kod kojih je taj procenat 45%. Iako oktopodi i ribe imaju mišiće sa skoro sličnim učešćem kolagena i to 0. usually in boiling water. the average edible part is close to 85% of the total body weight compared to 45% for crustaceans and 40-75% for teleost fish (Barbosa and Vaz-Pires. Greece ekatsani@agro. Žilanost mišića tokom različitih predtretmana je ustanovljavana merenjem sile koja je potrebna da sonda prečnika 2 mm prodre kroz obvojne mišiće dugačke 20 mm. and prolonged heating times that can reach up to an PTEP 12(2008) 1-2 45 . Both species are commonly called “octopus. 2004). especially when fresh. Ova žilavost je posledica kolagenske strukture. have a very firm and tough texture. such as tumbling.auth.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. moschata ima samo jedna red sisaljki.2% I 1. or with minimal thermal processing.2-2. Nije uoćen značajniji uticaj vrste organske kiseline na omekšavanje. respectively (Sikorski and others 1984. Međutim. while octopus muscle typically requires mechanical pretreatment. fish muscle is very tender and it can be consumed even in the raw state. as in sushi. 1-2. Organic acids increased the solubility of collagen responsible for the toughness of the octopus muscle. pre-treatment. predtretman. Cephalopods in general and octopus in particular. Tako na primer.2-2. Oktopodi generalno imaju vrlo ćvrstu i žilavu strukturu tkiva. široke 10 mm i debele 5 mm. Tumbling and the addition of organic acids could be used to shorten the heat processing of octopuses resulting in significant processing time and energy savings. Their main difference is that O. there are great differences in the texture and eating quality of the two. IZVOD Octopus vulgaris u Eledone moschata su dve vrste koje pripadaju famijiju oktopoda i koje uobičajeno nalaze svoje stanište u Mediteranskom moru. For example. dokazano je da ove kiseline imaju značajnu ulogu i u omekšavanju. Efekat različitih predtretmana uz primenu organskih kiselina na omekšavanje kriva oktopoda tokom terrmičkoh tretmana je istraživano u ovom radu. 45-48 UDK: 641. Tumbling (mechanical processing) and the addition of organic acids resulted in significant tenderisation compared to the untreated control.gr SUMMARY The octopus has a very firm and tough texture. vulgaris has 2 rows of suckers in each tentacle.kao što je sličaj kod sušija. a tradicionalno je poznato da se to obavlja uz dodavanje neke organske kiseline. Ustanovljeno je da mehačničko udaranje u kombinaciji sa organskim kiselimana rezultira u značajno omekšavanje mišića u poređenju sa netreriranim primerkom. E.2-2. dotle meso oktopoda zahteva mehanički predtretaman (udaranje.

namely. Tabela 1. using a 2 mm probe with a test speed of 1 mm/sec. lactic or citric acid. The collagen in octopus is tenderized mainly during a heating step. in a steam-jacketed stainless steel kettle for 10 or 20 min.e. Godalming. are given in table 1. namely. 46 PTEP 12(2008) 1-2 . The force required to fully penetrate the samples was measured and recorded for each run in triplicate and a mean value was obtained. boiling time and acetic acid level in the boiling water. The results were expressed as maximum force. including acetic. samples were placed in boiling water. vinegar is added in the boiling water in low levels (1-2%). The connective tissue of octopus is so strong that it is unaffected by high pressure and temperature treatments (200 – 400 MPa for 15 min at 40oC) as reported by Hurtado and others (2001). a Box-Behnken response surface design was used with four variables and three levels for each variable as shown in table 1. The independent variables were tumble time (TT). Padova. Italy).1 M Heating Time Heating Time Vreme kuvanja (min) Vreme kuvanja (min) 10 10 10 10 20 20 20 20 10 10 10 10 20 20 20 20 METHODS Two studies were conducted. The acetic acid was introduced in the form of distilled vinegar. with the appropriate level of each organic acid. 10 mm wide and 5 mm thick) were taken from the mantle and the analysis was performed with a TA-XT2i instrument (Stable Micro systems. They were processed one day after harvest. Samples of muscle (20 mm long. Morales and others (2000) have attributed these differences to the distribution or morphology of collagen fibers in muscle and to the content of specific collagenous components. UK) at 25oC. For the organic acid treatments. as it is done in industrial practice. Plan eksperimenta i nivo faktora potreban za procenu uticaja organske kiseline i vremena vrenja na žilavost oktopoda Organic acid/ Organska kiselina Control (no acid)/ Kontrola (bez kiseline) Acetic/Sirćetna Lactic/Mlečna Citric/Limunska Organic acid concentration/Koncentracija organske kiseline (M) 0. and processed accordingly. grasping) than those of other aquatic organisms such as fish and therefore they are structured to withstand more strain. 70 cm diameter) fitted with four stainless steel paddles rotating intermittently at 60 strokes per minute. containing 5% acetic acid. Levels of factors for the response surface design in actual values. (%) Texture analysis The toughness of the samples was measured with penetration tests conducted on the mantle of the octopus. washed. weighed and boiled in water in a steam-jacketed stainless steel kettle for predetermined times. Nivoi uticajnih faktora i njihove stvarne vrednosti Factors Coded Factor Actual values Faktori Kod faktora Stvarne vrednosti Tumble Time TT 5 20 35 Vreme udaranja(min) NaCl Levelž SL 0 0. tumbling improves tenderness while NaCl (in low concentrations) helps the extraction of proteins and improves the waterholding capacity of the muscle (Schmidt 1986). in a steamjacketed stainless steel kettle for predetermined times. Minneapolis. higher force readings corresponded to increased sample toughness and decreased tenderness. The samples were selected to have a target weight of 750 g each (± 10%) and they were kept in ice at 0oC. increasing the tenderness of the final product. kis. on the tenderness of fresh octopus. Experimental design and statistical analysis For the first experiment.05 M 0. Tabela 2.0 Nivo NaCl (M) Boil Time BT 5 15 25 Vreme kuvanja (min) Acetic acid level AL 0 0. A common way to address octopus toughness has been the mechanical “beating” of octopus which is performed in specialized tumbling equipment. The control samples were placed in boiling water. for tenderization. tumbling time. USA) statistical software. Tumbling was performed in a tumbler that consisted of a cylindrical vessel (70 cm height.0.1 0. The pH of the organic acid solutions was measured by means of a glass electrode pH meter (Hanna Instruments. The data used for fitting the model were the means of three replications. The experimental design and factor levels. Table 1. Nagai and others (2002) have utilized acetic acid for the solubilization and isolation of octopus collagen. The effect of other organic acids on the tenderness of octopus has not been thoroughly studied. The objective of this study was to evaluate the effects of mechanical pre-treatments such as tumbling and of thermal processing in the presence of organic acids such as acetic. required for the probe to fully penetrate the sample. The muscles of octopus have to perform different tasks (i. They were processed one day after harvest. Octopus (O. Thus. Traditionally. because it better simulates the incision of the muscle during mastication.2 Nivo sirć.hour of boiling. while still fresh. moschata). Factor levels. the octopus was gutted. In general. The octopus was gutted. boiling time (BT) and acetic acid level (AL). mainly for deodorization purposes. lactic and citric acid. are given in table 2. have a tenderizing effect on restructured beef by increasing the solubility and decreasing the thermal stability of collagen. where octopus is tumbled in water or a salt brine (Papanastasiou 1976b). Experimental design and factor levels for the assessment of the impact of organic acids and heating time on octopus toughness. The penetration test was preferred over the compression or extensibility test to assess the tenderness of octopus. In the second study the effect of different organic acids on octopus tenderness was studied.5 1.9 (Stat-Ease Corporation. MN. boiling time and organic acid type and level in the boiling water. NaCl level (SL). washed. After tumbling. NaCl concentration of the brine. in Newtons (1 N = 1 Kg m/s2). vulgaris) caught in the Northern Aegean Sea was used for the study. Arganosa and Marriott (1989) have shown that organic acids. In the first study the effect of physical pretreatments was evaluated on musky octopus (E. Surrey. usually in boiling water. Statistical analysis was performed using the Design Expert version 5. The samples were selected to have a target weight of 250 g each (± 10%) and they were kept in ice at 0oC. Table 2.

54 2. increased tenderness. Tumbling time had an inverse relationship with force. 4. Prolonged heating at 100oC results in greater conversion of collagen to gelatin and significant tenderization. pri trajanju kuvanja od 15 minuta i nivou NaCl od 0. the effect of the addition of NaCl was not statistically significant (p=0. USA) statistical software. 0.09 35 28 Tumble time 12 Vreme udaranja (min) 5 10 20 15 20 5 25 Boil time Vreme kuvanja (min) Fig. and the NaCl was not in contact with the samples long enough to penetrate the skin and interact with the muscle proteins and the connective tissue. 1.The second experiment was conducted in completely randomized order with three replications. The increased solubility and the decreased thermal stability of collagen.0001) and there was satisfactory correlation between the actual and fitted values (R2 = 0. For the second experiment.05 and 0. could explain the significant effect of acetic acid on the texture of octopus. Arganosa and Marriott (1989) reported that collagen treated with acetic acid had a lower denaturation temperature than untreated collagen. This can be explained by the fact that heat treatment can increase hydrolysis of both the myofibrillar and connective tissue proteins (Pearson 1986).Sila (N) 4. Increased levels of acetic acid during the heating step resulted in lower penetration forces and increased tenderness.5 M and acetic acid level 0. since tumbling is known to help reduce toughness in animal products. the overall effect of the addition of the organic acids on the texture of octopus muscle was very significant (p < 0. Odgovarajuća vrednost sile prodiranja kao funkcija od vremena udaranja i nivoa sirćetne kiseline. the desirable range for tenderness corresponds to a penetration force of 1. This is not unexpected.19). Treatment effects were compared using the Tukey’s Test and when treatments were compared to a control. OBTAINED RESULTS AND DISCUSSION The statistical analysis showed that the quadratic model fit was statistically significant (p<0. It was hypothesized that the addition of NaCl in the tumbling water would increase protein solubility and water binding capacity.001).5 M i koncentraciji sirćetne kiseline od 0.1.82 2.4 N. at NaCl level 0. Tumbling time (TT). consequently. The overall impact of heating time and organic acid addition on the tenderness of octopus muscle is presented in Fig.05. The level of significance was chosen to be 0. The data were analyzed by the General Linear Model using the MINITAB version 15. Response surface plot for penetration force as a function of tumble time and boil time . boil time (BT) and acetic acid level (AL) had a significant contribution to the tenderness of the samples. 2. BT) had a significant impact on tenderness (p<0. This was probably due to the fact that the octopus was processed whole (as it is done in industrial practice). Odgovarajuća vrednost sile prodiranja kao funkcija od vremena udaranja i vremena kuvanja.5 M Sl.99 4.99 4. Each sample was split in two and the one half was evaluated using the trained panel while the second half was measured on the TA-XT2i texture analyzer. resulting in a more tender product (Schmidt 1986) but it was not confirmed by the statistical analysis.Sila (N) 4. Force .54 2. The simultaneous effect of TT and AL is shown in fig.05 0. 1. Organic acid and boiling time were treated as fixed factors and the concentration of the organic acid was nested within each organic acid variable. The addition of organic acid during the heating step resulted in lower penetration forces and increased tenderness. The simultaneous effect of tumble time (TT) and boiling time (BT) on penetration force is presented in fig. Furthermore. In general.5% PTEP 12(2008) 1-2 47 . the Dunnett’s test was used (Montgomery 1991). in combination with the heat treatment.00 0.921).1 M.1% Force .10 Acetic acid 0.1 (Minitab Inc. This is especially important in cephalopods where collagen is responsible for the increased toughness of the muscles (Morales and others 2000).27 3. The coefficient for NaCl level (SL) was not statistically significant.09 35 28 20 Tumble time Vreme udaranja (min) 12 5 0. with longer times resulting in lower penetration force and. and it is attributed to the opening of the protein matrix and the increased solubilization of myofibrillar and sarcoplasmic proteins. Response surface plot for penetration force as a function of tumble time and acetic acid level. This was observed for both acid concentrations. at boil time 15 min and NaCl level 0. These values were determined using a trained panel for sensory analysis that evaluated a different set of samples. meaning that longer tumbling time resulted in decreased toughness.001). The effect of the acetic acid level (AL) on the texture was very significant (p<0.82 2. pri koncentraciji NaCl od 0.15 Sirćetna kiselina (%) Fig. Heat treatment (boiling time. 3. 2 and the effect of AL and BT on penetration force is presented in Fig. 2.. Samples treated with organic acid and heated for 10 min exhibited similar toughness with the untreated control heated for 20 min.27 3. collagen solubility was increased in the presence of acetic acid.1% Sl. 1.20 0.8 – 2.001) when compared to the control treatment and there was no significant interaction between heating time and organic acid addition.

22 0. editor. 20:301-343. Food Control 15:161-168. 3rd Ed. Organic acids as tenderizers of collagen in restructured beef. The addition of organic acids during heat processing of octopus resulted in increased tenderness of octopus muscle. Rev.3. Buisson DH. resulting in substantial cost savings for the processor. Eur Food Res Technol.68 3. Marriott NG. Technologia kai poiotikos elegxos alieumaton (Vol. Isolation and partial characterization of two types of muscle collagen in some cephalopods. pri vremenu udaranja od 20 minuta i novou NaCl od 0m5% Fig.86 Force . Scott DN.2008. J Food Sci 54(5):1173-1176. (Greek).20 0. 586 p. p. Alieumata (Vol. High-pressure/temperature treatment effect on the characteristics of octopus (Octopus vulgaris) arm muscle. Addition of NaCl at levels up to 1. CRC Crit. p.3. Athens. 1984. The effect of heating time and organic acid addition on the tenderness of octopus muscle (means and standard errors) Sl. Orlando. 3. [9] Pearson AM. The role of collagen in the quality and processing of fish. Processing and Fabrication. Borderías J. Muscle as food. [8] Papanastasiou DP 1976b. Inc. 2004. Fig. Mechanical tumbling along with addition of organic acids during boiling can be used to shorten the heat processing of octopus. [11] Schmidt GR 1986. 2). 213:22–29. Quality index method(QIM): development of a sensorial scheme for common octopus (Octopus vulgaris). [6] Nagai T. [7] Papanastasiou DP 1976a. [10] Sikorski ZE. 649 p. No difference in the tenderization of octopus was observed for the different organic acids. Muscle as food.15 Sirćetna kiselina (%) Acetic acid In conclusion.04 2. FL: Academic Press.00 25 0. Inc. Int J Food Sci Techn 37(3):285-289. Uticaj vremena kuvanja i organslke kiseline na omekšavanje mišića oktopoda (srednja vrednost i standardno odstupanje) 48 PTEP 12(2008) 1-2 . Odgovarajuča vrednost sile prodiranja kao funkcija od vremena kuvanja i nivoa sirćetne kiseline. Response surface plot for penetration force as a function of boil time and acetic acid level.0 M during tumbling did not affect toughness consistently. Athens. Moral A.49 4. 2001.CONCLUSIONS 5. Inc.2008. FL: Academic Press. Primljeno: 10. Montero P.5 M Sl. NY: John Wiley and Sons. Changes during storage and preservation. Suzuki N.214-216. Greece: ION.J. Boil time Vreme kuvanja (min) REFERENCES [1] Arganosa GC. 2). Prihvaćeno: 12. editor. In P. Montero P. (Greek).Sila (N) 3. Collagen of octopus Callistoctopus arakawai arm. Yamashita E. 3. [2] Barbosa A.05 20 15 0. prolonged tumbling and heating of octopus muscle resulted in decreased toughness.J. Bechtel.10 10 5 0. Solas MT. This tenderization effect was observed for all heating times. 1989. Greece: ION. Food Sci. In P. 4. 4. New York. [3] Hurtado JL. [5] Morales J. 2002. 2000. Orlando. 1986. 605 p. J Agric Food Chem 48(9):2142-2148. Nutr. Nagamori K. Design and analysis of experiments. [4] Montgomery DC. Vas-Pirez P. 1991. Bechtel.113-114. at tumble time 20 min and NaCl level 0.

2006). po potrebi da bude aktivne ili čak komunikativna. Lazić i dr. biopolymers. intelligent packaging. on packaging materials used. različitih polimera. Odbačena ambalaža čini značajan deo komunalog otpada i značajno zagađuje životnu sredinu. kao što su vlaga.. inteligentno pakovanje. očuvanje nutritivnih karakteristika. dr Jasna GVOZDENOVIĆ *. 1994). 1993. 2006).Od elementarnog atmosferskog pakovanja. a sve u clju proivodnje zavstveno bezbedne hrane. sa adekvatnim svojstvima. promoviše i proda. hrana. SUMMARY Quality and stability of different food products depend. 49-52 UDK: 621. ali i od savremenih uslova i postupaka pakovanja. but also on requirements and procedures of modern packing. aktivno pakovanje. jer se ovi ambalažni materijali proizvodi iz obnovljivih izvora (Weber. Inteligentno pakovanje komunicira sa okolinom dajući pojedine informacije o kvalitetu upakovanog proizvoda. Lazić i dr. inteligentna (Lazic. 1-2. Lazić i dr. U radu je dat prikaz funkcija ambalaže po tradicionalnom konceptu. Regarding the aspect of environmental importance of packaging materials. Novim tehnologijama dobijaju se ambalažni materijali poboljšanih svojstava (Lazić i dr. Lazić. Unapređenje svojstava pojedinih ambalažnih materijala moguća je i unapređenjem tehnoloija proizvodnje ambalažnih materijala. 1994. 2006) RAZLIČITI AMBALAŽNI MATERIJALI Kvalitetno proizvedenu i fiziološki vrednu hranu treba sačuvati za duži period. 1989. biopolimeri. 1994. sve do biopolimera. aktivno pakovanje menja stanje u upakovanoj hrani. The paper presents not only the traditional functions of packaging but also the processes of active and intelligent packing. 2003. Od najprimitivnijih oblika i elementarne funkcije. or use of vacuum packing or modified atmosphere packing. do brojnih složenih funkcije. Sve ovo ambalaža ispunjava. 1984. zaštitne funkcije ambalaže od nepovoljnih faktora spoljne sredine. perfection of qualitative properties of applied packaging materials. pa sve do aktivnog i intelegentnog pakovanja (Ahvenainen. Multon. zaštiti. the possibility to use biopolymers and edible packaging materials is also reviewed. mr Tanja PETROVIĆ** * Tehnološki fakultet. Pajin i dr. Brojne su tradicionalne funkcije ambalaže. primene vakuma. u neizmenjenom stanju. prenese. Poava bipolimera značajno smanjuje količine ambalažnog otpada. 2006. Zbog značaja ekološkog aspekta ambalažnih materijala. stakla. ambalaža treba da prihvati. 2007). Osnovnu zaštitnu funkciju ambalaža ostvaruje svojim dobrim svojstvima. ekonomsku prihvatljivost. food. svetlost i gasovi. Curaković. na primer.. Lazic. Razmatrana je mogućnost primene ovih novih postupaka pakovanja za pakovanje različitih prehrambenih proizvoda.. REZIME U savremenim uslovima svi prehrambeni proizvodi se pakuju. bul. podrazumeva modernizaciju opreme. Cara Lazara 1 **Poljoprivredni fakultet. zaštitu proizvoda. packing. 21000 Novi Sad. 1996). od metala. nego. 2000. to a great extent. pakovanje. Mogućnost izbora je velika. ili sa što manje PTEP 12(2008) 1-2 49 . i ako je dobro formirana. poboljšanje kvalitativnih svojstava primenjenih ambalažnih materijala. uz primenu različitih uslova pakovanja. p.798:664 Preglednii rad Rewiev MOGUĆNOSTI SAVREMENOG PAKOVANJA HRANE POSSIBILITIES OF MODERN FOOD PACKING Dr Vera LAZIĆ*. ili primenu vakuuma ili pakovanja u modifikovanoj atmosferi. na savremenoj procesnoj opremi. active packaging. Bureau. Key words: packaging. ekološku podobnostu. The improvement of packing process in a conventional sense means modernisation of equipment. Unapređenje procesa pakovanja u klasičnom smislu. Za mnoge proizvode istraživanjima je pokazan uticaj barijernih svojstava na održivost i kvalitet upakovanih proizvoda (Lazic.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. The role of modern food packing is not only a passive protection and selling of products. The intelligent packaging communicates with the surrounding giving some information on the quality of the packed product. od mono do višeslojnih i kombinovanih ambala<nih materijala. Imajući u vidu zaštitu upakovane hrane najbitnije su barijena svojstva. Lazic. Ahvenainen. papira. dat je i prikaz mogućnosti primene biopolimera i jestivih ambalažnih materijala. 2003). da bi se produzila njegova trajnost i održao kvalitet. kao i prikaz aktivnog i inelegentnog procesa pakovanja. upakovanu hranu. atraktivnost. a istovremeno štedi prirodne resurse. Lazic. Modern packing means also the use of active and intelligent packaging. Nauka o pakovanju daje mogućost poboljšanja zaštitnih efekata ambalažnih materijala primenom ralčitih usova pakovanja. Moderno pakovanje hrane nema više samo pasivnu ulogu u zaštiti i prodaji proizvoda. The application of new packing procedures for packing of different food products is discussed. Kvalitet i održivost različitih prehrambenih proizvoda u mnogome zavisi od primenjenih ambalažnih materijala. akivnih i komunkativnih ambalažnih materijala (Hanlon. ako je pravilno odabrana. 11080 Zemun. modifiovane amosfere. Kroz istoriju uloga ambalaže je evoluirala (Robertson. odnosno pre svega ambalažni materijali se razlikuju po prirodi materijala. 1997. Ključne reči: ambalaža.. The active packaging affects the conditions in the packed food. Ambalaža treba da omogući konzervisanje sadržaja u ambalaži. UVOD Tehnoloija proizvodnje prehrambenih proizvoda uključuje i primenu različitih ambalažnih mateijala. 1989. so the shelf life is prolonged and the quality maintained. Savremeno pakovanje podrazumeva i primenu aktivnog i intelegentnog pakovanja.

1996). pored papira dominiraju kao ambalažni materijali. ima dobra mehančka svojstva.. specifični uslovi. 2007). Sl. ali je loša baijera za vlagu i gasove.promena. Veoma je zastupljen za pakovanje hrane gde se koristi kao transportna ambalaža ili u kombinaciji sa drugim ambalažnim materijalima (Gvozdenović. željenog roka održivosti. Za vkuumsko pakovanje koriste se. To znači da iznad upakovanog proizvoda zaostaje određena količina vazduha. značajnu ulogu ima i pravilno odabrana i upotrebljena ambalaža od različitih ambalažnih materijala. kao što su pakovanje pod atmosferskim.Na izbor utiču i ekonomski faktori. Lazic. 50 PTEP 12(2008) 1-2 . Polimere karakteriše različita propustljivost svetlosti gasova i vodene pare. vakuumiranjem. normalnim uslovima. Pošto pojedini polimerni materijali nemaju dovoljna dobra svojstva. Kod pakovanja većina proizvoda prehrambene industrije ne postavljaju se neki posebni. najčešće se za pakovanje hrane koriste višeslojni i kombinovani materijali proizvedeni najsavremenijim postupcima. Na slici 3 su prikazane mogućnosti savremene tehnologije koekstruzije (Stepanić i dr. Polimeri. Istraživanja pokazuju da se kao ambalažni materijali najviše koriste papir i katon. uglavnom. ali i od tehnologije proizvodnje. ili mesa gde se vrši konzervisanje tplotom. Sl. kombinacije slojeva i vrste polimera od kojih se mogu izraditi različiti slojevi Fig. Uloga ambalaže u zaštiti hrane Fig. Za pakovanje posebno osetljivih proizvoda na dejstvo kiseonika iz vazduha. zavisno od prirode polimera. pakovanje pod vakuumom. 3. pojedini proizvodi industrije mesa i konfekcionirani sirevi. prirodni resursi i ekološki aspekti. 1. te se oni pakuju pod normalnim atmosferskim uslovima. debljine. Uloga ambalaže je mnogostruka i prikazana je na slici 1 (Bureau. što pruža veću mogućnost adekvatnog izbora. postupcima pasterizacije ili sterilizacije. 2003. combinations of layers and polimers from which different layers are made Metal kao ambalažni materijal ima odlična barijena svojstva. odnosno pakovanje u modifikovanoj atmosferi i aseptičko pakovanje. Staklo karakteriše nepropustljivost vlage i gasova. Share of packaging materials in packaging production Papir kao ambalažni materijal je nepropustljiv za svetlost.Udeo materijala u proizvodnji ambalaže Fig. 1994. slika 2 (Lillian. Prikaz mogućnosti koekstrudiranja: različiti raspored i broj ekstrudera. postojeće procesne opreme. proizvedena drugom tehnologijom daje ambalažni materijal drugih karakteristika. primenom različitih uslova pakovanja(Ahvenainen. Lazić i dr. Lazić.The role of packaging in preserving foodstuffs Izbor ambalažnog materijala za pojedine prehrambene proizvode zavisi od više faktora. 1989). osobina ambalažnih materijala. Staklenke i boce su značajno zastupljeni za pakovanje proizvoda od voća i povrća. 2. zatim polimerni materijali i onda u znatno manjem procentu ostali ambalažni materijali. 2000). temperature. u procesu pakovanja vrši se uklanjanje vazduha. 1. 2006). višeslojni ambalažni materijali dobrih barijernih svojstava. RAZLIČITI USLOVI PAKOVANJA Razvojem nauke o pakovanju došlo se do saznanja da se može postići bolji zaštitni efekat ambalažnih materijala. pored drugih faktora. pritisaka. U očuvanju njenog kvaliteta. Sl.. Possible combinations in coextrusion: different arrangements and number of extruders. pakovanje u zoni zaštitnog gasa ili smeše zaštitnih gasova.. Ista kombinacija ambalažnog materijala . 2. 3. Ambalažni mterijali se pre svega biraju u zavisnosti od osobina prehrambenih proizvoda.2006). Multon. te se koristi za pakovanje različitih proizvoda voća i povrća. ekstruzionog oslojavanja do koekstruzije (Lazić i dr. sve do momenta upotrebe. ali selektivna propustljivost svetlosti. kao i toplotnu provodljivost. od kaširanja. pogodan je za štampu. Tako se najčešće pakuju praškasti proizvodi.

Inteligentno pakovanje kominicira sa okolinom dajući pojedine informacije o kvalitetu upakovanog proizvoda. biopoliester polimerizovan od monomera mlečne kiseline. sastav upakovane hrane se menja do onog koji proizvodjači žele i postiže se optimalni nutritivni sadržaj. Razvoj materijala baziranih na bakterijskoj celulozi je u toku. Pod aseptičkim pakovanjem podrazumeva se pakovanje sterilizovanih proizvoda. Antioksidansi koji se najviše koriste za aktivno pakovanje su BHA (butil hidroksianizol) BHT (butil hidroksitoluen) ili TBHQ (tercijalni butil hidrohinon). Oni su biorazgradivi. Polimeri ekstrahovani/izolovani direktno iz biomasa. Do pogoršanja kvaliteta prehrambenih proizvoda dolazi zbog PTEP 12(2008) 1-2 51 . zbog eliminacije kiseonika. laktoza. CO2) ili njihova smeša. nepoželjnih hemijskih procesa (oksidacija masti). antioksidansi i konzervans (Ahvenainen. odnosno jedinjenja kao što su kiseonik. Apsorberi kiseonika se mogu koristiti kod različitih proizvoda koji sadrže ulja i masti. etilen. Očuvanje voća i povrća tokom skladištenja i transporta u uslovima kontrolisane atmosfere Table 1. Tehnike aktivnog pakovanja se dele na: absorpcioni sistemi /scavengers /. ugljen-dioksid. Imaju primenu za proizvodnju ambalažnih materijala i ambalaže za pakovanje prehrambenih proizvoda. 2. i u sterinu ambalažu. 2003). razvijen je i proces aseptičkog pakovanja. holesterol i drugo. povećava stabilnost proizvoda prema oksidaciji. dobijaju se sterilni (komercijalno sterilni) proizvodi (Lazic. kao što su ugljendioksid. kiselosti ili nekim drugim svojstvima. vlaga. Da bi se ispunio zahtev što dužeg čuvanja osetljivih prehrambenih proizvoda na sobnoj temperaturi. različitih fizičkih procesa (dehidratacija). skroba i aditiva i mogu da se koriste za pakovanje i zaštitu različitih proizvoda. Monomeri se proizvode fermentacijom ugljenohidratne sirovine 3. a dodaje se inertni gas (N2. Ako su svi ovi uslovi ispunjeni. sa mogućim učešćem kiseonika. U svim ovim slučajevima moguća je primena aktivnog pakovanja radi eliminacije ili umanjenja nabrojanih efekata (Ahvenainen. Preservation of fruit and vegetable during storage and transport under controlled atmosphere Temperaturno Kontrolisana atmosfera PROIZVOD/ područje Controlled atmosphere PRODUCT Temperature %CO2 %O2 interval (OC) Jabuka 2-3 1-2 Apple Trešnja 0-5 3-10 10-12 Cherry Nektarmina 0-5 1-2 5 Nectarine Breskva 0-5 1-2 5 Peach Kruška 0-5 2-3 0-1 Pear Jagoda 0-5 10 15-20 Strawberry Avokado 5-13 2-5 3-10 Avokado Banana 12-15 2-5 2-5 Banana Grejpfrut 10-15 3-10 5-10 Greapefruit Limun 10-15 5 0-5 Lemon Narandža 5-10 10 5 Orange Mango 10-15 5 5 Mango Papaja 10-15 5 10 Papaya Ananas 10-15 5 10 Pineapple Dunja 5-10 3-5 10-15 Quince Paradajz 12-20 3-5 0 Tomato različitih procesa. askorbinska kiselina i α-tokoferol. otpuštajući sistemi /releasing systems / i ostali sistemi. Primeri su neki polisaharidi (skrob i celuloza) i proteini (kazein i gluten).Nova tehnologija pakovanja je pakovanje u modifikovnaoj ili kontrolisanoj atmosferi (MAP. mikrobioloških procesa. U tabeli 1 su date mogućnosti dužeg čuvanja proizvoda voća i povrća u uslovima kontrolisane atmosfere. Absorbcioni sistemi absorbuju neželjene materije. Istraživanja pokazuju da upotreba polimernih filmova impregnisanih sa antioksidansima u pakovanju hrane. Ovaj postupak pakovanja podrazumeva izmenu atmosfere iznad proizvoda. Do danas ova grupa biobaziranih materijala se sastoji uglavnom od polihidroksialkonoata. Polimeri proizvedeni klasičnom hemijskom sintezom uz korišćenje obnovljivih biomonomera. daje informacije o temperaturi. nego aktivno pakovanje menja stanje u upakovanoj hrani. pod sterilnim (aseptičkim) uslovima. Tabela 1. rok trajanja koji je i prihvatljiv za potrošača. U nove trendove pakovanja svakako spada i sve veća primena jestivih biopolimernih ambalažnih materijala. Tokom skladištenja. Aseptičko pakovan sterilni proizvod treba da ima trajnost nekoliko nedelja ili meseci. Na primer polilaktička kiselina. Odstranjuje se vazduh. 1993. Antioksidansi su hemijska jedinjenja koja mogu da spreče ili uspore oksidaciju nezasićenih masnih kiselina u hrani. koje primenom odgovarajućih indikatora nadgleda stanje upakovane hrane. iako nije hladno skladišten. BIOPOLIMERI Biomaterijali (biopolimeri) su polimeri proizvedeni iz obnovljivih izvora. . Weber.Osim aktivnog poznato je inteligentno pakovanje. Termin biorazgradivost znači da u biosferi postoji barem jedan enzim koji ubrzava razgradnju hemijskog lanca datog polimera. Jestivi omotači bazirani su na različitim mešavinama mlečnog seruma proteina. 2003). 1989). Druga tehnika aktivnog pakovanja je primena otpuštajućih sistema koji aktivno dodaju ili emituju jedinjenja u upakovanu hranu ili u slobodan prostor u ambalaži. NOVI TRENDOVI Moderno pakovanje hrane nema više samo pasivnu ulogu u zaštiti i prodaji proizvoda. Biopolimeri se mogu podeliti u tri osnovne kategorije prema njihovom poreklu i načinu proizvodnje (Robertson. 2006): 1. kao što su disanja (sveže voće i povrće). Antioksidansi mogu biti inkorporirani u različite polimerne materijale kao što su polietilen niske gustine ili polipropilen. CAP). ili zagađenosti insektima. Polimeri koje proizvode mikroorganizmi i genetski modifikovane bakterije. Oksidacija masnih kiselina je glavni uzročnik promena hranljive vrednosti i organoleptičkih osobina namirnica koje sadrže masnoće. da bi se produžila njegova trajnost i održao kvalitet.

V. Weinehim. 1-2. M: Influence of packaging on the rheological characteristics of Kashkaval. 534 (2003). p.397. [15] Lillian. (2006) Primljeno: 10. D: Aktivno pakovanje u mlinsko pekarskoj industriji. J. (2006).s. [9] Lazić. Korhec. V. Finland. Nataša. Cambridge. Gvozdenović. Vera. [7] Lazić. J: Shelf life of a dragee product based on sunflower kernel depending on packaging materials used.399. [10] Lazić. Multon. [11] Lazić. Džinić. V: The quality and shelf life of sterilised milk in different packaging sterilized by ion radiation.2008. T: Novi trendovi pakovanja u industriji prerade mleka. February 2006. V: Ambalaža i pakovanje. I. 1-2. Gvozdenović. Jasna. odnosno do momenta upotrebe.ZAKLJUČAK U budućnosti se predviđa veća upotreba modifikovane i kontrolisane atmosfere pri pakovanju. [5] Kader. M. [2] Bureau.26(2). J. L: Bioplastics in Food Packaging. prate napredak u postojećim procesima pakovanja. (1989). [19] Weber. Gvozdenović. Prag. (1997). Gvozdenović. J.2008. International Journal of Food Science & Technology. Tasić. Proceedings. Jovanović. Bašić. [18] Stepanić. 367 (1996). CHISA 93’. Novi Sad. Hrana i ishrana. Doktorski disertacija. Takač. M. 664 (1993). Novi Sad. Faculty of Technology. V. V. Tanja. New York. L: Food Packaging Technology. J. Thesis. što je posebno značajni sa ekološkog aspekta. San Francisco. A: Prevention of ripening in fruits by use of controlled atmospheres. 78-81. 41: 1-5 (2006). [12] Lazić.. Curaković. p. VCH Publishers. Petrović. Takođe se pretpostavlja razvoj novih tipova biopolimera. 78-81.Novi Sad. M. Academic Press. kao i veća primena aktivne i inteligentne ambalaže.XI Symposium NODA. Ikonić. 3-4. (2005). (2007). vol. (1993). s. 560. Vera. Išpanović. 3-4 (2000) 87-90. primjena i kombinacije slojeva višeslojnih crijevnih filmova.3. L. Šarić. J. Prehrambena industrija. 34 (3):45. University. Massey University. Tomović. [6] Lazic. skripta. N: Razvoj novog ambalažnog materijala za pakovanje mleka.s. Lazić. Ljiljana. Petrović. 11th International Chemical Equipment Desing and Automation. V: Uticaj ambalaže i uslova pakovanja na kvalitet Kačkavalja. Sci. Gvozdenović.Gvozdenović.3. 1994. M. [17] Robertson.. Acta Alimentaria. [13] Lazić. J: Handbook of package engineering. European Concerted Action. J. [14] Lazić. 46. Prehrambena industrija. kao i primenu novih dostignuća u oblasti pakovanja. V. p. [16] Pajin. Gvozdenović. Polimeri 10(6)160-166.C: Biobased Packaging Materials for the Food Industry STATUS AND PERSPECTIVES. G. 1984. Vol. Palmerston North.58-65.Quality and Safety. [4] Hanlon. V. [8] Lazic. (1989). Prehrambeni proizvodi. Tehnološki fakultet. G: Materijali i uslovi pakovanja funkcionalnog napitka od surutke.I International Congress. R: Novel Food Packaging Techniques. I: Influence of semipermeability of packaging materials and packagings on the atmosfere in the packaging. J. New Zealand. 62-65. VTT Biotechnology. Ambalaža će štititi hranu. Food Technol. P: Packaging materials and conditions for packing of fresh meat. M. Pejin. Prehrambena industrija. O. G: Food Packaging: Principles and Practice. Curaković. Innovative Technologies for Biodegradable Packaging San Jose State. V. J. Jasna. L. Fistonić. I. London. LITERATURA [1] Ahvenainen. pružaće sve potrebne informacije o proizvođaču i kvalitetu proizvoda u svakom trenutku od proizvođača do potrošača. Krunić. T: Koncepcija linija za koekstrudiranje. 52 PTEP 12(2008) 1-2 . B. Prčić. Lazić. Vujković. New York. i njihova veća primena. (2006). Prihvaćeno: 12. Tehnološki fakultet Novi Sad. (2003).Food Technology.153-161. (1980). Inc. [3] Gvozdenović.

razvoj i rast preduzeća. i. poslovni rezultat sadrži u sebi kamate. odnosno. whereby certain costs. kako roba. occur. već i stalno napredovalo. rashode finansiranja. a to se postiže u zavisnosti od rentabilnosti i ostvarenog prinosa na uloženi kapital. održavanje takve dugoročne strukture sredstava i izvora finansiranja koja obezbeđuje trajno održavanje likvidnosti. Isto tako. Polazeći od cilja poslovne politike. finansijska politika treba da se kreira tako da sa poslovno-finansijskog aspekta obezbeđuje stalnost. depreciation of capital has to exist regardless of capital assets usage and because the utility value of the capital assists are time limited. capital. kao i o vremenu imobilizacije ulaganja. poslovni rezultat predstavlja razliku između marže pokrića i rashoda perioda bez kamata. agricultural enterprise. Prema tome. Beograd – Zemun. regardless of whether it is spent or no and by which intensity it is spent. Budući da se prilike na tržištu. keeping and insurance of the invested funds require organising of certain functions and management of the company. Dobar finansijski položaj podrazumeva sposobnost finansiranja proste u celini i dela proširene reprodukcije iz sopstvenih sredstava.53 . koji se moraju pokriti da bi se izbegao poslovni gubitak. predstavlja poslovni rizik. jer je MATERIJAL I METOD RADA U radu su analizirane mogućnosti procene rizika poslovanja poljoprivrednog preduzeća i date su varijante obezbeđenja mi- PTEP 12(2008) 1-2 53 .e. evalutiation. presents a business risk. finansijski i ukupni. tj. amortizacija osnovnih sredstava mora da postoji bez obzira na stepšen njihovog korišćenja. uz vrednosno iskazane ekonomske pokazatelje. amortizacija mora da postoji bez obzira na stepen korišćenja osnovnih sredstava i to zato što je upotrebna vrednost osnovnih sredstava vremenski ograničena. 1-2. Rizik proizilazi iz činjenice da. Nemanjina 6 ** Poljoprivredni fakultet. poslovanje. business. Dakle. kao načina izbegavanja ili ublažavanja rizika. čuvanje i osiguranje uloženih sredstava iziskuje organizovanje pojedinih funkcija i uprave preduzeća. pojedini kalkulativni obračuni su izostavljeni. što se u različitom stepenu odražava na preduzeće. To su tzv. Ključne reči: rizik. finansijska strategija i taktika upravljanja moraju stalno da se prilagođavaju novim prilikama. bitan je maksimalni poslovni dobitak. S obzirom da ceo postupak iziskuje više prostora i duži računski postupak. kao i održavanje strukture kapitala sa stanovišta vlasništva u skladu sa rizikom poverilaca i finansijskim rizikom ostvarenja pozitivnog finansijskog rezultata. nezavisno od toga da li se uloženi kapital koristi ili ne koristi i kojim se intenzitetom koristi. Npr. which can be achieved depending on profitability and profit gained relating to invested capital Key words: risk. fiksni troškovi koji nastaju i kada sredstva uopšte nisu aktivna i javljaju se u istom iznosu nezavisno od intenziteta korišćenja sredstava kada su aktivna. Rizik ostvarenja prinosa na ukupno uloženi kapital proizilazi iz činjenice da samim ulaganjem kapitala nastaju određeni troškovi. costs of depreciation of capital and the company organisation present fixed charges that have to be covered in order to avoid business loss. finansijska funkcija treba da definiše ciljeve finansijske politike i da razvije strategiju i taktiku finansijskog upravljanja u skladu sa ciljevima. Also. UVOD S obzirom da osnovni cilj poslovanja preduzeća predstavlja maksimiranje dobitka na duži vremenski rok. stalno menjaju. tako i novca i kapitala.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. nimalne. To su fiksni troškovi koji nastaju i kad uložena sredstva uopšte nisu aktivna. manji rizik i obrnuto.56 UDK: 658. nezavisno od toga da li se uloženi kapital koristi ili ne koristi. Pri tome se mogu izdvojiti tri rizika – poslovni. The risk results from the fact that the investment of capital. For instance. troškovi amortizacije i organizacije preduzeća predstavljaju fiksne troškove. not related to the company operation. 17 Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper MOGUĆNOST PROCENE RIZIKA POSLOVANJA POLJOPRIVREDNOG PREDUZEĆA THE POSSIBILITY OF THE BUSSINES RISIK EVALUATION OF THE AGRUCULTURAL ENTERPRISE Dr Zorica SREDOJEVIĆ *. odnosno kapital. p. poreze iz rezultata i neto dobitak.. Trg Dositeja Obradovića 8 REZIME Neizvesnost ostvarenja poslovnog rezultata kao prinosa na ukupno uložena sredstva. odnosno maksimalan prinos na ukupno uloženi kapital. SUMMARY Uncertainty of accomplishing the business results as a profit on totally invested funds. Teorijsko-metodološki je prikazan postupak ostvarivanja optimalne strukture proizvodnje u preduzeću koje proizvodi širi asortiman proizvoda uz veći broj ograničenja. odnosno maksimalne akumulacije. samim ulaganjem kapitala nastaju određeni troškovi. ukupno uloženi kapital treba da „odbaci“ pozitivan finansijski rezultat. Tako npr. Polazeći od činjenice da je u preduzeću postignuta optimalna struktura proizvodnje. Hence. Dakle. This is a fixed charge occurring even if invested funds are not active. REZULTATI I DISKUSIJA Kao prinos na ukupno uloženi kapital. poljoprivredno preduzeće. pri čemu nastaju troškovi koji su najvećim delom nezavisni od intenziteta poslovanja preduzeća. što zahteva princip rentabilnosti. Sa aspekta razmatranja poslovnog rizika. procena. da bi preduzeće ne samo opstalo. dr Dušan MILIĆ ** * Poljoprivredni fakultet. Rizik i rentabilnost ulaganja su usko povezani – veća rentabilnost. kao i kojim se intenzitetom koristi.14/. Ulaganjem novca i kapitala neophodne su informacije o riziku i rentabilnosti ulaganja. is itself a certain cost. Novi Sad. poslovni dobitak. na hipotetičkom modelu bilansa uspeha analizirane su pojedine pretpostavke pomeranja pariteta input-autput cena ili povećanja fizičkog obima proizvodnje u cilju ostvarenja odgovarajuće akumulacije.

3. Planirani paritet prodajnih i nabavnih cena.. a slabi udeo s nižom maržom pokrića po jedinici proizvoda. raspoloživa površina obradivog zemljišta i sl.m označava proizvodne faktore.2.2. u stvari. a on zavisi od visine marže pokrića i rashoda perioda.n proizvodne aktivnosti u modelu linearnog programiranja. obezbeđuje da se u toku postupka utvrđivanja optimalnog rešenja (optimalne strukture proizvodnje) ne prekorače raspoloživi kapaciteti proizvodnih faktora. Uvek postoji neki faktor koji ograničava vek trajanja osnovnog sredstva i u tom veku njegova vrednost kroz amortizaciju mora da bude nadoknađena. Kod preduzeća koja proizvode više proizvoda. izraženo sistemom linearnih nejednačina.4 EUR..2. za oko 10. u polaznom programu predstavljaju jedinicu proizvodnih aktivnosti.. ili pod uticajem ekonomske zastarelosti ili ekonomske i ekološke nepodobnosti.n. Kapacitet (ograničavajućih) proizvodnih faktora. visine utroška inputa. uz pomoć linearnog programa. a planirani varijabilni troškovi po jedinici proizvoda 10 EUR. onda je u cilju ostvarenja minimalne.3. j = 1. Postupkom iteracija dolazi se do konačnog rešenja u kome dominirajuće pozicije zauzimaju proizvodi s višom maržom pokrića. Ako preduzeće proizvodi više proizvoda. racionalnost organizacije preduzeća. neophodno povećati prodajnu cenu na 26. ove veličine se upravo izračunavaju u postupku linearnog programiranja. pored pokrića rashoda perioda. Dejstvo ograničavajućih faktora... Matematički model simplex metode se često izražava na sledeći način: Odredi zastupljenost (struktura) promenljivih x1.n.m. mora se obezbediti njihovo čuvanje i osiguranje. odnosno maksimalno potrebna akumulacija može obezbediti promenom strukture proizvdnje. ili funkcija cilja. paritet inputa i autputa.. Prinos na uloženi kapital je.. j = 1. onda je globalni paritet prodajnih i nabavnih cena neophodno održavati tokom cele godine. usled povećanja nabavnih cena. što znači da će prodajna cena biti 22 EUR. Input-output koeficijenti. od kojih su najbitniji: visina ulaganja u osnovna sredstva..njihova upotrebna vrednost ograničena. visina troškovi prodaje. utvrđuje se optimalna struktura proizvodnje... raspoloživi kapacitet radne snage. Na visinu marže pokrića utiču: prodajne cene prozvoda. Kod izdvojenih aktivnosti prodaje dobijenih proizvoda i kupovine sredstava za proizvodnju u preduzeću koeficijente ekonomske funkcije predstavljaju prodajne. Ukoliko su sredstva uložena..m.2.. xn..... odnosno rashode perioda koji se moraju pokriti da bi se izbegao poslovni gubitak. Ovi koeficijenti se nazivaju još i tehničkim koeficijentima.3. kao razlike između marže pokrića i rashoda perioda... Dakle. veličina kapaciteta kojim se ostvaruje neutralan poslovni rezultat u odnosu na ukupan kapacitet. obim biljne proizvodnje ograničen raspoloživom površinom obradivog zemljišta. Npr... utvrđuje obim i struktura proizvodnje koji „odbacuju“ najvišu ukupnu maržu pokrića. odnosno poslovnog dobitka. odnosno količina dobijenih proizvoda po jedinici proizvodnih aktivnosti).. npr.. Kao promenljive. tj. odnosno maksimalne akumulacije.. Na osnovu navedenog proračuna. 7. jedan hektar zemljišta. .3. čija linearna funkcija (Z) treba da dostigne svoju maksimalnu (ili minimalnu) vrednost. neohodno da se teži maksimizaciji poslovnog rezultata.. to znači da se minimalna. ostvariće veću maržu pokrića. čini odnos između planiranih prihoda od prodaje i planiranih varijabilnih troškova po jedinici proizvoda. uglavnom predstavljaju naturalne utroške proizvodnih faktora. i = 1.2. onda globalni paritet prodajnih i nabavnih cena treba ispraviti na 2.3. npr. mašina.. Potrebna minimalna. Proračun ostvarenja minimalne. x2. kao razlika između vrednosti dobijenih proizvoda i iznosa direktnih varijabilnih troškova.2. mogu da imaju različito ekonomsko značenje u zavisnosti od konkretnog zadatka optimiranja.. a to je ona struktura koja „odbacuje“ najvišu ukupnu maržu pokrića. objektivna ekonomska potreba. Tako je npr. i = 1. ukoliko se donese poslovna odluka da se akumulacija ostvaruje na osnovu cena. Označavaju se i kao koeficijenti kriterijuma optimiranja. troškovi preduzeća nastaju nezavisno od intenziteta korišćenih sredstava. S obzirom na proizvodna i tržišna ograničanja. nijedno osnovno sredstvo ne može neograničeno da traje ili zbog prirodne ograničenosti (npr. odnosno nabavne cene.66%.. Pri tome se uzimaju u obzir proizvodna i tržišna ograničenja za svaki proizvod posebno. grlo stoke i sl.1.2:1. Zatim se. iznos pod red. U slučaju utvrđivanja strukture proizvodnje sa najnižim ukupnim iznosom troškova (problem minimiziranja ekonomske funkcije). br.. odnosno maksimalna akumulacija može da se ostvari pri planiranom fizičkom obimu proizvodnje i prodaje pod uslovom da se planirane prodajne cene povećavaju za odgovarajući procenat (tabela 1. troškovi amortizacije i troškovi preduzeća predstavljaju fiksne troškove. Optimalna struktura proizvodnje utvrđuje se tako što se za svaki proizvod na bazi planske kalkulacije po jedinici proizvoda utvrđuje: tržišna vrednost proizvodnje. visina marže pokrića u većoj meri može da zavisi od optimalne strukture proizvodnje. moraju da budu organizovane pojedine funkcije i uprava preduzeća i u vezi s tim nastaju troškovi koji su u najvećem delu nezavisni od intenziteta poslovanja preduzeća. može se zaključiti da.2..3. časova upotrebe mašina i sl. Varijanta 1. j = 1. 54 PTEP 12(2008) 1-2 ..n). preduzeće koje uspe da pomeri strukturu proizvodnje u korist proizvoda kod kojih je najveća razlika između prodajne cene i varijabilnih troškova po jedinici proizvoda. moraju biti sredstva povraćena.. vek trajanja višegodišnjih zasada je biološki ograničen).m) i pod uslovom nenegativnosti: xj ≥ 0 (za sve j = 1. Ukoliko je potreban procenat pomeranja globalnog pariteta prodajnih i nabavnih cena kako je to dato u tab.3.. Ako se tokom godine.. povećaju varijabilni troškovi sa 10 na 12 EUR. a drugi indeks j = 1. pod sledećim ograničavajućim uslovima: ∑a x ij j =1 n j ≤ bi (za sve i = 1. Poslovanjem je. odnosno količine dobijenih proizvoda po jedinici proizvodnih aktivnosti (utrošak časova rada.. troškovi držanja i osiguranja uloženih sredstava..n. u suštini. a linearna funkcija (Z) kao ekonomska funkcija.. koeficijente ekonomske funkcije će predstavljati iznosi varijabilnih troškova po jedinici proizvodnih aktivnosti u preduzeću.3. tj: Z= ∑c x j j =1 n j → max (min). Ukoliko optimalna struktura proizvodnje „odbacuje“ ukupnu maržu pokrića u visini iznosa koji tereti maržu pokrića. varijabilni troškovi i marža pokrića.) i da se tako uspostavljen globalni paritet prodajnih i nabavnih cena održava tokom cele godine... planirani globalni paritet je 2:1. Koeficijente linearne funkcije cj. što se utvrđuje na bazi planske kalkulacije. ekonomskih građevina. Ovaj postupak se primenjuje u preduzećima kod kojih nije moguće menjati asortiman proizvodnje..3.2. obim proizvodnje i prodaje.2. a ne neki proizvoljni zahtev vlasnika. aij. bi. itd.. U slučaju utvrđivanja optimalne strukture proiz- vodnje pri kojoj bi se u datim uslovima mogao ostvariti maksimalni iznos dobiti preduzeća. koeficijenti ekonomske funkcije predstavljaju iznos marže pokrića po jedinici proizvodnih aktivnosti. odnosno maksimalne akumulacije paralelno se radi u dve varijante. a u optimalnom rešenju broj jedinica sa kojim su pojedine aktivnosti zastupljene u strukturi proizvodnje u preduzeću.. obim ulaganja rada je ograničen raspoloživim kapacitetom radne snage. Promenljive xj. Sve to mora se ostvariti u skladu sa rentabilnošću i prinosom na uloženi kapital. S druge strane. Znači. ako je planirana prodajna cena nekog proizvoda 20 EUR. Visina rashoda perioda zavisi od brojnih faktora. kod kojih prvi indeks i = 1.

-4. 22. 5. 10. 1. 5. Mogućnost ostvarenja minimalne i maksimalne akumulacije (EUR) Table 1. accumulat. 8./10.131 Planned business profit Planirani bruto finansijski dobitak (6.):1. Planirani neto dobitak (7. Time bi preduzeće obezbedilo finansiranje proste reprodukcije iz sopstvenog kapitala i obezbedilo bi opstanak.000 4.000 Planned fixed and prevalent fixed expense without interest Planirani neto rashodi finansiranja/ 5.3. x 100)/ Necessary income from salle for make accumulation Potreban procenat pomeranja planiranog globalnog pariteta cena u korist prodajnih za ostvarenje akumulacije ((4.000 10.64% 30.40% pomeranja globalnog pariteta prodajnih i nabavnih cena u korist prodajnih doprinosi ostvarenju minimalne akumulacije. a pri konačnoj otplati pozajmljenog kapitala.131 Planned income from salle Planirani varijabilni rashodi/ 2.91% Preduzeće koje je finansirano iz pozajmljenog i sopstvenog kapitala. 5.000 8. Međutim. što znači da 0. 12. Pokazatelj / Parametar Planirani prihodi od prodaje/ Planned income from salle Planirani varijabilni rashodi/ Planned variable costs Marža pokrića (1. To se postiže tako što se sopstveni kapital uvećava iz finansijskog rezultata.)/ 6. x 100)/ 11. 3. b. 4./5. 20. 1.000 500 1. 66% 12. 25. Pri to- Navedene varijante mogu se međusobno varirati. Marža pokrića (1.473 me. 852 2.-3.000 12. Percentage participation contribution margin in income from salle Potreban obim proizvodnje i prodaje za ostvarenje neutralnog poslovnog rezultata (4. x 100)/ Necessary percentage production and salle for make neutral gross business result 4.2.. odnosno maksimalna akumulacija može se ostvariti i s planiranim globalnim paritetom prodajnih i nabavnih cena uz uslov da se fizički obim proizvodnje i prodaje poveća u odnosu na planirani za određeni procenat (tabela 1.779 989 2. x 100)/ Percentage participation contribution margin in income from salle Potrebni prihodi od prodaje za ostvarenje akumulacije (4.131 Planirani fiksni i pretežno fiksni rashodi bez kamate/ 4.000 Planned variable costs 3.5. U ovom modelu.922 Necessary percentage to increase physical scope production and salle for make neutral business result Potreban obim proizvodnje i prodaje za ostvarenje neutralnog bruto finansijskog rezultata ((4./1. iznos pod red.) Tabela 2. 4.)/ Sum wich to load contribution margin Planirani fisni i pretežno fiksni rashodi bez rashoda po osnovu finansiranja/ Planned fixed and prevalent fixed expense without expense by base finances Planirani neto rashodi finansiranja/ Planned net expense by finances Planirani porezi iz finansijskog rezultata/ Planned tax from financial result Dodatni porezi iz finansijskog rezultata u visini akumulacije/ Addition tax from financial resultin level accumulation Potrebna akumulacija/ Necessary accumulation Procenat učešća marže pokrića u prihodima od prodaje (3.183. cilj za preduzeće nije bitno samo finansiranje proste reprodukcije iz sopstvenog kapitala.328 26. supstitucija tokom roka otplate pozajmljenog kapitala mora da bude najmanje u visini razlike između dospele glavnice za otplatu pozajmljenog kapitala i amortizacije.)/ Contribution margin Iznosi koje terete maržu pokrića (4.000 4. – 2.000 10.5.37% 8.000 5.-1.Tabela 1.)/ 45. već i obezbeđenje ber jednog dela proširene reprodukcije. odnosno maksimalne akumulacije. mora da nastoji da supstituiše pozajmljeni kapital sopstvenim.631 Planned gross finance profit Planirani porezi iz rezultata/ 8. taj udeo je 40%.779 Procenat učešća marže pokrića u prihodima od prodaje (3.):10. 26. 40% 40% 6. 7.853 Planned tax from result 9. 4. Na bazi na- PTEP 12(2008) 1-2 55 . da bi ostvarilo prostu reprodukciju.000 12. doprinosi ostvarenju minimalne. 500 Planned net expense by finances Planirani poslovni dobitak (3.) / 7. u istoj meri koliko i pomeranje globalnog pariteta prodajnih i nabavnih cena u korist prodajnih i to za procentualni iznos koliko marža pokrića učestvuje u prihodima od prodaje.):1. 500 1. 2.78% 10.1. br. Pokazatlj / Parametar Iznos/ Sum Planirani prihodi od prodaje/ 1.-5. Potrebna minimalna. Konačna varijanta bilansa uspeha Table 2. 10. x 100)/ Necessary percentage to move planned global paritet prices in benefit salle price for make accumulation Potreban procenat povećanja fizičkog obima proizvodnje i prodaje za ostvarenje akumulacije pri planiranom globalnom paritetu prodajnih i nabavnih cena ((6. 4.131 20. Ukoliko postiže proširenu reprodukciju.-8)/ Planned net profit 2.+ 12. Varijanta 2.)/ Contribution margin 10. To zahteva da prirast sopstvenog kapitala iz finansijskog rezultata bude iznad supstitucije pozajmljenog kapitala.4.000 8. isto koliko povećanje obima proizvodnje i prodaje za 1%./1. 12.1.-2. Final variant balance success (EUR) R.014 5. supstitucija mora da bude potpuna.b. x 100)/ Necessary percentage to increase physical scope production and salle for make accumulation with planned global paritet prices Minimalna Maksimalna akumulacija akumulacija Maximal Minimal accumulat. do 4. pri čemu se mora imati u vidu da jedan procenat povećanja obima proizvodnje i prodaje.984 5. Possibility realize minimum and maxium of accumulation (EUR) R. znači da preduzeće ima rast i na taj način jača svoj položaj na tržištu ili uvodi nove tehnologije i proizvodi konkurentske proizvode.

U zavisnosti od poslovno-finansijske politike preduzeća. [3] www. sezonske zalihe. zatim trajno obrtna sredstva i trajna ulaganja u druga preduzeća. a poslovni rezultat se utvrđuje kao razlika između prihoda i varijabilnih rashoda uvećanih za fiksne rashode bez rashoda finansiranja.vedenih proračuna.ac-brocer.149030D.: Organizacija i ekonomika poslovanja. ZAKLJUČAK Poslovni rizik podrazumeva neizvesnost ostvarenja prinosa na ukupno uložena sredstva.. može se dobiti odgovor za koliko se obim prodaje u fizičkom smislu može povećati u odnosu na planirani.edu. Sredojević. broj grla.2008.: Poslovne finansije. onda je stopa rentabilnosti ukupnih ulaganja viša (odnos poslovnog dobitka i ukupnih ulaganja). D. Poljoprivredni fakultet. visok je poslovni rizik. može li se i u kojoj meri povećati obim proizvodnje. sa stanovišta ograničenja nabavke inputa i prodaje autputa.co. a time je manji poslovni rizik ulaganja.eccf. na su ulaganja u zemljište.su. mogući poslovni rizici mogu se u određenoj meri izbeći/ili ublažiti pomeranjem globalnog pariteta input-autput cena ili povećanjem fizičkog obima proizvodnje. Visoka ulaganja u osnovna sredstva prouzrukuju visoke fiksne troškove po osnovu amortizacije.co. kratkoročna potraživanja i dr. Ivanišević.Projekat Poljoprivreda i ruralni razvoj Srbije u međunarodnim integracionim procesima .yu [6] www. koji nije duži od godinu dana. M. stručnjaci za proizvodnju u poljoprivredi treba da daju ocenu. a kumulirani poslovni i finansijski rizik čine ukupni rizik. Trajno imobilisa- LITERATURA [1] Krasulja.yu [4] www. Kratkoročna imobilizacija je za sva druga ulaganja (npr.ac. koji čini razliku između poslovnog dobitka i rashoda finansiranja. Ukoliko se sa manjim iznosom prihoda pokrivaju varijabilni rashodi i fiksni rashodi bez rashoda finasiranja.bbs. 2000. može li se i koliko globalni paritet prodajnih i nabavnih cena pomeriti u korist prodajnih.3. Beograd.privsav.) i ona će se mobilisati u kratkom roku. sa stanovišta proizvodnih ograničanja – oranična površina. Prihvaćeno: 12. [2] Milić.yu Primljeno: 10. Zbog visokih fiksnih troškova po osnovu amortizacije. Z.yu [5] www. plodored. D. S druge strane. smeštajni kapaciteti ili biološka ograničenja – obim proizvodnje (prinos) po jedinici kapaciteta. radna snaga.2008.. je ustvari finansijski rizik. Ekonomski fakultet. jer se ne amortizuje. Beograd.3. Vreme imobilizacije ulaganja može biti trajno. kao i na osnovu hidrometeoroloških ograničenja. odnosno. od stručnjaka za tržište. Dugoročna imobilisana sredstva čine osnovna sredstva i dugoročni plasmani. raspoloživa sredstva mehanizacije. Novi Sad i Poljoprivredni fakultet. odnosno rizik ostvarenja poslovnog dobitka. Neizvesnost ostvarenja bruto dobitka. dugotrajno i kratkoročno. 56 PTEP 12(2008) 1-2 . 2004. NAPOMENA: Istraživanje je finansirano od strane Ministarstvo nauke i zaštite životne sredine Republike Srbije .

džem. A sum of 441.24%). godine. odnosno oko 5. kompote. dr Veljko VUKOJE Poljoprivredni fakultet. obeležja kapaciteta. MATERIJAL I METOD RADA Podaci o ukupnim i rodnim stablima i ostvarenoj proizvodnji kajsije u Republici Srbiji preuzeti su iz publikacija Republičkog zavoda za statistiku (Bilteni Ratarstvo. Planting costs of 1. obim proizvodnje u Srbiji ni približno ne zadovoljava zahteve tržišta.17%) and the accomplished average apricot production (rate of change 0. Key words: apricot production. Pored intenziviranja voćarske proizvodnje ide se i na razvoj plantažnog voćarstva.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. capacity properties. SUMMARY A slight average increase in the number of productive trees (rate of change 0.250 €/ha amounts to 31. Poseduje značajnu komercijalnu vrednost.000 €/ha can be profited in the regular apricot production. Ključne reči: proizvodnja kajsije. 1-2. privredna vrednost našeg voćarstva je znatno manja nego što bi mogla da bude. marmeladu. slatko.9 puta i Grčka za preko 4 puta (Đurić.24%) were observed in the 1991-2005 period. Trg D. kao i pokazatelji relativnih promena pojava u vremenu. Turska za 3. Troškovi sadnje sa iznosom od 1.17%) i ostvarene proizvodnje kajsije (stopa promene 0. Ovakvi zasadi voća na porodičnim farmama mogu biti uspešno podsticani preko različitih udruženja (asocijacija). boja plodova i njihova aromatičnost sve više podstiču proizvodnju kajsije. kao i za proizvodnju kvalitetne rakije (Vlahović. investiciona vrednost. koristi se. dijetetsku i zdravstvenu vrednost. delom u svežem stanju.21 Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper PROIZVODNO-EKONOMSKA I UPOTREBNA VREDNOST KAJSIJE THE PRODUCTION. preradom i prometom.000 €. kako u periodu 1991-2005. Ovi problemi nisu karakteristični samo za našu zemlju. Za utvrđivanje investicione vrednosti hektara zasada kajsije korišćeni su elementi iz biznis (poslovnog) plana. prvenstveno kao rezultat povećanja ove proizvodnje u poslednjem posmatranom periodu (2001-2005). U svežem stanju koristi se relativno rano od sredine juna do početka avgusta. godinu u Srbiji je sa oko 1. na primer. a posebno hranljiva i dijetoprofilaktička vrednost plodova.43:634.000 RSD/ha. Kajsija je veoma cenjeno i kvalitetno voće. voćarstvo i vinogradarstvo) za period 1991-2005.3% u ukupnim troškovima podizanja hektara zasada.000 €/ha. smanjenje broja stabala i proizvodnje voća iz godine u godinu i neorganizovanost proizvodnje sadnica voća.6 miliona rodnih stabala kajsije ostvarena proizvodnja iznosila 13. ali i kao sirovina za preradu u sokove. Potrebno je razraditi efikasnije postupke projektovanja i podizanja voćnjaka primenom savremene i visokoproduktivne tehnologije. 1999). The investment value of 1 ha apricot plantation amounts to approximately 4. U redovnoj proizvodnji kajsije može se ostvariti profit od 441. UVOD Voćarsku proizvodnju u Srbiji karakteriše nepovoljna struktura po vrstama voća.000 €/ha.633 t. Visoka upotrebna. tako i u kraćim vremenskim periodima (petogodištima) i upoređenje prosečne godišnje stope promene zasnovano je na eksponencijalnom trendu oblika: PTEP 12(2008) 1-2 57 . Razvoj voćarstva u našoj zemlji još uvek nije na zavidnom nivou.250 €/ha učestvuju sa 31. Prema statističkim podacima za 2006. Italija za 2. pekmez. Međutim. Ograničavajući činioci masovnije proizvodnje kajsije su neredovna rodnost izazvana čestim izmrzavanjem generativ- nih organa prouzrokovani oštrim zimskim i poznim prolećnim mrazevima i prevremeno sušenje stabala (apopleksija). koji karakterišu neredovni i niski prinosi i slab kvalitet voća. uz rapidno smanjenje i usitnjenost u proizvodnji voćnog sadnog materijala. p. or 5. Investiciona vrednost 1 hektara kajsije iznosi oko 4. već i za druge zemlje sa sličnim ili nepovoljnim ekološkim uslovima za uspevanje kajsije. neiskorišćenost prerađivačkih kapaciteta. Obradovića 8 REZIME U proseku za period 1991-2005.000 RSD/ha. može se koristiti u sušenom stanju. profit. Podizanjem ovakvih voćnjaka može se omogućiti uvođenje racionalne podele rada i savremenih metoda upravljanja proizvodnjom. 21000 Novi Sad. Sagledavanje dinamike promena pojava. Pri proširenju kapaciteta voćarske proizvodnje potrebno je primeniti savremene načine i postupke planiranja i integralnog modeliranja u proizvodnji određenih voćnih vrsta. godine. Kajsija je deficitarno voće i na domaćem i na inostranom tržištu. These increases were a result of this production increase during the 2001-2005 period. svrstavaju kajsiju u red najtraženijih voćnih plodova. investment value. proizvodnja voća u savremenim uslovima postaje sve složenija.3% of the total costs of the plantation establishment. Iako je gajenje kajsije prilično rašireno. 2003). 57-59 UDK: 338. s obzirom na izuzetno visoke zahteve u pogledu kvaliteta plodova i samog načina proizvodnje. Plodovi kajsije imaju značajnu hranljivu. ECONOMIC AND UTILITY VALUE OF APRICOT Dr Dušan MILIĆ. amortizovanost velikog broja zasada. s obzirom na veoma povoljne prirodne uslove. visok sadržaj suve materije.8 puta. Privlačnost plodova. Voćarstvo kao značajna oblast biljne proizvodnje ima veliku razvojnu perspektivu zbog veoma povoljnih prirodnih uslova za uspevanje većine kontinentalnih voćnih vrsta. profit. godine zapaženo je blago povećanje broja rodnih stabala (stopa promene 0. kao i zbog sve veće tražnje voća na domaćem i stranom tržištu. Prema tome. Mnoge zemlje su zahvaljujući savremenom prilazu gajenja kajsije povećale poslednjih godina proizvodnju za nekoliko puta. Prikaz analiziranih podataka je tabelaran. Za detaljniju analizu posmatranih obeležja kapaciteta u proizvodnji kajsije korišćeni su osnovni pokazatelji srednjih vrednosti i varijacija. neusaglašen sortiment sa potrebama prerade i izvoza voća i prerađevina od voća.

38 1. 2003). odnosno od oko 5.smrznute kaše. Osim toga i nestabilne cene u godinama dobre rodnosti ulivaju nepoverenje za gajenje kajsije kod proizvođača.30 19. Troškovi nege u I.77 52. cepa 58 PTEP 12(2008) 1-2 .569 1. godine. godini. Međutim. za total rod productive 1.45 2.01 1.000 €/ha. Nesigurnost u gajenju kajsije uslovljava i nedostatak radne snage za vreme berbe.839 1. najviše se suši kajsija. godine u kojem se ukupan broj stabala kajsije blago povećava po prosečnoj godišnjoj stopi promene od 0. U skraćenim vremenskim periodima ukupan broj stabala kajsije se zadržava na nivou od 1.13%). tako i u periodu 2001-2005. Pored toga. Izvor: Statistički bilteni Ratarstvo.893 -0. Ukupan broj stabala kajsije se smanjuje.73%) ohrabruje.14 1. pekmeza.884 0.754 8.5 8. Investiciona vrednost i ekonomski efekti koji se postižu u redovnoj proizvodnji kajsije je prikazana u pregledu 1.592 40.16 1. kada su cvetovi izloženi poznim mrazevima i često promrzavaju.99 65. slatkog. Znači.000 €/ha.14%.565 -0.558 1.548 1. Suva kajsija se pored neposredne potrošnje za jelo može koristiti i za spravljanje kompota. x nezavisno promenljiva.06 13.73%). voćne salate.557 1. Izuzetak se odnosi samo na period 2001-2005.858 1.9 8.614 0. Naime.03 33.39 0. ipak je intenzitet povećanja proizvodnje kajsije bio znatno izraženiji (stopa promene 8.62 16.0 25.93 REZULTATI I DISKUSIJA U proseku za period 1991-2005. Posle šljive. plodovi kajsije su posebno cenjeni u proizvodnji tipizirane rakije – kajsijevače. kajsija je posebno cenjena kao industrijska sirovina čije plodove prerađuje velika većina proizvođača koji se bave preradom voća i povrća (Milić i Radojević. stabla se prevremeno suše u sušnim rejonima sa promenljivom temperaturom preko zime. kako u celom posmatranom periodu (stopa promene 0.538 1.192 5. a obrnutu tendenciju kretanja u ostala dva analizirana podperioda.0 4. Prosek – average Minimum Maximum Godišnja stopa promene (%) Annual rate of change Koeficijent varijacije (%) Coeficient of variation Period 2001-2005. a zatim se blago smanjuje na 1. i pored visoke rentabilnosti koja se može ostvariti po jedinici površine.793 1. Ukoliko se u obračun uključi podizanje ograde i izgradnja sistema za navodnjavanje. želea.0 18.8% u ukupnim investicionim troškovima. Plod kajsije koji je namenjen sušenju.0 4.836 1.61 12.50 1.592 t u 1998. U analiziranom periodu (1991-2005) godine rodna stabla sa prosečnim brojem od 1.409 40. godine (stopa promene 0. tako i u kraćim vremenskim periodima.754 t u 2004.46 1. godini do 40. voćnih kremova.23 10.990 11. većina proizvođača kajsiju gaji sa velikim rizikom. Sušena kajsija se više ceni nego suva šljiva zbog osvežavajućeg ukusa koji potiče od specifične aromatičnosti i većeg sadržaja kiselina. Rodna stabla ispoljavaju povećanje. proizvođači se teško odlučuju da podižu nove zasade pod kajsijom.592 27.591 1. godine povećava i broj rodnih stabala i ostvarena proizvodnja.05 1.3% u ukupnim troškovima podizanja zasada. Sveža ili zamrznuta kajsija se može upotrebiti za dobijanje sledećih poluproizvoda i gotovih proizvoda: .39 34.90 1.13 0.13 50.38%).85 miliona (tabela 1). kajsija periodično rađa u izuzetno sušnim rejonima. u proizvodnji kajsije može da se ostvari visok profit po jedinici kapaciteta.821 -2.8 19.0 -1.7% u ukupnom broju stabala kajsije. jer ukazuje da se i ova proizvodnje intenzivira.000 d/ha.612 0.57 miliona zauzimaju učešće od 84.544 1. godine ukupan broj stabala kajsije u Srbiji je iznosio 1. marmelade. Tabela 1. jer plodovi sazrevaju kada je glavna sezona drugih radova u poljoprivredi.24 49. Rizik u gajenju kajsije leži u njenom ranom cvetanju. često promrzavaju njeni cvetni pupoljci u rejonima sa promenljivom temperaturom tokom zime. smrznute polutke. Period Period Period 1991-2005. Dosta se koristi u svežem stanju a i prerađuje u sokove. Iz izračunate razlike između ostvarene vrednosti proizvodnje i troškova proizvodnje ostaje profit od oko 441.84 miliona u periodu 2001-2005. iako se u periodu 2001-2005. II i III godini sa prosečnim iznosom od oko 550 €/ha zauzimaju učešće od 13. Ukupna investiciona vrednost zasada kajsije iznosi 4. kao i plodovi kajsije u obliku osušenog i kandiranog voća.614 -0. voćarstvo i vinogradarstvo za analizirane godine Pored konzumne potrošnje.25 13.793 1.ˆ Y = a ⋅bx J u kojem je: Ŷ ocenjena vrednost zavisno promenljive.0 7. godine prosečna proizvodnja kajsije je iznosila 19.17 1.250 € učestvuju sa 31.396 29.3 25.550 1.754 0. I pored visokih ulaganja po jedinici površine.881 -0. Prosek – average Minimum Maximum Godišnja stopa promene (%) Annual rate of change Koeficijent varijacije (%) Coeficient of variation Period 1991-1995. kompota. džema.50 1. investiciona vrednost hektara kajsije se udvostručava.161 13.448 t sa variranjima po godinama od 5.893 -0.17 0.17%). Kajsija je veoma traženo voće na domaćem i inostranom tržištu. Prosek – average Minimum Maximum Godišnja stopa promene (%) Annual rate of change Koeficijent varijacije (%) Coeficient of variation Period 1996-2000.858 1.814 1. a i b parametri eksponencijalnog trenda.63 Proizvodnja (Production) ukupno po stablu (t) (kg) total per trees 19.6 -11. kako u celom ispitivanom periodu (stopa promene 0.73 71.86 miliona.53 22. pirea.73 53.550 -10. Posebno su cenjeni sokovi.448 5. džemove i sl. Povećanje proizvodnje kajsije u poslednjem posmatranom periodu je rezultat povećanja i broja rodnih stabala i prinosa po stablu. Proizvodnja kajsije u Srbiji u periodu 1991-2005. Troškovi sadnje sa iznosom od 1.5 -0.851 1. Prosek – average Minimum Maximum Godišnja stopa promene (%) Annual rate of change Koeficijent varijacije (%) Coeficient of variation Stabla (000) (Trees) ukupno spos. U periodu 1991-2005. Apricot production in Serbia for the years 19912005. godine Table 1.91 1. Povećanje proizvodnje kajsije u poslednjem posmatranom periodu (stopa promene 8. gde se pojavjuju jači mrazevi posle privremenog otopljavanja pri kraju zime.

000 kg/ha redovnoj proizvodnji kajsije može se ostvariti . letnja rezidba. je intenzitet povećanja ostvarene proizvodnje freziranje (2x). Recapitulation of investment value of apricot plantation Pored toga.troškovi tanjiranja (2x) 80 Potrebno je istaći. [5] Milić.troškovi rigolovanja (50-60 cm) 100 godišnjoj stopi promene od 0.17%. iako se povećava 250 sadnica sa sadnjom.. Pregled 1. Novi Sad. 1999).Dobit (Vrednost proizvodnje – Troškovi proizvodnje) 189.000 kg/ha) 260 proizvodnja kajsije se povećava po prosečnoj .: Gajenje kajsije.Vrednost proizvodnje 630.Prosečan prinos u periodu pune rodnost 18. U . V. naročito ona sa slatkim ukusom.000 d/ha Kajsija je jedna od osnovnih sirovina u konzervnoj industriji. šećerima i mineralnim materijama.se na dva dela i suši s pokožicom ili bez nje. Randman ulja jezgre kajsije iznosi oko 25-38%.Troškovi proizvodnje (30% od ostvarene vrednosti proizvodnje) . Bulatović Mirjana: Stanje i tendencije proizvodnje voća u Srbiji. u današnje vreme se sve manje pravi razlika između bademovog ulja i ulja od kajsije.. bio znatno izraženiji (stopa promene 8. Predračun troškova nege u III godini (isto kao u I i II godini. Posebnom fabričkom preradom koštica se koristi u stolarstvu za glačanje i presovanje. Knjiga II. Pored toga.3-4. Radojević. zalivanje / Estimate of costs Investiciona vrednost hektara zasada kajsije st attention in 1 year iznosi oko 4.3. Z. tako da sušena kajsija ima lepu. PTEP 12(2008) 1-2 59 . Živanović. D. V.448 t . Poljoprivredni fakultet. B. Međutim. kao rezultat povećanja rodnih stabala Estimate of costs preparation land u poslednjem posmatranom periodu (2001.2008. karakterističnom bojom i visokom hranljivom vrednošću. M. Novi Sad. Sa prosečnom proizvodnjom od 19. [2] Milić. Poljoprivredni fakultet. br.57 miliona lings per ha) zauzimaju učešće od 84. Troškovi sadnje sa iznosom 5.4%).04. Gvozdenović. Grgurević.) 1. odnosno oko 5. U gorkoj jezgri gorčina se može eliminisati odstranjivanjem štetnih sastojaka. rasturanje mineralnih đubriva (200 kg/ha).troškovi đubrenja stajnjakom (30 t/ha) 300 2005)..3. da ohrabruje uočena 3. koji se odlikuje prijatnim ukusom. koji je veoma cenjen u farmakologiji.7% u ukupnom broju Planirani prosečan prinos 18 t/ha – Planing average yields 18 t/ha rodnih tabala kajsije. 2. Autori. . Jezgra većine sorti kajsije.troškovi đubrenja mineralnim đubrivima (1.Prodajna cena 35 d/kg profit od 441. kajsija je deficiPeriod podizanja 3 godine – Period of plantation establishment 3 years Period eksploatacije 25 godina – Period of the plantation exploitation tarna voćna vrsta i na domaćem i na inostranom 25 years tržištu. D.troškovi sadnje (obeležavanje mesta.: Proizvodnja voća na malim površinama. [4] Keserović.000 d/ha. Naime.000 proizvodnje kajsije u poslednjem analiziranom . priprema periodu (2001-2005). ali i kao veoma pogodna sirovina za preradu u raznovrsne poluprerađevine. 500 prekraćivanje sadnica.94-97) Primljeno:20. NAPOMENA: Rezultati istraživačkog rada su nastali zahvaljujući finansiranju Ministarstva nauke i zaštite životne sredine Republike Srbije. naročito od visokostablašica (deblo) ima visoku tehničku vrednost. Predračun troškova nege u II godini (isto kao u I godini. pa zbog boje i karakterističnih šara predstavlja izvrsnu sirovinu za industrijsku preradu. tanjiranje (3x).000 troškovi pripreme zemljišta (18. Ukupan broj rodnih sta1.250 tendencija povećanja rodnih stabala i ostvarene . [3] Vlahović.: Tržište poljoprivredno-prehrambenih proizvoda. (s. Novi Sad. 2003. lešnik. II i III godini (u proseku 13. zlatnu boju. veoma je bogata uljem..000 €/ha. B. pa čak i orah u prerađivačkoj i konditorskoj industriji. Novi Sad. 1999. koja se može dugo čuvati na temperaturi od +2oC.000 €. Koštica (endokarp) se upotrebljava u proizvodnji praha koji se koristi za čišćenje avionskih motora. zaštita.2005. Predračun troškova nege u I godini – zimsko oranje. godine.38%) ipak 4. Gorka jezgra je bogata amigdalinom. 1999. naročito u proizvodnji marmelade od kajsije ili u smeši sa drugim voćem. Prihvaćeno:24. plus 520 od 1. Kod nas je uobičajeno domaće spravljanje pekmeza od kajsije.. jezgra kajsije se koristi za spravljanje kozmetičkih pudera i mirišljavih krema. Partenon. Poseduje značajnu komercijalnu vrednost.2008. ZAKLJUČAK Kajsija je veoma cenjeno i kvalitetno voće. belančevinama. ugalj koji se dobija ugljenisanjem koštice kajsije se upotrebljava u gas maskama za prečišćavanje vazduha (Đurić. D.3%). Iznos Stupanje u pun rod u 4 godini – Accesion in ful fertility €/ha U proseku za ceo ispitivani period (1991Gustina sadnje (5 x 5 m) (400 sadnica/ha) – Interstices (5x5) (400 seedAmount 2005) rodna stabla sa iznosom od 1. zalivanje) broj rodnih stabala (stopa promene 0. Specijalni deo. PTEP-časopis za procesnu tehniku i energetiku u poljoprivredi.5%) i troškovi II profitabilnost proizvodnje kajsije / Profitability of apricot production nege u I. LITERATURA [1] Đurić. 2005.73%). projekta evidencionog broja BTN-341-002B pod nazivom „Proizvodi od sušenog voća“ u okviru „Nacionalnog programa biotehnologije i agroindustrije“ od 01. Iako je ranije bademovom ulju pridavan poseban značaj u odnosu na ulje drugog koštičavog voća. U Severnoj Africi se suši pulpa od kajsije u vidu tankih listova. Predračun troškova pripreme zemljišta za podizanje zasada 740 pre svega. plus 590 (31. Beograd. Drvna masa. 2003.250 € zauzimaju najveće učešće u ukuprezidba) (2 rd) / Estimate of costs attention in 2nd year nim troškovima podizanja hektara zasada 6. Od 100 kg kajsije dobija se oko 1520 kg sušene kajsije. Predračun troškova izrade elaborata 400 bala kajsije u Srbiji se blago povećava po Estimate of costs making elaborat (case study) prosečnoj godišnjoj stopi promene od 0. .000 d/ha . Prema hranljivoj i upotrebnoj vrednosti jezgra kajsije može da predstavlja odličnu zamenu za badem. a zatim upotrebiti na isti način kao i slatka jezgra. Po zastupljenosti u ukupnim troškberba) (7 rd) / Estimate of costs attention in 3rd year ovima podizanja zasada kajsije zatim dolaze UKUPNO (1-6) / TOTAL 4.24%. delom u svežem stanju. Predračun troškova sadnje / Estimate of costs planting 1.: Proizvodno-ekonomska i upotrebna vrednost voća i grožđa.troškovi nabavke sadnica (400 kom.000 d/ha 441. Rekapitulacija investicione vrednosti zasada kajsije Survey 1. kopanje jama.

ali ipak pozitivne. U fokusu analize je petogodišnji period (2002-2006).). prehrambena industrija.113)''2002/2006'' Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper ANALIZA OSNOVNIH PARAMETARA USPEHA PREHRAMBENE INDUSTRIJE VOJVODINE (2002-2006) THE ANALYSIS OF BASIC PARAMETERS OF SUCCESS IN FOOD INDUSTRY IN VOJVODINA (2002-2006) Dr Veljko VUKOJE. p. nedostatak sopstvene akumulacije. uz jasno izraženu tendenciju rasta. Poslovanje svih privrednih subjekata u posmatranom periodu odvijalo se u otežanim uslovima. The rates of income on the gross invested capital were also very modest (3. the food industry achieved a negative net financial result. primenjeni su metod raščlanjivanja i metod poređenja. odnosno kvantifikuje. dr Dušan MILIĆ. UVOD Posmatraani petogodišnji period (2002-2006) se uglavnom poklapa sa intenziviranjem i privođenjem kraju vlasničke transformacije preduzeća iz oblasti prehrambene industrije. financial result and position. Obradovića 8 REZIME U radu je izvršena komparativna analiza osnovnih pokazatelja finansijskog rezultata i finansijskog položaja preduzeća iz oblasti prehrambene industrije sa područja Vojvodine. gubitak ranijih tržišta.6 indeksnih poena. Cumulative balances were used as basic data sources. nepovoljni klimatski uslovi u pojedinim godinama itd. odsustvo odgovarajućih socijalnih programa. skupo pozajmljivanje kapitala. The turnover fund was sufficient for the coverage of approximately 56% of permanent stocks.8-6. MATERIJAL I METOD RADA Predmet analize su ostvareni rezultati poslovanja prehrambene industrije Vojvodine. Stope prinosa na ukupan uloženi kapital takođe su vrlo skromne (3. Raščlanjivanje predstavlja kvalitativnu metodu analize. koja omogućava upoznavanje kvaliteativnog sastava analiziranog predmeta. Generalno posmatrano. daleko ne samo od očekivanih već i realno mogućih rezultata. neispunjavanje preuzetih obaveza u pogledu investicija i sl. Bez 60 PTEP 12(2008) 1-2 . Preduzeća iz oblasti prehrambene industrije porede se sa poljoprivrednim preduzećima. nepovoljni pariteti cena. Akcenat je stavljen na ocenu najvažnijih parametara finansijskog rezultata i finansijskog položaja preduzeća iz ove privredne grane. godine. To znači da su obuhvaćeni samo privredni subjekti sa svojstvom pravnog lica (preduzeća i zadruge). Key words: analysis. Budući da se uglavnom radi o analizi bilansa. Vrednost ukupnog kapitala preduzeća iz oblasti prehrambene industrije uvećana je za oko 75%.39-6. Tranzicija.39-6. Finansijska struktura je izrazito nepovoljna. ali su po potrebi korišćene i duže serije podataka.15%). Mere ekonomske politike koje se preduzimaju u cilju poboljšanja položaja ovog sektora privrede daju značajne pozitivne efekte. U radu se. nedovoljna zaštita od prekomernog uvoza. neizbežno donosi i niz novih problema u pojedinim preduzećima. do 2006. kao što su smanjenje broja zaposlenih. bilans. ali je to još uvek nedo- voljno. The performance food industry enterprises is usually compared with performances of agricultural companies.8% (2006).15%). povećanje obima proizvodnje. 1-2. Prehrambena industrija je u tri od pet godina posmatranog perioda ostvarila negativan neto finansijski rezultat. godine. The financial structure was very unfavourable. During three out of five observed years. nije iznenađenje što su preduzeća iz oblasti prehrambene industrije zabeležila relativno skromne. odnosno zbirnih bilansa. što stvara probleme sa održavanjem likvidnosti. Darko MALETIĆ. sa 27% (2002) na 5. U takvim okolnostima. SUMMARY This paper presents a comparative analysis of main indicators of the financial results and the financial position of food industry enterprises in Vojvodina performed over the five-year period of transition (2002-2006). Poređenje. which created problems with maintaining the solvency.). za petogodišnji period od 2002. Svi pozitivni efekti vlasničke transformacije još uvek nisu u potpunosti došli do izražaja.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. u periodu od 2002. To je.inž. which means that companies were missing 54%. Analiza je izvršena na osnovu podataka iz završnih računa. ali ne i individualna poljoprivredna gazdinstva i preduzetnici. kao kvantitativni aspekt analize. na osnovu izvršenih analiza. Poljoprivredni fakultet. Kao osnovni. Ključne reči: analiza. Takođe se ukazuje na osnovne pravce delovanja u cilju njihovog poboljšanja. while the real value of the net capital increased by 39. Trg D. food industry.60-62 UDK: 664(497. daju ocene najvažnijih proizvodno-finansijskih pokazatelja uspeha preduzeća iz oblasti prehrambene industrije Vojvodine. koje prikuplja i obrađuje NB Srbije – Centar za bonitet. što znači da preduzećima nedostaje 54%. što se posebno odnosi na preduzeća iz oblasti agrosektora (tehničko-tehnološko zaostajanje. osvajanje novih tržišta. stope prinosa na uloženi kapital (3. 21000 Novi Sad. Analiza se uglavnom zasniva na podacima iz zbirnih bilansa. logički dolazi posle raščlanjavanja i služi da se analizirana pojava izmeri. do 2006. ipak. To se jasno ogleda u izraženoj tendenciji promene strukture kapitala preduzeća u korist akcijskog. balance. povećanje zarada zaposlenih itd. Obrtni fond je dovoljan za pokriće oko 56% stalnih zaliha. međutim. proces transformacije je dao niz pozitivnih rezultata (bolje iskorišćenje kapaciteta. i mogu se očekivati u narednom periodu. dipl. The gross capital value of food industry companies increased by about 75%.15%). a realna vrednost neto sopstvenog kapitala za 39. obnavljanje tehnologije. finansijski rezultat i položaj.6 index points. to su korišćeni specifični metodi za ovu vrstu analize. or about 18 billion dinars of long-term available resources only for the establishment of the financial balance. ili oko 18 milijardi dinara dugoročno raspoloživih izvora samo za uspostavljanje finansijske ravnoteže. rast suficita u spoljnotrgovinskoj razmeni.

542 (2006).780 preduzeća (ili 10.8%.0 90.24 93.09 -2.91 2006 91.54 6.1 4.329 (2006) preduzeća i zadruga.3 3.93 5.941). što je prilično visoko. Uvećanje za oko 1.3 4.0 111. u odnosu na 2000.7 101.9 7.2%. logično.38 4.7 0.77 2002 93.46 0.28 -1.1 4. loše vođenoj poslovnoj politici i sl. Na pokriće vanrednih i ostalih rashoda odlazi 4-6% ukupnog prihoda. Uočljiva je jasna tendencija smanjenja broja pravnih lica u prehrambenoj industriji (za 15.0 82. Radnici u poljoprivredi i prehrambenoj industriji čine oko jedne četvrtine ukupnog broja zaposlenih privrede Vojvodine.252 i 1.4 4. s obzirom da preduzeća imaju vrlo malo slobodnih finansijskih sredstava za dugoročno i kratkoročno plasiranje.32 -0.2%) rezultat je prevashodno raznih dezintegracionih procesa i osnivanja novih.4 0. 1. od čega osnovna sredstva čine 46%. godinu broj preduzeća se povećao za skoro dva puta. POZICIJA / POSITION 2002 Poslovni prihodi / Operating incomes Finansijski prihodi / Financial incomes Vanredni i ostali prihodi / Irregular and other incomes UKUPAN PRIHOD / TOTAL INCOME Poslovni rashodi / Operating expenses Finansijski rashodi / Financial expenses Vanredni i ostali rash.7 1. za razliku od poljoprivrede koja beleži povećanje (za 29. što je uglavnom približno kao i u poljoprivredi.9 -1.7 3. poredi se sa poljoprivredom Vojvodine.12 0. uglavnom malih i srednjih preduzeća.4 -11.4 4.u posmatranom petogodišnjem periodu. Poljoprivreda takođe beleži veliko smanjenje broja radnika.8%).97 100. Broj preduzeća / Number of enterprises Broj zaposlenih / Number of employed Tabela 1.65 4. i (b) prostorno . U radu se koriste dve vrste poređenja: (a) vremensko .7 1.03 2006 89.0 93. Prehrambenom industrijom se bavilo između 987 (2002) i 831 (2006) preduzeća (slika 1).8 0. Fi600 nansijski rashodi učestvuju u raspodeli ukupnog prihoda oko sa 4%.61 1.8 1.9 100.25 3.65 5.14 -2.1 -4.0 91. II 7.0 99. godini zapošljavala 307.3%).9 3. 9.25 Poljoprivreda Agriculture 2003 2004 2005 90.0 -0.0 94. Preduzeća iz obe posmatrane grane zajedno čine nešto manje od 13% ukupnog broja preduzeća u Vojvodini. da bi u 2006.1 0. otpisu imovine po raznim osnovama.8) / Net result (7-8) 90.74 4.01 Prehrambena industrija Food industry 2003 2004 2005 92. Ovakvo učešće može se 400 oceniti relativno niskim. Relativno visok udeo vanrednih prihoda rezultat je neregulisanih tranzicijskih uslova poslovanja u kojima često dolazi do prodaje osnovnih sredstava. budući da zbog 2006 niske rentabilnosti nisu u stanju da podnesu još uvek visoke kamtne stope. 2004. ili za 29.19 0.92 0. korišćeni su i određeni matematičko-statistički metodi.toga nije moguće dati kvalitetnu ocenu posmatrane pojave.04 8.prehrambena industrija Vojvodine.53 100. 8.6 3.95 100.96 0.31 4.03 93. 6.7 3.4 2.3 0. 2002.3%). a u poljoprivredi samo za 27.6%. s obzirom na značajno učešće zemljišta koje se ne amortizuje (oko 48%).44 1. 2005. 2.1 0.0 90. 55000 50000 45000 40000 35000 30000 25000 20000 2000. U poljoprivredi je udeo stalne imovine nešto viši (oko 62%). godini.9% ukupnog prihoda (poljoprivreda 800 91.56 4. kao i specifični metodi analize bilansa. godini taj broj opao za skoro 14% (265.5 0.0 90. poslovni prihodi (preko 91%).879 radnika.39 0. 2001. dugoročni finansijski plasmani 6.8 6.166 (2002) na 35. što je znatno više od kumulativnog rasta inflacije u istom periodu (75.071 miliona dinara.79 100.47 93.57 9.9 100.33 0. Udeo stalne imovine u aktivi preduzeća prehrambene industrije dostigao je oko 54% u 2006.9%. godini. i ostvarila značajan rezultat iz poslovnih prihoda i rashoda od 5.136).29 98.8 3.547 (2002) i 19. Relativno nisko učešće finansijskih prihoda u svim godinama posmatranog perioda (do nekoliko procenata) može se smatrati očekivanim.01 98.23 100. The Structure of total income and its distribution ( in % ) Red broj 1. naplate ranije otpisanih potraživanja i sl.189 na 31.13 -4.0 2.15 96.9 -1.3 100. što je znatno manje nego poljoprivrednom proizvodnjom (između 1. za 24% (sa 43. 1 Broj preduzeća i zaposlenih u prehrambenoj industriji Vojvodine Fig.82 101.1%). Number of enterprises and employed in food industry in Vojvodina Privreda Vojvodine je u 2002. koja je u fokusu analize.9 5. 5. manjkovima.7 3. U strukturi ukupnog prihoda (tabela 1) dominantno mesto zauzimaju.4 0.0 88.9 0. REZULTATI I DISKUSIJA U Vojvodini je u posmatranom periodu privređivalo ukupno između 17. / Irregular and other expenses UKUPNI RASHODI / TOTAL EXPENSES Bruto rezultat (I – II) / Gross result (I–II) Porezi i doprinosi / Taxes Neto rezultat (7 .31 0. Objašnjenje treba tražiti prevashodno u izbega200 vanju preduzeća da se zadužuju. Međutim. Broj zaposlenih u ovoj privrednoj grani zadržao se na približno istom nivou kao u 2000.08 -11. Struktura ukupnog prihoda i njegovog rasporeda ( u % ) Table 1.7 100. Pored navedenih osnovnih metoda. Preduzeća iz oblasti prehrambene industrije 1000 su u 2006. Razlozi leže u otpisu potraživanja usled nemogućosti naplate.9 5. ako se zna da učešće ovih rashoda treba da bude manje od 1% i da teži nuli.1 1.0 99.88 99. I 4. 3. dok je učešće nematerijalnih ulaganja i upisanog neuplaćenog kapitala zanemarivo (zajedno manje od 2%).13 3.94 4. odnosno povoljnim.15 93. sa 50.02 8.0 94. Prehrambenoj industrij beleži mnogo veći pad.22 -0. Poslovni prihodi su u posmatranom petogodišnjem periodu porasli za 91.616).78 5. otpisa dugova 1200 usled nemogućnosti plaćanja.20 PTEP 12(2008) 1-2 61 . godini na pokriće poslovnih rashoda potrošila 88. Broj preduzeća / Number of enterprises Broj zaposlenih / Number of employed Sl. što je očekivano.65 100.6 104.36 6.23 101.31 0. 2003.

samo na osnovu podataka iz bilansa stanja. Vukoje. U 2006.91).02%. . p.291 miliona dinara dugoročnih izvora. godini prehrambenoj industriji za uspostavljanje finansijske ravnoteže nedostaje 18. Cumulative idexes of net capital and inflation growth (2001=100) Analiza strukture pasive sa aspekta vlasništva izvora pokazuje da se zaduženost prehrambene industrije u poslednje tri godine odražava na prihvatljivom nivou od oko 50%. 1999. 235-244.Timisoara. p.000 din) Treba naglasiti da analiza likvidnosti. [3] Rodić. jasno je da prehrambena industrija nije sposobna da samostalno finansira sopstvenu reprodukciju. carinske i monetarne politike. V: Financing of working capital in primary agricultural production. koeficijent obrta 0. budući da je u svim godinama zabeležen čak negativan obrtni fond.1%).15%). To znači da je realna vrednost neto kapitala uvećana za 39.74). Bilans prikazuje stanje sredstava i obaveza samo u momentu bilansiranja. s. 40000 30000 20000 10000 0 pisanosti opreme (preko 60%). Zekić. (1999). Inventories covered by turnover fund (in 000. a likvidnost predstavlja sposobnost plaćanja dospelih obaveza u svakom trenutku tokom godine. Financing the agribusiness sector. stepen ot- 62 PTEP 12(2008) 1-2 . 3). ZAKLJUČAK Na osnovu izvršene analize najvažnijih pokazatelja finansijskog rezultata i finansijskog položaja mogu se izvesti sledeći zaključci: .Ali.62%).3. Analiza finansijske ravnoteže na osnovu pokrića stalnih zaliha obrtnim fondom (slika 2) jasno pokazuje vrlo nepovoljnu finasijsku strukturu preduzeća iz oblasti prehrambene industrije. Ona uspevaju da samo delimično finansiraju stalne zalihe iz obrtnog fonda (31. Pokrivenost zaliha obrtnim fondom (u 000. Prehrambena industrija je u posmatranom periodu ostvarila indeks rasta neto sopstvenog kapitala od 214. Management of durable rural development. Ako se uzmu u obzir i ostali relevantni faktori: organski sastav kapitala (50.Za poboljšanje finansijskog položaja preduzećima je neophodan dugoročno raspoloživ i jeftin kapital. Poljoprivredni fakultet.6 indeksnih poena. Novi Sad. dok je istovremeno kumulativni indeks inflacije iznosio 175. po osnovu kojih se uglavnom ne plaćaju kamate. Kad se imaju u vidu visoka otpisanost opreme. 2-4. zaduženost prehrambene industrije se može oceniti kao prihvatljiva. ali uz vrlo izraženu tendenciju rasta i nepovoljnije ostale faktore zaduženosti. U poljoprivredi je finansijska ravnoteža znatno nepovoljnija.56%.Ocena finansijskog položaja izvršena je na osnovu analize: (a) finansijske ravnoteže. ne može biti dovoljno pouzdana. Beograd (2003). osnovni su pokazatelji duboke poremećenosti finansijske strukture preduzeća. Poljoprivredni fakultet. Financing the agribusiness sector. Vukelić. koji se zasnivaju na vremenskoj usklađenosti dinamike novčanih priliva i dospeća obaveza.2008. Agroekonomika 29/2000. odnosno oko 1.Negativan rezultat u dve od pet posmatranih godina govori o niskoj profitabilnosti preduzeća iz oblasti prehrambene industrije. 22 20 18 16 14 12 10 200 200 Inflacija / Inflation Indeksi / Indexes Prehrambena / Food industry industrija LITERATURA [1] Obrenović. pored povećanja efikasnosti poslovanja. koji se može obezbediti kroz dodatna ulaganja vlasnika ili/i povoljnim kreditima.3.9%). Poljoprivredni fakultet. Prehrambena industrija je u 2006. V. Prihvaćeno: 12. značajna poremećenost finansijske ravnoteže i nizak koeficijent obrta (0.235-242. (b) zaduženosti.31 puta. (c) održavanja realne vrednosti kapitala i (d) reprodukcione sposobnost. 3. [6] Vukoje.7%). 2002 2003 2004 2005 2006 Stalne zalihe / Inventories Obrtni fond / Turnover fund Sl. doneti i niz podsticajnih mera iz domena agrarne. 2007. Poljoprivreda je u proseku imala osetno nižu stopu zaduženosti (2946. Primljeno: 10. Poljoprivredna preduzeća nisu uspela da očuvaju realnu vrednost neto sopstvenog kapitala (umanjenje za 35. kratkoročno vezana sredstva manja su od kratkoročnih obaveza. Gordana: Teorija i analiza bilansa. Preciznija analiza bi zahtevala detaljniju analizu bilansa tokova gotovine. Povoljna okolnost je da većinu ukupnih obaveza čine dobavljači i druge obaveze iz poslovanja (oko 46% u 2006.3. Faculty of farm managament. godini ostvarila relativno skromnu stopu sredstava za reprodukciju od 6.000 din) Fig 2.6%). Za poboljšanje ekonomskog položaja preduzeća iz agrosektora neophodno je. Savremena poljoprivreda. J. Vukoje. godini). D. . Reprodukciona sposobnost poljoprivrede je još ugroženija (stopa 4. Belgrade. Upravo za taj iznos.6%) i rentabilnost uloženih sredstava (6. odnosno korišćenje drugih analitičnijih metoda.243-252. V: Analiza finansijskog rezultata i finansjskog položaja poljopri-vrednih preduzeća Vojvodine. stopa inflacije (6. 367-374. Belgrade. iz čega proizilazi da preduzeća imaju velikih problema sa održavanjem likvidnosti. [5] Vukoje. pa se ovaj pokazatelj može oceniti na sličan način kao i kod prehrambe industrije.6-55.2008 Poljoprivreda / Agriculture 200 200 200 Sl. ali znatno veću nego u prethodnoj godini (3.Ozbiljna poremećenost finansijske ravnoteže i nesposobnost održavanja sopstvenog kapitala. . Gordana: Self-financing in agriculture. [4] Vukelić. poreske. 2. Novi Sad (2000). [2] Obrenović. EAAE. V: The analysis of financial results and financial position of agricultural in Vojvodina.9 (sl. to nije dovoljno. Kumulativni indeksi rasta neto kapitala i inflacije (2001=100) Fig 3. V: Analiza osnovnih pokazatelja uspeha poljoprivrede i prehrambene industrije Vojvodine. 2007. p. D. skoro dobra. odnosno lošeg finansijskog položaja. ali uz jasno izraženu tendenciju poboljšanja.

UVOD Kako rizici globalnih klimatskih promjena postaju sve očigledniji.i ekonomski razvoj. market and legal regulations. Razmatrani su postojeći podsticaji od strane države kao i međunarodni. vrlo je važno saznanje da se podsticanjem korištenja obnovljivih izvora energije na selu ne rješavaju samo globalbni problemi. taking into account current prices of energy sources in the market and subsidies for energy sources from biomass. ekonomski i ekološki problem pred kojim se našlo čovječanstvo. samo da budu na nivou koji nije opasan. Nowadays. posljedica emisije stakleničkih gasova se rješava kroz međunarodnu saradnju na globalnom nivou u okviru Okvirne Konvencije Ujedinjenih nacija o klimatskim promjenama iz 1992. Procjenjeno je smanjenje emisije stakleničkih gasova zamjenom fosilnih goriva sa energentima dobijenim iz ostataka poljoprivredne proizvodnje primjenom metodologije odobrene od strane Izvršnog odbora mehanizma čistog razvoja pri protokolu iz Kjota. clean development mechanism. a da se istovremeno ne ugrozi proizvodnja hrane i da se omogući nas- tavak ekonomskog razvoja na održiv način. Key words: residues from agricultural production. Potpuni odgovor čovječanstva na prijetnje klimatskih promjena ne postoji. However. energija. Jedna od značajnih mogućnosti smanjenja emisije gasova koji imaju efekat staklene bašte jeste iskorištavanje biljnih ostataka iz poljoprivredne proizvodnje (OPP) u energetske svrhe. 71000 Sarajevo. javlja se istinska potreba za globalnim akcijama na suzbijanju klimatskih promjena. Konvencija je prihvaćena na Svjetskom samitu o okolini i razvoju. Ključne riječi: ostatak iz poljoprivredne proizvodnje. Problematika klimatskih promjena koja je. SUMMARY In recent years. due to which a global action to prevent these changes is necessary. in order that rural areas become producers using renewable energies. To takođe sugeriše (kako vjeruje većina klimatologa) da su neke promjene neizbježne i da to zahtijeva primjenu i određenih adaptivnih mjera. Ovim dokumentima najrazvijenije zemlje svijeta priznaju svoju odgovornost za klimatske PTEP 12(2008) 1-2 63 . tržište i pravno regulisanje. energy.63-67 UDK: 504.95(497.vjerovatno na klimu najosjetljivija ljudska djelatnost . Vilsonovo šetalište 9. The analysis comprises official statistical data on sown agricultural land in Bosnia and Herzegovina and the annual grain production. A significant possibility to reduce greenhouse gas emissions is using vegetative residues from the agricultural production for energy purposes. Konvencija ne precizira kakve ove koncentracije treba da budu. it is important to know that encouragement of the use of renewable energy sources in rural areas not only solves global problems. Međutim. Klimatske promjene su najveći društveni. nego se može pozitivno uticati na ruralni razvoj na osnovama održivog razvoja jer može predstavljati dodatni prihod za poljoprivredna gazdinstva. osnovni razlozi zabrinutosti su proizvodnja hrane . The reduction of greenhouse gas emissions by a fossil fuel replacement with energy sources obtained residues from the agricultural production by applying the methodology approved by the Steering Committee of Clean Development Mechanism within the Kyoto Protocol was considered. odricanja i rizike koje je globalna zajednica spremna da prihvati. staklenički gasovi.6) Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper POTENCIJAL SMANJENJA EMISIJE STAKLENIČKIH GASOVA UPOTREBOM BILJNIH OSTATAKA IZ POLJOPRIVREDNE PROIZVODNJE U BOSNI I HERCEGOVINI POSSIBILITY TO REDUCE GREENHOUSE GAS EMISSIONS BY USING VEGETATIVE RESIDUES FROM THE AGRICULTURAL PRODUCTION IN BOSNIA AND HERZEGOVINA Azrudin HUSIKA Mašinski fakultet. mehanizam čistog razvoja. Međutim. greenhouse gases. uzevši u obzir aktuelne cijene energenata na tržištu kao i moguća podsticajna sredstava za energiju iz biomase. p. Ovo ponovo ostavlja prostora za različita tumačenja uzimajući u obzir naučna otkrića. zbog čega se javlja potreba za globalnim akcijama na njihovom suzbijanju. it is necessary to undertake a series of actions at the state level related to technologies of biomass usage. Danas postoje razvijene tehnologije za iskorištavanje ovog vida biomase. This paper presents the analysis of possibilities of using vegetative residues from the agricultural production in Bosnia and Herzegovina. Analiza je izvršena korištenjem zvaničnih statističkih podataka o zasijanim poljoprivrednim površinama u BiH i godišnjoj proizvodnji žitarica. godine.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. but also positively affects the rural development because it becomes the additional revenue for agricultural households. da bi selo postalo proizvođač i obnovljivih energenata potrebno je na nivou države poduzeti čitav niz aktivnosti vezanih za tehnologije korištenja biomase. However. Existing national and international subsidies in a sense of the clean development mechanism were considered. demonstration of global climate changes has been growing more evident. Najznačajniji dokumenti su Konvencija o klimatskim promjenana (1992) i Protokol iz Kjota (1997). there are advanced technologies for using this type of biomass. u Rio de Janeiru 1992. Dakle. Bosna i Hercegovina REZIME Posljednjih godina manifestacije globalnih klimatskih promjena postaju sve očiglednije.7:620. 1-2. Temeljni cilj Konvencije je postignuti stabilizaciju koncentracija stakleničkih gasova u atmosferi na nivou koji će spriječiti opasno antropogeno djelovanje na klimatski sistem. U radu je data analiza mogućnosti iskorištavanja OPP-a u Bosni i Hercegovini. Taj nivo treba se ostvariti u vremenskom okviru dovoljno dugom da omogući ekosistemu da se prirodno prilagodi na klimatske promjene. godine. najvećim dijelom.

U poređenju sa državama u razvoju BiH ima malu emisiju CO2 po glavi stanovnika. . godina). što smanjuje nivo efikasnosti njihovog korištenja tanu robni proizvođači poljoprivrednih proizvoda. Table 1. i koriste se peći sa niskim stepenom korisnosti i njima nepažljivo rukuje. Jedan od razloga za vrlo intenzivno Hercegovine sa 2. Indikatori korištenja energije u B i H vršine [4]. Poslije 1995. tečna goriva 28%. Zahtjev koji mora CDM projekat da ispuni jeste da je na liniji održivog razvoja države u kojoj se želi implementirati. po uzoru na sve izraženije planetarne brige svijeta. Sadašnjem stanju poljoprivrede glavnu karakteristiku daje siBiH imala skoro 2. ne samo u svojim zemljama.6 166 74. i manja je u odnosu na 1990. unutar kojeg sa 67% dominira onaj koji GDP-a nego neke druge bivše jugoslovenske republike. Po tome je mali i usitPrema postanku. Godine 1991.da ga bolje ''organizuju'' komasacijom. i energija i biomasa. morat će svoje prihode dopuPotrošnja energije po stanovniku njavati dodatnim zaradama.1 Energy use per capita (GJ/per capita) proširenje aktivnosti na proizvodnju obnovljivih izEnergijska intenzivnost – tona ekvivora energije iz ostataka postojeće poljoprivredne valentne nafte po 1000 US$ GDP-a proizvodnje. i stoga u pogledu specifične emisije SO2 (per capita). što upućuje da u njoj.. BiH zauzi. njen posjed krupno ograničenje bh. poljoprivredne proizvodnje.3 ha obradivog zemljišta po poljoprivrednom korištenje energije u BiH u to vrijeme bio je taj što se po niskim domaćinstvu stoji još i nešto lošije od prosjeka države.86 0. tika sektora energije BiH je niska efikasnost korištenja energije Sve te činjenice ukazuju da pred ovom oblasti privrede stoje tokom životnog ciklusa (od ekstrakcije uglja ili uvoza goriva do snažni motivi razvoja koji se mogu realizovati samo na osnovapretvaranja energije u novac ili ugodne uslove življenja). Osnovna karakterisponude. sa stajališta domaće skromne gije ova dva izvora pojedinačno oko 60:40. 5.sada koriste u nedozvoljivo niskom obimu. izvora energije svodi se na korištenje biomase u ruralnim sredinama za grijanje. koji se savremenim biogas-motorima i generatorima pretvara u toplotnu i elektj.32 Energy intensity – tons of equvalent komore i organi države traže i pronalaze mogućnosti oil per 1000 US$ of GDP za dodatne prihode iz nepoljoprivrednih djelatnosti.njem međa i sl. tako komercijalizovani uvećaju zaradu ukupno i po jedinici poTabela 1. ukidaTermoelektrane koje koriste ugalj imaju značajne emisije SO2. REZULTATI I DISKUSIJA Tokom proteklih decenija. Za male hidroelektrane. te je tokom 1991. površina pored javnih puteva (ljeti i zimi). dica ovoga je intenzivno korištenje energije. 0. što je prilično malo u poređenju sa drugim evropskim ze. dok je odnos proizvodnje električne enernik hrane. Jedna od mogućnosti je 50.uz to joj je. a istovremeno podstiču razvoj zemalja u razvoju. Korištenje drugih obnovljivih time otvara mogućnost da uz proizvodnju hrane stiču i dodatni 64 PTEP 12(2008) 1-2 . Turizam na selu. iskoristivost potancijala je čak poljoprivrednike sve značajniji dopunski izvori prihoda. Na taj način one smanjuju globalne promjene. kao što ima do 3 ha poljoprivredne površine. Trenutno se izrađuju studije o hidroenergetskim potencijalima. Entitet Fedeacija Bosne i su Hrvatska i Makedonija.promjene i činjenicu da će posljedice najviše trpiti zemlje u razvoju koje nemaju značajnih sposobnosti za adaptaciju klimatskim promjenama. Emisija CO2 u BiH je u 2005. posebno ona sa mamogućnosti: njom snagom (kućne peći) koja bi bila pogodna za kvalitet uglja . uz činjecijenama izvozila električna energija nekim drugim republikama nicu da se u njene potencijalne komercijalne farmere (sa više od bivše Jugoslavije.18 0. nego i u zemljama u razvoju (jer je djelovanje tih gasova globalno). potrošnja drveta za ogrjev na selu je ekstremno visoka. Za poljoprivrednike se izgradnju elektrana na bazi privatnog kapitala i njihovo uključivanje u mrežu električne energije. ona je stalan i značajan uvozdinačno iznosi 49:51. Domaćinstva koIndicator B&H Southeast Europe EU 25 World ja se nađu u toj grupi.86 0. do metana.kog otpada. sa velikim procentom pepela i sumpora i sa niskom toplotnom pa se pred poljoprivrednike generalno stavljaju sljedeće razvojne vrijednosti. bila 18 miliona tona. poljoprivredna proizvodnja u privredi BiH stekla je vidno značenje i sa svojim prerađivačkim sektorom uvijek se predstavljala kao bitno ishodište naseljenosti sela i zaposlenosti stanovništva. BiH raspolaže značajnim poljoprivrednim resursima koji se Kad je u pitanju proizvodnja električne energije. prirodni gas 6% i biomasa 4%.7% raspoložive energije. hidro.4% potencijalne snage za male hidroelektrane. u BiH je bilo 11 malih hidroelektrana što ljoprivrednim biogas postrojenjima se osim stajskog đubriva i je predstavljalo 4. U pomanja. Struktura primarne energije je sljedeća: ugalj 52%. BiH nema odgovarajuća ložišta. Naspram toga. sa nih kapaciteta termoelektrana u odnosu na hidroelektrane poje. osoke fermentišu i ratarske kulture.da uvode intenzivne tehnološke vještine za manje posjede i ma treće mjesto u Evropi (1990. Poslje. ugljevi u BiH pripadaju mlađim ugljevima. kada je iznosila 24 miliona. arondacijom. 5 ha) računa tek oko 17% domaćinstava. Indicators of energy use in Bosnia and Herzegovina Dodatna je mogućnost da se poljoprivredom Indikator BiH Jugoistočna Evropa EU 25 Svijet nastave baviti na dosadašnji način.ma jasnih društvenih opredjeljenja [4]. Stoga su Konvencija i Protokol predvidjeli. BiH uvozi prirodni gas i naftne derivate. Uslov da bi zemlje u razvoju koristile sredstva razvijenih zemalja je pristup Protokolu iz Kjota i osnivanje Imenovanog državnog tijela čiji je zadatak izdavanje pisma odobrenja za implementaciju pojedinačnih projekata kroz CDM. održavanje komunalnih zelenih površina i puKorištenje hidro potencijala je ispod 40% iskoristivog poten. Stvoreni su pravni preduslovi za tričnu energiju. i posebno proizvodnja energenata ili energije su za mljama.teva.ekonomije. i prouzrokuje zagađivanje produktima nepotpunog sagorijevanja. Mehanizam čistog razvoja (CDM) koji omogućava razvijenim zemljama da svoju obavezu snižavanja emisije gasova koji izazivaju efekat staklenih gasova realizuju. Na taj način poljoprivreda može značajne površine da angažuje za proizvodnju energije. između ostalog.da uvećavaju svoj posjed kupovinom ili zakupom i tako poskoji se koristi.2 76. Poljoprivrednici i njihova udruženja.preko 600 miliona USD godišnje. godine: MATERIJAL I METOD . hidro. godinu. Kako su zgrade izgrađene bez potrebne toplotne zaštite. prerada biološcijala. odnos instalira. postoji visoki nivo nezadovoljene prehrambene tražnje.dana nadasve važna zadaća očuvanja okoline energija 10%. . što je u prvom redu posljedica male potrošnje energije.5 puta veću potrošnju energije po jedinici tan i rascjepkan posjed. .proglašena je i jednim od strateških razvojnih pravaca njene Osnovni domaći izvori energije u BiH su ugalj.

Postoje zemlje i slučajevi gdje su prirodni potencijali obnovljivih izvora energije vrlo visoki.518 Srednja gustina potencijala biomase u BiH je oko 1 TJ/km2.20 2. Energijski potencijal biljnih ostataka iz poljoprivedne proizvodnje u BiH Najznačajniji izvor biomase u BiH za proizvodnju energije je drvna masa porijeklom iz šumarstva (ogrjevno drvo. ostaci biomase iz poljoprivrede takođe predstavljaju značajan energijski potencijal u regionu sjeverne.51 MJ/m3 3.4 = 1. Treba napomenuti da niti jedna procjena (urađena do sada) nije jasno definisala o kojem se potencijalu biomase radi. Međutim. ali to nije linearnog karaktera jer se u većini slučajeva. Wood waste from industry Ogrjevno drvo Heating wood Drvni otpad u šumi Waste wood in forest Ukupni potencijal Total potential Toplotna Energijski Raspoloživa moć / potencijal biomasa / AvaiHeating Energy polable biomass value tential (PJ) 25 3 20 000 000 m 0. pa tako se i troškovi proizvodnje energije iz nje povećavaju. Ukupan energijski potencijal iznosi 9. Što se tiče međunarodnih mehanizama. Kada je riječ o domaćim podsticajima misli se na sredstva kojim država iz raznih fondova podstiče ovakvu proizvodnju. stoga se zamrzavaju dodatna novčana sredstva. U slučaju proizvodAgriculture nje električne energije.46 tCO2/tona uglja Mc 12 PTEP 12(2008) 1-2 65 . što je u poređenju sa ukupnom potrošnjom energije u BiH oko 5%. javlja se problem (trošak) Poljoprivreda transporta i skladištenja.5 MJ/kg 6. Ukupna potrošnja primarne energije u BiH je oko 190 PJ (iz tabele 1 i za 3 800 000 stanovnika) .53 13. U slučaju korištenja OPP-a za proizvodnju električne energije smanjuje se emisija zagađujućih materija (SO2. Pored ovoga. korištenjem metodologije odobrene od strane Izvršnog odbora CDM-a može se izračunati emisija CO2 po MWh el. Zbog toga. S obzirom na sve to.dohodak proizvodnjom energenata i energije. u ovom slučaju iz OPPa. OPP se može koristi kao osnovno ili kao dopunsko gorivo nekom fosilnom gorivu. u životnom ciklusu energije iz OPP-a koristi energija iz fosilnih goriva. ostataka žitarica i uljarica. gdje se u prosjeku 60% električne energije dobija iz termoelektrana na ugalj. kao što je prikupljanje i obrada OPPa. jer su visoke neke od barijera korištenja. ekološke. Ukupni godišnji potencijal energije iz biomase u BiH [3] Table 2. tj. oni se uglavnom realizuju kroz međunarodne programe na prevenciji klimatskih promjena. U ovom radu data je analiza podizanja konkurentnosti proizvodnje energije iz OPPa uz pomoć ovog mehanizma. U tabeli 2 su prikazani potencijali dobijeni tim istraživanjem. Razvoj tehnike omogućio je izgradnju brojnih uspešnih postrojenja za proizvodnju toplotne i električne energije na poljoprivrednim gazdinstvima [5]. kroz programe podsticanja obnovljivih izvora energije i/ili podsticanja poljoprivredne proizvodnje.5 MJ/kg 8. Sa porastom cijena fosilnih goriva ta se situacija mijenja u korist energije iz ostataka poljoprivredne proizvodnje . računa se emisija CO2 po MWh električne energije u mreži. količina CO2 koja nastaje potpunim sagorijevanjem jedne tone takvog uglja računa se prema: M CO2 44 (1) eCO2 = c = 0. šumski ostatak) i drvni otpad iz drvne industrije.04 7.). koji se istina javljaju i Agriculture kod proizvodnje toplotne energije ali su oni znatno Šumarstvo manji.5 MJ/kg 8. nepovoljnost je u tome što se OPP geneŠumarstvo riše ljeti i u jesen i sva ulaganja u skladištenje se Forestry ostvaruje tada.5 211 200 t 0. Napravljeno je nekoliko procjena potencijala biomase u BiH. S druge strane. tržišne.8 MJ/kg 4. centralne i južne BiH. kod proizvodnje toplotne Forestry energije. Tabela 2. Pored toga. tehničkom. Prosječan sadržaj ugljika u ugljevima u BiH je oko 40%.. kada se govori o korištenju obnovljivih izvora energije to nije toliko stvar procjene njihovih prirodnih potecijala. ne zna se unaprijed koŠumarstvo lika će biti stvarna potrošnja u toku sezone grijanja Forestry (posebno izraženo posljednjih godina). ostali podsticaji (domaći i međunardoni) nisu uzeti u obzir. Mehanizam koji je aktuelan za zemlje u razvoju potpisnice Protokola iz Kjota je Mehanizam čistog razvoja. Pri tome poljoprivreda može da bude značajan izvor obnovljive energije sa oko 30% potencijala biomase u BiH ili oko 10 PJ. ekonomskom ili ekološkom [3]. smanjenju emisija stakleničkih gasova i na smanjenju emisije kiselih gasova (SO2 i NOx). Realno je pretpostaviti da je udio OPP-a koji bi se Agriculture Poljoprivreda koristio za proizvodnju toplotne energije veći od udjela za električne energiju. a 40% iz hidroelektrana. Energija iz OPP-a bi se mogla koristiti za proiPoljoprivreda zvodnju električne i toplotne energije. ekonomske. S obzirom da se električna energija u BiH dobija iz termoelektrana na ugalj i hidroelektrana i da se unaprijed ne zna iz kojeg izvora će električna energija biti zamijenjena sa električnom energijom iz novog izvora. tj.62 33. Ostaci žitarica Corn residues Ostaci uljarica Oil crops residues Drvni otpad iz indust. NOx i CO2) iz termoelektrana na ugalj i na taj način emisije u državi za istu količinu energije. po današnjim cijenama fosilnih goriva. U ovom radu uzet je u obzir energijski potencijal otpada iz voćarstva.66 PJ. a jedna od najdetaljnijih analiza je urađena kroz EU/FP6/INCO/ADEG projekat. koliko čitavog niza barijera njihovom korištenju (tehničke barijere. Iz tabele 2 se vidi da teoretski biomasa može pokriti oko 18% potreba za energijom. Oba načina Agriculture Poljoprivreda iskorištavanja OPP-a imaju specifične probleme. energije u mreži. U svijetu ima primjera gdje se koristi 30% biomase uz ugalj. Međutim. npr. a taj vid energije se ne koristi. pri tome je pretpostavljeno Porijeklo da se iskorištava isti procenat svakog oblika OPPSource a iz tabele 2.74 MJ/kg 634 000 t 3 800 t 1 150 000 t 1 500 000 t 600 000 t 14 MJ/kg 10. Kako bi se konkurenstnost proizvodnje energije iz OPP-a povećala postoje domaći i međunarodni mehanizmi podsticaja. Total annual energy potential from biomass in Bosnia and Herzegovina [3] Tip biomase Type of biomass Biogas sa farmi Biogas from farms Otpad iz vočarstva Waste from fruit grow. u radu je pretpostavljeno nekoliko scenarija iskorištenja OPP-a u BiH. realno je razmarati mogućnost istovremene proizvodnje toplotne i električne energije (kogeneracija).. treba uzeti u obzir i prosječni stepen efikasnosti termoelektrana. U tabeli 2 dat je pregled potencijala OPP-a u BiH. s tim da je pretpostavljeno da ukupno iskorištenje ne može biti veće od 50%. prirodnom (teoretskom).88 0. Mogućnost smanjenja emisije CO2 korištenjem energije iz ostataka poljoprivredne proizvodnje u Bosni i Hercegovini Proizvodnja energije iz otpada iz poljoprivredne proizvodnje teško može biti konkurentna proizvodnji energije iz fosilnih goriva. U slučaju BiH.

26 ⋅ 0.76 tona CO2/MWh električne energije u mreži. tj. energije u BiH mogao bi biti dodatni izvor prihoda za poljoprivrednike.76 tona. dobija se da je riječ o dodatnom prihodu od 120 EUR po hektaru. Međutim. računato je smanjenje emisije CO2 za različite scenarije njegoU radu su analizirana četiri scenarija korištenja OPP-a za vog korištenja u BiH. EUR/a. zavisi od čitavog niza barijera korištenja OPP-a i strategije njihovog rušenja. U slučaju proizvodnje toplotne energije iz OPP-a umjesto fosilnih goriva (ili za suspaljivanje sa ugljem). Naravno. enerCERs reduction of energiju dručju uspostaviti sistem proizvodnje energenata iz OPP-a i gije – energije giju EUR/a CO2 t/a for heating njihovog korištenja. Procjena smanjenja emisije izvršen je za slučaj zamjene uglja. stoga bi bilo dobro na određenom počnu ener. Cijena jedne tone takvog goriva mogla bi iznositi oko 60 EUR/toni (cijena uglja plus CDM podsticaj). godini. Ukoliko se ta energija dobija iz izvora energije koji ne emituje CO2 ili je bilans CO2 jednka nuli. Postoji zagarantovana cijena električne energije iz biomase. uporedi sa ukupnom emisijom u BiH u 2005. onu količinu koja bi se trošila bez prelaska na OPP. Stoga. U tom slu429 20 10 86 420 000 4 200 000 čaju bi se vršila validacija i verifikacija smanjenja emisije 644 530 000 5 300 000 30 10 86 CO2 samo na određenom mjestu/postrojenju koje koristi 644 172 30 20 730 000 7 300 000 energente iz OPP-a.26 tona CO2/MWh električne energije. smanjuje se emisija CO2 proporcionalno količini energije. oko 32 EUR/toni. potrebno je prethodnu vrijednost umanjiti srazmjerno količini električne energije koja se dobija iz hidroelektrana. Današnja cijena uglja za elektroprivrede u BiH je 2. Vrijednost jedne izbjegnute tone CO2 (jedinični na suzbijanju klimatskih promjena u iznosu od 3 100 000 CER) varira. programskog CDM-a kako bi se troškovi izdava215 86 10 10 310 000 3 100 000 nja CER-ova smanjili na najmanji mogući iznos. Dobar način promovisanja korištenja OPP-a u energijske Values of Emission za toplotnu svrhe su pilot projekti. tj. Iz tabele 3 se vidi da je. Uzevši to u obzir može se izračunati proizvodnja električne energije po toni uglja u termoelktranama kao: MWh 13000 ⎡ MWh ⎤ ⎡ MJ ⎤ b = H d ⋅ η = 13000⎢ ⎥ ⋅ 0. a donja toplotna moć oko 13 MJ/kg. a finansijski efekat je 7 300 000 EUR/a.toplotne el. Korištenje OPP-a za proizvodnju toplotne i/ili el. godine.87 tona uglja po MWh električne energije. Oprema za konverziju energije iz OPP-a je znatno skuplja od opreme za konverziju energije iz fosilnih goriva. što je oko 4% ukupne emisije u BiH u 2005. u tim slučajevima neophodna je potpuna zamjena kotlova.32 ≈ 1. Uzevši u obzir vrijednost dobijenu u izrazu (1) dobije se da je specifična emisija CO2: 1. vidi se da CO2 je 730 000 t/a. dok u slučaju suspaljivanja OPP-a sa ugljem neophodne su minimalne promjene na postrojenju. a ostali bi prošli znatno pojednostavljeniju proceduru. Stepen efiksanosti uređaja da konverziju hemijske energije uglja u toplotnu je oko 80%. Emission reduction of CO2 and values of CERs in different scenarios of using of residues from agricultural production in Bosnia and Herzegovina tak da u prvom Kjoto periodu smanje emisije za 5-6% u odnosu na emisiju iz 1990. smanjenje emisije CO2 se računa uzevši u obzir količinu „istisnutog“ fosilnog goriva. U tabeli 3 dato je smanjenja emisije CO2 kao i procijenjeni iznosi podsticaja koji je moguće dobiti za to proizvodnju toplotne i električne energije. govori podatak da većina razvijenih zemalja imaju zada- 66 PTEP 12(2008) 1-2 . ZAKLJUČAK Pored proizvodnje hrane poljoprivreda može biti i proizvođač energenata.5 EUR/GJ. su oko 50 miliona EUR. Dakle. da bi ovaj vid iskorištavanja bio ekonomski održiv potrebno je % od ukupnog potenda država kroz strateška opredjeljenja definiše mehanizme Energija cijala podsticaja kao i da stvori preduslove za korištenje međunaSmanjenje Vrijednost Energy % of total potential rodnih mehanizama za podsticanje obnovljivih izvora energiemisije CO2 CER-a GWh za elektri. pri čemu je moguće dobiti sredstva kroz mehanizam međunarodne saradnje korištenja uglja. povoljnije koristiti OPP za proizvodnju toplotne energije pri čemu se vrši potiskivanje uglja. Na taj nači se dobija specifična emisija CO2 u mreži u BiH: 1. Ne postoje direktni podsticaji za iskorištavanje OPP-a za proizvodnju energije. Da je to značajno smanjenje. Smanjenje emisije CO2 i vrijednost CER-a za različite scenarije korištenja dijela OPP-a raspoloživog u Bosni i Hercegovini Table 3.15 t ⎣ t ⎦ ⎣ ⎦ (2) Recipročna vrijednost gornjeg izraza daje specifičnu potrošnju uglja od oko 0. što bi predstavono predstavlja 2-4% od ukupne emisije. Kako se sva električna energija ne dobija iz termoelektrana na ugalj. Dakle. Proračun je realno ostvariv.Stepen iskorištenja termoelektrana u BiH je oko 32%. S obzirom na relativno visoke troškove prevoza. OPP se može koristiti i kao zamjena tečnim i gasovitim gorivima. Ukupni domaći podsticaji za poljoprivrednu proizvodnju na nivou BiH za 2008. Iz tabele 3 se vidi da bi korištenjem podsticaja kroz CDM bilo realno moguće povećati ukupne podsticaje za poljoprivredu za oko 10%. za proračun je uzeta vrijednost od 10 EUR-a. Na taj način ukupni troškovi izdavanja CER-a bi Primjenom metodologije opisane u prethodnom poglavlju izse značajno smanjili.GWh je. Pošto je BiH pristupila Protokolu iz for energy – heating power energy Kjota i može koristiti CDM. s obzirom na ovaj mehanizam podsticaja. država treba raditi na uspostavenergy energy power ljanju tzv. iskorištavanje treba da bude što bliže mjestu proizvodnje energenata iz OPP-a (distribuirana proizvodnja energije). Koji od scenarija je smanjenje emisije kroz CDM (vrijednost CER-a).46 tona CO2. U slučaju korištenja svega 20% poizvršen uz pretpostavku da je stepen efikasnosti konverzije energije iz OPP-a u električnu odnosno toplotnu isti kao i u slučaju tencijala emisija CO2 se smanjuje za 310 000 t/a. Tabela 3. Finansijski efekat je u tim slučajevima veći nego u slučaju zamjene uglja. Uzme li se u obzir prosječna produkcija OPP-a od 2 tone po hektaru. S obzirom da najveći udio u potencijalu OPP-a čine ostaci žitarica čija je toplotna vrijednost otprilike kao i ugljeva u BiH. prema izrazu (1) potpunim sagorijevanjem jedne tone uglja nastaje 1. proizvodnja jednog MWh električne energije uzrokuje emisije CO2 od 0. Prema najoptimističnijem scenariju smanjenje emisije Ukoliko se procjenjeno smanjenje emisije CO2 iz tabele 3. dok je cijena u maloprodaji oko 50 EUR/toni.6 = 0. može se vršiti suspaljivanje sa ugljem u određenom procentu. godini.32 = 3600 ⎢ t ⎥ ⋅ 0.

Studija izvodljivosti: Komercijalno korištenje drvnog ostatka u Centralnoj BiH kao projekat ekonomskog oporavka i razvoja regije. pa mu i upotreba sve više raste.b. Savremena poljoprivredna tehnika. a ne unapred kao što je to slučaj sa ostalim energentima. Rumenački put b. poboljšava se proces sagorevanja i smanjuje emisija štetnih gasova u atmosferu (NOx. This paper illustrates advantages of natural gas usage in the grain drying processes. CO2. Prihvaćeno: 17. gde se između ostalog koristi i za sušenje žitarica.67 .. 32. uz ispunjavanje zahtijeva u pogledu zaštite okoline (emisija gasova i zbrinjavanje pepela). which were installed at the factory JEDINSTVO in the town of Apatin.: Inicijativa za pristupanje protokolima uz Konvenciju o prekograničnom zagađivanju zraka na velike udaljenosti i Okvirnu konvenciju o klimatskim promjenama. Ključne reči: prirodni gas. Posmatrano u odnosu na sva ostala fosilna goriva. sušenje. CETEOR Sarajevo.b.o. particularly the achievement of significant energy saving. REZ. drying. sagorevanje SUMMARY The advantages of natural gas usage in the drying processes of maize. The information on natural gas and oil consumption was gained from the following drying systems: the manufacturer CER . Takođe. Primjena OPP-a kao goriva bi imala niz efekata: . soje i ostalih zrnastih proizvoda. 21000 Novi Sad. za komercijalnu upotrebu. Sarajevo.767(497.). postižu značajne uštede u potrošnji energije.. "Centro-gas". Isto tako. dipl. barley.. These significant facts on natural gas make it an appropriate and recommendable source of energy in grain drying processes. Poboljšati energetsku efikasnost znači koristiti tehnologije koje PTEP 12(2008) 1-2 67 .: Proizvodnja energije – novi zadatak i izvor prihoda za poljoprivredu.d. Igić S. Also. PRIRODNI GAS KAO ENERGENT Prirodni gas je vitalna komponenta svetske energetike. upotreba prirodnog gasa proizvodi takođe i najmanju količinu ugljen-dioksida (CO2). vol.. Zenica 2004. Adamović D.Riješava se trajno snabdjevanje gorivom za vlastite potrebe poljoprivrednih gazdinstava.113) Stručni rad Paper PREDNOSTI KORIŠĆENJA PRIRODNOG GASA KAO ENERGENTA U PROCESIMA SUŠENJA ADVANTAGES OF NATURAL GAS USAGES IN DRYING PROCESSES Boško ILIĆ..type: DVSZ. kao sirovina u proizvodnji a koristi se i za pogon motornih vozila.ing** * d..3. pšenice. Key words: natural gas.3. U radu je pokazano da se korišćenjem prirodnog gasa kao energenta u procesu sušenja. REZIME U radu se analiziraju prednosti korišćenja prirodnog gasa kao energenta. On spada u najčistije. Husika A. u širokoj potrošnji.2008. 2005.. [2] [3] [4] [5] LITERATURA [1] Knežević A. .69 UDK: 662. Za potrošače je interesantna njegova dostupnost i sistem naplate . u procesima sušenja kukuruza. Slavko IVANIŠEVIĆ. na sušari tipa DVSK-MD proizvođača "CER" i sušari tipa DVSZ proizvođača "POBEDA" u pogonu preduzeća "JEDINSTVO" iz Apatina.type: DVSK-MD and the manufacturer POBEDA . Industrijska zona b. 1-2. CO2. ** a.2008. a prednosti njegove primene u ovoj oblasti prezentovane su u ovom radu.ljalo oko 15% današnjeg izdvajanja za podsticaj poljoprivredne proizvodnje u BiH. potrošač nema potrebe za dodatnim prostorom i poslovima oko skladištenja. Zbog svojih brojnih prednosti i niske cene u odnosu na druge energente. Korišćeni su podaci dobijeni praćenjem i analizom potrošnje goriva pri radu sušare na lož-ulje i pri radu sušare na prirodni gas. za proizvodnju električne energije. Tešić M. prirodni gas je kao energent našao veliku primenu i u poljoprivredi. natural gas usage in drying processes improves the heating process and also reduces emissions of exhaust gases (NOx. . 2008. p. posebno u ugroženim agrarnim područjima . dipl.Doprinosi većem zapošljavanju lokalnog stanovništva. Biblid: 1450-5029 (2008) 12. 25260 Apatin. pa je i sa stanovišta zaštite životne sredine korišćenje prirodnog gasa kao energenta opravdano i preporučljivo.Doprinos smanjenju uvoza tečnih i gasovitih goriva u BiH. najsigurnije i najkorisnije fosilno gorivo. Sarajevo 2006. Novi Sad. Iskustvo zemalja sa dugom tradicijom korišćenja gasa pokazuje da je prirodni gas i jedan od najbezbednijih energenata. "Jedinstvo".). ječma. što je bitan doprinos smanjenju globalne emisije ugljen-dioksida. Srednjoročna strategija razvoja poljoprivrednog sektora u FBiH (2006 – 2010. wheat and other cereal products are analysed in this paper. Primljeno: 10. .Doprinos uštedi domaćih fosilnih goriva i smanjenju emisije CO2.). 2006. combustion UVOD Prirodni gas danas se višestruko koristi: u industriji. fuel.plaća se nakon potrošnje. Strateški plan i program razvoja energetskog sektora Federacije BiH. gorivo. Srbija je zemlja sa vrlo niskom energetskom efikasnosti. .ing*.o.

• nema pojava nagorevanja zrna (što je čest slučaj kod rada na lož-ulje). od kojih najviše metana (CH4).40 2. bliskim Table 1. proizvod WEISHAUPT. nije otrovan. ima veliku brzinu sagorevanja bez dima. Pored prethodno navedenih. Kod direktnih sušara (produkti sagorevanja pomešani sa vazduhom za sušenje prolaze kroz masu zrna) pri radu sa tečnim gorivima moguće su pojave naslaga nesagorelog goriva na masi zrna. Potreba za optimizacijom energetske efikasnosti je argument koji investiciona ulaganja za prelazak sa postojećih goriva. prikazan je gasni gorionik sa redukovanom emisijom NOx gasova u produktima sagorevanja. procesima sušenja žitarica • sagoreva sa malim koeficijentom viška vazduha. Na slici 1. Pri radu na prirodni gas do ove pojave ne dolazi.02.54 1 7. postižu se značajne uštede u potrošnji energije. Takođe je bitno da se (minimalno dva puta godišnje) izvrši pregled i provera gasne instalacije i podešavanje gorionika odnosno regulacija sagorevanja. version LN/1LN (Low Nox) [2] Ekonomska analiza primene prirodnog gasa U tabeli 1. predstavlja izuzetno vrednu energetsku i hemijsku sirovinu koja poseduje i značajne tehnološkoekonomske i ekološke prednosti u odnosu na ostala konvencionalna goriva. propise i standarde za ovu oblast. Poređenje cena energenata koji se koriste u • niska cena u odnosu na druge energente. WEISHAUPT gas burner. Donja toplotna moć prirodnog gasa s kojom računamo u Srbiji je 33. lakši je od vazduha (gustina prirodnog gasa je približno 0. Karakteristike prirodnog gasa Prirodni gas kao mešavina gasovitih ugljovodonika sa dominacijom metana.03 smanjenje zagađenja životne sredine. kao i tečna goriva. Zbog toga je bitno. postojenja i instalacija takve da je nivo opasnosti. uz primese vodonika (H2) i negorivih gasova (CO2. 1. “JEDINSTVO” iz Apatina. Comparation of fuel cost of grain drying process stehiometrijskom. odlikuje se lakom zapaljivošću i eksplozivnošću. čime je smanjena opasnost od požara. Drugi argument su troškovi na emisiju štetnih produkata koji nas čekaju u budućnosti.225 kg/m3). Prirodni gas obično merimo standardnim kubnim metrima (1 Sm3 odgovara količini gasa koja pri pritisku od 1. izvor: JP “SRBIJAGAS” za period 20. kako domaće tako i međunarodne.30 12. kao posledica većeg opsega regulacije gorionika i kvalitetnijeg sagorevanja na poziciji malog opterećenja. pravilnike. do 25. • plaćanje se vrši mesečno. U sastavu prirodnog gasa nalaze se gasoviti ugljovodonici.73 1. Calorific value Hd PRIMENA PRIRODNOG GASA U PROCESIMA SUŠENJA Primenom prirodnog gasa kao energenta u procesu sušenja žitarica.) 9.500 kJ/Sm3. Jedinica mere / Unit Sm3 kg litar kg • prirodni gas kao energent omogućuje Cena po jedinici mere (din) ** 28 76 72 35 modernizaciju i povećanje ekonomičnosti Price per unit mnogih industrijskih i tehnoloških postrojenja uz Donja toplotna moć Hd (kWh/j.2007.D. ukusa i mirisa.85 68 PTEP 12(2008) 1-2 .01 1. smanjuje emisija štetnih gasova u atmosferu i postižu značajne finansijske uštede. Nemačka [2]. N2). 1. Prirodni gas je bez boje.2008.8 kg/Sm3 u odnosu na gustinu vazduha od 1.08 11.12. čime se svrstava među ekološki najčistije energente.m.75 10. pri projektovanju i izvođenju radova na gasifikaciji objekata. na prirodni gas čine isplativim. ali je bitno da gorionik ima podešeno sagorevanje da ne bi došlo do isticanja nesagorelog gasa u prostor sušare i eventualnog stvaranja eksplozivne smeše. što nije slučaj sa radom na lož-ulje. nakon potrošnje.98 8. pa prilikom rukovanja gasnom opremom o tome treba posebno voditi računa. Prednosti prirodnog gasa kao energenta: • nema potrebe za transportom i skladištenjem goriva. dati su ekvivalentni odnosi najčešće korišćenih sagorevanja uz veliki opseg regulacije opterećenja i visok goriva na sušarama za žitarice. • prirodni gas omogućuje potpunu automatizaciju procesa Sl. WEISHAUPT gasni gorionik sa redukovanom emisijom NOx [2] Fig. Sve ove prednosti su se potvrdile i nakon konverzije goriva (prelazak sa rada na lož-ulje na rad na prirodni gas) na sušarama u A. Prirodni gas je gotovo idealno gorivo koje se lako meša sa vazduhom. u poređenju sa korišćenjem ostalih energenata. Tabela 1. stepen iskorišćenja. poboljšava se proces sagorevanja. čađi i čvrstih ostataka.troše manje energije za iste ili bolje energetske usluge. Gorivo / Fuel • postojeća ložišta za druge vrste goriva Natziv / Name Prirodni gas TNG * Lož-ulje Mazut uglavnom se mogu prilagoditi za rad na prirodni Natural gas LPG Light fuel oil Heavy oil gas. u procesima sušenja uočavamo i sledeće prednosti prirodnog gasa u odnosu na lož-ulje: Efektivna cena (din/kWh) *** Price per kWh Indeks cene prema ceni prirodnog gasa Price index for natural gas 3. Danas su tehničke karakteristike gasnih uređaja. poštovati zakone.01325 bar i temperaturi od 15 °C zauzima prostor od 1 m3). • kvalitetnija regulacija temperature sušenja.37 3. *** za koeficijent korisnog dejstva 0. kao što su ugalj i tečna goriva. • ekološki najpogodniji energent. poboljšava se kvalitet osušenog zrna. sveden na minimum. Prirodni gas. • nema varničenja na obodu plamena.05 * tečni naftni gas (propan-butan) ** u cene je uključen PDV.

3.09 dinara a cena 1 litra lož-ulja 63. [4] Strelec V. Vrednost investicije je iznosila 8. U toku eksploatacije sušare. Schwendi. Nemačka. pri radu sušare na lož-ulje i pri radu sušare na prirodni gas. godine. Beograd. lošije sagorevanje. M: Goriva. korišćenje prirodnog gasa kao energenta u procesu sušenja žitarica opravdano i preporučljivo. 1994. [2] Prospektni materijal proizvođača gorionika “WEISHAUPT”. Indeks cene za mazut (indeks 1.05) je blizak indeksu cene za prirodni gas. poboljšava se proces sagorevanja. Na osnovu svega možemo zaključiti da je sa tehničkog i ekonomskog stanovišta.izdanje. smanjuje emisija štetnih gasova u atmosferu i postižu značajne finansijske uštede. Troškovi energenta u procesu sušenja. 2005. izrada projektne dokumentacije. LITERATURA [1] Bogner M.75 dinara.3. pokazuje da je najpovoljniji indeks cene za prirodni gas. Pri korišćenju lož-ulja ovi troškovi bi iznosili 24. skladno zakonskim obavezama i rokovima. kako u procesima sušenja tako i uopšte.228 dinara.500. Prihvaćeno: 17. troškovi energenta su iznosili 8. Iz ovog primera se najbolje vide pozitivni efekti primene prirodnog gasa u procesu sušenja žitarica. Eta. Gasifikacija sušara je izvedena 2005. Ovo pokazuje da je ostvarena je ušteda od 16. Pre ovoga.2008. Prospektni materijal. ispitivanja i sevisiranje opreme i postrojenja. [3] Radovanović.980. PTEP 12(2008) 1-2 69 .000 dinara. kao i sa stanovišta zaštite životne sredine. štetan uticaj sumpora (čiji je sadržaj u mazutu do 4%) i dr. troškovi prava prolaza i otkupa zemljišta.523 dinara. Isto tako mazut je i sa drugih aspekata nepovoljniji energent: pojava koksiranja. poboljšava se kvalitet osušenog zrna. Mašinski fakultet. bitno je redovno i na vreme sprovoditi preglede. 2001. međutim u ceni mazuta nisu uračunati troškovi prevoza i skladištenja kao ni troškovi grejanja mazuta (koje je neophodno da bi se postigla odgovarajuća viskoznost neophodna za sagorevanje).Tabela 1. Energetika marketing. [5] WEISHAUPT GmbH. Isailović M: Prirodni gas. i dr: Plinarski priručnik. U ovom periodu cena 1 Sm3 prirodnog gasa je iznosila 20. 6. U troškove investicije uračunati su: pripremni radovi. Zagreb. Primljeno: 10. Na osnovu svega navedenog pokazuje se da je prirodni gas najpovoljniji energent. Analiza isplativosti investicije gasifikacije sušare žitarica Analiza je urađena na bazi podataka o potrošnji goriva i drugih parametara. kao energent za sušenje je korišćeno lož-ulje.295 dinara.5 puta u odnosu na lož-ulje. Germany.2008. Beograd. Nakon godinu dana (jedna sezona sušenja) pri radu sa prirodnim gasom. koristeći prirodni gas manji su za oko 2. izgradnja priključnog gasovoda i merno-regulacione stanice i takse za priključenje na gasovodni sistem. postižu se značajne uštede u potrošnji energije.664.316. odnosno da je investicija otplaćena na polovini sezone sušenja. ZAKLJUČAK Primenom prirodnog gasa kao energenta u procesu sušenja žitarica. na sušari tipa DVSK-MD proizvođača "CER" i sušari tipa DVSZ proizvođača "POBEDA" u pogonu preduzeća "JEDINSTVO" iz Apatina.

dok je za potrebe ceđenja korišćeno nativno seme duvana. acid and saponification values) properties of tobacco seed oil were analysed using standard procedures. tabacum L. Glavne masne kiseline su: linolna. Independently of the extraction technique and separation procedure the fatty acid tobacco seed oil composition was dominated by linoleic. zbog svoje manje toksičnosti. U ovom radu ispitivan je uticaj različitih tehnika ekstrakcije na sastav. Za dobijanje ulja korišćene su klasična i ultrazvučna ekstrakcija potpomognute mešanjem i hladno presovanje. Fizičke (gustina i indeks refrakcije) i hemijske (jodni. kiselinski. Ključne reči: duvan.70-73 UDK: 633. as well as. All these properties are comparable with properties of other vegetable oils which makes this oil a suitable initial row material for the production of biodiesel fuel. palmitic and stearic acids (over 95%). životinjske masti i ulja. At the end of the two-stage separation procedure oils were separated from water by separational funnel. kao što su: nejestiva ulja. Uprkos dobrim karakteristikama. Nezavisno od ekstrakcione tehnike i načina odvajanja. Ekstrakcija samlevenog semena je vršena n-heksanom pri odnosu seme-rastvarač 1:10 g/cm3 na 25oC. is not only socially and economically justified. Za dobijanje ulja iz semena duvana do sada su korišćene različite tehnike ekstrakcija: ekstrakcija po Soxhlet-u. U ovom radu ispitivan je uticaj tehnike ekstrakcije (mehaničko ceđenje. skrob i neorganske materije [6]. oleinska. Seme duvana je otpadni proizvod u duvanskoj industriji. Oils were obtained by cold pressing. mr Ivana STANISAVLJEVIĆ. The fatty acid composition of tobacco seed oils was determined by the GC analysis after the fatty acids had been transformed into methyl esters with sodium methoxide. i to u sirovom [3] i u hemijski modifikovanom obliku [4. pokazano je da se metil estri ulja semena duvana mogu koristiti u mešavini sa dizel gorivom bez modifikovanja motora i predgrevanja mešavine [5]. as a renewable and waste raw material.756. ulje semena duvana. saponifikacioni broj) osobine ulja određene su standradnim metodama. biodizel mora da bude proizveden ekonomično. osim u industriji sapuna. Nedavno je dokazano da i ulje semena duvana može biti odgovarajuća zamena za dizel gorivo.) tipa Otlja. nije samo društveno i ekonomski opravdano. p. Dobijena ulja su odvajana od rastvarača ili uparavanjem pod sniženim pritiskom ili u dvostepenom postupku.) seed oils obtained and separated from the solvent by different techniques were compared. extraction. MATERIJAL I METOD Biljni materijal. 16000 Leskovac. palmitinske i stearinske kiseline (više od 95%). SUMMARY Tobacco seed usage. Da bi bio konkurentan na tržištu. većeg sadržaja kiseonika i toga što ne sadrži sumpor.) tipa Otlja. 1-2. osim što mora da zadovoljava kriterijume vezane za životnu sredinu i učinak motora. ali sadrži dosta holesterola [8]. 5]. dok se ostatak ostavlja na polju neiskorišćen. Sastav ulja analiziran je gasnohromatografski. Sadržaj ulja semena duvana kreće se u rasponu od 36-41 % od mase semena. prema studijama izvedenim u poslednje vreme. testiranjima na dizel motorima. rastvarači i hemikalije Za sva ispitivanja korišćeno je seme duvana (N. fizičke i hemijske osobine ulja semena duvana (Nicotiana tabacum L. The insignificant difference in physical and chemical properties of oil obtained by different recovery techniques was shown. oleic. Bulevar oslobođenja 124 REZIME Korišćenje semena duvana kao obnovljive i otpadne sirovine. ekstrakcija. tobacco seed oil. dr Vlada VELJKOVIĆ Tehnološki fakultet. Sa aspekta uticaja na životnu sredinu upotreba biodizela ima mnoge prednosti. samo mala količina semena se sakuplja sa biljaka za sadnju iduće godine. Obtained oils were separated from the solvent under reduced pressure or in a two-stage separation procedure. oleinske. nakon metilovanja. Biljni materijal je prikupljen u fazi plodonošenja 2001. 10]. otpadna (korišćena) ulja i nusproizvodi rafinisanog biljnog ulja [2]. may be an appropriate substitute for diesel fuel. biorazgradivosti.71 : 662. Međutim. kiselinski i saponifikacioni broj) osobine. Za sada ne postoji rasprostranjena upotreba semena duvana. 7. gde se koristi nerafinisano i polu-suvo ulje [11]. physical and chemical properties of tobacco (Nicotiana tabacum L. 9. a zatim direktnom destilacijom vodenom parom do prestanka izdvajanja n-heksana nakon čega se ulje izdvaja iz smeše sa vodom (koja je dobijena kondenzacijom vodene pare) gravitacionom separacijom u levku za odvajanje. Jedan od načina za pojeftinjenje biodizela je korišćenje jeftinijih izvora masnih kiselina. This suggests that tobacco seed oil. distillation followed by direct water stem distillation. Physical (density and refraction index at 20oC) and chemical (iodine.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. klasična i ultrazvučna ekstrakcija [3. a ostatak čine: proteini. but it also forms a basis of a "healthy" use of tobacco.3 Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper SEME DUVANA KAO OBNOVLJIVA SIROVINA TOBACCO SEEDS AS A RENEWABLE RAW MATERIAL Dr Miodrag LAZIĆ. godine u 70 PTEP 12(2008) 1-2 . kao i da su ove osobine ulja slične osobinama drugih biljnih ulja što ga čini pogodnom polaznom sirovinom za dobijanje biodizela. UVOD Biodizel postaje sve interesantnije kao alternativa fosilnim gorivima. by classical and ultrasound extraction using n-hexane at 25oC and 1:10 g/cm3 seeds-to-solvent ratio. već stvara i osnovu za “zdravu” upotrebu duvana. Ovo ulje ne sadrži nikotin i može se porediti sa drugim jestivim uljima. od koga se ekstrakcijom mogu dobiti ulje i sačma (pogača iscrpljenog semena). boja i lakova. klasična i ultrazvučna ekstrakcija sa mešanjem) ulja iz semena duvana i način odvajanja ulja od rastvarača na sastav ulja i njegove fizičke (gustina i indeks refrakcije) i hemijske (jodni. as a renewable source of energy. Utvrđeno je da tehnika ekstrakcije i način odvajanja ulja od rastvarača ne utiču bitno na njegove fizičke i hemijske osobine. palmitinska i stearinska [3. kao što su: manji efekat staklene bašte i manje zdravstvenih rizika u poređenju sa upotrebom fosilnih goriva [1]. koja pripada poluorijentalnim vrstama duvana. Key words: tobacco. 7]. najpre običnom. ulje semena duvana sastoji se uglavnom od linolne. The fatty acid composition.

2% u slučaju istih tehnika i uslova ekstrakcije bez mešanja [7. min Klasična ekstrakcija sa Ultrazvučna ekstrakcija sa mešanjem mešanjem Classical extraction with Ultrasound extraction with mechanical agitation mechanical agitation 2. dok je u prihvatnom sudu emulzija n-heksana i vode. Prinos ulja (u g/100 g suvog semena) se izračunava iz mase izdvojenog ulja i mase semena duvana. saponifikacioni i kiselinski broj ulja određeni su standardnim metodama [12].okolini Surdulice. najpre se običnom destilacijom otpari oko 2/3 rastvarača. Ekstrakcija je izvođena na sobnoj temperaturi u trajanju od 5. Za izvođenje ultrazvučne ekstrakcije korišćena je ultrazvučna kada tipa “SONIC”-Niš (dimenzija 151x200x300 mm. a filtrat se uparava do suva na vakum uparivaču do konstantne mase. 10 i 6 mm) sa prethodnim predgrevanjem semena.2 i 33. Tobacco seed oil yield obtained by classical and ultrasound extraction Prinos ulja (g/100 g suvog semena) Tobacco seed oil yield (g/100 dry tobacco seed) Vreme.8 Klasična ekstrakcija U laboratorijsku čašu (200 cm ) sipa se 16. Odvajanje ulja od vode vrši se u levku za odvajanje. uz stalno mešanje. pri brzini obrtanja 1. tako da je suspenzija semena u rastvaraču bila izložena dejstvu ultrazvuka sve vreme ekstrakcije. Temperaturni režimi: kolone → 50oC tokom jednog minuta. Primenom ultrazvuka ostvareni prinos ulja semena duvana povećava se za manje od 4%. n-Heksan. dok je indeks refrakcije ulja semena duvana meren refraktometrom (Krüss-D-22976. 30 i 400 cm3/min. stearinska. Odvajanje ulja od rastvarača Uparavanje pod sniženim pritiskom Po završetku ekstrakcije ekstrakt se odvaja od semena pod vakumom na Büchner-ovom levku. hloroform. Injektirana zapremina smeše metil estara je bila 0.4 17. Nemačka) na 20°C.0 10 30 60 17. Izraženiji uticaj mešanja u slučaju klasične ekstrakcije potiče od činjenice da ultrazvuk uzrokuje mikro mešanje suspenzije i time utiče na prenos mase u masi rastvora i kroz difuzioni sloj. Jodni. u zavisnosti od tehnike ekstrakcije i načina odvajanja ulja od PTEP 12(2008) 1-2 71 . Sadržaj vlage je određivan po postupku koji propisuje Ph. 30 i 60 minuta.3 21.25 μm) i plameno jonizujućim detektorom. min Time.9 g/100 g suvog semena. U destilacionom balonu zaostaje emulzija ulja i vode koja je nastala kondenzacijom vodene pare. Fizičke i hemijske osobine ulja semena duvana Gustina ulja je određena piknometrijski na 20oC. Vrednosti hemijskih parametara. koncentrovana sumporna kiselina. 30 m × 250 μm × 0. ono je tretirano vodenom parom u destilacionom balonu. vodonika i vazduha: 25. fenolftalein i dietil etar kod Centrohema (Stara Pazova). Jug.1%. Prinos ulja semena duvana dobijen klasičnom i ultrazvučnom ekstrakcijom Table 1. Kalijum hidroksid je nabavljen kod Mos-Laba (Beograd). 10. određivan je gasnohromatografski. sto je veće je od prinosa dobijenog klasičnom i ultrazvučnom ekstrakcijom sa mešanjem za 36. respektivno. za razliku od originalne metode gde je korišćen helijum [14]. 15000 min-1. odnosno za 41 i 36. Protoci azota (noseći gas). Dobijanje ulja semena duvana Ulje semena duvana dobijeno je mehaničkim ceđenjem i postupcima klasične (maceracija) i ultrazvučne ekstrakcije sa mehaničkim mešanjem.6 16. oleinska.9] utvrđeno da primena mešanja povećava prinos za 9. injektora → 250°C i detektora → 280°C. Metanol. Fizičke i hemijske osobine ulja semena duvana Vrednosti fizičkih i hemijskih osobina ulja semena duvana tipa Otlja prikazane su u tabeli 2. V (2000) i iznosio je 5. linolna i linolenska) identifikovani su upoređivanjem njihovih retencionih vremena sa retencionim vremenima standarda tih metil estara i literaturnim podacima za primenjene uslove.8%. 1 minut). u slučaju klasične i ultrazvučne ekstrakcije. a zatim se produži sa destilacijom sa vodenom parom do izdvajanja rastvarača u destilatu. Azot je korišćen kao noseći gas.5 15. a jod. Sastav ulja semena duvana Sastav ulja semena duvana. pa otuda i bolja efikasnost ekstrakcionih tehnika potpomognutim mešanjem i mikromešanjem. Metil estri najvažnijih masnih kiselina (palmitinska. Gasna hromatografija Metil estri masnih kiselina ulja semena duvana su analizirani na gasnom hromatografu (Agilent 6850) sa kapilarnom kolonom (DB WAX. Uparavanje pod atmosferskim pritiskom Posle završene ekstrakcije ulja.4 podeoka i kroz dizne različitih prečnika (15. samo što je laboratorijska čaša u kojoj se vrši ekstrakcija bila uronjena u ultrazvučnu kadu. 9]. REZULTATI I DISKUSIJA Prinos ulja semena duvana Mehaničko presovanje semena je najefikasnija tehnika za dobijanje ulja iz semena duvana.5 %. odnosno za 3. dok je poređenjem sa prethodno objavljenim rezultatima [7.7%. etanol i kalijum jodid su kupljeni kod Zorka-Pharma (Šabac). Neposredno pre ekstrakcije seme duvana je mleveno pomoću komercijanog električnog mlina (Zepter.9 21. a prinos ostvaren ovom tehnikom je 32. natrijum tiosulfat i hlorovodonična kiselina su kupljene kod Lanchema (Češka).6 g samlevenog semena duvana i 50 cm3 n-heksana (odnos seme-rastvarač 1:3 g/cm3). 50 do 200oC brzinom 25oC/min i 200 do 230oC brzinom 3oC/min. U slučaju ceđenog ulja. 3x50 W. Ceđenje ulja iz semena duvana Ceđenje nativnog semena duvana vršeno je hidrauličkom presom "Komet" Crusher (Germany). a protok kroz kolonu je bio 4 cm3/min. a natrijum hidroksid od proizvođača Himedia (Inđija). 3 Ultrazvučna ekstrakcija Ultrazvučna ekstrakcija sa mešanjem vršena je na identičan način kao i klasična ekstrakcija.1 21. posle metilovanja [13]. Sa povećanjem brzine strujanja rastvora oko čestice biljne sirovine debljina difuzionog sloja se smanjuje.2 μL. a molekulski mehanizam prenosa zamenjuje se konvektivnim mehanizmom. Tabela 1. pa je nastala emulzija ulja i vode tretirana na identičan način. 40 kHz).3 20.

0 923. Ultrazvučna ekstrak.60 15. 17.04 70.83 (mg KOH/g ulja) / (mg KOH/g of oil) stearinske).02 0. Vrednosti saponifikacionog broja ulja semena duvana su približne vrednostima za ulja semena drugih tipova duvana [3.04 70.8 5.08 81.63 194.22 rastvarača međusobno se razlikuju za max ± 5%. respektivno. 7.3 923. odnosno 22%.64 2.9 do 85.48 11.42 (g J2/100 g ulja) / (g J2/100 g of oil) samlevenog semena poluorijentalnog duvana tipa Saponifikacioni br. respektivno.4735 1. čiji maseni udeo u ulju iznosi oko 70%.03 12.42 131.65 3.4735 1.51 133. oleinsku. Physical and chem. Visoka vrednost jodnog broja je očekivana.65 Ultrazvučna ekstrakcija sa mešanjem Ultrasound extraction with mechanical agitation P<atm 8.4735 1. Nezavisno od ekstrakcione tehnike i načina odvajanja rastvarača.45 84.78 0.77 72. agitation mechanical agitation (oleinska) i poli-nezasićenih tobacco seed oil P=atm P=atm P=atm masnih kiselina (linolne i P<atm P<atm P<atm +H2Oa +H2Oa +H2Oa linolenska).55 13. dok se primenom ultrazvuka u 72 PTEP 12(2008) 1-2 . što ukazuje na visok udeo slobodnih masnih kiselina (oko 18%). koja je u opsegu 129-142 [15].57 190.42 70.33 14. ali je manji nego kod ulja semena nekih drugih tipova duvana [16. bez obzira na način dobijanja i odvajanja ulja.49 83. properties of tobacco seed oil nezasićenih masnih kiselina.8 do 81.07 12. Jodni broj ulja semena duvana tipa Otlja nalazi se u granicama vrednosti jodnog broja za biljna ulja.78 12.91 0.42 4. Sličan maseni udeo zasićenih (od 11.7 70.14 12. Fizičke i hemijske osobine ulja semena duvana klasičnom i ultrazvučnom ekstrakcijom imaju veći sadržaj Table 2.27 70.92 12.4%) i nezasićenih Dvostepeni postupak odvajanja ulja pod atmosverskim pritiskom a Two stage oil separation under atmospheric pressure ZAKLJUČAK Mehaničko presovanje semena je najefikasnija tehnika za dobijanje ulja iz semena duvana.49 3. merenja odnos semena i rastvarača). linolna i linolenska) masnih kiselina u ulju semena duvana dobijenog ceđenjem je 13. 7.73 0.4733 o Index of refraction at 20 C malne razlike u sastavu ulja potiču.43 188.26 12.65 14. a povećava udeo Kiselinski broj / Acid value zasićenih (palmitinske i 14. 15.75 13.15 3.79 12. što ukazuje na činjenicu da način dobijanja i odvajanja ulja ne utiču zančajno na njegove osobine.0 923. Utvrđeno je da ulje dobijeno ceđenjem semena duvana ima veći sadržaj stearinske kiseline.5 do 14. stearinsku.59 12.34 12.0 931./ Saponification val 186..49 183. Ulja dobijena Tabela 2.27 69. najzastupljenija masna kiselina ulja je linolna.(83. verovatno. Ova vrednost pokazuje prosečnu dužinu lanca masnih kiselina koje ulaze u sastav ulja. Jodni broj / Iodine value Sastav ulja dobijenog iz 127. a i nalazi se u opsegu vrednosti saponifikacionog broja drugih biljnih ulja. 16. Masna kiselina Fatty acid Mehaničko ceđenje Cold pressing P<atm Palmitinska / Palmitic Stearinska / Stearic Oleinska / Oleic Linolna / Linoleic Linolenska / Linolenic Ostale / Others Zasićene / Saturated Nezasićene / Unsaturated Mono.12 4.37 0. 17.nezasićene Mono-unsaturated Poli. 15.4 5. temperatura. u slučaju klasične i ultrazvučne ekstrakcije.59 11. Vrednosti fizičkih osobina svih ulja semena duvana dobijenih u ovom radu nalaze se u granicama standardnih vrednosti koje preporučuje AOCS [12]. Kod ulja dobijenog u dvostepenom postupku odvajanja pod Klasična ekstrak.nezasićene Poly-unsaturated a P=at P<atm m +H2Oa 8.28 72.74 15. kao što se može videti u tabeli 3.93 Otlja sličan je sastavu ulja (mg KOH/g ulja) / (mg KOH/g of oil) drugih duvana [3. All results are mean of two replicates a Dvostepeni postupak odvajanja ulja pod atmosverskim Tabela 3 Sadržaj masnih kiselina u ulju semena duvana (%) pritiskom Table 3 Fatty acid tobacco seed oil composition (%) a Two stage oil separation under atmospheric pressure Kiselinski broj ulja semena duvana tipa Otlja je visok. sa skoro identičnim udelom o Indeks refrakcije na 20 C glavnih masnih kiselina.76 130.63 132.28 71.0 922.4735 1.21 127. linolnu i linolensku. 18].69 0.4736 1.32 8.63 4.1 % i 81. za 20%.6 18].79 15. atmosferskim pritiskom Mehaničko cesa mešanjem sa mešanjem utvrđeno je da se sa porastom Fizičke i hemijske osobine ulja semena đenje Classical Ultrasound temperature neznatno smanjuje duvana Cold pressing extraction with extraction with udeo mono-nezasićenih Physical and chemical properties of mechan.67 13.54 81.77 12.39 191.75 Sastav ulja semena duvana Prema gasnohromatografskoj analizi metil estara masnih kiselina ulja semena duvana ono sadrži uglavnom (više od 94%) slobodne ili vezane sledeće masne kiseline: palmitinsku.74 2.47 P=atm +H2Oa 9.28 11. Uticaj ovih faktora na fizičke osobine ulja (max ± 1%) gotovo je zanemarljiv.77 71.6 %.8 do 13.73 4.77 85. Klasična ekstrakcija sa mešanjem Classical extraction with mechanical agitation P=atm +H2Oa 9.7%) masnih kiselina određen je i u uljima dobijenih klasičnom i ultrazvučnom ekstrakcijom.69 2.42 71. od vrste i usVrednosti date u tebeli su srednje vrednost dva nezavisna lova gajenja duvana i uslova ekstrakcije (rastvarač.01 8.7 71. 3 Gustina / Density (kg/m ) 930. Ukupan sadržaj zasićenih (palmitinska i stearinska) i nezasićenih (oleinska.38 84. s obzirom na visok udeo nezasićenih masnih kiselina u ulju. Mini1.12 13.87 15. 16. 17].

Publ. S. NAPOMENA: Autori se zahvaljuju Ministarstvu nauke za finansijsku podršku ovom radu u okviru projekta OI 142073. Aug.com/deccanherald/feb282005/snt 4. Veličković D.3.B: The extraction of oil from tobacco (Nicotiana tabacum L. Teshabaev Kh.M. Ahmed G. Renewable Energy. <http://www.) seeds. Hossain A. 2006. seed oil. Lakićević. Nakladni zavod Znanje. 1995 [9] Stanisavljević I. Madan M: Jatropha curcus: a renewable source of energy for meeting future energy needs.2006. Inc.bst. Z. 16.H. Vageesh T. Veljković V.. Zonal Agricultural Research Station. 1972. Shetty Y.L. Lazić M.deccanherald. Khimiya Prirodnykh Soedinenii. ipp. [4] Veljković. Lois E. Deccan Herald. stearinska. LITERATURA [1] Körbitz. Zagreb. Anastopoulos G: Tobacco seed oil as an alternative diesel fuel: physical and chemical properties. Pigment & Resin Technology.) seed oil. Stanisavljević I.S. Primljeno: 01. Apr.Kh. Lazić M.12. Honolulu: Hawaii Health Publishers.B: Ultrasonic extraction of oil from tobacco (Nicotiana tabacum L. Fuel. W: Biodiesel production in Europe and North America. Agilent Technologies. Aug. Seth S: Use of unconventional oils in surface coatings: blends of alkyd resins with epoxy esters. Postupak odvajanja ulja neznatno utiče na sastav ulja. 2000. Stamenković. M.pdf [15] Swern D: Industrijski proizvodi ulja i masti po Baileyju. Haque M. br.. Industrial Crops and Products. PTEP 12(2008) 1-2 73 . 2002. [18] Gofur M.T: Nicotiana tabacum seed oil. [6] Eshetu B: Nicotiana tabacum L. ev. Stournas S.2008. <http://www. 2005. Aug. 2005. [11] Rudramurthy H.) seed oil with a high content of free fatty acids. [17] Umarov A.2008.U. [2] Mittelbach. 16 (1999) 1078-83. Prihvaćeno: 13. Feb. najzastupljenija masna kiselina u ulju je linolna. No. V. Chemical Industry & Chemical Engineering Quarterly.html> [7] Stanisavljević I. [8] Harris W: The scientific basis of vegetarianisam. pored koje u sastav ulja semena duvana ulaze još palmitinska. 28.ac. Renewable Energy. [13] Kandpal J. Sandra P. Utvrđeno je da ulja dobijena ceđenjem semena duvana imaju veći sadržaj stearinske kiseline. 24. Wylie P.asp> [12] American Oil Chemist’s Society (AOCS) Official and Tentative Methods. 13 (2007) 41-50. Tehnološki fakultet. Biomass Bioenergy 28 (2005) 77–86.B. C: Biodiesel: comprehensive handbook.L.au/resources/rtlimrovinganalysisofffatt yacidmethylesters. Nezavisno od ekstrakcione tehnike i načina odvajanja rastvarača. 06-1827 od 11. Navile.L: Improving the analysis of fatty acidmethylesters using retention time locked methods and retentnion time databases: application. Shimoga. Rahman M. Lazić M. Lazić. 1980. 21.at/pz/oilseeds/eshetu. 59885871EN.boku.E: Studies on the caracterisation and glyceride composition of tobacco (Nicotiana tabacum L.B. 6 (1990) 827-828. Leskovac.com. Remschmidt. <http://www. Feb.B. [14] David F.L: Biodiesel production from tobacco (Nicotiana tabacum L.A. 29 (2000) 82-87. An encouraging prospect.odnosu na klasičnu ekstrakciju ostvareni prinos ulja neznatno povećava.V. 1. 2005. O.S: Tobacco: more than just smoke. Ultrasonics Sonochemistry. Zannikos F. M. Veljković V.3. 28 (1993) 25. Khasanov M. Stamenković O. oleinska i linolenska. Graz: Martin Mittelbach (publisher) 2004. 2005. Lakićević S: Laboratorijski tehnološki postupak za dobijanje ulja iz semena duvana.S. [3] Giannelos P. 14 (2007) 646-652 [10] Veljković V.. Bangladesh Journal of Scientific and Industrial Research. Chicago. 85 (2006) 2671-2675 [5] Usta N: Use of tobacco oil methyl ester in turbocharged indirect injection diesel engine. Vrednosti svih fizičkih i hemijskih osobina ulja semena duvana tipa Otlja dobijenih u ovom radu ne zavise od tehnike ekstrakcije i načina odvajanja dobijenog ulja i nalaze se u granicama standardnih vrednosti za ulje duvana koje preporučuje American Oil Chemist’s Society (AOCS).N.V. [16] Bajpai M.) seeds. Lakićević S. dok ulja dobijena klasičnom i ultrazvučnom ekstrakcijom imaju veći sadržaj nezasićenih masnih kiselina. 6 (1995) 159-160. 16 (2002) 1-9.T. 24. Todorović.

The longest (175 mm) and the shortest (157 mm) ears were found in the inbred L3 and the inbred L2. seed yield. Ključne reči: linije.01 Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper UTICAJ ROKA SETVE NA PRINOS I MORFOLOŠKE OSOBINE SEMENSKOG KUKURUZA EFFECTS OF SOWING DATES ON THE YEALD AND MORPHOLOGICAL TRAITS OF SEED MAIZE Mr Sanja MEHANDŽIĆ*. utvrđivanje energije klijanja (%) i utvrđivanje procenta klijavosti (%).1992). Novi Sad REZIME Istraživanja su trajala u toku 2003 i 2004 godine. koja obezbeđuje ravnomerno nicanje je od 10 do 12oC na dubini setve (Drezgić i sar. sowing dates. in the inbred L1 sown on the second sowing date. različitih FAO grupa zrenja. Analiza semenskog materijala koji je korišćen u postavljanju ogleda obuhvatala je: utvrđivanje mase 1000 semena. respectively. Nakon berbe utvrđen je prinos hibridnog semena. no regularities were established. i. 21000 Novi Sad. rokovi setve. dr Jovan CRNOBARAC**. Optimalni rok setve semenskog kukuruza je od 10. the lowest yield was recorded in the inbred L3 sown on the first sowing date. The hybrid seed yield was determined after harvest. Najveća dužina klipa je kod linije L3 (175 mm). 74 PTEP 12(2008) 1-2 . Although sowing dates affected the ear length and diameter. respectively.e. L2-FAO 500. Uticaj roka setve je izražen kod linije L1.1974).. i u 2004. dr Branko MARINKOVIĆ. i. L3 (FAO 600) i L4 (zajednički). Setva se najčešće vrši mašinski. to je biljka tople sezone i zahteva relativno visoku temperaturu. a gustina setve zavisi od uslova i područja (Jevtić S.53. Raspored biljaka treba da je takav da obezbedi nesmetanu negu useva. odnosno postavljanje ogleda su tri linije semenskog kukuruza. kod sve tri ispitivane FAO grupe zrenja.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. a slično je i sa pojavom svile. Seme počinje da klija pri temperaturi 8oC.) je jednodoma biljka razdvojenih polova sa izrazito ksenogamnim načinom razmnožavanja. The sowing date did not significantly affect the change of the diameter. ali klijanje je usporeno i neujednačeno. ni suviše kasna setva (jer se odlaže cvetanje i oplodnja). UVOD Kukuruz (Zea mays L. The effect of the sowing date was pronounced in the inbred L1. pri čemu nema zakonitosti. U dvogodišnjem istraživanju ogled je izveden na dve lokacije.74-77 UDK: 633. In 2004. Rokovi setve su uticali na dužinu i prečnik klipa. ni suviše rana (zbog negativnog uticaja niskih temperatura). Obzirom na veliku genetsku ujednačenost metlice se pojavljuju skoro istovremeno na većini biljaka. uspeva u umerenim i suptropskim područjima. što nepovoljno utiče na oplodnju i proizvodnju semena. Key words: inbreds. godini najveći prinos je ostvaren kod linije L3 u prvom roku setve a najniži u drugom roku setve kod linije L1. There were significant differences between the tested inbreds. godini na poljoprivrednom dobru ’’Kamendin’’ Sirig. Minimalna temperatura zemljišta. L2-FAO 500.e. U vremenski nepovoljnim uslovima može biti ispoljena nepodudarnost između pojave muških i ženskih cvetova. Za proizvodnju semena koristi se najplodnije polje.15:631. morphological traits. godini sa kasnijom setvom došlo je do pravilnog linearnog smanjenja prinosa hibridnog semena kukuruza. L2 (FAO 500). U 2004. U 2003. 1. MATERIJAL I METOD RADA Materijal koji je korišćen za ispitivanje. Između ispitivanih linija su postojale značajne razlike.net ** Institut za ratarstvo i povrtarstvo. L3-FAO 600) i njihovih morfoloških osobina (dužina i prečnik klipa). Jednogodišnja je biljka kratkog dana. U ogledima je ispitivan uticaj tri roka setve (u razmacima od po 10 dana) na prinos semena tri linije semenskog kukuruza. Šematski prikaz postavljanja ogleda prikazan je na sl. U tom slučaju ponici se pojavljuju kroz 15 do 20 dana. The effects of three sowing dates (10-day intervals) on three seed maize inbred lines of different FAO maturity groups (L1-FAO 400. različitih FAO grupa zrenja (L1-FAO 400. Temerinska 131. prinos semena. 1995).. a najmanja kod linije L2 (157 mm). morfološke osobine. 1-2. koje imaju zajedničkog oca i to: L1 (FAO 400). godini na poljoprivrednom dobru AD ’’Sloga’’ Kać. aprila u zavisnosti od agroekološkog reona i godine (Starčević i sar. pssemelab@neobee. Rok setve nije značajnije uticao na promenu prečnika klipa. and L3-FAO 600) and their morphological traits (ear length and diameter) were studied in the trial. SUMMARY The three-year trial was set up in 2003. Temperaturni uslovi utiču na razviće korenovog sistema. dr Đorđe JOCKOVIĆ * Poljoprivredna stanica. semenski kukuruz. seed maize. A regular linear decline in the yield occurred over all three tested FAO maturity groups in seed maize hybrids sown on latter sowing dates in 2003. Rokovi setve različitih linija semenskog kukuruza mogu uticati na biološki prinos hibridnog semena kukuruza kao i na morfološke osobne semena. the highest. U pogledu vremena setve treba tražiti najpovoljnije uslove. p. i to u 2003. do 25. Iz tih razloga cilj i zadatak istraživanja je da se prati dinamika razvoja pojedinh linija u različitim rokovima setve. kao i uticaj istog na prinos hibridnog semena kukuruza.

92 t/ha u prvom roku setve. 1. Merenja su obavljena neposredno po skidanju useva (na parceli) korišćenjem precizne vage i aparata za utvrđivanje vlažnosti.40 t/ha u trećem roku setve. Rokovi setve . pri čemu je ta operacija laka i bez opasnosti od zakidanja. (1991). 29. Rokovi setve ogleda u 2003. Rokovi setve postavljenog ogleda kukuruza u godinama ispitivanja prikazani su u tab.7 m x 10 m) u tri ponavljanja. prinos istog hibridnog semena se snižava. do 1.R2. L1. Jedan od osnovnih faktora uticaja na prinos hibridnog semena u 2003. odnosno jedinici površine. tj.05.04.5174x R2=0.901 y =1. Izrazito nizak prinos semena kukuruza je ostvaren kod linije L3 u svim rokovima setve. Rokovi setve su u razmacima od po 10 dana sa istovremenim usejavanjem oca. R1. Najveći prinos je ostvaren u prvom roku setve kod linije L1 (FAO grupe zrenja 400).5 0 I II III Linija . u međusobnom odnosu majčinskih i očinskih komponenti 4 : 2. godini su visoke srednje dnevne temperature i nedostatak padavina. 1.05.R2.44 t/ha u prvom roku setve. utvrđivane su sledeće karakteristike: prinos klipa. Prostorna izolacija bila je u potpunosti ispoštovana. Šematski prikaz ogleda u 2003. Uklanjanje metlica sa majčinske linije obavljeno je na vreme. ’’Sloga’’ Kać 2004. Sl.01 t/ha u trećem roku setve. REZULTATI I DISKUSIJA Prinos hibrinog semena 2003. Da bi se obezbedila optimalna gustina i dobili tačni podaci istraživanja. R1. koji smatraju da najveći uticaj na prinos imaju vremenski uslovi u godini izvođenja ogleda. Sa kasnim rokom setve iste linije. Experiment scheme in 2003 and 2004 L1. kao i da je prinos u odnosu na liniju L1 smanjen. Setva je obavljena ručno (motičicom) na optimalnu dubinu (6-8 cm) sa rastojanjem između semenki u redu od 23 cm. U ispitivanim godinama primenjene su standardne agrotehničke mere. i 2004.L3 – linije semenskog kukuruza. 2. Samim tim rezultati ispitivanja se slažu sa rezultatima Starčevića i sar. 1. prinos zrna (w2 vlage) i morfološke osobine semena. u svim rokovima setve. i iznosio je 2.Line L1 I II III Linija .464x R2=0.04. Za svaku liniju kukuruza i svaki rok setve površina osnovne parcele je iznosila 42 m² (6 redova x 0. za po 10 dana.24 t/ha. R2 22.908-0. prinos zrna (w1 vlage). 09. 19.04. odnosno 43% od prinosa u prvom roku setve.874-0. Experiment sowing terms in 2003 and 2004 Mesto i godina Year and location ’’Kamendin’’ Sirig 2003. odnosno kada metlica dobije dovoljnu veličinu drške za čupanje.5 1 0.04. Posmatrano po rokovima setve za ispitivane linije semenskog kukuruza u 2003. U odnosu na liniju L1 prinos je niži za 50 do 67% u zavisnosti od roka setve. koje su doprinele povećanom broju jalovih biljaka i smanjenju prinosa po biljci. prinos suvog hibridnog semena se snižava.209 m2. tako da u trećem roku setve prinos suvog semena iznosi 1.819-0. godini razlike u prinosu su iznosile od 14 do 86%. godini (slika 2).R3 – sowing terms Ukupna površina ogledne parcele za sve ispitivane linije semenskog kukuruza i sva tri roka setve je iznosila 1. Fig.909 y =2. i standardnim rastojanjem između redova od 70 cm. može se konstatovati da sa kasnim rokom setve dolazi do pada prinosa hibridnog semena kukuruza. do svega 0. Sa kasnim rokom setve.5 2 1. R3 02. i 2004. Uočava se da se prinos suvog hibridnog semena snižava sa kasnim rokom setve. da bi se dobio definisani (optimalni) broj biljaka. U 2003. sa rastojanjem između ponavljanja od 1 m.L2.85 t/ha. Prinos je iznosio od 1. Nakon nicanja u fazi tri lista izvršeno je ručno proređivanje biljaka. Zavisnost prinosa linija od roka setve u 2003. ubrane su parcijalno u zavisnosti od stanja vlažnosti. na svako definisano mesto (u kućicu) posejana su po dva zrna.Dried seed yield (t/ha 3 2. tako da 300 m nije bilo parcele sa kukuruzom.L2. Sve ispitivane linije semenskog kukuruza u ogledu.R3 – rokovi setve Fig. pre nego što je biljka počela sa polinacijom. Nakon berbe koja je obavljena ručno.Line L2 I II III Linija -Line L3 y =3.L3 – seed corn lines. 2.978 Sl. Table 1. kao i nepravilan raspored istih u kritičnim fazama razvoja kukuruza. Kod linije L2 (FAO grupe zrenja 500) prinos se kretao od 1. Prinos suvog semena . u zavisnosti od roka setve od 18 do 33%. Yield depending on sowing term in 2003 PTEP 12(2008) 1-2 75 . Izabran je najpogodniji momenat za najlakše uklanjanje metlica.Tabela 1.817x R2=0.Sowing terms R1 12.

kretao se od 3. Prosečna dužina klipa se smanjivala sa produženjem roka setve. 3.59 do 4. 6. u zavisnosti od roka setve. i drugog i trećeg roka setve. Na osnovu slike 5.57 t/ha. Značajna razlika u dužini klipa se uočava između prvog i drugog.50 t/ha.Line L1 Linija . Kod linije L3 prosečna dužina klipa kukuruza se kretala od 126 mm u drugom roku seve do 167 mm u prvom roku setve. i prvog i trećeg roka setve. u zavisnosti od roka setve. Prosečan prinos semena kukuruza linije L2 u 2004. u zavisnosti od roka setve. Prosečna dužina klipa u zavisnosti od roka setve u 2004. da rokovi setve različito utiču na prinos hibridnog semena kukuruza. Prosečna dužina klipa kukuruza kod linije L1 kretala se od 146 do 171 mm u zavisnosti od roka setve (slika 3).94 do 5. 5.56 t/ha. 171 168 155 146 146 146 167 126 129 Sl. Prosečna dužina klipa linije majke L2 se kretala od 157 do 167 mm. i drugog i trećeg roka setve. Average cob lenght depending on sowing term in 2004 Prosečan prečnik klipa kukuruza u 2004 godini. Prosečan prečnik klipa kod linije L2 se kretao od 31 do 38 mm u zavisnosti od roka setve. 6. Kod linije L2 prosečna dužina klipa kukuruza se kretala od 146 do 155 mm po rokovima setve.Line L3 Prinos hibrinog semena kukuruza u 2004. 3. U proseku u prvom i drugom roku setve dužina klipa nema značajniju razliku (1 mm).Line L1 Linija . Razlika između prvog i drugog roka setve nije značajna (4 mm).Line L2 Linija .12 t/ha u zavisnosti od roka setve. Dužina klipa kod linije majke L1 smanjivala se sa rokovima setve (slika 6).Line L3 Sl. U 2004. Kod linije L3 prosečan prečnik klipa se kretao od 38 do 40 mm u zavisnosti od roka setve. 5.Line L2 Linija .56 t/ha. Značajna razlika u prečniku klipa se uočava između 76 Dužina klipa . Fig. Lines yield depending on sowing term in 2004 Morfološke osobine hibrinog semena kukuruza u 2003.Morfološke osobine hibrinog semena kukuruza u 2003. Rok setve je imao uticaja na prečnik klipa. i drugog i trećeg roka setve. 4.Cob length (mm) 180 170 160 150 140 130 120 110 100 I II III I II III I II III Linija .Cob length (mm) PTEP 12(2008) 1-2 . U proseku u prvom i drugom roku setve značajno je veća dužina klipa. Fig. Značajna razlika u prečniku klipa se uočava između drugog i trećeg roka setve. kod linije majke L1 se kretao od 40 do 45 mm (slika 7 ). i drugog i trećeg roka setve (8 i 9 mm). Fig. 175 175 174 180 170 166 167 170 157 157 158 160 150 140 130 120 110 100 I II III I II III I II III Linija . a najniži 3. Značajno je veća dužina klipa između prvog i trećeg. Prosečan prinos hibridnog semena kukuruza linije L1 u 2004.Line L2 Linija . u odnosu na treći rok setve. Prosečna dužina klipa linije majke L3 se kretala od 174 do 175 mm. uočava se da su male razlike u pogledu prinosa hibrida u istim rokovima setve. Zavisnost prinosa linija od roka setve u 2004. Značajna razlika u dužini klipa se uočava između svih rokova setve (od 3 do 25 mm). godini kretao se od 3. Značajna razlika u prinosu semena kukuruza postoji između svih rokova setve. pri čemu rok setve nije uticao na dužinu klipa.Line L3 Prosečan prinos hibridnog semena kukuruza linije L3 u 2004. Značajna razlika u prinosu semena kukuruza postoji između prvog i drugog.59 t/ha do 4.59 t/ha u drugom roku setve. Najveći prinos je ostvaren kod linije L3 u prvom roku setve i iznosi 5. Prosečna dužina klipa u zavisnosti od roka setve u 2003. Prosečan prečnik klipa u zavisnosti od roka setve u 2003.Line L1 Linija . i kretao se od 3.50 do 5. Average cob lenght depending on sowing term in 2003 Prosečan prečnik klipa kod linije L1 u 2003 godini se kretao od 40 do 46 mm (slika 4). Average cob diameter depending on sowing term in 2003 Linija . Dužina klipa . pri čemu prinos raste. Značajna razlika u prečniku klipa se uočava između prvog i trećeg. Značajna razlika u prinosu semena kukuruza postoji između svih rokova setve.Cob diameter (mm) 50 45 40 35 30 25 20 I II III I II III I II III 46 40 42 38 39 36 31 38 40 Sl. Fig. pri čemu se dužina povećavala sa kasnijim rokovima setve . 4. Prečnik klipa . Najniži prinos suvog hibridnog semena kukuruza je ostvaren u drugom roku setve kod svih linija. Značajna razlika u dužini klipa se uočava između prvog i drugog. godini kretao se od 4. Sl. godini posmatrano po rokovima setve može se konstatovati. godini (slika 5).

[5] Starčević Lj. 2007.44 t/ha u prvom roku setve. godini je ostvaren kod linije L3 u svim rokovima setve. 1992. Sv. Beograd. morfološke osobine ispitivanih linija semenskog kukuruza ukazuju da rokovi setve utiču na dužinu i prečnik klipa. Poljoprivredni fakultet.2008. i drugog i trećeg roka setve (1 mm). Prečnik klipa . Primljeno: 10. pri čemu nema zakonitosti. Prihvaćeno: 12. Average cob diameter depending on sowing term in 2004 ZAKLJUČAK Na osnovu analize rezultata dvogodišnjih ispitivanja uticaja roka setve na prinos semenskog kukuruza i njegovih morfoloških osobina mogu se izvesti sledeći zaključci: • Vremenski uslovi u godinama ispitivanja bili su različiti. tako da je razlika u prečniku klipa je izražena između prvog i trećeg. Dok je prosečan prečnik klipa kukuruza linije majke L3 se kretao od 49 do 50 mm. Starčević Lj: Uticaj rokova setve na dužinu trajanja fenoloških faza i potrebne sume ukupnih i efektivnih temperatura kod kukurza. Nauka. Poljoprivredni fakultet. Sl. [3] Jevtić S: Posebno ratarstvo.56 t/ha. Latković Dragana. Kod linije L2 prosečan prečnik klipa u svim rokovima setve je imao istu vrednost (45 mm).23.3. 415424. B: Proizvodnja kukuruza u Vojvodini (prošlost. Poljoprivredni fakultet .40 t/ha u trećem roku setve.Institut za ratarstvo i povrtarstvo. Najveća dužina klipa je kod linije L3 (175 mm). Zbornik radova. Najveći prinos je ostvaren kod linije L3 u prvom roku setve i iznosi 5. do svega 0. Novi Sad. 96. a najniži 3. Rok setve nije značajnije uticao na promenu prečnika klipa.Line L1 Linija . sadašnjost i budućnost). Fig. što znači da rok setve nije uticao na prečnik klipa kukuruza. Prosečan prečnik klipa u zavisnosti od roka setve u 2004. Sv. 1991. 293-308. Novi Sad. 1995.59 t/ha u drugom roku setve kod linije L1.Line L2 Linija . 1974. Zbornik radova. [4] Starčević Lj. a samim tim i nemogućnost komparativne analize.Line L3 45 45 40 50 45 45 45 49 50 • Na osnovu rezultata istraživanja u 2003. Rajčan Irena: Uloga nekih agrotehničkih mera u proizvonji kukuruza s posebnim osvrtom na godine sa nepovoljnim vremenskim uslovima. s. godini. Prinos je iznosio od 1. Marinković. 7.Cob diameter (mm) 50 45 40 35 30 25 20 I II III I II III I II III Linija .3. godini rokovi setve različito su uticali na prinos hibridnog semena kukuruza. što je značajno uticalo na dobijene rezultate ispitivanja. a najmanja kod linije L2 (157 mm).19. PTEP 12(2008) 1-2 77 .prvog i trećeg i drugog i trećeg roka setve (5 mm). 7. Spasojević B. Matica Srpska. • U 2004. 227240.2008. Sanja: Uticaj roka setve a prinos i kvalitet semenskog kukuruza. LITERATURA [1] Drezgić P. Magistarska teza. [2] Mehandžić. Marinković B. Univerzitet u Novom Sadu. Uticaj roka setve je izražen kod linije L1. • Razlika u dužini klipa između linija različitih FAO grupa zrenja nema zakonitost. Zbornik radova. U odnosu na liniju L1 prinos je niži za 50 do 67% u zavisnosti od roka setve. • Najniži prinos hibridnog semena kukuruza u 2003.

53. dr Svetlana BALEŠEVIĆ-TUBIĆ*. Afrodita (0). Novosađanka (I) i Vojvođanka (II).5 mm-5. zatim dorada semena. germination viability and germination) and share of each fraction in the total processed seed were tested. različitih grupa zrenja: Jelica (00). Afrodita (0). što ima za posledicu da se na istoj biljci soje formiraju zrna različite veličine. VELINKA GAJIČIĆ dipl. Balkan (I). 21220 Bečej REZIME U teoriji i praksi poznato je da kvalitet semena zavisi od više faktora. energija klijanja i klijavost). Also. Balkan (I).0-5.34 Stručni rad Paper PROMENA KVALITETA SEMENA SOJE U ZAVISNOSTI OD FRAKCIJE SEMENA CHANGES IN SOYBEAN SEED QUALITY DEPENDING ON A SEED FRACTION Miladin KOSTIĆ* dipl. Aleksandar ILIĆ* dipl.. a između ostalog i od frakcije semena.5 mm and > 5. kao i parametri kvaliteta (masa 1000 zrna.01:633. različite grupe zrenja: Jelica (00). SUMMARY It is well known that seed quality depend on many factors. 1-2. seed fraction. veoma je bitno i učešće svake frakcije u ukupnoj masi semena. MATERIJAL I METOD Istraživanje je sprovedeno u PIK-u „Bečej“ „Poljoprivreda“ AD. a share of each fraction in the total seed mass is very important. p. Bočni izdanci se obrazuju postepeno.5 mm i > 5. period sazrevanja semena se produžuje.0-5. Kvalitet semena usko je vezan i sa njegovim ontogenetskim razvićem i mestom formiranja semena na biljci (Kastori. Sl. ing. Novi Sad. a ranije formirana zrna nagomilavaju veću količinu asimilata zahvaljujući boljem razviću semena. especially on a seed fraction. „Kamas westrup“ LA-LS Fig. Na osnovu dobijenih rezultata. Seme soje na osnovu fizičkih osobina ima okruglast oblik. kvalitet semena.0-5. Za istraživanje je korišćeno seme sorti soje stvorenih u Institutu za ratarstvo i povrtarstvo. Bečej. U radu su analizirane sorte stvorene u Institutu za ratarstvo i povrtarstvo iz Novog Sada.5-5.5 mm i > 5. čuvanje i skladištenje semena i dr (Tatić. Parameters of seed quality (1000-seed weight. 5. 2004). 1984). što sve dovodi do značajnih poteškoća tokom žetve. Ključe reči: soja.0 mm. Soja cveta sukcesivno.0 mm. mr Vojin ĐUKIĆ*. ukoliko se proces rastenja i razvića odvija u nepovoljnim uslovima. 2000). Međutim. developed at the Institute of Field and Vegetable crops.5-5. pa se na istoj biljci mogu naći cvetni pupoljci. koja je bila veoma povoljna za proizvodnju semena soje. Pored toga. frakcija semena. Zbog toga je neophodno proizvodnji semenske soje prići krajnje obazrivo i veoma odgovorno kako bi se obezbedili što povoljniji uslovi za njeno rastenje i razviće.5 mm) was used in this investigation. Novosađanka (I) i Vojvođanka (II). uočene su značajne razlike između ispitivanih frakcija samo za apsolutnu masu semena i procenat učešća semena navedenih frakcija. 1. Key words: soybean. Seme navedenih sorti je frakcionisano na laboratorijskom prečistaču semena tipa „KAMAS WESTRUP“ LA-LS (slika 1).Biblid: 1450-5029 (2008) 12. UVOD Kvalitet semena. Cilj rada bio je da se utvrdi procentualno učešće frakcija (4. energija klijanja i klijavost semena) za svaku frakciju. 1. odnosno klijavost kao osnovni pokazatelj životne sposobnosti semena zavisi od više činilaca. a najveći uticaj imaju agroekološki uslovi i primenjena agrotehnika. 5. Balkan (I). „Kamas westrup“ LA-LS 78 PTEP 12(2008) 1-2 . Afrodita (0). 5. analizirani su parametri kvaliteta semena (masa 1000 zrna. tako da je separaciju moguće uraditi jednostavnim postupkom pomoću sita raznih dimenzija i oblika otvora (Babić i Babić. The seed of soybean cultivars. Novi Sad. kao i učešće svake frakcije u dorađenom semenu. sorta.5 mm) u dorađenom semenu soje. Na biljci postoji morfološki gradijent koji se kreće od osnove ka vrhu. najranije cvetaju i donose plod.5 mm. Za tri frakcije semena soje: 4.0 mm. otvoreni cvetovi i mahune koje su u fazi nalivanja zrna. vremenska razlika u cvetanju i sazrevanju na pojedinim izdancima je mala. Obtained results show significant differences between investigated fractions only for 1000-seed weight and percentage share of the stated fractions. ing.** * Institut za ratarstvo i povrtarstvo. Korišćeno je seme požnjeveno u 2006. Maksima Gorkog 30 **PIK „Bečej“ „Poljoprivreda“ AD. godini. 2007). sazrevanje je neujednačeno. a ukoliko je rastenje i razviće intenzivno. Donji izdanci su najstariji. 21000 Novi Sad. dorade i čuvanja semena (Hrustić i sar. cultivar. of different maturity groups [Jelica (00). ing. Novosađanka (I) and Vojvođanka (II)] and of three fractions (4.78-79 UDK: 631. seed quality.

55.90 52.67 96. a najmanje frakcije 4.33 ZAKLJUČAK Soja ima različitu krupnoću zrna tako da je moguće izvršiti frakcionisanje semena tokom dorade. Tabela 3.67 95.33 88.0-5. [5] Jevtić. Ljiljana.5 94.67 91. Babić M.67 96.0 mm.67 173. Poljoprivredni fakultet. potrebno je istaći da ove osobine često uslovljavaju jedna drugu. Novi Sad.2008. Masa 1000 zrna je varilala za različite frakcije semena. Novi Sad.5 23.3. 5.: Seme. Najmanja masa 1000 zrna bila je za frakciju 4.67 5.33 90.. Selekcija i semenarstvo.00 96. Iako se između posmatranih parametara krupnoće zrna i mase 1000 semena ne može staviti znak jednakosti.33 95.0 5.67 137. U ukupnoj masi dorađenog semena. 2004. 551-582.].0-5. a u radu su prikazane srednje vrednosti za svaki ispitivani parametar kvaliteta.56 4. M.67 113. za sve ispitivane sorte. Smatra se da krupnije seme daje biljke koje su jače i otpornije i da takve biljke ostvaruju više prinose. s. a najveće za frakciju > 5.0 mm.0 mm.Germination energy (%) Sorta /Frakcija (mm) Variety/Fraction (mm) JELICA AFRODITA BALKAN NOVOSAĐANKA VOJVOĐANKA 4. Slobodan: Ispitivanje kvaliteta frakcija semena žalfije (Salvia officinalis L. zdravstvenog stanja. [6] Kastori. S. M. I drugi autori navode da frakcije semena ispoljavaju vrlo malu varijabilnost u pogledu klijavosti (Ivanovski i Mladenovski. Poljoprivredni fakultet.67 157.00 140. [8] Tatić. 61-63.0 mm.5 mm.94 4.).0 90.33 92.00 >5.95 Klijavost semena predstavlja jedan od najvažnijih parametara kvaliteta semena.33 >5. Prihvaćeno: 15.67 92. Sorta Balkan je u ukupnoj masi dorađenog semena imala najveće učešće frakcije > 5.0 mm. Matica Srpska. Mladenovski T.0 87.2008. 2(1995)2.: Prinos i kvalitet frakcija semena kod različitih sorti meke pšenice. 1992. 1998). 153-248.: Biologija i proizvodnja semena ratarskih kultura.5 93.67 5.5-5. Dražić.67 90 89.0 i 5. vol.5 mm.) Merr. Selekcija i semenarstvo. Na osnovu dobijenih rezultata (tabela 1) može se uočiti da je najveće učešće u dorađenom semenu zabeleženo za frakciju > 5. Najviša vrednost mase 1000 zrna zabeležena je kod sorte Balkan za frakciju > 5.0 mm (tabela 2).33 189.5 95. Kod ostalih ispitivanih sorti nisu zabeležene značajne razlike klijavosti semena u odnosu na frakcije.5 73.: Uticaj endogenih i egzogenih činilaca na proces starenja i životnu sposobnost semena soje [Glycine max (L.5-5. a najviša kod najkrupnijeg semena (tabela 4).67 94.5-5. Doktorska disertacija. Malešević. Učešće frakcije (%) Table 1. Ispitivanje kvaliteta semena svih frakcija urađeno je prema Pravilniku o kvalitetu semena poljoprivrednog bilja u laboratoriji PIK „Bečej“ „Poljoprivreda“ AD. [3] Hrustić Milica. Bečej.5 mm i > 5. kao i od sorte koja se ispituje. Mass of 1000 seeds (g) Sorta /Frakcija (mm) Variety/Fraction (mm) JELICA AFRODITA BALKAN NOVOSAĐANKA VOJVOĐANKA 4. Balešević-Tubić Svetlana.5 199.67 202.33 91. [7] Milošević Mirjana.: Sušenje i skladištenje.33 REZULTATI I DISKUSIJA Frakcionisanje semena može se izvršiti na osnovu različite krupnoće zrna.33 96.): Semenarstvo.99 2. Novi Sad. osim kod sorti Jelica i Balkan.43 62. Tatić.67 LITERATURA [1] Babić. Novi Sad. Ćirović.67 90. s.30 3. Novi Sad. najmanji procenat učešća zabeležen je za frakciju 4.5-5. što je u svojim istraživanjima istakao i Dražić (1998).00 90. Naučni institut za ratarstvo i povrtarstvo.67 158.5 mm.5 mm dok je najmanji procenat učešća bio za frakciju 4. a najveća za frakciju > 5. Kod energije klijanja i klijavosti semena soje uočeno je znatno manje variranje po frakcijama. [4] Ivanoski. M.17 42. a može se reći da je najviše zavisila od krupnoće i nalivenosti zrna.66 91.0-5. a iz takvog semena treba očekivati jače i razvijenije ponike koji će kasnije dati i viši prinos zrna po jedinici površine (Jevtić. M.3. a najveće frakcije 4. 1998). Primljeno: 01. Univerzitet u Novom Sadu.1 88. Energija klijanja semena (%) Table 3.5 mm. 2007. dok je kod sorte Vojvođanka bilo najmanje učešće frakcije > 5. Novi Sad.67 94.67 161. kao i energija klijanja. Energija klijanja je parametar koji je veoma bitan za kvalitet semena soje. Tabela 2.33 195.89 9. Germination (%) Sorta /Frakcija (mm) Variety/Fraction (mm) JELICA AFRODITA BALKAN NOVOSAĐANKA VOJVOĐANKA 4.5-5.5 91.5 130. M.33 >5.00 88. 1992.5. Seme krupnije frakcije ima i veću masu 1000 zrna.00 91.5 mm (tabela 3).89 5. dok je najniža vrednost bila kod sorte Vojvođanka za frakciju 4.5-5.5 mm-5.00 172.5-5.33 93.Izdvojene su tri frakcije (4. Ivanovski i Mladenovski.5 mm.5-5.16 >5.0 mm dok je najveću vrednost imao za frakciju > 5. Krupnoća semena soje veoma je varijabilna i zavisi od uslova gajenja kao i od sortnih karakteristika.5-5.67 247.0 mm. 1994. NK.0-5. Kod sorti Jelica i Balkan klijavost semena je. 1995). Beograd.: Proizvodnja semena soje: Milošević Mirjana. Kod ostalih ispitivanih sorti nije bilo većeg variranja energije klijavosti za pojedine frakcije. Kod sorti Jelica i Balkan ovaj parametar je imao najmanju vrednost za frakciju 4.27 33. 5.5-5. 2000. Klijavost semena (%) Table 4. [2] Dražić. 1984.00 86. koje određuje biološka svojstva semena i koje utiče na razviće ponika i osobine prinosa biljke (Milošević i Ćirović.59 36.0 mm. Eksperiment je urađen u tri ponavljanja.0 2. Dražič. Tabela 1.5 mm. II. Tabela 4. PTEP 12(2008) 1-2 79 . Krupnoća semena nije samo fizičko već i biološko obeležje. 5(1998)3-4. 1994. Rudolf: Fiziologija semena. Masa 1000 zrna (g) Table 2. bila najniža za frakciju 4. 1995.0-5.5 mm) na sitima sa pravougaonim oblikom koja su imala sledeće dimenzije: 4. Novi Sad. Institut za ratarstvo i povrtarstvo.00 93.86 58.67 126. (red.5-5. Contribution of fraction (%) Sorta /Frakcija (mm) Variety/Fraction (mm) JELICA AFRODITA BALKAN NOVOSAĐANKA VOJVOĐANKA 4.

proposition was created for building a retail distribution warehouse of rack type on 6000 m2.000 paletnih mesta. šećerne repei povrća. Maksima Gorkog 30 REZIME Grupa stručnjaka Instituta za ratarstvo i povrtarstvo iz Novog Sada definisala je projektne zadatke za izgradnju skladišnodistributivnog centra na lokaciji Rimski Šančevi neposredno pored Novog Sada. garderobe. Osnovna jedinica za smeštaj artikala je standardna drvena euro paleta 1200 x 800 x 144 mm. MATERIJAL I METOD Zadatak je bio da se u skladišnom delu objekta omogući skladištenje asortimana semenske robe prema datim podacima o robnim grupama. Nakon svestranog sagledavanja problema sastavljen je predlog za izgradnju skladišno-distributivnog centra regalnog tipa na površini od 6. Iz tog razloga ugrađeno je više podsistema koje čine Sistem mašinske instalacije.racionalizaciju broja izvršilaca kroz efikasnu tehnologiju rada. Object was projected by latest technology and according to EU regulations. kukuruza. a sa 2 palete u otvoru 1800 mm. Institut za ratarstvo i povrtarstvo.2 m (visina do nosača krovne konstrukcije je 7. In this short period of time object was constructed with complete infrastructure. Od ideje do realizacije projekta proteklo je 16 meseci. Vlado ČAPELJA dipl. dok reorganizacija postupaka pri radu dovodi do smanjenja broja operacija i skraćuje vreme trajanja ciklusa.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. seed storage. Karlo ĐILVESI dipl. Ovo ima naročitog značaja kod skladištenja transporta i manipulacije u skladištima. Robne grupe planirane za skladištenje i distribuciju su i gotovi upakovani semenski proizvodi: soje. Paletnoregalna konstrukcija oformljena je u 25 redova od čega 6 redova su formirani kao jednoredne paletno-regalne konstrukcije i 20 redova kao dvoredne paletno-regalne konstrukcije. regalni sistem. Objekat treba da bude projektovan na najsavremenijim principima i usklađen sa standardima EU. Ukupna dužina konstrukcije je 40. Conditions in warehouse must satisfy specific demands for conserving seed material for long period of time.dostupnost artikala u skladišnom delu radi obezbeđenja odgovarajućih tehnoških postupaka. that consists of several smaller systems.uvođenje adekvatne i savremene stabilne i mobilne opreme i .000 m2.01 Stručni rad Paper SISTEM SKLADIŠTENJA I ČUVANJA SEMENA POLJOPRIVREDNIH KULTURA U KONTROLISANIM USLOVIMA STRORAGE AND PRESERVATION SYSTEMS OF SEEDS IN CONTROLLED CONDITIONS Mr Velimir LONČAREVIĆ. dr Mladen TATIĆ. Svetla dužina otvora sa 3 palete u otvoru iznosi 2700 mm. prodajni prostor. ing. suncokreta. za sistem skladištenja paleta odabrana je paletno-regalna konstrukcija i to jednoredna i dvoredna. čuvanje semena. U ovu masu je uračunata i masa palete i ambalaže. kancelarije zaposlenih. Između osa 3 . masa tako formirane palete ne sme preći 1030 kg. pšenice.4 m. ing. Širina paletno-regalne konstrukcije je 1100 mm za jednoredne. Na osnovu projektovanog kapaciteta dnevna količina robe u prijemu iznosi 150 tona na dan a kapacitet skladišta je oko 8. Ključne reči: skladišni centar. Neke analize pokazuju da se u određenim slučajevima optimizacijom načina skladištenja i manipulacijom robe u skladištu počevši od prijema robe u skladište preko načina njenog odlaganja u skladištu i otpreme može uticati na konačnu cenu proizvoda tj. mogu se postići znatne uštede u ceni proizvoda. It took 16 months from initial idea to realization of this project .brz i efikasan prijem robe. Širina stuba vertikalnog nosača je 130 mm. To se može postići izgradnjom novih ili modernizacijom postojećih kapaciteta i uvođenjem savremenih tehnologija i tehnoloških rešenja koja omogućavaju reorganizaciju i poboljšanje poslovanja i organizacionih postupaka.4 smešteni su punionica baterija viljuškara. mašinske instalacije. . Iz ovih razloga radi iskorišćenja prostora i zadovoljenja traženog kapaciteta.53.5 m). ing.brzo i efikasno uskladištenje kako bi se proizvodi što pre stavili na raspolaganje prodaji. . mechanical installations.3 (slika 1) smešteno je paletno regalno skladište.80-82 UDK: 631. Visina objekta je 10. SUMMARY Group of experts from the Institute of Field and Vegetable crops Novi Sad has defined project tasks for building retail distribution warehouse on location Rimski Sancevi next to Novi Sad. Naravno ovo se postiže uz primenu najsavremenijih tehnologija i uz potpunu automatizaciju od procesa proizvodnje pa sve do otpreme robe iz skladišta. krmnog bilja. . UVOD Osnovna namera svakog Investitora je da putem ulaganja novčanih sredstava poveća efikasnost u poslovanju. Objekat ima dimenzije 112 x53. Pri tome. Ovakav objekat prvenstveno zahteva sledeće: . mr Imre PATAKI. 80 PTEP 12(2008) 1-2 . od čega 13 otvora za smeštaj tri palete u otvoru i 2 otvora za smeštaj dve palete u otvoru. After reviewing all aspects of the problem. Uslovi u skladištu moraju da zadovolje specifične zahteve da bi seme moglo da se čuva duži vremenski period.780 mm. rack system. Key words: retail distribution warehouse. Jednoredne paletno-regalne konstrukcije i dvoredne paletnoregalne konstrukcije po dužini imaju 15 otvora. Because of this demands System of mechanical installation was built. Slaviša ŠTATKIĆ dipl. 21000 Novi sad. U delu objek- ta između osa 1 . U tako kratkom vremenskom periodu izgrađen je objekat sa kompletnom infrastrukturom na zadovoljstvo investitora. p. 1-2. Uvođenje nove opreme olakšava i ubrzava rad. odnosno 2400 (1100+200+1100) mm za dvoredne. sanitarni čvor.

000 kg na pod skladišta. Za tu svrhu su sva mesta u celom skladištu označena bar kodom. a sa dve palete 2. na osnovu više faktora koji su ugrađeni u informacioni sistem. Šematski prikaz Skladišno-distributivnog centra Fig.12°C Relativna vlažnost i temperatura vazduha su dva činioca koja najviše utiču na starenje semena. treći nivo paleta je na 3950 mm i četvrti nivo paleta je na 6000 mm.) za suvo seme. Razmak između vođica je 1650 mm. Čeoni viljuškar odlaže palete na konzolu po dužoj strani od 1200 mm.15oC i relatvna vlažnost vazduha do 75% su parametri vazduha za bezbedno skladištenje semena do jedne godine čuvanja. automatski se određuje mesto uskladištenja. Pošto su predviđene 3 konzole po visini. Nosivost para horizontalnih nosača sa 3 palete je 3. Za visoke kategorije semena ipak treba obezbediti bezbednije uslove preciznije temperature vazduha do +12 ºC. otprema viljuškarima do mesta za skladištenje. Skladište je podeljeno u dve celine i to sa normalnim temperaturnim režimom. Roba se iz dela skladišta određenog za prijem. Kota gornjeg nivoa zadnje palete je 7550 mm. Vozila koja su na prijemu ili opremi su veće nosivosti i parkiraju se paralelno sa objektom. nakon adresiranja. koja se dodeljuje paleti. Za ulaganje i iskladištenje paleta predviđen je električni visokodohvatni viljuškar sa okretnom glavom ili teleskopskim viljuškama koji zahteva malu širinu radnog hodnika.000 kg.000 kg i ta težina se raspoređuje na dve stope. U zavisnosti od vrste robe koja je pristigla.000 kg. Istovar ili utovar iz/u vozila vrši se klasičnim čeonim viljuškarom sa pneumaticima. obrnutim redosledom. prilikom prijema. 1 Blueprint of storage-distributive centre 3 4 Po visini paletno-regalne konstrukcije su formirane za smeštaj paleta u 4 nivoa. celina 2 -3 i celina 1 . Analizom količine semena visoke kategorije koji godišnje prolazi kroz skladišta Instituta došlo se do zaključka da je dovoljno hladiti samo do oko 300 paletnih mesta. odakle ih nakon toga preuzima visokodohvatni viljuškar i smešta na predviđenu lokaciju u paletnom regalu. PTEP 12(2008) 1-2 81 . Opterećenje po stopi je 6. Prema podacima (Milošević M. Prvi nivo paleta je na 250 mm.1 2 3 4 1 2 Sl. Nosivost vertikalnog nosača je 12. Po preuzimanju paleta iz vozila. Kota kolovoza i kota skladišta su u istom nivou. Ovim se obezbeđuje stabilnost tereta prilikom manipulacija paletama. Lokacija odlaganja palete nalazi se u radnom nalogu i na nalepnici ili adresarskoj kartici. Skladištenje podrazumeva čuvanje više vrsta semena na odgovarajućoj temperaturi i u propisanim uslovima. gde ostaje do isporuke. Odgovarajuća kontrola ova dva činioca obezbeđuje uslove za njegovo uspešno čuvanje i skladištenje. obmotane streč folijom. 1. Ista operacija se obavlja tokom otpreme. REZULTATI I DISKUSIJA Osnovna funkcija objekta je skladištenje i distribucija semena. a čine ga postupci kojima se roba nakon prijema i kontrole odlaže u skladište. drugi nivo paleta je na 2180 mm. U podu regala su predviđene vođice za bezbedno kretanje viljuškara koji mora imati bočne točkove. ili na drugi način.2 koja je sa kontrolisanom temperaturom čuvanja od 10 . 2004. Na taj način pored iskorišćenja kapaciteta skladišta omogućen je prilaz svakoj pojedinačnoj paleti radi uzorkovanja. čeoni viljuškar transportuje palete u skladište i smešta ih na konzole paletno-regalne konstrukcije. i Malešević. temperatura zrna do 10 . Vođice su L profili 100/50 mm. Taj prostor je fizički odvojen od ostalog dela magacina i dodatno izolovan. Iz centra za pakovanje palete se dopremaju propisno obezbeđene. visina dizanja čeonog viljuškara je 1000 kg na 4400 mm.

Zahtevane uslove okoline u objektu obezbeđuje Sistem mašinske instalacije koji se sastoji od sledećih podsistema: 1. Za mesec dana se pokazalo da je ovakav objekat nedostajao ne samo Institutu već i potrošačima.5 izmena/čas. Podsistem vazdušnih zavesa .7 10. 2004. Potrebno je da se uklone svi sitni nedostaci i razrade svi neophodni sistemi logističke podrške koji su u fazi uvođenja.2008. Naučni Institut za ratarstvo i povrtarstvo. 2000.03. s. Merenje parametara vazduha u skladišnom centru (tab. broj izmena vazduha 6 izmena/čas .3.za administrativni.3. broj izmena vazduha 2 izmene/čas . Ljiljana. broj izmena vazduha 8 izmena/čas .4 48. prostor broj izmena vazduha 3 izmene/čas . LITERATURA [1] Milošević. 70 t/dan semena. a njihove prosečne vrednosti za period od 01. broj izmena vazduha 1 izmena/čas . Sistem hlađenja je projektovan tako da je teoretski predviđen unos do max.9 9. [3] Interna dokumentacija Instituta za ratarstvo i povrtarstvo. jer se vazduh u skladištu ne sme ovlažiti da ne bi dovelo do ovlaživanja semenskog materijala.2008. Agregat poseduje vazduhom hlađeni kondenzator.6 9. Podrazumeva se da se ventilacija vrši povremeno po potrebi svih prostorija pa je predviđeno ručno rukovanje sa svim elementima podsistema. Relativna vlažnost i temperatura vazduha su dva činioca koja najviše utiču na kvalitet semena. Tabela 1. Deo skladišta koji je hlađen ima dva ulaza tako da se na oba ulaza nalaze klima uređaji koji obezbeđuju hladnu zavesu vazduha prilikom otvaranja vrata. Uslovi koji su traženi da ispuni ovaj podsistem su sledeći: . Podsistem rashladne instalacije 4. ali sistem za sada zadovoljava tražene uslove. Podsistem rashladne instalacije se sastoji od agregata sa direktnom ekspanzijom i isparivačko-ventilatorskom sekcijom unutar dela skladišta sa kontrolisanom temperaturom. Babić.1 9. godine predstavljene su u tabeli.za skladišni prostor. Objekat je urađen i opremljen po najsavremenijim standardima EU. Podsistem ventilacije 3.8 54.za toalete. Podsistem grejanja 2. pošto se vrata za ulaz automatski otvaraju preko senzora pa se tako automatski uključuje i vazdušna zavesa.4 52.01.za garderobe. 1) vrši se na osam mernih mesta. Podsistem vazdušnih zavesa Podsistem ventilacije obuhvata sve funkcionalne delove objekta.4 12.7 ZAKLJUČAK Skladišno-distributivni centar Instituta za ratarstvo i povrtarstvo izgrađen je u rekordnom roku. Sistem mašinske instalacije opravdava očekivanja i za sada obezbeđuje tražene parametre vazduha u skladišnom delu objekta.za prodajni proctor.za skladišni prostor. Unutrašnja temperatura ovog dela magacina se kreće +12 ±2°C. No.da bi se sačuvala efikasnost i funkcionalnost. Novi sad.0 54. a koji treba da obezbede visok nivo funkcionisanja objekta ovakvog tipa. M: Monografija Semenarstvo.2 12. Ventilatori za provetravanje samo odsisavaju vazduh. Prihvaćeno: 11.1 48. Za prodajni deo je predviđena toplovodna vazdušna zavesa na ulazu. Novi sad.85 – 141.Average Temperatura vazduha Air temperature C 9. Novi Sad.7 o Relativna vlažnost Relative air humidity % 57.0 41. Primljeno: 10. Odgovarajuća kontrola ova dva činioca obezbeđuje uslove za njegovo uspešno čuvanje i skladištenje.8 12. Zvanično je otvoren 18.2008.6 10. Razumljivo je da je zimi vazdušna zavesa topla. sa kontrolisanom temperaturom 0. Poljoprivredni fakultet.za tehničke prostorije. Mirjana. hlađene i klimatizovane prostorije predviđene su vazdušne zavese na ulazima. Malešević. M: Sušenje i skladištenje.2008. N values of air parameters in the storagecentre Br. 82 PTEP 12(2008) 1-2 .5 61. a nadoknada se vrši prestrujavanjem svežeg spoljnog vazduha.4 55. a leti hladna. [2] Babić. broj izmena vazduha 5 izmena/čas . – 20. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Merno mesto Measurement location 1 2 3 4 5 6 7 8 Prosek .03.2008. a troškovi bili u prihvatljivim okvirima za grejane. Prosečne vrednosti parametara vazduha u skladišnom centru Table 1. U zavisnosti od pozicije merača temperature i relativne vlažnosti vazduha postoji izvesna razlika po mernim mestima.

Posebnu pažnju bi trebalo posvetiti tehničkim rešenjima za energetsko iskorišćenje biomase poreklom iz poljoprivrede. da bi se navedeni period trajanja postojećih rezervi sirove nafte sveo na manje od deset godina. Ovakva praksa. the utilisation of other sources of energy should be increased. The most important item in total expenses would be transportation expenses. usled toga različiti vidovi biomase postaju sve značajniji. odnosno slama strnih žita. e-mail: zekic@polj.54 €. while the baling expenses ranked second and made 21. but the most favourable for energy usage are harvest remains. Key words: straw. Ovakva rešenja bi u znatnoj meri smanjila početna investiciona ulaganja i direktno uticala na ekonomičnost energetske ili drugih vrsta upotrebe biomase. Agriculture produces large quantities of different types of biomass. i. The main factor that determines the cost-effectiveness of every form of harvest remains usage is the efficiency of the organisation and the achieved preparation expenses. UVOD Poznato je da osnovna proizvodnja ratarskih useva povlači za sobom istu ili čak i do tri puta veću količinsku produkciju biljnih ostataka.88% of the total expenses. Poljoprivreda produkuje veliku količinu različitih vrsta biomase ali su za energetsku primenu najpogodniji žetveni ostaci ratarske proizvodnje. Spremanja slame sistemom valjkastih bala moguće je izvršiti po ceni od 1. SUMMARY Since fossil fuels have been becoming ever more deficient. the expenses of the system of cylindrical bales were lower by 21. Osnovni činilac koji u najvećoj meri određuje ekonomičnost svakog oblika korišćenja žetvenih ostataka je efikasnost organizacije i ostvareni troškovi spremanja.88 dinara.00 dinara. Pri tome. Departman za ekonomiku poljoprivrede i sociologiju sela. 1-2. odnosno 18. or 23.83 .76%).76% dok su troškovi baliranja na drugom mestu i čine 21. therefore different types of biomass are becoming more significant. while the baling expenses would be higher compared to the previous system and would make 29.88% ukupnih troškova. Ovaj problem jednim delom može da reši oduvek dostupna.e.39% ukupnih troškova Prema izvedenim obračunima sistem valjkastih bala ostvaruje za 21. a danas drastično zapostavljena. Najznačajniju stavku u ukupnim troškovima čine troškovi transpotra sa 27. Pri tome u slučaju malih četvrtastih bala proces se bazira velikom korišćenju nekvalifikovane PTEP 12(2008) 1-2 83 . or 18. izvedeno je na dva ispitivana gazdinstvu koja istu koriste za dobijenje toplotne energije. Činjenica je.yu REZIME Budući da fosilana goriva postaju sve deficitarnija potrebno je povećati korišćenje drugih izvora energije. small grain straw. Iz ovoga moguće je ustanoviti potrebu za daljim povećavanjem mehanizovanosti radnih procesa u poljoprivredi.48%. expenses.95 Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper UTVRĐIVANJE TROŠKOVA SPREMANJA SLAME SISTEMOM VALJKASTIH BALA I SISTEMOM MALIH ČETVRTASTIH BALA DETERMINATION OF PREPARATION COSTS OF THE SMALL GRAIN STRAW BY THE SYSTEM OF CYLINDRICAL AND SMALL QUADRATIC BALES Dr Vladislav ZEKIĆ Poljoprivredni fakultet Novi Sad. poljoprivrede i primarne prerade poljoprivrednih proizvoda.85 UDK: 631.982. Najznačajniju stavku u ukupnim troškovima takođe čine troškovi transpotra u koje je uključen i utovar sa 35.ns. kada bi ukupno stanovništvo na Zemlji trošilo energiju na nivou zemalja razvijenog sveta. Wastage and by-products of forestry. preparation. The most significant item in overall expenses accounted for transportation expenses (27.61 €. drvne industrije.557.48% niže troškove. U nekim rejonima sporedne sirovine su zauzele svoje funkcionalno mesto u nastavku procesa proizvodnje. wood industry.61 €.88 dinars. Posmatrani tehnološki postupci su normirani na takav način rada se potencijali pojedinih sistema za sakupljanje koriste u celosti.ac. Due to all previously stated it possible to stipulate the need for a further increase of mechanisation of working processes in agriculture.557. pored očiglednih gubitaka iskoristive biomase. prouzrokuje i brojne negativne posledice. MATERIJAL I METOD RADA Projektovanje troškova spremanja žetvenih ostataka sistemom malih četvrtastihi i velikih valjkastih bala. According to calculations conducted. a negde predstavljaju sirovinski balast. akcenat bi trebalo staviti na tehnička rešenja koja bi omogućila korišćenje biomase na postojećoj ili modifikovanoj opremi. odnosno 23. loading included with 35. p. Ključne reči: slama.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. The preparation of the straw by the system of small quadratic bales could be achieved with a price of 1. pa se slama spaljuje ili u najboljem slučaju zaorava. Kroz obračun troškova utvrđeno je da cena spremanja jedne tone slame strnih žita sistemom malih četvrtastih bala iznosi 1. odnosno sagorevanje.07% dok su troškovi baliranja na višem nivou u odnosu na prethodni sistem i čine 29.1:620.54 €.00 dinars. energija dobijena organskom konverzijom. Najpogodniji za energetsku primenu su otpaci i nusproizvodi šumarstva.982.07%. troškovi.39% of the overall expenses. The calculation of the expenses confirmed that the price of the preparation of a ton of small grain straw by the system of small quadratic bales amounted to 1. agriculture and primary processing of agricultural products are most available for usage. spremanje. Sa druge strane ograničenost fosilnih goriva prisiljava čovečanstvo da se okrene traženju zamene za fosilna goriva.

odnosno: kalkulacije troškova korišćenja pogonskih mašina za pojedine režime korišćenja.5 hektara na čas rada.820 / transport Welger 730 a John Deere . odnosno 4. Troškovi ulja za diferencijal i menjač. tako da učinak iznosi 300 bala.2 kilograma po toni balirane slame. zarade traktoriste.592 Zmaj .500 bala slame prosečne težine od 15 kg. U suštini obračun troškva energetske eksploatacije treba početi sa obračunom vrednosti žetvenih ostataka.5 tona slame. Težina bala zavisi od podešavanja prese i vlažnosti balirane biomase.76 1. Obračun troškova podrazumeva korišćenja traktora IMT – 539 u procesu baliranja malih četvrtastih bala i MTZ – 820 pri eksploataciji u procesu baliranja valjkastih bala. Usage costs estimation for the operative and appended machines Mašina Machines IMT .624.94 281. širine 490 mm i visine 360 mm. dok je u na posmatranog gazdinstvu ova potrošnja veća i iznosi oko 4. troškove manipulacije i skladištenja.49 Troškovi eksploatacije slame sadrže troškove spremanja slame. Troškovi spremanja slame sistemom velikih valjkastih bala se sastoje iz troškova korišćenja agregata sastavljenog iz traktora i prese za baliranje. Kao osnovne pogonska mašina u procesu ubiranja. transport do mesta skladištenja.401 Manipulator Zmaj Z . U procesu baliranja dobijaju se bale dužine 800 mm. uređaj za manipulaciju jednostavne konstrukcije. Zmaj Z – 401. pri čemu učinak iznosi 7.402 Troškovi (d/času) Cost (d/hour) 765. te se mora uzeti u obzir pri obračunu. Sam proces baliranja malih četvrtastih bala vrši se agregatom sastavljenom od traktora i prese za male prizmatične bale. U slučaju baliranja malih bala navedenom presom koristi se polipropilensko vezivo tip p 320 u količini koja prema normativima iznosi 3. Pri ovakvoj organizaciji rada dnevni učinak radne grupe iznosi približno petnaest kompozicija za radno vreme od 12 časova. kao i kalkulacije troškova zarada za stalno zaposlene radnike. Pri tome dnevni učinak iznosi 67.573. Valorizacija vrednosti slame ili bilo kojeg proizvoda može da se izvodi na više načina.820 MTZ . Utovar bala na prikolicu vrši se utovarivačem koji je pričvršćen na prikolicu.06 120.81 M regular. pri sakupljanju ostvaruje se prosečan prinos slame od 3 tone slame po hektaru. Troškovi poreza i taksi utvrđuju se u skladu sa važećim zakonskim propisima. prikolice za transport Zmaj Z – 489. Isti su izvedeni za sve bitne elemente konačne kalkulacije. model 1. Navedeni model pored obračuna ukupnih troškova korišćenja pogonskih i priključnih mašina omogućuje i izvođenje senzitivne analiza i izradu kalkulacije diferencijalnih troškova. Kako je veoma teško govoriti o povećanju vrednosti u proizvodnji koja koristi biomasu a obračun cene zamene zahteva čitav niz pretpostavki pri obračunu troškova energetskog korišćenja slame. Troškovi održavanja utvrđuju se normativnim metodom na bazi normativa ukupnih troškova održavanja u toku veka trajanja razvijenih putem istraživanja unutar Instituta KTBL. Obračun je izveden prema normativima utvrđenim u praksi (tabela 1). Iskustva sa posmatranog gazdinstva ukazuju da je najrealnija procenjenja težina od 15 kilograma.radne snage. Standaradna organizacija ovoga radnog procesa na ispitivanom gazdinstvu podrazumeva angažovanje šest do osam radnika. Predračun troškova korišćenja pogonskih i priključnih mašina Table 1. 84 PTEP 12(2008) 1-2 . vezanim proizvodima. odnosno ukupno 4. Troškovi smeštaja utvrđuju se u skladu sa cenom eksploatacije kvadratnog metra tipskog građevinskog objekta i prostorom potrebnim za smeštaj mašine. kalkulacije troškova korišćenja priključnih mašina. Troškovi ulja se utvrđuju u skladu sa nabavnim cenama standardno korišćenog motornog ulja i normativima utroška. REZULTATI I DISKUSIJA U prvom delu obračuna izrađeni su predračuni korišćenja pogonskih i priključnih mašina. odnosno 5. prese i zaradu rukovaoca traktora. mogu se primeniti dva osnovna principa: 1) princip zamene i 2) princip prinosne vrednosti. odnosno slame na samoj parceli. Kao rezultat procesa baliranja dobijaju se standardne rolo bale standarnih dimenzija pri čemu masa pojednačne bale iznosi do 350 kg. Na osnovu obračunatih troškova prema pojedinim kategorijama moguće je doći do ukupnih troškova spremanja. Prosečna udaljenost je procenjena na 7 kilometara.U toku procesa baliranja dolazi i do utroška materijala. Pored pogonske mašine proces baliranja žita podrazumeva i upotrebu sledećih priključnih mašina: presa Welger 730a. po pravilu. te se ista koristi u obračunu. 2) princip cene koštanja. Kao osnovne načine za valorizaciju materijala koji se koristi u poljoprivrednoj proizvodnji moguće je primeniti sledeće principe: 1) princip preovlađujće tržišne cene. transporta i manipulacije slame spremljene u obliku malih četvrtastih bala (tabela 2). Radni dan u trajanju od 12 časova ne predstavlja izuzetak kod radova sezonskog karaktera.33 952.539 MTZ .90 1. Troškovi osiguranja određeni su prema aktima “DDOR” Novi Sad. U praksi je moguće ostvariti učinak od približno 2. U toku radnog vremena od 12 časova procenjen je učinak od 3600 bala slame u realnim uslovima. Navedeni normativi korigovani su u skladu sa iskustvenim normativima unutar ispitivanog gazdinstava. 3) princip cene zamene i 4) princip prinosne vrednosti. Obračun zarada bazira se na bruto zaradi pri čemu je ista obračunata u skladu sa prosečnim zaradama na posmatranim gazdinstvima. Troškovi utovara bala obračunati su zajedno sa troškovima transporta. Na posmatranom gazdinstvu koristi se klasična kompozicija za transport malih četvrtastih bala koja se sastoji od traktora za vuču i dve modifikovane prikolice. Tabela 1. Prema podacima sa ispitivanog gazdinstva. Budući da slama. Troškovi pogonskog goriva za traktore utvrđuju se u skladu sa zvaničnim cenama pogonskog goriva na tržištu i normativima utroška goriva za standardne režime korišćenja traktorskog agregata. i korišćenje iste mašine u ostalim operacijama (transport. transporta i manipulacije žetvenih ostataka strnih žita koristi se traktori IMT – 539 i Belorus MTZ – 820. koji se sastoji iz tri oštra čelična tela koja služe za nabadanje bala i odmotač Zmaj – 402.5 tone balirane slame po času rada. Utovar bala vrši sezonska radna snaga bez korišćenja mehaničkih pomagala.7 kilograma po hektaru. manipulacija i odmotavanje. te troškova utrošenog veziva.48 1.85 195.63 tona slame na sat. tovatne masti i guma utvrđivani su prema normativima Zadružnog saveza Vojvodine. Obračun troškova korišćenja pogonskih i priključnih mašina izveden je na osnovu ranije izrađenog modela implementiranog kroz program za tabelarne obračune.072. vrednost žetvenih ostataka se ne obračunava. veziva za povezivanje bala (polipropilensko vezivo). pa sve do 35 kilograma.21 15.5 tona balirane slame po času rada. Sa druge strane u slučaju valjkastih bala isti se temelji na što većem mehanizovanju radnih procesa. nije predmet tržišnog prometa i da se pri utvrđivanju cene koštanja nailazi na teškoće budući da se radi o tzv.481 Zmaj . tako da može da varira od 12. presa John Deere – 592. Obračun troškova uključuje troškove korišćenja izabranog traktora.

557.com/facts/Energy Density of Coal.07 6. Poljoprivredni fakultet Novi Sad. ISSN 0354-2092 broj 5.00 LITERATURA [1] Janjić. Najznačajniju stavku u ukupnim troškovima.2008. Darmstadt.40 546. [2] Krmpotić.54 €. Tabela 3. odnosno slama strnih žita. te se procenjuju se kroz vrednost gubitka do 20% količine korišćene slame. Kroz obračun troškova utvrđeno je da cena spremanja jedne tone slame strnih žita sistemom malih četvrtastih bala iznosi 1. prednost se mora dati onim tehnološkim rešenjima koja su već raširena u praksi pri čemu akcenat treba da bude na njihovom modifikovanju i dopunjavanju. magistarski rad.982. Traktori i pogonske mašine. Troškovi transporta slame. [12] http://hypertextbook. Na ispitivanom gazdinstvu ova potrošnja iznosi oko 40 metara po bali. 1995. [5] Schmid A: Wirtschaftliche Betriebsführung und Kalkulation im Lohnunternehmen (KTBL). V: Upravljanje troškovima korišćenja pogonskih mašina u poljoprivredi. odnosno 23. Obračun ukupnih troškova slame spremljene u obliku valjkastih bala Table 3. 2000.88 dinara. PTEP.48% niže troškove. Prihvaćeno: 11. Novi Sad. Obračun ukupnih troškova slame spremljene u obliku malih četvrtastih bala Table 2.: Sagorevanje balirane biomase. T. N: Valorizacija vrednosti slame strnih žita. V: Utvrđivanje troškova spremanja slame sistemom malih četvrtastih bala. 2007.67 100.07% dok su troškovi baliranja na na višem nivou u odnosu na prethodni sistem i čine 29.67 100. V. Novi Sad. UDK 43. [6] Zekić. 2007. 1985.57 49. Brkić.50 1. 36. Verlagsunion – Agrag.40 243. obuhvataju utovar i transport od parcele do ekonomskog dvorišta ili neke druge lokacije gde se slama skladišti. PTEP 12(2008) 1-2 85 . Pri odmotavanju bala nastaju troškovi korišćenja traktorskog agregata sa priključenim odmotačem Zmaj . [3] Nikolić. Na osnovu obračunatih troškova prema pojedinim kategorijama moguće je doći do ukupnih troškova spremanja. Poljoprivredni fakultet. baliranih u obliku velikih valjkastih bala. Troškovi skladištenja se obračunavaju polazeći od pretpostavke da se slama skladišti na otvorenom prostoru. Manipulacija u skladištu prema definisanim parametrima obavlja se prednjim traktorskim utovarivačem priključenim na traktor MTZ – 820.00 dinara. 2006. [10] Zekić. Godina 12. Iz ovoga moguće je ustanoviti potrebu za daljim povećavanjem mehanizovanosti radnih procesa. doktorska disertacija. UDK 631.402 i troškovi zarade rukovaoca traktora. čine troškovi transpotra u koje je uključen i utovar sa 35. U datom slučaju troškovi transporta ostataka biomase su relativno niski što predstavlja značajan uslov ekonomičnosti celokupnog procesa. transporta i manipulacije.372.17 35. V: Ocena ekonomske opravdanosti energetske upotrebe biomase. Univerzitet u Novom Sadu. Revija agronomska saznanja. Međutim veći deo potencijala biomase zbog relativno niske energetske vrednosti i prostorne disprerzije nije pogodan za eksploataciju. Transport se vrši specijalizovanom traktorskom prikolicom koju pogoni traktor MTZ – 820.07 550. Műnchen. Verlagsgesellschaft.39% ukupnih troškova Prema izvedenim obračunima sistem valjkastih bala ostvaruje za 21.00 243.26 27. M. 1995. [11] Cenovnik mašinskih usluga na obradi poljoprivrednog zemljišta. broj 2. Troškovi manipulacije obuhvataju samo troškove slaganja bala. ISSN 0354-9496.86 182.38 kilograma po toni balirane slame. Estimation of the total costs for the straw in small square bales Operacija Operation Baliranje Pressure Materijal Material Utovar i transport Lading and transport Manipulacija Kaying Odmotavanje Disertangle Skladištenje Storage Ukupno Total Troškovi (d/toni) Struktura (%) Cost (d/ton) Structure (%) 433.: Menadžment poljoprivrednih mašina. Ekonoimski fakultet.48 1. Novi Sad. jer su troškovi istovara obuhvaćeni pri obračunu troškova transporta. Zbog velikog potencijala i obnovljivosti biomasa predstavlja jedan od značajnijih izvora energije.17 144. [8] Zekić. 1997. Pri tome. i sar: Potrošnja dizel goriva u ratarstvu (monografija). Poljoprivredni fakultet Novi Sad.3. 2007. Subotica.557. 1998.00 29. [7] Zekić.3.07 330. Poljoprivreda produkuje veliku količinu različitih vrsta biomase ali su za energetsku primenu najpogodniji žetveni ostaci ratarske proizvodnje. M: Utvrđivanje troškova spremanja slame sistemom valjkastih bala. BVL. R. što iznosi oko 0. 2006. JUMTO.18 12.43 9. T.00 ZAKLJUČAK Budući da fosilana goriva postaju sve deficitarnija potrebno je povećati korišćenje drugih izvora energije. Zadružni savez Vojvodine. odnosno 18. Jovanović.76% dok su troškovi baliranja na drugom mestu i čine 21. Institut za poljoprivrednu tehniku. obračun se izvodi na osnovu tržišne cene.88% ukupnih troškova. [4] Renijus.88 9. pri čemu se obračun primenjuje na utvrđene troškove sakupljanja. Novi Sad. V.39 3. Troškovi se obračunavaju prema ceni jednog časa korišćenja navedenih mašina i troškovima zarade za traktoristu u skladu sa normativima ispitivanog gazdinstva. takođe. transporta i manipulacije slame spremljene u obliku valjkastih bala (tabela 3). Spremanja slame sistemom valjkastih bala moguće je izvršiti po ceni od 1.982.26 16. K:Traktoren – Technik und ihre Anwendung. [9] Zekić. Estimation of the total costs for the straw in cylinder bales Operacija / Operation Baliranje Pressure Materijal Material Utovar i transport Lading and transport Manipulacija Kaying Odmotavanje Disertangle Skladištenje Storage Ukupno Total Troškovi (d/toni) Struktura (%) Cost (d/ton) Structure (%) 457.2008.61 €. Tica.35 259. Novi Sad.27 16.htm Primljeno: 10.76 12.Tabela 2.88 21. Najznačajniju stavku u ukupnim troškovima čine troškovi transpotra sa 27. Osnovni parametar ekonomičnosti korišćenja žetvenih ostataka u bilo koje svrhe predstavljaju troškovi spremanja. Poljoprivredni fakultet Novi Sad. i sar. Značaj poljoprivrede je utoliko veći budući da su poljoprivredna gazdinstva osnova buduće proizvodnju energije iz biomase. Agoekonomika.01 100.

ing. određujući najmanju dozu koja još pruža zaštitu od primarne zaraze ili napada patogena. The seeds that lost their protective coating are prone to pathogen attacks and primary infection.. ali koja količina sredstva se gubi sa površine semena dolaskom u dodir sa vlagom oduvek interesuje korisnike. Evidentno je da su rezultati tih ogleda pokazali da se primarna zaraza plamenjače na suncokretu javlja kod doze zaprašivanja 86 PTEP 12(2008) 1-2 . zaprašivanje semena. spiranje.86-88 UDK: 633. SUMMARY Manufacturers of agricultural chemicals supply recommendations regarding the doses to be used. Za WP formulaciju. primary infection. predstavljajući opasnost od trovanja. When several protectants are used. Daliborka BUTAŠ dipl. ing. Svakako da u današnje vreme treba strogo voditi računa koja su sredstva za tretiranje semena poljoprivrednih bilja dozvoljena zakonom. Slaviša ŠTATKIĆ dipl. they are either blended or are applied separately in several layers. podrazumeva i korišćenje inkrust mase. Još početkom devedesetih godina prošlog veka postavljeni su ogledi koji su trebali odgovoriti na pitanje koja je minimalna količina sredstva prilikom zaprašivanja semena koja još pruža efikasnu zaštitu od primarne zaraze posle klijanja. insekticidi itd. transport i setvu. To je jedan od razloga da se u Institutu za ratarstvo i povrtarstvo iz Novog Sada pristupilo ozbiljnom pokušaju da se utvrdi stvarna količina izgubljenog sredstva sa površine semena. This paper describes the analytical method used to assess the amount of leached protectants and discusses the obtained experimental data. noseći sa sobom čestice hemijskih zaštitnih sredstava. Maksima Gorkog 30. Tretiranje semena suncokreta prilikom dorade. Do preporučenih doza najčešće se dolazi eksperimentalnim putem. veličini pakovanja i sredstvima za zaštitu koja se nanose na seme. Rad sa praškastim oblicima je težek kako u doradnim centrima tako i u toku manipulacije. germination. Boško DEDIĆ dipl. but their common characteristics are that they are harmless for the germ and are chemically inert. leaching. Zaštitna sredstva koja se danas koriste za zaprašivanje semena uglavnom se stavljaju u promet sa oznakom XL što znači da su u tečnom stanju. Prvenstveno iz ekoloških razloga nastup na inostranim tržištima bez primene inkrust mase je teško zamisliv. korišćenih prilikom zaprašivanja semena. koriste se razni tečni nosači koji imaju različite trgovačke nazive ali su im zajedničke osobine da su neškodljivi za klicu i da ne stupaju u hemijske reakcije (inertni su). Sredstva koja se nanose na seme su uglavnom fungicidi. i najveće doze iznad koje je sredstvo toksično za klicu.854. U ovom radu pokušalo se analitičkom metodom utvrditi. Razlika se javlja u primenjenim tehnologijama.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. Efikasnost zaštite semena od primarnih zaraza zaprašivanjem je nesporno. 1-2. 21000 Novi Sad. seed dusting. The recommended rates are typically experimentally calculated by determining the minimum effective dose that provides protection against primary infection or pathogen attack and the maximum dose above which the chemical in question becomes toxic for the germ. which come under different brand names. seed or plant. UVOD Prilikom industrijske dorade semenskog materijala koriste se uglavnom poznati i propisani metodi rada i mašine.78 Stručni rad rad Paper ODREĐIVANJE KOLIČINE IZGUBLJENOG SREDSTVA ZA ZAŠTITU SEMENA SUNCOKRETA USLED SPIRANJA LOSS OF SUNFLOWER SEED PROTECTANT DUE TO LEACHING Karlo ĐILVESI dipl. which signifies that they are liquids. Most protectants that are presently used for seed treatments are labelled XL. which is dynamic and which percolates quickly into deep soil layers carrying along the washed off protectants. Fini otrovni prah zaštitnih sredstava leti u okolinu i zavlači se u sve delove mašina za zaprašivanje. ali rezultati nikada zvanično nisu objavljeni. patogeni. Oglede su postavili prof. sreds- tva koje omogućava bolje prianjanje pesticida za površinu semena. The WP formulations. slojevito. which are in the form of powder.ing. koja se speru u dublje slojeve zemljišta. To može biti vlažnost u manjoj količini koja se ponaša stabilno ili dinamična vlažnost koja se pojavljuje usled pljuskova a ponaša se nestabilno i brzo prodire u dublje slojeve. primarna zaraza. količina hemijskih zaštitnih sredstava. Iz dubljih slojeva čestice pesticida nisu dostupne klijancu u startu te su izloženiji patogenima i primarnoj zarazi.. transporta i setve semena. or extra moisture coming from heavy rainfall or showers. Proizvođači zaštitnih sredstava danas u promet stavljaju sredstva u obliku praha i tečnosti. Institut za ratarstvo i povrtarstvo. Key words: chemical protectants. što znači praškasti oblik hemijskih zaštitnih sredstava. make use of various carriers. dr Vladimir MIKLIČ. Sva navedena hemijska sredstva su otrovna i rad sa njima traži pridržavanje propisanim preventivnim i zaštitnim merama. Ključne reči: hemijska zaštitna sredstva. ambalaži. The objective of this study was to determine by an analytical method the amount of seed protectants that is washed off from a seed surface during germination and leached into the soil. sa površine semena posle setve a nakon dodira sa vlažnim zemljištem koje izaziva klijanje. nanose se u vidu koktela ili pojedinačno. semenku ili biljku. p. a služi kao nosač zaštitnih sredstava i daje semenu lepši izgled. klijanje. which is limited in volume and is stable.ing. REZIME Kompanije koje proizvode hemijska zaštitna sredstva za poljoprivredu za svoje proizvode propisuju dozu za korisnike.. Kada se istovremeno koristi više zaštitnih sredstava za zaštitu semena. osim nanošenja fungicida i eventualno insekticida. ostali su za internu upotrebu Institutu.dr Stevan Maširević i Karlo Đilvesi dipl. The moisture causing the protectants to wash off may be resident moisture. U radu je opisana jedna analitička metoda za utvrđivanje izgubljene količine hemijskih zaštitnih sredstava i široj javnosti su prikazani praktični rezultati.ing. pathogens.

Sa dozom od 150g/100kg semena nije se javljala zaraza. izraže. To je i razlog što je ovo stručni a ne naučni rad.6800 106.metalaxylom od 130g/100kg semena. da se utvrdi količina sredstva koja se gubi sa semena. U ogled su uključena i dva uzorka industrijski zaprašena iz inostranstva.P.3643 116. do 25. Nakon dosta predloga i diskusija prihvaćena je analitička metoda koja se sastojala u sledećem: . Pretpostavljajući da se sa glatke površine lakše spere zaštitno sredstvo.A. Tabela 1.8002 0. Ovlaživanjem semena na dva načina pokušali su se oponašati prirodni uslovi.0 M-1 M-2 6.3746 104.28 REZULTATI I DISKUSIJA U toku dva dana dok je seme bilo u skladištu razradila se metoda određivanja količine opranih hemijskih sredstava sa perikarpa semena. Za preciznije podatke. (tab. ( % ) No.) suncokreta i polivene prskalicom sa vodom dok se filter papir nije dobro natopio.9%. L-A1 tretirano seme tečnim Apronom + lepak + voda 4.9129 121.8366 104.8 L+A1 4.3989 104.1493 106. ZAKLJUČAK Postavljeni ogledi su pokazali da korišćene doze hemijskih zaštitnih sredstava pružaju zaštitu semenu bez obzira na delimični gubitak usled nepredviđenih uslova (suša. U pretposlednjoj koloni P. ocedilo se. Voda po potrebi za dozu bacanja 32 ml/1kg semena. Apron (metalaxyl) u dozi 300 g/100 kg semena 2.0026 20. ovde korišćena analitička metoda može da se detaljnije razradi i dopuni. MATERIJAL I METOD Cilj istraživanja je bio. Obe grupe uzoraka sa Petri kutijom stavljene su u laboratorijsku sušnicu na 6 sati na temperaturu od 45 oC stepeni.6357 106.2622 116. To se objašnjava prisustvom prašine na ljusci semena suncokreta.1862 104.0026 18. – prazna Petri posuda P. – empty Petri dish P. te su gubici veći nego kod površina koje su neravne (hrapave ili sa uzdužnim brazdama). P. 1) rezultati izražavaju masu oprane suve materije sa perikarpa semena suncokreta.4115 106.8438 0. godine. Druga grupa uzoraka se pripremala tako da se filter papir umočio u posudu sa vodom.voda po potrebi za dozu od 28 ml/1 kg semena.9590 94.0500 123. Nakon tretiranja semena u laboratoriji uzorci su šifrirani na sledeći način: 1. T-A1 tretirano seme tonerom Viospor + Apron + voda 5.7989 94.5747 6.7 6.0087 32. – Petri dish containing remaining residues Rezultati u ovom radu ne mogu se smatrati apsolutno tačnim.1350 0. odlučilo se za korišćenje semena sa na oko glatkim perikarpom.na u masenim jedinicama iz kojih se može izračunati i procenat.6299 104. Ovi uzorci su dobili oznaku II (rimsko dva).A.4584 123. Nakon sušenja Petri kutije su stavljene u eksikator na sobnoj temperaturi da se ohlade. Ovako pripremljeni uzorci su dobili oznaku I (rimsko jedan).Posle 24 časa izmerene su mase praznih Petri kutija sa uloškom na laboratorijskoj analitičkoj vagi. Method Code 100 seed weight 1 I A-0 4.0036 25.broj Metoda Šifra sem.0006 4.6 M-1 M-2 A-1 6.6 T+A1 4.0015 10.0011 7. Razlozi za to su što se korišćena računska metoda u nekim delovima oslanja na pretpostavke koje u praksi nisu idealne kao što se uzima u teoriji.Ogledi su izvedeni u periodu od 01. Odabrano seme roda iz 2006. .A.2361 121.-P.P.A.3766 123.P. Ostali kvaliteti semena su zanemareni. U ovu grupu je svrstan i kontrolni uzorak.Spremljene su Petri kutije sa upijajućim filter papirom laboratorijske finoće kao uloškom i stavljene su u eksikator sa silika gelom na sobnoj temperaturi 24 časa.11. Treba primetiti da se javlja razlika u masi i kod kontrolnog uzorka u prvom redu tabele (A-0). joj padavini i kada koristi vlagu iz zemljišta ili je izloženo slabijoj padavini. A-0 netretirano seme – kontrola 2.P.7 4. Prilikom izračunavanja procenata treba i to uzeti u obzir. Measurements of the rate of leaching of sunflower seed protectant Masa100 R.0041 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 I I I I I II II II II II A-1 4.6383 0.0072 22. Posle opisanih priprema u Petri kutije su raspoređene semenke (100 kom.1898 0. . Na kraju treba dodati da je semenski materijal korišćen za oglede posejan i ispitan u kontrolisanim uslovima na primarnu zarazu. To je količina izražena u gramima koja se spere pre klijanja. U odnosu na kontrolni uzorak svi uzorci su pokazali pozitivne rezultate na otpornost na primarnu zarazu bez obzira na spiranje dela hemijskih zaštitnih sredstava. A-1 tretirano seme sa tečnim Apronom + voda 3. godine bilo je industrijski dorađeno sa čistoćom 99. nagli pljuskovi. 2007. Posle hlađenja seme suncokreta je stavljeno u natron vrećice a Petri kutije sa filter papirom su izmerene na laboratorijskoj analitičkoj vagi.5586 123.0082 104.10. Masa semena koja se zaprašivala u laboratorijskim uslovima bila je po 1 kg. Rezultati merenja spiranja hemijskih zaštitnih sredstava sa semena suncokreta Table 1. Toner (inkrust masa) u dozi 300 g/100 kg semena 3.2 94. Lepak u dozi 15 g/100 kg semena 4.-P. . preve- PTEP 12(2008) 1-2 87 .2648 0.0123 0.Apron (metalaxyl) 200 g/100 kg semena .A.Od svih uzoraka izmerene su mase. M-2 seme iz inostranstva tretirano tonerom Sepiret + Apron + voda Seme iz inostranstva tretirano je sledećim dozama: . pa se na takav papir rasporedilo seme suncokreta. tačnije kada je seme pre klijanja izloženo obilni- I – uzorci stavljeni na filter papir i potopljeni vodom I – samples placed on filter paper and immersed in water II – uzorci stavljeni na navlaženi filter papir II – samples placed on wet filter paper P.6872 0.0013 9. – Petrijeva posuda sa ostatkom taloga P. M-1 seme iz inostranstva tretirano tonerom Sepiret + Apron + voda 6.Sepiret 4355 blue 240 g/100 kg semena .4671 0.P.0511 0. P. Posle zaprašivanja seme je uskladišteno 2 dana na sobnoj temperaturi u spremištu predviđenom za držanje manjih količina hemijskih sredstava i tretiranog semenskog materijala.Od svih uzoraka se odbrojalo 2 x 100 semenki osim kontrole od koje se odbrojalo samo 100. Količina vode se nije merila.2376 0.0072 22. Zaprašivalo se na sledeći način: 1.3 L+A1 4.2 T+A1 4. U zadnjoj koloni prikazana je oprana suva materija izražena u procentima koja se dobila ogledom.1344 94. P.

1992. 1988 Prihvaćeno: 12. [3] [4] [5] [6] [7] [8] LITERATURA [1] Đilvesi. Maksimalni gubitak sredstva za zaštitu iz iznetih podataka iznosi 32. INTRODUCTION Because of high energy costs during the seventies.: Semenarstvo. Over the last few years. timjugo@mt.net. K. Miklič. continuous blending. reduction and injection of the substrate are all vital preconditions. On the other. Zlatibor. kalkulacije nameću potrebu za optimizacijom bioloških procesa razmatrajući pojedinačno stukturne i hidrauličke zahteve. there has been a drastic change in the perceived significance of almost all these factors. Zbornik radova sa XXVI seminara agronoma. combined heat and power. 2002.88-92 UDK: 662. kontinualnog mešanja. integrated system. This contrasts with the common practice of separate heat and power (SHP) where electricity is generated at a central power plant.4 g/100 kg ostatka zaštinih sredstava na semenu. K. Nolit.. M.2008. Dobijeni podaci iz ogleda upućuju na to da treba preispitati ispravnost preporučenih doza za zaprašivanje semena koje daju proizvođači hemije. Zbornik radova Naučnog instituta za ratarstvo i povrtarstvo.net. digester. Uspostavljanje idealne termostanica. p. Prole. water protection and avoidance of gaseous emissions in agricultural economics. this was due to the limited rarige of operationally safe and well-tested systems available and to negative experience with cheap solutions in the past. Novi Sad. fabika đubriva.2 va sa XX savetovanja stru. 1996 Škorić. 1-2.e paid by the power authorities for electricity fed into the public network.: Uporedna analiza sredstava i tehnologije zaprašivanja prilikom dorade na klijavost semenskog suncokreta. soil improvement. Mira. while onsite heating and cooling equipment is used to meet non-electric energy requirements. along with the 10w level . As a result.of account taken of such items as manure efficiency. ** Faculty of Biotechnical Sciences. M. digestor. The energy is provided by methane gas (CH4) which is produced by highly specialised bacteria when organic material decomposes in an oxygen-free atmosphere. i drugi: Suncokret. Institut za ratarstvo i povrtarstvo. P. but also performed a variety of important functions in the pre-treatment of highly organically polluted sewage. V..3.. Macedonia.mk * ABSTRACT The technology of biogas production is a complex one.2% što još uvek obezbeđuje 203. On the one hand. 88 PTEP 12(2008) 1-2 .3. Mihaljev I. where they not only helped produce energy. Primljeno: 10. REZIME Tehnologija proizvodnje biogasa je kompleksna.767. redukcije i injektovanja substrata su predtretmani od bitnog značaja. sveska 37 Interna dokumentacija Instituta za ratarstvo i povrtarstvo iz Novog Sada Ljubisavljević. Nolit. Ćirović. Macedonia. Kombinovani toplotno-mehanički (CHP) sistemi generišu električnu i upotrebljivu toplotnu energiju u jednom integrisanom sistemu. sveska 20 [2] Đilvesi.2008. Beograd. Biogas proizveden od tečnog đubreta može se upotrebiti za obezbeđivanje tople vode. Energiju oprodukuje metan (CH4) koji proizvode specifične bakterije dekompozicijom organskog materijala bez prisustva kiseonika. homogenizacije. 1989 Marić. U uobičajenoj praksi razdvojenih mehaničkih i toplotih ssitema elktricitet se generiše u termoelektrani.: Zrnasti proizvodi u prometu. Bitola. Dr Vangelica Jovanovska** IN-TREJDING-Bitola.njaka poljoprivredne tehnike Vojvodine i VI savetovanja PTEP-94.or indeed total lack . dobijeni rezultati potvrđuju da nema gubitaka zaštitnih sredstava u toj količini da se ugrozi zdravstveno stanje useva.: Prva iskustva sa domaćom inkrust masom za zaprašivanje semena poljoprivrednih kultura.: Uticaj inkrust mase nove formulacije na kvalitet semena suncokreta.mk. since biological processes need to be optimised taking individual structural and hydraulic requirements into account. Beograd. M. dok se sopstveni postojeći sistem za zagrevanje i hlađenje upotrebljava da obezbedi neelektične oblike energije. Biogas from liquid manure can be used to provide hot water. električne energije bez ikakve dodatne dorade (desumorisanja).lika količina vlage).. S. however. 1994 Đilvesi.. Biogas technology failed to have the same degree of success in the agricultural field. Zbornik radoBiblid: 1450-5029 (2008) 12. Key words: Biogas. K. biogas plants became widely used in both. electricity and automotive energy without any further processing (desulphurization). Novi Sad. Naučna knjiga. D. "fertiliser factory". it was due to the relatively 10w pri<.: Opšte semenarstvo. Beograd. hygienisation and stabilization of sewage sludge. Combined heat and power (CHP) systems generate electricity and useful thermal energy in a single. homogenisation. Stručni rad Paper BIOGAS TECHNOLOGY IN AGRICULTURE TEHNOLOGIJA PROIZVODNJE BIOGASA U POLJOPRIVREDI Mr Nikola Jovanovski *. Perfect thermo statisation. Dokić. Donji Milanovac. kombinovanje toplotna i mehanička snage. Ključne reči: Biogas. Podaci u tabeli potvrđuju pretpostavku da je gubitak sredstava za zaštitu semena veći usled jačih padavina. U odnosu na već ispitanu činjenicu da doza metalaxyla od 150 g/100 kg semena pruža još odgovarajuću zaštitu od primarne zaraze. 1987 Milošević. dimitra@mt. communal and industrial sewage treatment works.

a solution of the waste problem becomes more and more inevitable. The digester The technology of biogas production is a complex one. 1. the energy contained in the methane gas is converted into electricity (or automotive energy) and hot water at a ratio of 1:3. metals. The CO2 released is a product of plant photosynthesis. Perfect ther- PTEP 12(2008) 1-2 89 . homogenization. reduction and injection of the substrate are all vital preconditions. In modern heat recovery generation sets (gas motor).e. The optimised process control ensures that the nitrogen loss in the ammonia form . the organically bound nutrients are almost completely mineralised. Biogas plant Sl.without risk of causticisation.hygienisation and biological treatment of liquid manure and slurry .resulting in unpleasant smells and environmental pollution . Biogas contains approximately 65 to 70% methane.avoidance of gaseous emissions .it is actually the ecological advantages of the biogas method which could make it a vitally important factor for the continued existence of many large.mobilisation and redemption of plant nutrients mostatisation. it is possible to make virtually full use of the primary energy available. All that is actually extracted from the liquid manure is carbon. While a big part of the inorganic wastes (like glass. The par- Fig. is extracted from the air during the process of plant biomass production and is released again when the biogas burns. waste became a serious danger to the steady-state of the natural metabolic processes. the solar energy stored by the plant in the form of an organic substance is bacterially converted into a directly utilisable form. All the plant nutrients remain in the substrate and can be applied according to plant growth. i.year-round application of fermented substrate .is avoided.energy production . The biosphere has a high buffer potential giving it a wide tolerance range for all natural products and processes. Once well fermented. The energy is provided by methane gas (CH4) which is produced by highly specialised bacteria when organic material decomposes in the oxygen-free atmosphere. continuous blending. With the continuous growth of the cities and the concentration of an increasing part of the population in municipal areas. This completes the CO2 cycle so that energy won from biogas does not contribute to the controversial "greenhouse effect". 1 Postrijenje za proizvodnju biogasa The "fertilizer factory" A biogas plant is not only a supplier of energy. the biggest part of the organic waste fraction is still simply put on waste disposal sites. etc. Digester Sl. Fig. electricity and automotive energy without any further processing (desulphurisation). The organic "liquid manure" has been replaced by a fully-fledged "liquid fertiliser" with trace elements and growth hormones. During this process. which corresponds to an energy content of 5.and medium-scale businesses: . Nature does not produce any wastes.5 to 6 kW per m³. Digestor The power station Biogas from liquid manure can be used to provide hot water. plastics.) meanwhile are being recycled. This means that around 80 to 90% of the biodegradable organic substances are transformed in the reactor and the nutrients they contain are converted into a water-soluble form.avoidance of nitrate erosion . Only with the growth of human population and its economical activities. After a biological treatment in the reactor. hydrogen (CH4) and small quantities of oxygen (CO2). During combustion in heat recovery generation sets. Thanks to the anaerobic processing method. The uncontrolled decomposition of these materials adds another stress factor to our endangered environment. since biological processes need to be optimized taking individual structural and hydraulic requirements into account. 2. All by-products and final products of natural processes are used in a continuous cycle of the composition and mineralisation of organic substances. all the nitrogen content is in the ammonium form. which greatly increases efficiency. it also helps redeem valuable plant nutrients from liquid manure and slurry in a biologically and ecologically viable form and to "manufacture" a valuable soil improvement material.2. which reduces the risk of erosion and ground water pollution to a minimum. Since there is no opportunity for transmission or transport loss from high-voltage power cables. an efficiency factor of more than 90% is achieved in conversion to hot water and electricity (in comparison: modern calorific and atomic power stations operate with an efficiency factor of around 40%).even to growing crops . biogas liquid manure can be applied all year round . The waste gases mainly consist of CO2 and water (catalytic mode). transformed into a form in which they are utilisable by plants.

Glass and metals are separated from the liquid by sedimentation. Interest in CHP has fluctuated over the years because of changes in the marketplace and government policies. Because CHP captures the heat that would otherwise be rejected in traditional generation of electric power. U. In addition. As the cost and reliability of a separate electric power industry improved in the United States. CHP systems were the most common electricity generators. after the energy price increases resulting from the 1973 and 1979 "energy crises. wood. thus poisoning the basic resources of human life. The decision for one of these technologies can only be taken with regard to infrastructural. Engineers have always appreciated the tremendous efficiency opportunity of combining electricity generation with thermal loads in buildings and factories. What Is Combined Heat and Power? Combined heat and power (CHP) systems (also known as cogeneration) generate electricity and useful thermal energy in a single. the separation is done automatically. the total efficiency of these integrated systems is much greater than from separate systems (e.S. 3. and the future is uncertain if we stay with current policies. Due to the intensive movement of the liquid. industries found they could reduce energy demand if they built larger. restaurant garbage and residues from industrial processes and slaughter houses which are stored in separate tanks. Both methods have their specific advantages and disadvantages. in the example in the figure. while on-site heating and cooling equipment is used to meet non-electric energy requirements. This contrasts with the common practice of separate heat and power (SHP) where electricity is generated at a central power plant. ammonia and methane to the atmosphere. This situation motivated the enactment of the Public Utilities Regulatory Policy Act of 1978 (PURPA).tially anaerobic conditions cause gaseous emissions of carbondioxyd. The pre-crushed material is fed from the top and diluted with the process water up to a dry matter content of about 10 %. This allowed Pre-Crushing Pre-crushing is necessary only to open plastic bags and other packaging. limiting on-site electricity generation to the level usable at the site (EEA 1998). and float.. The floating fraction is removed from the surface by an especially designed screen and conveyed to a container. 3. Since preseparated garbage is delivered. It is done by a slow running screw mill producing a particle size of approximately 40 mm. and other mineral salts. From the buffer tank the suspension can be either pumped directly into the methane reactor or mixed with other liquid wastes prior to fermentation. at the same time. nitrates. Suspension. Installed capacity (GW) in United Sated Sl. CHP is a well-established concept with a long history. CHP has evolved differently in Europe than in the United States. Technologies which have been developed for the large-scaleprocessing of organic wastes are the composting and the anaerobic fermentation. and paper are separated from adhesive fats etc. users abandoned their on-site electric generation in favour of more convenient purchased electricity. Many utilities refused to purchase excess power from CHP facilities. more economical cogeneration plants optimized for both thermal and electric output (Cicio 1998). For these reasons. This suspension with a dry-matter-content of about 10% is pumped to a buffer tank to allow a constant feeding of the reactor over 24 h/d. a homogeneous suspension of water and organic material free of foreign matters is made. CHP's share of electricity use had fallen to only 4 percent (Casten 1998). the suspension is heated up to about 70°C. would make use of the valuable components and characteristics of the materials. and Separation This is done in one single stage by means of a special suspending unit consisting of a steel tank with a built in mixer." a renewed interest in CHP developed. the CHP system has an efficiency of 85% while the separate systems have a combined efficiency of only 45%). However. utilities had become sophisticated in protecting their markets for electricity. At the turn of the century in the United States. On the other hand. The thermal energy recovered in a CHP system can be used for heating or cooling in industry or buildings. The take-over station The take-over procedure is the same as previously described. Homogenisation. many independent power producers found a use for some of their waste thermal energy. By 1978. while the products of the mineralisation processes contaminate the ground water with phosphates. efforts have been made during the last decades on the development of waste processing technologies which would be ecologically safe and. In order to achieve better solubility of fats and proteins and for hygienisation purposes. organic wastes contain significant energy potentials as well as valuable plant nutrients and the capability of improving and conserving agricultural soils. and environmental conditions of the particular area. small plastic particles. The final milling and homogenisation takes place in the folllowing step. During the diluting process the pre-crushed material is intensively mixed and suspended. there is the possibility to take over liquid wastes like fats. The screw mill is placed on the top of the suspending unit and is fed with the bio waste by a crane. This act played a critical role in expanding cogeneration into the marketplace by addressing many barriers that were present in the early 1980s. by this time. Fig. integrated system (see figure).g. As a result. Since PURPA provided the only way for non-utility generators to sell excess electricity. technical. They are removed from the bottom of the tank and gathered in a separated container. In the late 1970s. Instalirani kapaciteti (GW) u Sjedinjenim Džavama 90 PTEP 12(2008) 1-2 .

Bilans kombinovane proizvodnje toplone i električne energije These plants provided a "thermal host" for the electric generator. 6. which aggregate the thermal demands of several facilities or buildings. 4. and petrochemical plants. Fig. 5. Green 1999). Poređenje konverzije goriva u upotrebljivu toplotnu i električnu energiju kombinovanim i razdvojenim sistemima Fig. smaller industrial. with these countries now obtaining more than 30 percent of their electricity from CHP. Fig. 4. However.g. Figure ES-5 presents the results of the analysis conducted for this report of the potential for CHP capacity with barriers removed. and commercial facilities will begin to make up a greater part of the new capacity. petroleum. 5. 6. The United Kingdom has seen CHP's share of electricity power production double in the last decade. institutional.them to qualify as a cogenerator under PURPA. Comparation conversion of the fuel in useful thermal and electricity energy by combined and separated systems Sl. Balance of the combined heat and thermo energy production Sl. New district energy systems. it is anticipated that much of the early capacity will occur at larger industrial and institutional facilities that already have boiler systems and thermal distribution infrastructures (e. 4. Denmark and the Netherlands have seen tremendous growth in CHP since 1980. the market interest in CHP has gained in strength in many European countries. The 1980s saw a rapid growth of CHP capacity in the United States. godini Potential Current projections foresee a stagnation of the CHP market. Fig. Procentualni udeo u nacionalnim proizvodnjienergije Evropskih zemalja CHP sistemom u 1997. Estimating this added CHP capacity is difficult because of the diversity of system types and potential sites. CHP systems in 1997 in a variety of European countries. will take longer to become a major factor in CHP because of the time required to develop and grow the piping network. new capacity would likely be built. Policy and Base case Sl. with no significant additions to capacity because of the barriers discussed above (Fig. Percentage of national power production European countries generated by CHP systems in 1997 Sl. While on average the European Union countries obtain about the same amount of their electricity from CHP as the United States (9 percent). Most of this capacity was installed at large industrial facilities such as pulp and paper. 3). 5). These electricity-optimized CHP systems are called "non-traditional" cogenerators. 5. Planirana i stvarna proizvodnja PTEP 12(2008) 1-2 91 . along with the United States (Brown 1998. shows the percentage of national power production generated by Fig. However. Installed CHP capacity has risen to 3. This analysis draws upon several other studies and analyses. with projections of increases to 5 GWe by the year 2000.7 GWe in 1997. if these barriers are removed. Similarly. 5. district energy systems). As time progresses. Table ES-1 summarizes the impacts of this added capacity. Installed capacity increased from less than 10 gigawatts electric (GWe) in 1980 to almost 44 GWe by 1993 (Fig.

Ohrid. Ferrero G. G. Univerzitet “Sv. Sarwatt S. 18th Biennial Conference of the Intarnacional Association onWater Quality.208 14. 1996 [5] Aerozagađenje od strane putnickih vozila.MF – Beograd. The United States has taken the first steps toward setting in place policies to promote CHP by establishing a national target. with increasing fuel consumption and carbon emissions.Dimitrovski M. Dimitrovski M. 1991 [9] AvtomobilbnbII transport i zaŠtita okružaI Šoei sredbI.. The private sector also needs to take a leadership role. The target now needs to be translated into concrete policies and pro- 92 PTEP 12(2008) 1-2 . 1997 [13] Anaerobic digestion data base: Guide for operation and analysis. 2000 [11] Instalation and performanse of low-cost polyethylene tube biodigesters on small-scale farms. Tehnicka kniga. NA—not reported in source CONCLUSIONS Combined heat and power can contribute to the transformation of the United States' energy future.Table 1. Beograd . 2004 [7] Dinamička ramnoteža vo prirodata (EkoloŠki opservacii).214 5.2002 [2] Biogas.210 NA NA 8. Skopje. Singapore.A. Socletu of Automotive Engineers.. Our existing system of centralised electricity generation charts an unsustainable energy path. The primary barriers to greater CHP use are regulatory and institutional.both for environmental and "bottom-line" benefits.) ($Mill) (TBtu) (GWe) (TWhe) Industrial (ACEEE) 2010 34 217 22. Stewart. The private sector must work with government regulators and policy makers to insure that competition and incentives for innovation are preserved.. B. Huub J. Dolberg F. 1998) 2010 20 NA NA 2020 40 NA NA Total 2010 73 365 35.. Capital Savings (MMTce) CHP Gen. August. LITERATURE [1] Teorija na motori so vnatresno sogoruvawe. In Proceedings of Workshop.3. CHP presents an opportunity to improve the "bottom line" for businesses and public organizations.600 480 960 2. Prihvaćeno. 1988 [4] Comparison of start-up of an upflow anaerobic sludge blanket reactor and a polyurethane carrier reactor.V.World Animal Review Number 88 FAO Rome. 1997 [6] Zakon za kvalitet na vozduhot. Konjević B.555 2.Wedver. Sobranie na RM.S. while also providing a path for improving the environment.960 2020 152 786 59. while continuing to squander over two-thirds of the energy contained in the fuel.W. Lior International.. Rodriguez L.. B. CHP offers significant.B. 1994 [8] Stetna izduvna emisija MSUS i mogucnost njenog smanjena .R. Livestock Waste Streams:Energy and Environment. HidrometeoroloŠki zavod .. And the private sector should actively pursue adoption of CHP . Skopje . Sovetuvanje DTM III .Bui Xuan An. Preston T.C. 1997 [12] Agricultural energy consumption. 1995 [14] Biomass Gasification.1996 [3] Prilog proučavanju uticajnih veličina na radne karakteristike motora sa biogasom kao osnovnim gorivom.2008...825 57 2010 19 148 13. Auvermann.2008. Petrovic S.840 700 1.995 8. At least half this wasted energy could be recaptured if we shift from centralised generation to distributed systems that cogenerate power and thermal energy. The DOE and the EPA have begun to review the means for achieving this target.Dimovski I.. 4. distributed generation also addresses emerging congestion problems within the electricity transmission and distribution grid.394 4.290 5. Summarizes the impacts of added capacity Tabela 1.Frank Kansiime. CHP represents an opportunity to make significant progress toward meeting our Kyoto commitments on greenhouse gas reductions. CHP has become an important element of the national energy debate. Stefanovic A. D. ($mill. Masinski fakultet – Nis.300 1. Biomass Program Office .Kiril i Metodi”. while creating a favourable regulatory environment for CHP.035 21 51 17 35 73 143 grams at both the federal and state levels for overcoming the significant hurdles to greater use of CHP.100 1. Đulbic M.Robinson.. Moskva transport. Sumiranje uticaja dodatih kapacoiteta Impact of Additional CHP Capacity DisCumulative Net EnNew Adplaced Net Additional ergy ditional Carbon Savings Util.918 34 2020 62 396 40.1997 [10] Gaseous fuels & other alternative fuels..860 2020 50 390 19. During the last two years. The local air quality improvements and opportunities for economic growth presented by CHP are equally compelling. 2000 Primljeno: 10..07. Parker.Gijzen.. biomass generation and livestock manure value in the Southern High Plains. Ikubovskii IO. Solar Energy Research Institute.540 Small CHP (Kaarsberg et al. Besides saving energy and reducing emissions.L.A. economy-wide energy efficiency improvement and emissions reductions. not technical or economic.