P. 1
Osmoza

Osmoza

|Views: 1,195|Likes:
Published by ratko3

More info:

Published by: ratko3 on Jan 29, 2011
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

05/02/2013

pdf

text

original

PTEP – ČASOPIS ZA PROCESNU TEHNIKU I ENERGETIKU U POLJOPRIVREDI PTEP – JOURNAL ON PROCESSING AND ENERGY IN AGRICULTURE

Glavni i odgovorni urednik / Editor in Chief Prof. dr Mirko Babić Urednik za engleski jezik / Editor in English Prof. dr Ljiljana Babić Za izdavača / for Publisher Milivoj Radin, dipl.ing. Tehnički sekretar / Technical secretary Mr Ivan Pavkov

Nacionalna redakcija / National Editorial Board
Dr Mirko Babić, red. prof, Poljoprivredni fakultet, Novi Sad, Dr Anđelko Bajkin, red. prof, Poljoprivredni fakultet, Novi Sad, Dr Miloš Tešić, red. prof, dopisni čalan VANU, Fakultet tehničkih nauka, Novi Sad, Dr Mirjana Đurić, red.prof, Tehnološki fakultet, Novi Sad, Dr Milica Radosavljević, Institut za kukuruz «Zemun Polje», Zemun, Dr Mirjana Milošević, red. prof, Nacionalna laboratorija za ispitivanje semena, Novi Sad, Dr Jovanka Lević, Tehnološki fakultet, Novi Sad, Mr Branislav Karadžić, Poljoprivredni fakultet, Novi Sad.
Dr Zuzana HLAVÁČOVÁ, Ákos KERTÉSZ ELECTRICAL PROPERTIES OF DRIED FRUITS / ELEKTRIČNE OSOBINE SUŠENOG VOĆA 1 Dr Ljiljana BABIĆ, mr Ivan PAVKOV, dr Mirko BABIĆ PROMENE NEKIH FIZIČKIH OSOBINA RASTVORA ŠEĆERA TOKOM OSMOTSKOG SUŠENJA KAJSIJE / CHANGE IN SOME PHYSICAL PROPERTIES OF SUCROSE SOLUTION DURING APRICOT (PRUNUS ARMENIACA) DEHYDRATION 5 Dr Zorica PAJIĆ, mr Jelena SRDIĆ, dr Milomir FILIPOVIĆ OPLEMENJIVANJE KUKURUZA ŠEĆERCA ZA RAZLIČITE NAČINE POTROŠNJE / SWEET MAIZE BREEDING FOR DIFFERENT CONSUMPTION PURPOSES 12 Dr Tajana KRIČKA, dr Neven VOĆA, Vanja JURIŠIĆ, dipl. ing. ALKALNA HIDROLIZA KAO ALTERNATIVNA METODA SANACIJE KLAONIČKOG OTPADA / ALKALINE HYDROLYSIS AS AN ALTERNATIVE METHOD FOR SLAUGHTERHOUSE WASTE SANITATION 15 Dr Milka VUJAKOVIĆ, dr Mirjana MILOŠEVIĆ, dr Zorica NIKOLIĆ, dr Ksenija TAŠKI-AJDUKOVIĆ, ŽIVOTNA SPOSOBNOST SEMENA SOJE PROIZVEDENE U USLOVIMA SA I BEZ NAVODNJAVANJA / SEED VIGOUR IN SOYBEAN PRODUCTION WITH AND WITHOUT IRRIGATION 19 Dr Miodrag ZORANOVIĆ, dr Vlado POTKONJAK EKOLOŠKI TRETMANI STAJNJAKOM / ECOLOGICAL MANURE TREATMENTS 22 Dr Jasna GVOZDENOVIĆ, dr Vera LAZIĆ PAKOVANJE I ODRŽIVOST PREHRAMBENIH PROIZVODA / PACKAGING AND DURABILITY OF FOODSTUFFS 27 Dr Jozef BAJLA PROMENE PENETROMETRIJSKOG OTPORA ZEMLJIŠTA PRI GAJENJU JAROG I OZIMNOG JEČMA KONZERVACIJSKIM TEHNOLOGIJAMA / CHANGES IN SOIL PENETRATION RESISTANCE DURING SPRING AND WINTER BARLEY GROWING BY SOIL CONSERVATION TECHNOLOGIES 31 Dr Radmila ALMAŠI ŠTETNI INSEKTI SUVOG VOĆA I GROŽĐA / INSECT PESTS IN DRIED FRUITS AND RAISIN 34 Dr Milovan PAVLOV, dr Živorad VIDENOVIĆ, Zoran STANIŠIĆ dipl. ing., Nebojša RADOSAVLJEVIĆ dipl. ing., Jovan PEŠIĆ dipl. ing, mr Jelena SRDIĆ ANALIZA PROIZVODNJE SEMENA NEKIH ZP HIBRIDA KUKURUZA U 2007. GODINI / THE ANALYSIS OF SEED PRODUCTION OF SOME ZP MAIZE HYBRIDS IN 2007 37 Dr Maša BUKUROV, mr Siniša BIKIĆ EKONOMIČNI TERMODINAMIČKI CIKLUSI ZA STAKLENIKE / COSTEFFECTIVE THERMODYNAMIC CYCLES FOR GREEN HOUSES 41 Dr Eugenios KATSANIDIS PHYSICAL AND CHEMICAL PRE-TREATMENT OF OCTOPUSES AIMING AT TENDERISATION WITH REDUCED PROCESSING TIME AND ENERGY REQUIREMENTS / FIZIČKI I HEMIJSKI PREDTRETMANI ZA OMEKŠAVANJE MESA OKTOPODA RADI SMANJENJA VREMENA PRERADE I UŠTEDE ENERGIJE 45 Dr Vera LAZIĆ, Dr Jasna GVOZDENOVIĆ, mr Tanja PETROVIĆ MOGUĆNOSTI SAVREMENOG PAKOVANJA HRANE / POSSIBILITIES OF MODERN FOOD PACKING 49

Međunarona redakcija / International Editorial Board
Dr Ljiljana Babić, professor, Faculty of Agriculture, Novi Sad, Serbia, Dr Costas Akritidis, professor emeritus, Aristotle University, Thessaloniki, Greece, Dr Tajana Krička, professor, Faculty of Agronomy, Zagreb, Croatia, Dr Zuzana Hlaváčová, Slovak University of Agriculture in Nitra, Nitra, Slovak Rebublic, Dr Janos Beke, professor, Szent István University, Gödöllö, Hungary
Dr Zorica SREDOJEVIĆ, dr Dušan MILIĆ MOGUĆNOST PROCENE RIZIKA POSLOVANJA POLJOPRIVREDNOG PREDUZEĆA / THE POSSIBILITY OF THE BUSSINES RISIK EVALUATION OF THE AGRUCULTURAL ENTERPRISE 53 Dr Dušan MILIĆ, dr Veljko VUKOJE PROIZVODNO-EKONOMSKA I UPOTREBNA VREDNOST KAJSIJE / THE PRODUCTION, ECONOMIC AND UTILITY VALUE OF APRICOT 57 Dr Veljko VUKOJE, dr Dušan MILIĆ, Darko MALETIĆ, dipl.inž. ANALIZA OSNOVNIH PARAMETARA USPEHA PREHRAMBENE INDUSTRIJE VOJVODINE (2002-2006) / THE ANALYSIS OF BASIC PARAMETERS OF SUCCESS IN FOOD INDUSTRY IN VOJVODINA (2002-2006) 60 Azrudin HUSIKA POTENCIJAL SMANJENJA EMISIJE STAKLENIČKIH GASOVA UPOTREBOM BILJNIH OSTATAKA IZ POLJOPRIVREDNE PROIZVODNJE U BOSNI I HERCEGOVINI / POSSIBILITY TO REDUCE GREENHOUSE GAS EMISSIONS BY USING VEGETATIVE RESIDUES FROM THE AGRICULTURAL PRODUCTION IN BOSNIA AND HERZEGOVINA 63 Boško ILIĆ, dipl.ing, Slavko IVANIŠEVIĆ, dipl.ing. PREDNOSTI KORIŠĆENJA PRIRODNOG GASA KAO ENERGENTA U PROCESIMA SUŠENJA / ADVANTAGES OF NATURAL GAS USAGES IN DRYING PROCESSES 67 Dr Miodrag LAZIĆ, mr Ivana STANISAVLJEVIĆ, dr Vlada VELJKOVIĆ SEME DUVANA KAO OBNOVLJIVA SIROVINA / TOBACCO SEEDS AS A RENEWABLE RAW MATERIAL 70 Mr Sanja MEHANDŽIĆ, dr Jovan CRNOBARAC, dr Branko MARINKOVIĆ, dr Đorđe JOCKOVIĆ UTICAJ ROKA SETVE NA PRINOS I MORFOLOŠKE OSOBINE SEMENSKOG KUKURUZA / EFFECTS OF SOWING DATES ON THE YEALD AND MORPHOLOGICAL TRAITS OF SEED MAIZE 74 Miladin KOSTIĆ dipl. ing, dr Svetlana BALEŠEVIĆ-TUBIĆ, mr Vojin ĐUKIĆ,. Aleksandar ILIĆ dipl. ing, VELINKA GAJIČIĆ dipl. ing. PROMENA KVALITETA SEMENA SOJE U ZAVISNOSTI OD FRAKCIJE SEMENA / CHANGES IN SOYBEAN SEED QUALITY DEPENDING ON A SEED FRACTION 78 Mr Velimir LONČAREVIĆ, dr Mladen TATIĆ, Karlo ĐILVESI dipl. ing, mr Imre PATAKI, Slaviša ŠTATKIĆ dipl. ing, Vlado ČAPELJA dipl. ing. SISTEM SKLADIŠTENJA I ČUVANJA SEMENA POLJOPRIVREDNIH KULTURA U KONTROLISANIM USLOVIMA / STRORAGE AND PRESERVATION SYSTEMS OF SEEDS IN CONTROLLED CONDITIONS 80 Dr Vladislav ZEKIĆ, UTVRĐIVANJE TROŠKOVA SPREMANJA SLAME SISTEMOM VALJKASTIH BALA I SISTEMOM MALIH ČETVRTASTIH BALA / DETERMINATION OF PREPARATION COSTS OF THE SMALL GRAIN STRAW BY THE SYSTEM OF CYLINDRICAL AND SMALL QUADRATIC BALES 83 Karlo ĐILVESI dipl.ing, dr Vladimir MIKLIČ, Daliborka BUTAŠ dipl.ing, Boško DEDIĆ dipl.ing, Slaviša ŠTATKIĆ dipl.ing. ODREĐIVANJE KOLIČINE IZGUBLJENOG SREDSTVA ZA ZAŠTITU SEMENA SUNCOKRETA USLED SPIRANJA / LOSS OF SUNFLOWER SEED PROTECTANT DUE TO LEACHING 86 Mr Nikola JOVANOVSKI, dr Vangelica JOVANOVSKA BIOGAS TECHNOLOGY IN AGRICULTURE / TEHNOLOGIJA PROIZVODNJE BIOGASA U POLJOPRIVREDI 88 INFORMACIJE D1 - D4 POSLOVNO STRUČNI DODATAK D5 - D14

SADRŽAJ / CONTENT

Izdavač: Nacionalno društvo za procesnu tehniku i energetiku u poljoprivredi (bivše društvo JUPTEP), 21000 Novi Sad, Trg Dositeja Obradovića 8. Suizdavač: Poljoprivredni fakultet, Novi Sad, Trg Dositeja Obradovića 8. tel :++381 (0)21 459 958; e-mail: ptep@ptep.org.yu; Internet sajt: www.ptep.org.yu; Korektura: prof. dr Ljiljana Babić; Dizajn časopisa: Mirko Babić, Prelom: mr Ivan Pavkov; UDK brojevi: Radmila Kevrešan; Štamparija: "Offsetprint", Novi Sad, Matice srpske 6. Tiraž: 300 primeraka; Godišnja pretplata: 1200 din (žiro račun: 340-4253-72, Erste banka, Novi Sad); Rešenjem Ministarstva za informacije Republike Srbije, br. 651-105/97-03 od 6.2.1997, časopis je upisan u registar pod brojem 2307. Kategorija: Časopis nacionalnog značaja

P T E P - Časopis za procesnu tehniku i energetiku u poljoprivredi

Biblid: 1450-5029 (2008) 12; 1-2; p.1-4 UDK: 664.854

Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper

ELECTRICAL PROPERTIES OF DRIED FRUITS ELEKTRIČNE OSOBINE SUŠENOG VOĆA
Dr Zuzana HLAVÁČOVÁ, Ákos KERTÉSZ Department of Physics, Slovak University of Agriculture in Nitra, Slovak Republic, Zuzana.Hlavacova@uniag.sk

SUMMARY
The electrical measurements are utilized in many areas of human activity. A lot of methods based on the dielectric measurements are exploited at appraisal of various fruits quality. Samples of dried fruits were delivered by Faculty of Agriculture of University in Novi Sad. Electrical properties (resistance, impedance, electrical capacity) were measured by LCR meter GoodWill LCR-821. Dried fruits were located between 2 plates of capacitor. Measurements had been realized at frequencies from 100 Hz to 200 kHz. Each electrical property was measured at all frequencies three times. Average value has been computed from these ones. Frequency dependencies of impedance and capacity were determined for all samples. The capacity and impedance decrease powerly in dependence on the frequency. Key words: electrical properties, dried fruits.

IZVOD
Električnim osobinama bioloških materijala se posvećuje odgovarajuća pažnja u istraživanjima već duži niz godina. Kada se analiziraju električne osobine biljnih tkiva, neophodno je uzeti u obzir njihov nehomogen sastav sa makroskopskog i mirkoskopskog stanovišta. Ako je u pitanju analiza sa mirkoskopskog aspekta, uočava se da je unutrašnjost ćelije dobar provodnik, jer sadrži jone koji ulaze u sastav rastvora organske materije. Ćelijska membrana sama po sebi nije provodnik. Ako se biološki materijali posmatraju sa makroskopskog aspekta, onda se zaključuje da su oni nehomogenog sastava i polu-provodnici ili dielektici. Gustina i strukturni raspored ćelija u okviru tkiva, kao i vrsta tkiva sama po sebi utiču bitno na električne osobine. Poroznost materijala takođe utiče na ove osobine, jer u zavisnosti od veličina i rasporeda pora u njima se nalazi određena količina vazduha, te on sa svojom temperaturom i vlažnošću takođe bitno utiče na električne osobine. Prema tome, porozni materijali imaju sledeće uticajne faktore na električne osobine: dimenzije i prostorni raspored pora, zatim njihova gustina i poroznost kada su u hrpi. U ovom radu su prezentovani rezultati merenja sledećih električnih osobina: otpornosti, impedance i kapacitivnosti pri frekvenciji električne struje u dijapazonu od 50 do 200 kHz. Sva merenja su obavljena uz pomoć LCR instrumenta tipa GoodWill 821. Rezultati su skladišteni u PC. Biološki materijal koji je korišćen bili su uzorci sušenog voća i to kajsije, kruške i dunje. Uzorci su dostavljeni od strane Poljoprivrednbog fakulteta Univerziteta u Novom Sadu. Sva merenja električnih veličina su rađena sa tri ponavljanja, a zatim je konstatovana srednja vrednost. Na graficima slika 1, 2, 3 i 4 su prezentovani rezultati merenja otpornosti i impedance uzoraka sušenog voća pri frekvenciji od 50 do 200 kHz. Konstatuje se da obe merene veličine imaju iste vrednosti do frekvencije od 1,0 kHz, a nakon toga impedanca opada znatno brže nego otpornost. Kapacitivnost u finkciji od frekvencije je, takođe, grafički predstavljena na slikama 5 i 6. Ustanovljene su regresione jednačine kod ove merene veličine za šest uzoraka dunje. Konstatuje se da osušena dunja ima najmanje vrednosti otpornosti i impedance, a najveće merene vrednosti su bile kod suve jabuke. Dunja ima najveće vrednosti kapacitivnosti u funkciji od frekvencije. Ključne reči: električne osobine, sušeno voće.

INTRODUCTION
Electrical properties of the biological tissues have been of interest for many years. When studying the physical properties of tissue, it is necessary to consider its non-homogeneity from the macroscopic and microscopic points of view. When testing the electrical properties from the microscopic point of view, it is apparent that inside the cell is conductive because there is conductivity of ion type in the content of the organic and inorganic matter solutions. The cell membranes are not conductors. From the macroscopic point of view, it is possible to regard the biological materials as non-homogeneous semi-conductors or dielectrics. The density and structural arrangement of the cells in them and the properties of each type of tissue influence the electrical properties of these materials. The characteristics of loose and porous materials are also influenced by the properties of air, which is trapped between the parts or in the pores, most especially its relative humidity and temperature. The deployment of the parts in the pack, the size of parts, gappiness, contact surface and bulk density also influence the electrical properties of loose materials. Among the influential factors for porous materials the following can be involved: size and distribution of pores, porosity and bulk density. Further factors are temperature of the material, but the

most significant is the influence of the presence of water, its uneven deployment in the material, different binding energy in each water bond in the material and sorption properties (Hlaváčová, 2003). Kubík (2005) investigated the fractal properties of apple flesh, which can be used at characteristics of porous material description. It is necessary to consider the change of the electric conductivity type at transition of the electric current through the biological material. The inside of the cell has the ionic conductivity. The electric current in a cellular membrane travels as displacement current. The density of the electric current i is defined as 1 dQ i= S dτ where: Q – charge (C), τ – time (s), S – surface (m2). The relationship between the density of the current and electric field intensity is

r r i = σ E = −σ gradU

where: σ – electric conductivity (S.m-1), grad U – gradient of the electric voltage (V.m-1), E - intensity of the electric field (V.m-1). This equation is valid too for electrolyte at low values of electric field intensity.

r

PTEP 12(2008) 1-2

1

If the current passing through the material is unsteady, for density of electric current is valid d (ε E ) i =σ E + dτ where: ε - permitivity of material (F.m-1). Complex value of current density is valid in the case of alternating electric field in the shape

quinces. Ten pieces of dried fruits were chosen from each group. We measured the resistance, impedance and capacitance of dried fruits by LCR meter GoodWill 821 at the frequency range from 50 Hz to 200 kHz. The measured values were loaded by PC. The dried pieces of fruits were located between 2 plates of capacitor. Each electrical property was measured at all frequencies three times. Average value has been computed from these ones.

ˆ ˆ i = (σ + jω ε )E

- complex value of electric field intensity, j – where: imaginary unit (1), ω - angular frequency (s-1). Permittivity of moist material must be considered to be complex. It has a real part ε ′ and imaginary part ε ′′

ˆ E

RESULTS
Frequency dependencies of resistance, impedance and capacitance were drawn. These electrical properties decrease with frequency. For illustration, on Fig. 1, 2 and 3 the frequency dependencies of resistance and impedance for sample No. 2 of dried apple, pear No. 4 and apricot No. 6 are shown.
1.0E+5

ˆ ε = ε ′ − jε ′′ = ε − j

where δε is the loss angle (1) of the dielectric and

σ = ε (1 − j tgδ ε ) ω

tgδ ε =

σ ωε

where: tgδε - tangent of loss angle (1). A lot of methods based on the dielectric measurements are exploited at appraisal of various fruits, vegetables or their products quality. Maezawa and Akimoto (1996) utilized electrical conductivity to determine the characteristics of low-temperature sensitive vegetables. The electrical conductivity and electrolyte leakage at injured and non-injured sites of vegetables showing chilling injury were compared. The time course of changes in electrical conductivity followed that reflecting the extent of surface pitting. Electrical conductivities and electrolyte leakage at sites with surface pitting were always higher than those at nonpitted sites. It is suggested that electrical conductivity and electrolyte leakage should be considered as the indicators of chilling injury. Tsarouhas et al. (2000) suggested the method for rapid assessment of freezing resistance. The electrolyte leakage method detected injury in more levels of freezing stress (-3 °C, 4 °C and –5 °C) than the impedance (-4 °C and -5 °C). Manley and Hummel (1996) compared the index of injury with tissue ionic conductance formulas for analyzing electrolyte leakage data from freeze-stressed cabbage tissues. These results support the use of simpler method for analyzing electrolyte leakage data in studies of cabbage freezing tolerance. Arnold et al. (1998) described electrical impedance methods for assessing fruit quality. Methods were minimized or compensated the influence of interfacial impedances between electrodes and plant tissue, which occur when assessing fruit or vegetable quality by electrical impedance methods. Compensated 3-electrode techniques suitable for use with currently available impedance analyzers are presented. The techniques are illustrated by examples of their effectiveness at suppressing impedance artifacts with a novel tissueprobe and non-invasive measurement. The health state of some fruit can be observed on ground of their electrical properties. Hlaváč (2007) described the rhelogic properties of plum jam and their dependencies on temperature. Labudová, Vozárová (2002), Božiková (2005) investigated the thermal properties of various material, which are the important parameters at the material during, storage and processing.

1.0E+4

R, Z , kOhm

1.0E+3

1.0E+2

1.0E+1 0.0 40.0 80.0 120.0 f , kHz 160.0 200.0

Fig. 1. Frequency dependencies of resistance and impedance for sample No. 2 of dried apple Sl.1. Zavisnost otpora i impendanse od frekvencije za uzorak No. 2 suve jabuke
600.0

500.0

R, Z, kOhm

400.0

300.0

200.0

100.0 0.0 40.0 80.0 120.0 f , kHz 160.0 200.0

MATERIAL AND METHODS
Samples of dried fruits were delivered by Faculty of Agriculture of University in Novi Sad. The method of drying is described by Babić Lj. et al. (2007). The fruits were dried in osmotic drier on the beginning and in convective drier after it. Measurements were done on the dried apricots, pears, apples and

Fig. 2. Frequency dependencies of resistance and impedance for sample No. 4 of dried pear Sl.2. Zavisnost otpora i impendanse od frekvencije za uzorak No. 4 suve kruške

2

PTEP 12(2008) 1-2

After this frequency the imped- 1.2g Y = pow(X.0263057) * 4.00 f .4g 1.0 0.0 40.0 80. Ro – reference resistance. 6 of dried apricot (+).35 quince6 m=4. 6 suve kajsije On Fig.9g Y = pow(X.00 0.4g Y = pow(X. 5. k – constant.0 2000. The coefficients of determination have high value for all samples. kHz 160.0 120.9g Y = pow(X.57656 Fig.00 40.0 C .2g Y = pow(X.0152351) * 3.0 40.0278365) * 9.00 2.0 R.2500. 100. kHz 160. Zavisnost kapacitivnosti od frekvencije za šest uzoraka dunje PTEP 12(2008) 1-2 3 .4g Y = pow(X. Sl.00 1. sample No.9g Y = pow(X.0 where: C – capacitance. fo = 1 kHz.2g Y = pow(X. kHz 160. 6 the coefficient of regression equation are presented. Z – impedance.-0. fo = 1 kHz. 6 suve kajsije (+).28793 R= f (f) dula2 m=1. f – frequency. 12. Frequency dependencies of resistance for 6 samples of dried quince Sl.16305 R= f (f) dula6 m=4. The dependencies for all samples have the same progress and the regression equation for resistance and impedance has the shape of decreasing power function 10. 4 frequency dependencies of resistance for 6 samples of dried quince are shown.-0.00 R= f (f) dula4 m=5.861982) * 1406.9g R . 4 suve kruške (◊) i uzorak No.805166) * 1174. The same dependencies for 6 sample of dried quince are on Fig. which is caused by the capacitance of apricot. 6.-0.0 10.0 200. 4 of dried pear (◊) and sample No.-0.876238) * 1434.0154234) * 3.4g Y = pow(X.-0. f – frequency.57783 R= f (f) dula5 m=7. We found out that this fact is valid also for other types of dried fruits.0 500. 2 for dried apple (o).0 0.0 120. sample No.0 Fig. (2007) the resistance and impedance have almost the same values at the low frequencies till 1 kHz for apricots.-0. uzorak No.00 R= f (f) R= f (f) dula1 m=1.-0.0 f . Co – reference capacitance. Zavisnost otpora od frekvencije za šest uzoraka sušene dunje As we had presented in Hlaváčová et al. Z .44 4.5. 6 of dried apricot (+).85 quince2 m=1.-0. k – constant.00 1.0E+4 Y = pow(X. Z = Zo ⎜ ⎟ ⎜f ⎟ ⎝ o⎠ −k where: R – resistance.-0.0E+1 0.0E+2 Fig. The coefficients of determination of these equations have high value for all samples.79 quince3 m=2. 2 suve jabuke (o) 1. Zavisnost otpora i impendanse od frekvencije za uzorak No.0 200. 2 for dried apple (o) are shown. Frequency dependencies of capacitance for 6 samples of quince Sl.0214852) * 4.943058) * 2856.2g Y = pow(X.-0.0 ance decreases more quickly that resistance.0 120. 4 of dried pear (◊) and sample No.4.06803 R= f (f) dula3 m=2.904151) * 1761.00 200. frequency dependencies of capacitance for sample No.00 quince4 m=5.0E+5 frequency dependence of capacitance quince1 m=1. Frequency dependencies of capacitance for sample No.48 6. 6. pF quince5 m=7.0 40.0277378) * 8.-0. 6 of dried apricot Sl. On Fig.8092 1.0 0.0 80.00 120.-0.6. 4.0 f . kHz 160. 3.86606) * 1165. Zo – reference impedance. Zavisnost kapacitivnosti od frekvencije za uzorak No.0 80.51 C . The regression equation has shape: ⎛ f ⎞ C = Co ⎜ ⎟ ⎜f ⎟ ⎝ o⎠ −k 1000.0E+3 Y = pow(X. 5. Frequency dependencies of resistance and impedance for sample No. kOhm 1500. pF Fig. On Fig.0 200.0 f .00 80. kohm 8.0 ⎛ f ⎞ R = Ro ⎜ ⎟ ⎜f ⎟ ⎝ o⎠ −k ⎛ f ⎞ .3.

R. M. Hummel. 11.2008. Karadžić B. Pavkov. 2002. Babić.1996(61). G. In: PTEP. I: Održivi energetski model proizvodnje sušenog voća kombinovanom tehnologijom. 49. 19. L: Index of injury compared to tissue ionic conductance for calculating freeze damage of cabbage tissues. [9] Labudová. (2005)9:5. P: The rheologic properties of plum jam. 89 – 92. Babić. p. VEGA 1/3454/06 (Slovak Republic) and regional project “Fruit and vegetable osmotic dryer development” 114-451-0565 (Serbia – Vojvodina) REFERENCES [1] Arnold W. 464. Á: Some Electrical Properties of Dried Apricots Prunus Armeniaca L. 102 . Pavkov. 67. M. 1998. The regression equation has the shape of decreasing power function. Prihvaćeno: 12. Lj. Ľ: Micro-structure Fractal Analysis of Apple Flesh of Cultivar Pinova. PTEP – Časopis za procesnu tehniku i energetiku u poljoprivredi. 106 – 108. YU ISSN 1450-5029. et al. Journal on Processing and Energy in Agriculture. p. Matić-Kekić. [2] Babić. Kertész. 2007(3). Z. The samples of dried quince have lowest values and the highest ones have the dried apples. Z: Low-frequency electric properties utilization in agriculture and food treatment. 257 – 265 [10] Manley. p. S.2008. Research Bulletin of the Faculty of Agriculture. Journal of Thermal Analysis and Calorimetry. ACKNOWLEDGEMENT: This work was supported by research projects VEGA 1/3471/06.3. 4 PTEP 12(2008) 1-2 . 125-136. p. 11. Journal of the American Society for Horticultural Science. [11] Maezawa. Agriculturae Conspectus Scientificus. 2007(3). p. 2005(4). 2007(3). R. M: Some chosen thermophysical parameters of apples and applesauce. Japan. C. M. For all fruits the shape of curves is the same. 85-90. AGR. p.CONCLUSION Samples of dried fruits were delivered by Faculty of Agriculture of University in Novi Sad. 75-78. [4] Božiková. impedance and capacitance were drawn.81-86.. The pieces of quince have the highest values of capacitance. [3] Babić M.105. Akimoto. Babić Ljiljana.Vozárová. which is caused by the capacitance of dried fruits. From this we can dedicate that the properties of one type of dried fruits are the same including the moisture content. These regression equations have high coefficients of determination. Electrical impedance methods for assessing fruit quality: avoidance of electrode artifacts. [7] Hlaváčová. Primljeno: 10. .3. Babić. In: PTEP Journal on processing and energy in agriculture. Zsuffa L: Application of two electrical methods for the rapid assessment of freezing resistance in Salix eriocephala. The displacement between frequency dependencies of capacitance for 6 samples is very small. It is caused by different chemical composition of fruits.Gifu University. ISSN 1335-2555 [5] Hlaváč. A. Acta Horticulturae. After this frequency the impedance decreases more quickly than resistance. ENG. Acta technologica agriculturae. [12] Tsaurouhas V. str. Frequency dependencies of resistance. Biomass and Bioenergy. (3):165-169. PTEP Journal on processing and energy in agriculture. 109-111. 8. I: The Quality Indicators of Osmotic Dried Apricot. p. Kenney. Lj.121(6): 1141-1146. p. Snežana. These electrical properties decrease with frequency. ISSN 1450-5029 [8] Kubík. 2003(4). W. ISSN 1450-5029 [6] Hlaváčová. RES. V: Uncertainty of the Thermal Conductivity Measurement Using the Transient Hot Wire Method. The resistance and impedance have various values for various types of dried fruits. K: Characteristics of electrical conductivity of low-temperature sensitive vegetables. Novi Sad. The resistance and impedance have almost the same values at the low frequencies till 1 kHz.

Key words: osmodehydration.6% in the tests of solution temperature 35oC and the same concentration. 2004. O ponašanju različitih vrsta voća (Martinez-Monzo i sar. ali ne dominatno. moisture loss. Merene su vrednosti elektro provodnosti i pH rastvora tokom testova u svih šest ponavljanja. SUMMARY Osmodehydration is taking place in solution of distillated water and sucrose. Gianotti i sar. Chenlo i sar. nakupljanje suve materije. but not so impressive. UVOD Voće je uvek imalo značajnu ulogu u ishrani čoveka. uz očuvanje senzorskih osobina. such as solid gain and moisture loss during the time of tests duration. Isto tako je poznato da lignini i fenolne komponente u voću imaju značajno učešće u smanjenju rizika od pojave srčanih oboljenja i infarkta (Hertog i sar 1993. u zavisnosti od vrste voća. Kil i sar. kao što su nakupljanje suve materije iz rastvora . 2001. što je rezultat prelaska molekula vode i rastvorivih organskih kiselina iz polutki kajsija. obavljen je planski eksperiment pri čemu je on korišćen šest puta uz ponovnu rekoncentraciju za svaki novi test.4% during the tests where solution temperature was 60oC and concentration of 65 Bx. mada se zna da imaju važnu ulogu u prevenciji izvesnih bolesti. Ono sadrži izvesne hranljive komponente. Preko svojih bioloških efekata voće ima antioksidantsku (Lui i sar 2002) antimutagenu (Wargovich. Departman za poljoprivrednu tehniku. vitamini. Ključne reči: osmodehidracija.5% u odnosu na ukupnu masu uzorka na početku. 2001. In the first case moisture loss was 24.563. Konstatuje se porast električne provodnosti. Ustanovljeno je da temperatura i koncentracija rastvora imaju bitnog uticaja na dva pomenuta fluksa materijala. Novi Sad REZIME Osmodehidracija se dešava u rastvoru destilovane vode i saharoze. The changes in physical properties of apricot halves were also studied. dok je pri temperaturi od 35oC i istoj koncentraciji bila 16. the solution has significant potential for further tests because the mass ratio of fruit and solution is 1:10. Za većinu ovih supstanci još nisu definisane nutritivne funkcije. 1998. mlečnih napitaka sa njihovim učešćem. dr Mirko BABIĆ Poljoprivredni Fakultet.5-11 UDK: 634. 1995. Babić Lj. 2007. Trg Dositeja Obradovića 8. Optimizacijom analiziranih parametara se preporučuje režim osmotskog sušenja polutki kajsija pri temperaturi rastvora od 35oC (ili sličnim ambijentalnim vrednostima temperature tokom leta u kontinentalnom klimatu) i koncentracijama rastvora od 50 do 65 Bx.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. Khoyi i sar. 2002. 2007) tokom procesa osmoze ima podataka u literaturi. promena vlage. 2004. The increase of electro conductivity values was obvious as a result of water molecules and soluble organic acid transport from apricot halves. When larger number of tests is carrying out. U prvom slučaju je iznosila 24.moisture loss tokom konstatnog vremena trajanja eksperimenata.2 Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper PROMENE NEKIH FIZIČKIH OSOBINA RASTVORA ŠEĆERA TOKOM OSMOTSKOG SUŠENJA KAJSIJE CHANGE IN SOME PHYSICAL PROPERTIES OF SUCROSE SOLUTION DURING APRICOT (PRUNUS ARMENIACA) DEHYDRATION Dr Ljiljana BABIĆ. kiseline i minerali se već dosta zna o povoljnom uticaju na ljudski organizam.4%. je primena osmotskog sušenja. ali takođe i neke ne-nutritivne fitohemijske komponente. S druge strane je takođe opšte poznato da je održivost većine voća u svežem stanju nakon ubiranja vrlo kratka. The conclusion is set down. Eastogi i sar. p. Erlei i sar. Za ostale mikro nutritijente koji se nalaze u voću kao što su celulozna vlakna. Promena mase vlage je bila intenzivnija pri temperaturi rastvora od 60oC u odnosu na 36oC i konstatnoj vrednosti koncentracije od 65 Bx . The effect of solution temperature and concentration on solid gain and moisture loss are significant. 2000) ili antibakterijsku ulogu. Zaključuje se da rastvor ima i dalje značajni potencijal. The changes in pH solution values were observed too. solid gain. Analizirale su se promene koje se dešavaju na polutkama kajsije “novosadska rodna”. priprema svežeg rastvora zahteva u krajnjoj liniji značajnu potrošnju šećera. 1-2.6%. the preparation of fresh solution needs a certain amount of sugar. Već je dobro poznato da se osmotska dehidracija voća obavlja u osmotskom rastvoru i da se pri tome dešavaju tri transporta materije: migracija vlage u tečnoj fazi iz voća ka PTEP 12(2008) 1-2 5 . a u smislu smanjenja potrebnih sirovina za rastvor. On the contrary. mr Ivan PAVKOV. To je i razlog što su promovisane zamene svežem voću u obliku sokova. The surveying of electro conductivity and pH values of solution in six successive cycles was done. Pri obavljanju većeg broja eksperimenata. naročito u poslednjih 15-tak godina. apricot. a u drugom 23. Praćene su neke fizičke osobine rastvora tokom svih šest upotreba.21:631. kajsija. Some physical properties of the solution were observed during the tests. and in the second it was 23. kao i konzumiranje suvog voća. Babić Lj.05%. solution physical properties. Jedna od tehnologija koja obezbeđuje osušeno voće visokog kvaliteta.5% of total initial mass of samples. Navindra 2008).4%. fizičke osovine rastvora. The changes in samples moisture content were more intensifying with solution temperature of 60oC compare to 35oC upon the same value of solution concentration of 65 Bx. raznih poslastica. i sar. The plan of tests consider six times reuse solution with it’s reconcentration for each new experiment in order to minimize sugar consumption and to achieve optimization of the process. Optimization of analyzed physical properties recommended the regime of apricot halves osmotic dehydration in solution of 35oC of temperature (or similar values which are dominant during summer in continental climate) and with 50 to 65 Bx solution concentration. Radi optimizacije procesa. s obzorom da je maseni odnos voća i rastvora 1:10. the solid gain was 32. Stefanović i sar.solid gain i promena mase vlage . while this value was 16. Promene pH vrednosti rastvora su takođe uočene. Međutim nakupljanje suve materije je pri temperaturi rastvora od 60oC i koncentraciji od 65 Bx iznosila 32. i sar. 2007.

kao što je slučaj kod nekih drugih postupaka. finalni proizvod još uvek ima dosta vlage. ML = Mo − Mi 100 Mo (1) (2) SG = gde je: Mo –početna masa vlage u uzorku (g). Intenzitet razmene materije tokom osmoze zavisi od temperature i koncentracije rastvora od geometrijskog oblika i dimenzija voća. On se može dalje osušiti do ravnotežne vlažnosti. 2003. Tokom jednog testa u trajanju od 2 sata uzimani su takođe i uzorci rastvora. brzine kretanja rastvora oko uronjenih plodova i masenog odnosa rastvora i voća. odlagani u plastične kontejnere i čuvani u frižideru na 40C u trajanju od tri dana. PK-kanal. Testovi su rađeni sa tri ponavljanja. Time je omogućena kontrola temperature rastvora. Temperatura rastvora nije visoka. Peiro i sar. to jest šest eksperimentalih jedinica koristi isti rastvor. Pratiće se promene fizičkih osobina rastvora kao što je elektroprovodnost. collector. circulation pump. 2006) smatraju da se mogu sprovesti sledeći postupci: 1. 2007): MATERIJAL I METOD Sirovina Kajsije (Prunus armeniaca) je izabrana kao voćna vrsta koja će se analizirati. Zbog toga se senzorski atributi kao ukus. Menadžmentom eksperimenta je predviđeno da se pri jednom režimu (jedna koncentracija rastvora i dva nivoa temperature rastvora) koji je rađen u tri ponavljanja. i to sorta “novosadska rodna”. Odmah je merena Ph vrednost pomoću ručnog pH-metra proizvođača Eutech. 2006) Fig. Toledo. 2. te će se optimizacijom sirovine (saharoza) i energije (smanjenje potrošnje) preporučiti režim sušenja polutki kajsija. channel. vitamini. RT-razmenjivač toplote. te se tretirano voće ne zagreva na više temperature. to jest dodavanjem suvog rastvorka. Masa šećera koja je dodavana je ustanovljena na osnovu grafika (Hanbook for sugar industry. Solution movement through fixed bed of apricot havles (Babić. tokom i nakon sušenja.1). Takođe su na osnovu poznatih masa uzoraka tokom procesa izračunate vrednosti vlažnosti koje su korišćene za prezentovanje kinetičkih krivih sušenja. Konstrukcija korpe u koju su ulagane polutke kajsije i sama sušara su takvi da obezbeđuju odnos voća i rastvora 1:10. Zbog ovakve razmene materije između voća i rastvora. a takođe i ponašanje bio materijala tokom procesa. i elektrokonduktivnost aparatom MC226 Conductivity Meter. 1998) u poređenju sa drugim procesima. 2006) OS-osmotska sušara. Višak rastvora na površini polutki je otklanjan tuširanjem. ZK. Sledeća značajna osobina osmotskog sušenja je niska potrošnja energije za 1 kilogram isparene vlage (Panagiotou i sar. 1. miris i tekstura ne menjaju. Cirkulacijom rastvora je obezbeđeno relativno kretanje u odnosu na bio materijal koji se nalazi u nepokretnom sloju. Vlažnost uzoraka je merena gravimetrijskom metodom u laboratorijskoj sušnici na 60oC. uniformnosti kvaliteta i dimenzija plodova. Si − So 100 So 6 PTEP 12(2008) 1-2 . zamrznuti ili se izneti na tržište kao minimalno prerađeno voće. kao i izračunate srednje vrednosti vlažnosti su poslužile za izračinavanje promene mase vlage – ML (moisture loss) i priraštaja suve materije u polutkama – SG (solute gain) na osnovu jednačina (Sutar i Gupta. Masa uzoraka pre. Istraživači (Barranco i sar. Uzorak za osmotsku dehidraciju je pripreman tako što je opran pod mlazom vode i odložen na papirni peškir. Dalla Rosa i sar. heater. region Vojvodine je lociran na 45o20’N i 19o51’E) i ona predstavlja donju granicu. Kretanje rastvora kroz nepokretni sloj polutki kajsije (Babić. Polutke kajsije su se u osmotskom uređaju sušile 2 sata. a on se pre svega odnosi na menadžment osmotskog rastvora. korišćenje rastvora kao ingradijenta za neke druge procese nakon biološke dekontaminacije. osmotic dryer. pri čemu je rastvor šećera korišćen u 6 ponavljanja iz primenu rekoncentracije. 2001. 2001. 1980) o potrebnoj koncentraciji na planiranim temperaturama za eksperiment. Uređaj za osmotsku dehidraciju na kome je obavljeno sušenje je prikazan na slici 1. migracija rastvorivih organskih jedinjenja kao što su voćni šećeri. S1 S2sabirnik. pH vrednost i koncentracija. boje. Rastvor ulazi u sušaru sa gornje strane i nakon prolaska preko sloja polutki odvodi se cirkulacionom pumpom (Babić Lj. sistem ima i neke nedostatke. isparavanje tečne faze. Plodovi su ručno brani na obližnjem poljoprivrednom gazdinstvu. Pored ovih prednosti. pigmenti. Cilj ovog rada je da prezentuje rezultate istraživanja osmotske dehidracije kajsije. Sl.rastvoru. So – početna masa suve materije (g). ponovno korišćenje rastvora bez ikakvih intervencija ili sa rekoncentracijom. a zatim su brisane papirnim ubrusom. Holandija (preciznost merenja 0. TM-termometar. i sar. Wi – masa vlage u uzorku u i-tom vremenu (g). Podešavanje njegove koncentracije za svaki novi test je obavljeno dodavanjem šećera. coverage Tretman pri osmotskoj dehidraciji Osmotski rastvor je pravljen rastvaranjem šećera u pripremljenoj destilovanoj vodi. te se može smatrati polu-proizvodom. 3. CP-cirkulaciona pumpa. Plan eksperimenta je postavljen tako da su odabrana dva nivoa temperatura rastvora i to 35oC i 60oC. Prva vrednost je odabrana jer je ona bliska temperaturama okolnog vazduha kontinentalne klime u vremenu kada se kajsija suši (juni i juli mesec. 1. thermometer. Si – masa suve materije u uzorku u i-tom vremenu (g). EG-električni grejač. Koncentracija rastvora je takođe izabrana na dva nivoa i to od 50 Bx i 65 Bx. organske kiseline i minerali u istom smeru i transport šećera iz rastvora ka voću. a druga vrednost je gornja granica na osnovu predhodnih saznanja (Babić Ljiljana 2004). ili dodavanjem vode u slučaju obavljanja eksperimenta sa nižom koncentracijom. proizvođača Mettler. heat exchanger. sve dok se u dva uzastopna merenja nije pojavila konstantna vrednost izmerene mase. Nakon toga je svaki plod ručno polovljen oštrim nožem i izvađena je koštica. Tokom ovog vremena izuzimani su izorci svakih 30 minuta. zbog svoje dominantnosti u proizvodnji. Predhodno izmerena masa polutki je odlagana u korpu sušare za osmotsku dehidraciju i odmah ulagana u osmotsku sušaru. kao i na kraju procesa. 2004) do indirektnog zagrejača. membranska rekoncentracija i 4. Za eksperiment su birane kajsije na osnovu organoleptičke procene o stepenu iste zrelosti. P-poklopac.

REZULTATI I DISKUSIJA Efekat temperature i koncentracije rastvora na promenu mase vlage i nakupljanje suve materije
Obavljanje eksperimenta osmotskog sušenja polutki kajsije je urađen u 12 testova. Pri jednoj koncentraciji rastvora je sprovedeno 6 testova sa istim rastvorom, ali koji je pri svakom sledećem testu rekonstruisan. Na osnovu rezultata merenja masa i vlažnosti uzoraka polutki kajsije sačinjene su tabele koje su poslužile za dalju obradu i prezentovanje rezultata. Sačinjene su kinetičke krive sušenja pojedinih testova koji su rađeni u tri ponavljanja, prezentovane na slici 2.
89 VLAŽNOST MOISTURE CONTENT (%) 88 t=60oC, c=65 Bx t=35oC, c=65 Bx

tkiva. Razlozi za ovu pojavu su kako u uslovima na graničnoj površini, tako i u unutrašnjosti biomaterijala. Viskozitet šećernog rastvora pri određenoj temperaturi i koncentraciji je limiritrajući parametar za transport vlage iz materijala i rastvorka (saharoze) u biomaterijal. Pri povišenim vrednostima temperatura rastvora smanjuje se viskozitet rastvora što značajno utiče na povećanje prelaza molekula vode sa površine ka rastvoru. Pošto su polutke kajsije porozne strukture, u mikro i makro kapilarama se nalaze i molekuli suvog vazduha, pored molekula vode. Postoji verovatnoća da će mnogi od njih biti zarobljeni u porama, jer će pri unutrašnjoj migraciji naići na kapilare manjeg prečnika od dimenzije molekula vazduha. Izgleda da povišene temperature rastvora stvaraju uslove za „elastifikaciju“ ćelijskih opni, te se zarobljeni molekuli vazduha lakše probijaju do granične površine i tome oslobađaju prolaz za molekule vode.
88,5 87,5 86,5 85,5 84,5 83,5 82,5 t=35oC, c=50 Bx t=35oC, c=65 Bx

86 85 84 83 82 81 80 79 78 0 15 30 45 60 75

90

105

120

VLAŽNOST MOISTURE CONTENT (%)

87

0

15

30

45

60

75

VREME - TIME (min)

90 105 120 VREME TIME (min)

A)
88,5
VLAŽNOST MOISTURE CONTENT (%) 88 87 86 85 84 83 82 81 80 79 78 0 15 30 45

A)

87,5 VLAŽNOST MOISTURE CONTENT (%) 86,5 85,5 84,5 83,5 82,5 81,5 80,5 79,5 0 15 30 45 60 75 90 105 120 VREME - TIME (min) t=60oC, c=50 Bx t=35oC, c=50 Bx

t=60oC, c=50 Bx t=60oC, c=65 Bx

60

75

B) Sl. 2. Uticaj temperature rastvora pri konstantnim koncentracijama na kinetičke krive sušenja Fig. 2. Effect of solution temperature at constant solution concentrations on drying kinetic curves Kinetičke krive sušenja polutki kajsije su date u zavisnosti od uticaja temperature rastvora na odvijanje procesa. Na slici 2A su predstavljene kinetičke krive promene vlažnosti polutki kajsija pri temperaturama rastvora od 35oC i 60oC, a pri konstantnoj vrednosti koncentracije rastvora od 65 Bx. Na slici 2B je zavisnost istih vrednosti temperatura rastvora pri koncentraciji od 50 Bx. Dve krive na oba grafika se mogu aproksimovati pravom linijom. Ova linearna zavisnost promene vlažnosti od temperature ili koncentracije rastvora su ustvari dve skoro paralelne prave linije. Odavde se zaključuje da se pri analizi uticaja temperature rastvora pri konstantnoj vrednosti koncentracije, pojave migracije dešavaju na skoro istovetan način, samo što su intenzivnije pri višim vrednostima temperature. Kao što se i moglo očekivati, povišenje temperature rastvora sa 35oC na 60oC intenzivira migraciju molekula vlage iz voćnog

90 105 120 VREME -TIME (min)

B) Sl. 3. Uticaj koncentracije rastvora pri konstantnim temperaturama rastvora na kinetičke krive sušenja Fig 3. Effect of solution concentration at constant solution temperatures on drying kinetic curves Iz predhodne analize se može zaključiti da i koncentracija šećera u rastvoru utiče na migraciju molekula vode. Na slici 3 su prikazani uticaju koncentracije rastvora od 50 i 65 Bx pri konstatnim vrednostima temperature rastvora od 35 i 60oC. Obe krive na slici 3A i 3B imaju sličan trend i vrlo su bliske. Razlog ovome je mali dijapazon vrednosti koncentracije i to od 50 i 65 Bx. Kinetičke krive se mogu grubo aproksimovati linearnom jednačinom. Uočava se strmiji nagib krivih pri temperaturi osmotskog rastvora od 60oC u poređenju sa krivama dobijenim na nižoj temperaturi rastvora. Time se još jednom potvrđuje uticajnost temperature rastvora. Pri istim vrednostima koncentracije rastvora, za isto vreme obavljanja procesa dehidracije, srednje vrednosti vlažnosti uzoraka sušenih na 60oC su niže. Sa grafika 3B se takođe uočava da se sušenjem u osmotskom rastvoru pri koncentraciji od 50 Bx, za 120 minuta

PTEP 12(2008) 1-2

7

t=35oC, c=50 Bx

0

15

30

45

60

75

90

105

120

VREME - TIME (min)
26 25 24 23 22 21 20 19 18 17 16 15 14 13 12 11 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1 0 0 15 30 45 60

NAKUPLJANJE SUVE MATERIJE SOLUTE GAIN (%)

23 22 21 20 19 18 17 16 15 14 13 12 11 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1 0

PROMENA MASE VLAGE MOISTURE LOSS (%)

NAKUPLJANJE SUVE MATERIJE SOLUTE GAIN (%)

postiže vlažnost uzoraka od oko 80%, dok se ta ista vrednost vlažnosti postiže za 90 minuta, ali pri višoj koncentraciji od 65 Bx. Ovakva konstatacija se ne može reći za nižu temperaturu osmotskog rastvora. Promene mase vlage – ML (moisture loss) i nakupljanje suve materije – SG (solid gain) u uzorku su izračunavane preko jednačina [1] i [2]. Promena mase vlage u uzorku je intenzivnija, što je koncentracija rastvora viša pri konstantnoj temperaturi rastvora (slika 4). Lazarides (1995), Khoyi (2007), Chenlo et al. (2007), Sutar (2007), Azoubel and Murr (2004) i Falade et al (2007) su u svojim istraživanjima došli do iste konstatacije. Rastvor u kome je povišena koncentracija saharoze omogućuje veću koncentracionu neravnotežu u sistemu rastvor-polutke kajsije, što ima za posledicu intenzivniju migraciju molekula vode iz voća, ali i difuziju rastvorka (saharoze) ka voću. Pored toga, pri višoj koncentraciji rastvora gradijent osmotskog pritiska je takođe intezivniji, što takođe utiče na značajniju promenu mase vlage u biomaterijalu. Sa slike 4 se takođe uočava da na temperaturi rastvora od 35oC, povećana koncentracija od 65 Bx izaziva veću promenu mase vlage u odnosu na koncentraciju od 50 Bx, ali ne toliko izražajnu kao pri temperaturi rastvora od 60oC.

vora i produženjem trajanja procesa na više od dva sata. Ovu činjenicu treba imati na umu pri optimizaciji procesa, jer niža koncentracija znači smanjenje potrošnje sirovine (šećera) i energije, a time i smanjenje troškova postupka. Nakupljanje suve materije u polutkama kajsije koje se osmotski tretiraju je ustvari usvajanje molekula saharoze iz rastvora. Smer kretanja ove materije je suprotan od fluksa molekula vode iz voća u rastvor. Nakupljanje saharoze uslovljava promenu originalne hemijske strukture voća, što je nepoželjan efekat osmotske dehidracije. Osnovni cilj je da nakupljanje suve materije bude što manje uz maksimalni fluks mase vlage. Na slici 5 su prikazani fluksevi saharoze pri dvema različitim temperaturama i koncentracijama rastvora za vreme trajanja eksperimenta. Konstatuje se znatno veće nakupljanje na temperaturi od 60oC u poređenju sa temperaturom rastvora od 35oC.
18 17 16 15 14 13 12 11 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1 0 0 15 30 45 60

t=35oC, c=50 Bx t=35oC, c=65 Bx

75

90 105 120 TIME (min)

t=35oC, c=65 Bx

PROMENA MASE VLAGE MOISTURE LOSS (%)

32 30 28 26 24 22 20 18 16 14 12 10 8 6 4 2 0 0 15 30 45 60 75

t=60oC, c=50 Bx t=60oC, c=65 Bx

90 105 TIME (min)

120

t=60oC, C=50 Bx t=60oC, C=65 Bx

Sl. 5. Nakupljanje suve materije (rastvorka) u polutkama kajsije Fig 5. Solute gain in apricot halves Nakupljanje suve materije je na višoj temperaturi rastvora je oko 30% u odnosu na početnu masu uzoraka, a ova vrednost je prilično visoka (između 28 i 29%) i pri nižoj koncentraciji rastvora na istoj temperaturi. Do sličnih rezultata istraživanja došli su Falade et al. (2007) i Kjoyi et al. (2007). U isto vreme je nakupljanje suve materije pri temperaturi rastvora od 35oC bilo skoro duplo manje, oko 15 procenata. Nije uočena značajnija razlika u SG na različitim koncentracijama rastvora pri temperaturi od 35oC. Time je ovaj proces osmodehidracije odgovorio postavljenom zahtevu za što manjim nakupljanjem šećera iz rastvora, to jest što manjim promenama hemijske strukture polutki kajsije pre procesa. Ako se uzme u obzir i konstatacija koja je postavljena nakon analize promene mase vlage, da proces

75

90

105

120

VREME - TIME (min)

Sl. 4. Promena mase vlage polutki kajsija pri različitim temperaturama i koncentracijama rastvora Fig 4. Moisture loss changes within apricot halves on different solution temperatures and concentractions Odavde se može zaključiti da pri ovoj temperaturi koja je bliska ambijentalnoj tokom leta, zadovoljavajuća promena mase vlage u uzorku se može ostvariti i sa nižom koncentracijom rast-

8

PTEP 12(2008) 1-2

obavljen sa rastvorom temperature 35oC (ili sa temperaturama rastvora bliskim ambijentalnim) ostvaruje zadovoljavajuće smanjenje vlažnosti uzoraka, onda se zaključuje da je to prijateljski (environmentally friendly) režim osmotskog sušenja polutki kajsija.

Promene fizičkih osobina rastvora pri korišćenju šest puta sa rekoncentracijom
Električna provodnost ili elektrokonduktivitet osmotskog rastvora zavisi od sastava rastvora, to jest od vrste i količine šećera, od hemijskog sastava vode kao rastvarača, od temperature rastvora, koncentracije rastvorivih organskih jedinjenja koja su prešla iz polutki kajsije u rastvor i od količine vode iz polutki kajsija tokom procesa. Već je naglašeno da je kao rastvarač korišćena destilovana voda, što znači da u svom sastavu nije imala minerale ili neka rastvoriva organska ili neorganska jedinjenja. Dodavanjem šećera i zagrevanjem rastvora da bi se obezbedio režim osmotskog sušenja od 60oC i koncentracije od 60 Bx ova vrednost je iznosila 4,4 μS/cm, ili za režim sušenja od 35oC i koncentracije od 65 Bx, elektro konduktivitet je bio 4,1 μS/cm. Promene električne provodnosti rastvora koji se koristio šest puta uz rekoncentracijom za svaki novi test su date na slici 6.
ELEKTRO PROVODNOST - EC (nS/cm) 190 180 170 160 150 140 130 120 110 100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0
0 30 60 90 120 150 180 210 240 270 300 330 360 390 420 450 480 510

učešća fosfora sa 0,046% računato u odnosu na vlažnu osnovu, na 0,0325% nakon osmodehidracije. Slični rezultati merenja su bili i kada je u pitanju učešće kalcijuma. Sorte “kečkemetska ruža” i “novosadska rodna” nisu pokazale promenu sadržaja kalcijuma pre i posle osmoze, dok se kod “ambrozije” sadržaj smanjio sa 0,27% u odnosu na vlažnu osnovu na 0,2% nakon procesa. U ovoj analizi se koristila sorta “novosadska rodna”, te se može zaključiti da povećanje eletroprovodnosti nije nastalo zbog migracije mikroelemenata kalcijuma i fosfora u rastvor. Merenjima pH vrednosti rastvora, tokom dvočasovnog testa, koji se koristio šest puta dobijeni su rezultati prikazani na slici 7. Početne pH vrednosti su bile 8,1 kod testova na temperaturi od 35oC i koncentracijama od 50 i 65 Bx i 7,4 kod testova pri temperaturi rastvora od 60oC i istim koncentracijama. U oba slučaja se uočava opadajući trend krivih, što znači smanjenje pH vrednosti.
pH VREDNOSTI RASTVORA U ŠEST PONAVLJANJA SOLUTION pH VALUES IN SIX CYCLES

8,5

pH

8 7,5 7 6,5 6 5,5 5 4,5 4 0 30 60 90 120 150 180 210 240 270 300 330 360 390 420 450 480 510 540 570 600 630 660
660

t=35oC, c=65, 50 Bx

690
690

VREME-TIME (min)

8 7,5 7 6,5 6 5,5 5 4,5 4 3,5 3
0 30 60

pH VREDNOSTI RASTVORA U ŠEST PONAVLJANJA SOLUTION pH VALUES IN SIX CYCLES
t=60oC, c=65, 50 Bx

pH

90

120

150

180

210

240

270

300

330

360

390

420

450

480

510

540

570

600

630

VREME -TIME (min)

TEST 4,8,12,3,7,11 TEST2,6,10,1,5,9

Sl. 7. Promene pH vrednosti rastvora prilikom upotrebe 6 puta Fig 7. Values of solution pH change in six reuse Rastvori su već posle 120 minuta imali pH vrednost od 5,7 ili 4,1 što znači da su bili kiseli. Ova promena rastvora iz bazne u kiselu sredinu je mogla da nastane samo prelaskom rastvorivih organskih kiselina iz polutki kajsije. S obzirom da je maseni odnos voća i rastvora bio 1:10, to znači da je u pitanju znatna masa rastvora. Ukoliko je rastvor tako brzo promenuo svoju vrednost u kiselu i zadržao je tokom sledećih pet testova, to znači da je i znatna količina organskih kiselina “isprana” iz polutki kajsije. Prelazak organskih kiselina je ravnomeran u jedinici vremena, jer je promena elektrokonduktivnosti ravnomerna u jedinici vremena takođe. Stoga se promena elektrokonduktivnosti može izraziti u funkciji od vremena trajanja procesa. Na slici 8 prikazan je trend promene elektrokonduktivnosti za prva tri testa na temperaturi rastvora od 35oC i pri koncentraciji od 65 Bx. Ustanovljena je linearna zavisnost ove dve veličine. Slična konstatacija se izvodi za isti rastvor pri dalja tri korišćenja, ali sada na koncentraciji od 50 Bx. Koeficijenti linearnih korelacija su uz pomoć Microsof Office Excel 2003 paketa izračunati i prezentovani u tabeli 1. Iako je ova promena data u funkciji od vremena, ona ustvari predstavlja povećanje sadržaja molekula vode i rastvorivih organskih kiselina u osmotskom rastvoru, to jest na indirektan način reprezentuje fluks or-

VREME -TIME (min)

Sl. 6. Vrednosti elektro provodnosti rastvora u šest ponavljanja Fig 6. Affect of solution six times reuse on electro conductivity Naosnovu rezultata merenja se konstatuje porast električne konduktivnosti koji je pre svega rezultat početne koncentracije šećera, ali i migracije rastvorivih organskih kiselina i jedinjenja iz kajsije, kao i mikroelemenata. Autori Peiro-Mena et al. (2006) su došli do sličnih rezultata istraživanja pri osmotskom sušenju ananasa. Multiplim regresionom analizom su došli do izraza koji opisuje promenu elektroprovodnosti u zavisnosti od učešća kalcijuma, magnezijuma i fosfora iz voća u rastvoru. Međutim, na osnovu sopstvenih rezultata istraživanja ponašanja prilikom osmotskog sušenja tri sorte kajsija i to “kečkemetske ruže”, “novosadske rodne” i “ambrozije”, konstatuje se da je sorta uticajan faktor na promenu sadržaja mikroelemenata. Tako na primer, sorta “novosadska roda” i “kečkemetska ruža” imaju istu sadržinu fostora pre i posle dvočasovnog osmotskog sušenja (razlike su u novou greške merenja ili uzimanja uzoraka polutki za analizu), jedino je kod sorte “ambrozija” izmereno smanjenje

PTEP 12(2008) 1-2

540 570 600 630 660 690 720

720

720

9

2763 0.66 8.04. Schubert. 78 (2007) 765-774. R.0443 0. i pri koncentracijama rastvora između 50 i 60 Bx radi povećanja ekonomičnosti procesa. Trend lines of solution electroconductivity versus time during six cycles with solution reconcentration Tabela 1. Novi Sad.9966 ZAKLJUČAK U radu su prezentovani rezultati merenja obavljenog planskog eksperimenta osmotskog sušenja polutki kajsije sorte „no- 10 PTEP 12(2008) 1-2 . koja je bezbedna za očuvanje senzorskih svojstava ploda. [5] Dalla Rosa.9544 0.. [3] Babić Ljiljana.9235 0. Takođe se uoćava da na temperaturi rastvora od 35oC. Naime.2553 0.9669 0. Kada je u pitanju nakupljanje suve materije . THREE FIRST CYCLES t=35 C. što ima za posledicu intenzivniju migraciju molekula vode.06 83.ganske materije iz polutki ka rastvoru. 8.min) in six solution reuse LITERATURA [1] Babić Ljiljana.2005. Republike Srbije. Journal of Food Engineering. od 1. 72(2007)4. F. Promena mase vlage u uzorku je intenzivnija. te da ovaj broj ponovne upotrebe rastvora može da bude i veći. [2] Babić Ljiljana.94 129. 1-7. U isto vreme je nakupljanje suve materije pri temperaturi rastvora od 35oC bilo skoro duplo manje. Babić M. Pavkov I: New technology for apricot (Prunus armeniaca) fruit drying.. Coefficients of linear regression equations of electro conductivity EC versus time (τ .. H: Combined osmotic and microwavevacuum dehydration of apples and strawberries. NAPOMENA: Rezultati istraživačkog rada su nastali zahvaljujući finansiranju Ministarstva nauke i zaštite životne sredine. Nakon statističke analize došlo se do podataka u promeni mase vlage i nakupljanja suve materije u uzorcima koji su se desili pri osmotskom sušenju na temperaturama rastvora od 35oC i 60oC i pri koncentracijama od 50 i 60 Bx. Quality and Safe. 49(2001).. G: Osmotic dehydration of chestnut with sucrose: Mass transfer processes and global kinetics modeling. oko 15 procenata.9087 0. ali ne toliko izražajnu kao pri višoj temperaturi rastvora. Stoga se smatra da je preporućljivo osmotski sušiti polutke kajsije na temperaturama rastvora oko 35oC. Babić M. 8(2004)1-2:1-3. EC=A+Bτ Ciklusi Cycles 1 2 3 4 5 6 A 4. Babić M.2612 R 0. Nije uočena značajnija razlika u SG na različitim koncentracijama rastvora pri temperaturi od 35oC. Pavkov I: Uticajni faktori na promenu vlažnosti polutki kajsija pri osmotkom sušenju.EC (nS/cm) o vosadska rodna“. Journal of Food Engineering. PTEP – Časopis az procesnu tehniku i energetiku u poljoprivredi.0607 0. [4] Chenlo. Pavkov I: The quality indicators of osmotic dried apricot Prunus armeniaca. a prilično je visoka (između 28 i 29%) i pri nižoj koncentraciji rastvora na istoj temperaturi.58 15. Može se zaključiti da pri masenom odnosu voća i rastvora 1:10. M.0563 0.88 110. rastvor u kome je povišena koncentracija saharoze omogućuje veću koncentracionu neravnotežu u sistemu rastvor-polutke kajsije. Moreira. konstatuje se da na višoj temperaturi rastvora od 60oC ova vrednost je oko 30% u odnosu na početnu masu uzoraka. Analiziranjem elektro provodnosti i pH vrednosti osmotskog rastvora koji je korišćen u šest uzastopnih testova i to sa rekonstrukcijom pre svakog sledećeg testa. C.9181 0. c=65 Bx ELEKTROPROVODNOST -EC (nS/cm) 24 22 20 18 16 14 12 10 8 6 4 2 0 0 30 60 90 120 TEST 2 TEST 6 TEST 10 o VREME-TIME (min) NEXT THREE CYCLES (t=35 C. c=50 Bx) 165 160 155 150 145 140 135 130 125 120 115 110 105 100 95 90 85 80 75 0 30 60 90 ELEKTROPROVODNOST. Koeficijenti korelacije linearne regresije elektroprovodnosti EC i vremena trajanja (τ . TEST 1 TEST 5 TEST 9 120 VREME-TIME (min) Sl. rastvor ima potencijala za veći broj korišćenja od šest.min) pri korišćenju rastvora 6 puta Table 1. projekta evidencionog broja BTN-341‚002B pod nazivom “PROIZVODI OD SUŠENOG VOĆA” u okviru Nacionalnog programa „Biotehnologija i agroindustrija”. U. 223-236.. Fernandez-Herrero.92 B 0.. što je koncentracija rastvora viša pri konstantnoj temperaturi rastvora. Zaključeno je da temperatura i koncentracija rastvora imaju uticaja na obe računate veličine. [6] Erle. Agriculturae Conspectus Scientificus. Trend linije promene elektroprovodnosti rastvora tokom vremena pri šest ponavljanja sa rekoncentracijom Fig 8. F: Osmotic treatments (OT) and problems related to the solution management. smatra se da su njegovi potencijali još uvek nedovoljno iskorišćeni. I International Congress: Food Technology. Giroux. Vazques. 186193.SG. Journal of Food Engineering. 49(2002) 193-199. povećana koncentracija od 65 Bx izaziva veći promenu mase vlage u odnosu na koncentraciju od 50 Bx.

.. V.L. 90-97. Primljeno: 04.K: Mathematical modeling of mass transfer in osmotic dehydration of onion slices.4. [21] Torreggiani. R.. N: Compositional and physicochemical changes associated to successive osmodehydration cycles of pineapple (Ananas comosus).H: Antioxidant and antiproliferative acticities of raspberries.... Journal of Agriculture and Food Chemistry. Journal of Food Engineering.E. A: Mass transfer kinetics during osmotic preconcentration aimig at minimalsolid uptake. 25(1995) 151166. Lui R. Proceedings of the 11th International Drying Symposium (IDS’98).. P. Journal of Food Engineering.. pp 836-843 [15] Navindra P. M. [18] Peiro-Mena. Osmotic Dehydration of Apple as Affected by Vacuum Impregnation with HM Pectin. Maroulis Z.G. pp 2-7 [20] Sutar. Cammacho.A. Belgrade. M.J: Anticancer properties of fruits and vegetables.. J. M.. Thessaloniki.. 265-270. D. M. Niskolaidis.. Bertolo. P. G. F.[7] anotti .. [16] [16] Panagiotou. M.C. [8] Hanbook for sugar industry. Brown. Volume A. Bin A. Dias. P. J. Seeram: Berry Fruits for Cancer Prevention: Current Status and Future Prospects. 1998. Cammacho.M. V. Osmotic Pre/treatments in Fruits Processing: Chemical. G.B: Mass transfer modeling of the osmotic dehydration of some fruits. 630-635. Li X. [13] Lui. Physical and Structural Effects. [10] Kil.4.. [17] Peiro-Mena. J.Q.Y. 1980. Journal of Agricultural and Food Chemistry 50(2002)10. Karathanos. Vol 5(1995). V. [12] Lazarides. International Journal of Food Science and Technology.. 41(1993)8. [19] Stefanovic. Business community.. Journal of food Engineering. Gupta. Rewiev “Agronomska saznanja”.2008. 33(1998) 267-284. MartinezMavarrette. N: Micronutrient flow to the osmotic solution during grapefruit osmotic dehydration. M.P. C. E. Reis Brod.C. Guetzoni. Urosevic. Hollman. M: Microbial aspects on short time osmotic treatment of kiwifruit. Journal of Food Engineering.2008. Prihvaćeno: 07. 49(2001) . Chiralt.. B: Content of potentially anti carcinogenic falconoid of tea and fruit juice. Dalla Rosa. Greece..C. Journal of Agricultural and Food Chemistry. Journal of Food Engineering. 79(2006) 842-849. Weber. P: Drying of pear d’Anjou with and without osmotic dehydration. Journal of Food Engineering 49. 78(2007). R. [14] Martinez-Monzo. 2926-2930.. 56(2008)3. N.. MartinezMavarrette. J: Osmotic dehydration kinetics of apricot using sucrose solution. N.M. 2001. Van de Pitte. Hessari.T.. C. 78(2007) 1355-1360. H.M.. Fito.P. Journal of Food Engineering. A. Lee. 1242-1246. Martinez-Navarrete. HortScience35(2000) 573-575.M. Journal of Food Engineering 56(2002) 97-103 [11] Khoyi. [9] Hertog. pp 247-253 [22] Wargovich. M. PTEP 12(2008) 1-2 11 .. M.. 74(2006) 299-307.M. Sacchetti.H.R.. Katsanidis. Second book. Danila. Practical Application on Osmotic Drying of Agricultural Products.. M. Dias.

boja zrna. Homozigotni recesivni gen (sugary. Različiti geni koji se koriste u oplemenjivanju kukuruza šećerca uslovljavaju kvalitet zrna koji se razlikuje od kukuruza standardnog kvaliteta (ukus. Each mode of its utilisation. Šećerac koji se transportuje na velika rastojanja treba da ima uniformno stasavanje (sazrevanje) klipova da bi se redukovao procenat otpadaka u mehaničkoj berbi useva. (Boyer and Shannon. The kernel structure. ali postoje i određene razlike u postupcima zbog razlika u korišćenju proizvoda. obični (sugary) šećerci. Commercial processing (tinning or freezing) requires the uniform size and shape of the ear. oblik. a potrošnja se iz godine u godinu povećava u našoj zemlji i većini zemalja širom sveta. Industrijska prerada (konzerviranje ili zamrzavanje) zahteva ujednačenu veličinu i oblik klipa. Najveći broj komercijalnih hibrida kukuruza šećerca se zasniva na jednom ili više recesivnih alela koji menjaju ugljenohidratni sastav endosperma. Ključne reči: kukuruz šećerac. za različite namene. Kukuruz šećerac se proizvodi za različite načine korišćenja. supersweet – sa povećenim sadržajem šećera u zrnu. Key words: sweet maize. građa i ukus su veoma važni kod izbora hibrida za komercijalnu proizvodnju. ima specifične zahteve za određenim kvalitetom. Beograd REZIME Kukuruz šećerac se koristi za ljudsku ishranu u mlečnoj fazi razvoja endosperma. različite dužine vegetacije. Kukuruz šećerac se proizvodi za različite načine korišćenja. has its specific requirements for certain quality. The shape and uniformity of the ear. dr Milomir FILIPOVIĆ Institut za kukuruz «Zemun Polje». industrial processing. a osnovni je u tome što relativno kratak period u toku koga zrno zadržava visok kvalitet. i jedno je od najpopularnijih povrtarskih kultura. ima specifične zahteve za određenim kvalitetom. size and fulfilment after cutting are requirements for several modes of utilisation (processing) of sweet maize. veličina i ispunjenost zrna posle rezanja su zahtevi za više načina iskorišćavanja (prerade) šećerca. Seme kukuruza šećerca je jedan od najprofitabilnijih proizvoda. Najveći broj komercijalnih hibrida kukuruza šećerca se zasniva na jednom ili više recesivnih alela koji menjaju ugljenohidratni sastav endosperma.25 Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper OPLEMENJIVANJE KUKURUZA ŠEĆERCA ZA RAZLIČITE NAČINE POTROŠNJE SWEET MAIZE BREEDING FOR DIFFERENT CONSUMPTION PURPOSES Dr Zorica PAJIĆ. Sweet maize that is transported needs to be of the uniform maturity in order to reduce the percentage of residues at mechanical harvest of the crop. građa i ukus (naročito slatkoća) se veoma ozbiljno razmatraju kada se bira hibrid za komercijalnu proizvodnju. Ukus (slatkoća) i izgled klipa su na prvom mestu po važnosti za potrošnju šećerca u svežem stanju. beside the yield and softness of the pericarp. The taste (sweetness) and the ear appearance are the most important for sweet maize fresh market. Prepoznavanje dodatnih gena endosperma koji bi uslovili viši nivo šećera. Na 12 PTEP 12(2008) 1-2 . sa različitim genima i kombinacijama gena koji povećavaju sadržaj šećera u zrnu. pored prinosa i nežnosti perikarpa. Ukus (slatkoća) i izgled klipa su na prvom mestu po važnosti za potrošnju šećerca u svežem stanju. i životnu sposobnost semena. Skoro celokupna selekcija kukruza šećerca u svetu se obavlja u privatnim kompanijama gde je selekcioni materijal zaštićen. structure and taste are very important in selection of hybrids for the commercial production. efekta ksenija i prirode visoke kvarljivosti finalnog proizvoda. SUMMARY Sweet maize is consumed as human food in the milk stage of the endosperm development when the kernel is soft. pored prinosa i nežnosti perikarpa. izgled klipa i biljke. Zadržavanje slatkoće posle transporta je takođe veoma važna osobina. Metodi koji će se koristiti u jednom selekcionom programu kukuruza šećerca zavise od specifičnih ciljeva programa i raspoloživog selekcionog materijala. nije dostupan javnosti. Veliki broj hibrida kukuruza šećerca je stvoren u svetu. mr Jelena SRDIĆ. MATERIJAL I METOD U selekciji kukuruza šećerca se koriste metode i tehnike koje se koriste u selekciji kukuruza standardnog kvaliteta zrna. Sweet maize is produced for different purposes. Oblik i ujednačenost klipa.1987). ima nedostataka. Kukuruz šećerac razlikuje se od drugih tipova kukuruza po prisustvu jednog ili više recesivnih gena koji menjaju sintezu skroba u endospermu pa se šećerac koristi kao povrće. nežnost. boja zrna. p. Komercijalna prerada (konzerviranje ili zamrzavanje) zahteva ujednačenu veličinu i oblik klipa. kada je zrno nežno. Građa zrna. sweet and succulent. oblik. UVOD Kukuruz šećerac se koristi za ljudsku ishranu u mlečnoj fazi razvoja endosperma. Građa zrna. industrijska prerada. Svaki način iskorišćavanja šećerca. kvalitet zrna. su). Maintenance of sweetness after transport is also a very important trait. The highest number of commercial sweet maize hybrids is based on one or more recessive alleles that alter a carbohydrate content of the endosperm. veličina i ispunjenost zrna posle rezanja su zahtevi za više načina iskorišćavanja (prerade) šećerca. sočno i slatko. koji je najviše korišćen tridesetak godina unazad. Zadržavanje slatkoće posle transporta je takođe veoma važna osobina. the kernel colour. Svaki način iskorišćavanja šećerca. konzistencija). 1-2. Oblik i ujednačenost klipa. shape.Biblid: 1450-5029 (2008) 12.12-14 UDK: 631. kao i produžen period prihvatljivog kvaliteta zrna je vodio korišćenju tih gena u razvoju i poboljšanju šećerca. grain quality.

2. 1987). 1. 2. dužina klipa. Osobina izgled klipa obuhvata broj redova zrna. miris i ukus. mada je prinos uvek važan. Meri se prinos klipa sa komušinom. obliku i veličini klipa su izuzetno važne osobine. Sl. Svi hibridi za industrijsku preradu treba da su adaptirani za mehanizovanu berbu. Nepoželjni su hibridi kod kojih su delovi komušine postavljeni između redova zrna. Dublja zrna obezbeđuju bolji izgled posle rezanja. refraktometri. konfiguraciju (raspored) redova (pravac i uređenje). vremenski raspon za ocenu prinosa i osobina kvaliteta hibrida šećerca je vrlo ograničen . U tom slučaju klip treba da je obavijen komušinom tamno zelene boje i sa lisnim zastavicama na vrhu. pri čemu nema oštećenja zrna koje je veoma nežno. zavisno od klimatskih uslova. i sočnost potrebna je oprema. Naravno. Hibridi kukuruza šećerca za industrijsku preradu. najvažnije osobine su one koje uslovljavaju izgled zrna i normalan izgled (stanje) zrna posle rezanja. debljine perikarpa i nežnosti (mikroskopi. (Pajić i Dumanović. Ujednačenost u sazrevanju. efikasno i subjektivno ocenjene. analizatori za šećer).primer. U mnogim krajevima je veoma važan izgled klipa sa komušinom za prodaju šećerca u svežem stanju. Sl. se ispituju u uporednim ogledima po slučajnom blok sistemu (24 hibrida u ogledu). one se često rade u poslednjoj fazi programa testiranja hibrida. pored novih hibrida. ujednačenost klipa. a samim tim i bolji prinos. veličina klipa i krupnoća zrna. Sweet corn hybrid for processing PTEP 12(2008) 1-2 13 . 2001). Za većinu tržišta svežeg šećerca najpoželjniji hibridi šećerca su oni koji imaju najmanje 16 pravo raspoređenih redova zrna. Neke osobine koje su relativno malo važne kod drugih tipova kukuruza su kritično važne za potrošnju šećerca u svežem stanju. Postoje uređaji i tehnike za određivanje sadržaja šećera i suve materije (hromatografi. i dr. Za neka tržišta važna je težina pojedinačnog klipa. Ako je hibrid izuzetan u nekom pogledu. Hibrid žutog zrna za tržište svežeg kukuruza šećerca Fig. Oblik klipa je veoma važan u industriji za preradu šećerca. Hibridi za tržište svežeg šećerca trebalo bi da produkuju veliki broj atraktivnih klipova po jedinici površine. nežnost. elitne samooplodne linije i sintetičke populacije. 2000. kao što je izgled klipa i zrna. ozrnjenog klipa do vrha. Hibrid kukuruza šećerca za industrijsku preradu Fig. širina i dubina. konzerviranjem kukuruznog krema. kao i boja zrna. 1998).1. ocenjuje se dubina zrna. U slučaju konzerviranja rezanog zrna važan je prinos zrna.1. Yelow sweet corn for fresh market Za hibride šećerca namenjene industrijskoj preradi tj. Od iste količine svežeg neprerađenog šećerca dobiće se veći prinos hibrida dubokog zrna nego od hibrida koji ima plitko zrno. širinu i dubinu zrna. – Šećerci za industrijsku preradu mogu da se prerađuju konzerviranjem celog zrna. Cilj programa selekcije šećerca je identifikacija najboljih hibrida za različite načine korišćenja. Prinos i komponente prinosa se određuju u svim fazama ispitivanja. Bela ili svetlo zelena boja svile je najviše tražena kako u industriji za preradu šećerca tako i na tržištima svežeg šećerca. sl.). kada je zrno u mlečnoj fazi. 2000). Berba se obavlja otkidanjem klipova sa komušinom da ne bi došlo do povrede zrna koje je nežno. Boja oklaska je obavezno bela. Nove hibridne kombinacije kukuruza šećerca u Institutu za kukuruz „Zemun Polje”. dužine klipa 20-23 cm. Mnoge osobine mogu biti brzo. Kukuruz šećerac se često koristi direktno u klipu (tržište svežeg šećerca). sl. niži prinos. Pošto su ove analize skupe i zahtevaju vreme. zamrzavanjem rezanog zrna i zamrzavanjem celog klipa. dubokog zrna. Boja zrna varira zavisno od tržišta. oblik i veličinu klipa. lošiji jestivi kvalitet u odnosu na hibride glavne sezone (Pajić et al. zavisno od klimatskih uslova. može da se nađe kompromis za druge osobine. Berba se obavlja 21 do 24 dana posle oplodnje. Tracy. Adekvatna dužina komušine klipa je veoma važna jer sprečava oštećenja koja čine ptice i insekti. prinos klipa bez komušine.samo 5 do 7 dana. (Tracy. REZULTATI I DISKUSIJA Hibridi kukuruza šećerca za potrošnju u svežem stanju. boja. Za industrijsku preradu gde se zamrzava klip važan je broj klipova po hektaru. U poređenju sa drugim tipovima kukuruza. broj redova zrna. Odabiranje hibrida u prvoj fazi je zasnovano na osobinama koje su relativno visokonasledne. (Marshall. tenderometri. U ogled su. Blago zašiljen (u obliku sveće) klip najviše odgovara modernim mašinama za rezanje zrna za maksimalnu efikasnost i malo gubitaka (otpadaka). (Pajić et al. komušanje i rezanje zrna. ozrnjenost. svaka tehnika meri samo jedan parametar i ne može da odredi suptilan ukus koji je rezultanta kombinacije više različitih komponenata. Glavni resursi u selekciji šećerca su elitni hibridi. Standard za ove karakteristike varira od tržista do tržista i od sezone do sezone gajenja. Za merenje osobina kao što je sadržaj šećera. za rezanju zrna. Ekstremno rani hibrid može da ima mali broj redova zrna. 2001). Komušina klipa tokom prerade se relativno lako odsranjuje specijalnim komušačima za kukuruz šećerac. značenje “prinosa” se menja zavisno od tržista. uključena i dva do tri standardna sa kojima se upoređuju hibridi koji se ispituju. 2.

Association of Cereal Chemists. pa su osobine klipa veoma važne.3 44 83 ZPSC 111 su 11. St. Ames. [2] Marshall S. In: Specialty Corns.saccharata). Dublja zrna obezbeđuju bolji izgled posle rezanja. 3.A.raspored redova (pravac i uređenje). Watson. No.F. (Pajić et al. Tracy. slatkoću. Prihvaćeno: 13. ali slatkoća može da se popravi dodavanjem šećera tokom procesa prerade. Ocena kvaliteta obuhvata ukus..15.9 42 89 ZPSC 471 su 12. No. and P. Yield of ear. Oblik klipa je veoma važan u industriji za preradu šećerca.Shannon (1987): Carbohydrates of the kernel. kao i boja zrna. % of kernels and organoleptic properties of released ZP sweet corn hybrids Prinos klipa % zrna / Ocena kvaliteta (poena) Assessment of quality % of Hibrid / Hybrid (t/ha-1) / Yield Total points (100%) of ear (t/ha-1) kernels ZPSC 213 su 12. U tabeli 1..6 46 86 ZPSC 504 su 14. zavisno od tržišta za koje se priprema proizvod. Mišović M. 14 PTEP 12(2008) 1-2 .D.A. USA. Pp. (UDC: 547. USA. redukuje se količina ili se uopšte ne dodaje šećer.P.1987). Arnel R. procenat rezanog zrna i ocene kvaliteta nekih ZP hibrida kukuruza šećerca. Primljeno: 01. (2001): Sweet corn. onakvi kakve tržište zahteva. širina i dubina. Nežnost zrna je važna u određivanju kvaliteta za sve načine prerade. Ponekad se dodaje i so. Izgled komušine i ozrnjenost vrha nisu važni zato što se vrh klipa skraćuje. [6] Tracy W.E. Watson.1.2008. Kada se prerađuje sh2 tip šećerca. oblik i veličinu klipa. In: Corn: Chemisry and Thchnology. (2000): Breeding Maize for Nutritional Value and Industrial Use. Veliki je interes za korišćenje hibrida sa povećanim sadržajem šećera u zrnu za zamrzavanje zbog nemogućnosti dodavanja šećera da bi se poboljšao ukus zaleđenom proizvodu.Eds.1. Iowa.Svetlo žuta boja zrna je najpoželjnija. su prikazani prinosi. CRC Press Inc. (Boyer and Shannon. U većini slučajeva kod zamrzavanja celog klipa šećerca.32. Hallauer Edition. Olemenjivanjem se stvaraju hibridi za različite načine korišćenja. USA. and Rošulj M. Za hibride šećerca koji se koriste za industrijsku preradu tj. (1998): SPECIFIČNI TIPOVI KUKURUZA. [3] Pajić Zorica. Paul. randman zrna i ocena kvaliteta nekih ZP hibrida kukuruza šećerca Table. koji finansira Ministarstvo nauke Republike Srbije.. Beograd.3. Ramstad.8 43 81 ZPSC 531 su 17. [5] Pajić Zorica. Tabela. boju zrna. Ass. konfiguraciju . Prinosi klipa. mada se prerađuju i neki hibridi belog zrna.26.45. Eds.1 42 85 ZAKLJUČAK Kukuruz šećerac se često koristi direktno u klipu. Institut za kukuruz «Zemun Polje».. ozrnjenost. a samim tim i bolji prinos. [4] Pajić Zorica..0 41 90 ZPSC 411 su 16.2.. and J. (1987): Sweet corn. Pajić et al. Pajić i Dumanović.S. St..C. 111-115. 1-207. 1994. Ukus je takođe veoma značajan. tj. NAPOMENA: Rad je rezultat dela programa Projekta BT6800B:»Oplemenjivanje kukuruza šećerca i kokičara».Paul.5 45 96 ZPSC 391 su 13. of Cereal Chemists. Pp. In: Corn: Chemistry and Technology.633.W. MN. Genetika. Vol.3 45 96 ZPSC 421 su 12.255-282. Maize and Sorghum Breeding at the End of 21st Century. S. Vol. Dumanović J. 2000. Monografija.and E. LITERATURA [1] Boyer C. Osobina izgled klipa obuhvata broj redova zrna. Radosavljević Milica (1994): Effects of Sucrose Content of grain Quality of Sweet Corn (Zea mays L.2). Genetika. Dumanović J. Second Edition. Amer. najvažnije osobine su one koje uslovljavaju izgled zrna (stanje) posle rezanja. širinu i dubinu zrna. zahtevi su slični kao za potrošnju hibrida u svežem stanju povećani broj klipova po jedinici površine (kao glavni parametar prinosa) i poželjan izgled klipa.2008. 155-198. Babić M. Am.7 43 93 ZPSC 424 su 15. MN. za rezanje zrna. 1998.6 39 76 ZPSC 462 su 13.Ramstad. konzistenciju i izgled.3.. 2001).

ulja za prženje. melasa. PTEP 12(2008) 1-2 15 . industrijski organski otpad te dodatne sirovine. biogas. chemicals). human health and global warming. Ključne riječi: Klaonički otpad. p.e. tropa od melase. Tom se regulativom propisuje i način zbrinjavanja životinjskog otpada. ostaci hrane.e. electrical and thermal energy. pivskog tropa.513. alkaline hydrolysis. Agronomski fakultet Sveučilišta u Zagrebu Zavod za poljoprivrednu tehnologiju. SUMMARY According to the common legislative. EU has introduced alkaline hydrolysis as an alternative method for slaughterhouse waste sanitation. poput jabučnog tropa. sanitation. tropa od krumpira. EU je 2005. vinskog tropa. koji mogu poboljšati socio-ekonomski status (gorivo za transport. Međutim. u Republici Hrvatskoj je zabranjena upotreba mesno-koštanog brašna kao komponente u hrani za životinje te je za sanaciju novonastalog otpada određeno spaljivanje u kafilerijama [2]. godine. kiselinama i lužinama – vodenim otopinama kalijevog i natrijevog hidroksida. has to be burnt in incinerators. Biomasa se može smatrati strateškim resursom.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. kao jedne drastične metode. tropa od pšenice.15-18 UDK: 006:628. želučano crijevni sadržaj. 84%. i. Europska komisija je svakoj pojedinoj sirovini pridodala točno specifičnu šifru. and their impact on the ozone reduction. Hrvatska REZIME Sve zemlje EU preuzele su obvezu promjene odnosa u energetskom sektoru temeljem zajedničke legislative. 10 000 Zagreb. gdje je za visoko rizični otpad prve kategorije propisana metoda spaljivanja i odlaganja ostataka tj. Tijekom procesa alkalne hidrolize. voćnog tropa. 1-2. After the results of chemical analyses were obtained. Međutim. kožica i slično [1]. which. pljeve i prašina žitarica. ima niz prednosti jer omogućuje učinkovito uništavanje priona. The objective of this study was to determine quality of fermented residues after an anaerobic digestion of slaughterhouse waste. Key words: slaughterhouse waste. kemikalije). a treća kategorija je nisko rizični. a optimalni rezultati postižu se pri temperaturi od 150°C. u agresivnom mediju. skladištenje i transport Svetošimunska cesta 25.5 Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper ALKALNA HIDROLIZA KAO ALTERNATIVNA METODA SANACIJE KLAONIČKOG OTPADA ALKALINE HYDROLYSIS AS AN ALTERNATIVE METHOD FOR SLAUGHTERHOUSE WASTE SANITATION Dr Tajana KRIČKA. all the EU member states have taken up a commitment to change the ratio in their energetic sector. it can be concluded that biogenic elements were within the moderate concentrations while the heavy metal content was within the approved limits. 1774/2002 [2]definirane su kategorije otpada i to prva i druga kategorija kao visoko rizični i rizični materijal.6]. bioplin. previously treated with alkali. Alkalna hidroliza za razliku od spaljivanja. godine uvela i alkalnu hidrolizu kao alternativnu metodu za sanaciju klaoničkog otpada. according to the EU legislative. Proces alkalne hidrolize može biti kataliziran enzimima. a predstavlja važan korak u cijepanju proteinskih lanaca poput priona. sirutka. The Directive 30/2003/EC defines year 2010 as the final date until which CO2 emissions in transport. pepela na odlagališta. respectively. Ulazne sirovine za proizvodnju bioplina mogu se podijeliti na poljoprivredne ostatke (hrana za životinje i životinjski gnoj) i agroindustrijske ostatke. međusobno su povezane peptidnim vezama tvoreći polipeptidne lance. i. Direktiva 30/2003/EC definira 2010. To je proces u kojem se. UVOD Sirovine za proizvodnju bioplina dijele se na poljoprivredne ostatke. sanacija. zbog učinkovitije sanacije. Takva odluka dovela je do problema skladištenja sve većih zaliha mesno-koštanog brašna te nemogućnost adekvatnog zbrinjavanja ovog organskog otpada. dipl. ing. električnu i toplinsku energiju. dok su koncentracije teških metala bile unutar dozvoljenih granica. do 2010. should be decreased by 50%. osim spaljivanja. but because of its availability which can lead to country’s prosperity (transport fuel. iznutrice. Prema regulativi EC br. zdravlje ljudi i globalno zagrijavanje. kao mogući način zbrinjavanja klaoničkog otpada javlja se i alkalna hidroliza [3]. Prema odluci Europske komisije. Može se zaključiti da su biogeni elementi bili prisutni u umjerenim koncentracijama. a u isto vrijeme ostavlja organsku masu koja je vrlo pogodna za anaerobni proces i proizvodnju bioplina [5. nego i dostupna svugdje te se iz nje mogu dobiti proizvodi važni za državni prosperitet. peptidne veze se razlažu pri čemu ostaju mali peptidni lanci i aminokiseline u obliku kalijevih i natrijevih soli [4]. krv. Provedene su kemijske analize uzoraka. Proces se ubrzava zagrijavanjem sustava. godinu kao krajnji rok do kojeg se emisija CO2 mora smanjiti za 50% u transportu i to za period od 1990. kao osnovne građevne jedinice svih proteina. ostaci uljarica. overall emissions. njihov utjecaj na smanjenje ozona. stari kruh. Aminokiseline. jer je ne samo obnovljiva. Vanja JURIŠIĆ. There is a reasonable concern for an increasing release of greenhouse gases into the atmosphere. solima metala. Cilj ovog rada bio je odrediti kvalitetu fermentiranog ostatka nakon procesa anaerobne fermentacije klaoničkog otpada prethodno podvrgnutog alkalnoj hidrolizi. due to more efficient sanitation. a nakon pojave Bovine spongiformne encefalopatije (BSE). postoji sve veća zabrinutost ljudi za preveliko ispuštanje stakleničkih plinova u atmosferu. not only because of its renewability. što iznosi 84% od ukupnog smanjenja emisija CO2 u atmosferi. However. Biomass can be considered as a strategic resource. uzročnika bolesti BSE.12:637. Slaughterhouse waste represents potentially dangerous waste. masti. ostaci mesa. alkalna hodroliza. Realno. dr Neven VOĆA. otpad od povrća. veće molekule razgrađuju na manje. Klaonički otpad predstavlja potencijalno opasan otpad koji se prema zakonima EU mora spaljivati u spalionicama.

.02 22. Chemical analysis of meat-bone meal Kemijske analize . Kemijska analiza mesno-koštanog brašna Table 1.Amount of ashes Udio proteina . mogu proizvoditi električnu energiju. Co. MATERIJAL I METOD RADA Proces alkalne hidrolize Alkalna hidroliza klaoničkog otpada provela se u zatvorenom sustavu od inox-a. Pb. u različitim vremenskim razdobljima. ostaju u cijelosti zadržane te “spremne“ za gnojidbu. Fe. REZULTATI I DISKUSIJA Klaonički otpad nakon spaljivanja (mesno-koštano brašno) U reaktore laboratorijskog bioplinskog postrojenja se punila smjesa mesno-koštanog brašna. Cr. proces je vrlo teško kontrolirati.elektroprovodljivosti (E. skraćuje se vrijeme same fermentacije. Fermentirani ostatak koji ostaje nakon procesa anaerobne fermentacije i dobivanja bioplina može se koristiti kao organsko gnojivo. Tabela 1. Slijedi da nema materijala zaraženog prionima. koji u potpunosti simuliraju uvjete kakvi se nalaze u industrijskim postrojenjima za proizvodnju bioplina velikog kapaciteta. vodika i kisika.C. . pri čemu metan i ugljik (IV) oksid čine 90% ukupne smjese. Može se prevesti u toplinsku ili električnu energiju korištenjem standardnih kogeneracijskih tehnika. Kada se u procesu primjenjuju više temperature. Kako bi se potaknula bakterijska aktivnost. utvrdit će se mogućnosti korištenja istraživanih fermentiranog ostatka u poljoprivrednoj proizvodnji. koje se odvijaju pri anaerobnoj fermentaciji. ali se može koristiti i kao gorivo u motorima. Komprimirani bioplin može se također koristiti kao alternativno gorivo u transportu [10]. Buduća primjena bioplina. Kemijske analize uključile su određivanje: . u trajanju od 30 dana pri temperaturi od 35°C.ukupnog dušika. Međutim. Fermentirani ostatak ima nekoliko prednosti kad se koristi kao organsko gnojivo. koje djeluju zajednički. As.Amount of water Udio pepela . ove bakterije mogu razgraditi gotovo sav biološki materijal. Pogodan je za motore s unutarnjim sagorijevanjem koji. a u tablici 2 prikazani su rezultati kemijske analize fermentiranog ostatka mesno-koštanog brašna. Ovi uvjeti alkalne hidrolize uzeti su kao optimalni. .Chemical analysis Udio vode . Cd. zbog kompleksnosti mikrobnih interakcija. alkohol. 135. U tablici 1 prikazan je sastav mesno-koštanog brašna kao sirovine za anaerobnu fermentaciju. dok su svi ostali mikroelementi (Ca. Velik broj bakterija. Razgrađene mineralne tvari. Ovaj stupanj se naziva hidroliza (ili likvefakcija).98 16 PTEP 12(2008) 1-2 . Ni) određeni pomoću atomske apsorpcijske spektrometrije (AAS). idealan je za kogeneracijska postrojenja. uključuje i turbinsku proizvodnju električne energije ili gorive ćelije. Hg. metanogene bakterije prevode ove međuprodukte u bioplin [7.). Bioplin je smjesa nekoliko plinova. Energetski sadržaj bioplina ovisi o količini metana koja se nalazi u njemu. dušika. Mg. Zn. a pogotovo dušik. Također. Međutim. Anaerobni proces razgradnje organskih supstanci u zatvorenom sustavu bioplinskog postrojenja prolazi praktički bez gubitaka na biljnim hranjivim tvarima.kalija i natrija. određenog metodom po Kjeldahlu (ISO 1871:1975). amonijak i sulfide.12]. zabilježeno je brže djelovanje fermentiranog gnojiva jer su hranjive tvari nakon fermentacije već u mineraliziranom obliku i tako mogu biti bolje iskorištene od biljaka [11. Inokulum za pokretanje reakcije bio je aktivni mulj uzet s pročiščivača otpadnih voda Kemijske analize Kemijske analize u okviru rada obuhvatile su utvrđivanje kemijskih svojstava te prisustva teških metala kod fermentiranog ostatka mesno-koštanog brašna te fermentiranog ostatka klaoničkog otpada prethodno tretiranog alkalnom hidrolizom. Mn.pH. 153°C. te stoga nije bilo potrebe ovaj proces provesti na višim tlakovima i temperaturama. U prvoj fazi. Za razliku od gnojidbe s nefermentiranim organskim gnojivima. dobivenog anaerobnom fermentacijom. Bioplin se obično sastoji od manjih količina vodikovog sulfida. Proces anaerobne fermentacije Proces anaerobne fermentacije provodio se u mezofilnim uvjetima. hidrolitičke i fermentativne bakterije razgrađuju ugljikohidrate. Udio metana obično je od 55-70%. Laboratorijsko postrojenje na kojem su provedena istraživanja sastoji se od vodene kupelji. pomoću konduktometra MA5964 s kombiniranom elektrodom (ISO 7888:1985). budući da u Republici Hrvatskoj nema zabilježenih slučajeva BSE. acetogene bakterije dalje razgrađuju produkte hidrolize u octenu kiselinu. pri tlaku od 3. Anaerobne bakterije jedne su od najstarijih živih organizama na zemlji. izravno iz uzoraka na pH-metru s kombiniranom elektrodom (DIN EN 12506:2003). kao i za potrebe navodnjavanja poljoprivrednih površina.0 bara i temperaturi od 130. s dodatkom 44%-tne otopine kalijeve lužine te 30%-tne otopine natrijeve lužine. Iz svega navedenog cilj ovog rada je istražiti kvalitetu fermentiranog ostatka nakon anaerobne fermentacije klaoničkog otpada prethodno podvrgnutog alkalnom hidrolizom u usporedbi s klaoničkim otpadom obrađenim standardom metodom spaljivanja. temperatura u fermentoru mora se održavati na najmanje 35°C (mezofilni uvjeti).Amount of fat (%) 2. kao uzročnicima ove bolesti. . u drugoj fazi. Proces anaerobne fermentacije odvija se u fermentoru u strogo kontroliranim uvjetima (bez kisika). veći je broj anaerobnih bakterija koje rastu i razmnožavaju se u mezofilnim uvjetima nego što je onih koje rastu i razmnožavaju se u termofilinim uvjetima [9]. ugljik (IV) oksid. do 55°C (termofilnim uvjeti). elektromagnetskih miješalica i šaržnih staklenih reaktora. određenih plamenofotometrijski. vodik i ugljik (IV) oksid. Razvile su se u vrijeme kada Zemljina atmosfera nije u svojem sastavu imala kisik.Anaerobna fermentacija kao nastavak saniranja alkalno hidroliziranog klaoničkog otpada je biokemijski proces u kojem određene vrste bakterija razgrađuju biomasu u anaerobnim uvjetima.8]. Nadalje.fosfora. humusne karakteristike te velika količina vode.Amount of proteins Udio masti .31 56. Potom. a to su visoki udio hranjivih tvari. Proces anaerobne fermentacije događa se u nekoliko stupnjeva koji uključuju različite vrste bakterija. vode i inokuluma za pokretanje reakcije fermentacije te je pokrenut postupak anaerobne fermentacije. određenog spektrofotometrijski metodom molibdatplavo. vodik. u nekoliko stupnjeva prevode biološki materijal u bioplin. Cu. proteine i masti koje se nalaze u biomasi te ih prevode u masne kiseline. koje sadrži neprobavljive sastojke poput lignina. Izuzev drveta. Na posljetku. u kombinaciji s generatorom.70 10.

00 % s.46 0.74 0.79 0.Slaugterhouse waste Uozrak 1 Uzorak 2 Uzorak 3 Sample 1 Sample 2 Sample 3 9.93.51 .43 80.00 0. Ovim postupkom sanirao se otpad I.51 4.61 % Ca 5.58 mg/kg Mn 39. odnosno da nije došlo do razvoja hlapivih masnih kiselina.35.04 0.20 organic u prirodnom uzorku 0.31 1.00 % H2O 95.00 84. kao niti do oslobađanja plinova.% N overall on D.43 overall on D. ostali oblici . a C/N odnos fermentiranog ostatka klaoničkog otpada prethodno tretiranog alkalnom hidrolizom kreće se od 11. Udio P. .67 19.00 % talog .01 4.% D.00 22.00 0.00 8.50 13.25 0.25 6.68 0.83 51.88 1.72 0.40 37.Ž.96 86. Količina organskog ugljika u filtratu bila je niska te ne predstavlja problem pri eventualnoj primjeni navedenih materijala kao organskih gnojiva. Rezultati srednjih vrijednosti kemijskih analiza klaoničkog otpada prethodno podvrgnutom tretmanu alkalne hidrolize Table 3. .20 1.C/N ratio % P2O5 % K2O % Ca % Mg % Na mg/kg Mn mg/kg Zn mg/kg Cu mg/kg Fe mg/kg Ni mg/kg Pb mg/kg Cd mg/kg As mg/kg Hg mg/kg Co mg/kg Cr Klaonički otpad .tv.20 0.41 mg/kg Cd 0. .69 33. fermentiranog ostatka mesno-koštanog brašna je ispod uobičajenih vrijednosti za bio-gnojiva te iznosi 5. Hidrolizirani klaonički otpad sadrži relativno veliku količinu vode.38 do 14.82 mg/kg Fe 262.25 12.68 0.98 0.43 12.44 residue (550oC) % G. % C organic omjer C/N .59 14. proteini u hrani.06 45.03 0. .C.84 56.56 0. Klaonički otpad nakon alkalne hidrolize U tablici 3 prikazan je sastav klaoničkog otpada nakon tretmana alkalnom hidrolizom.87 0. Mean values of chemical analysis results of slaughterhouse waste pretreatet with alcaline hydrolysis Kemijska analiza Chemical analysis pH E.20 0.00 10. Proizlazi da se analizirani uzorci mogu razvrstati u organska gnojiva.04 0.% C 47.25 11. %N 8.07:1:1. (mS/cm) 21.95 13. (105oC) 4.18 3.% annealing 15. Mjerenjem pH vrijednosti.19 0.34 10.04 0.67 0.10 1. Glede količine osnovnih biogenih hraniva.06 84.09 9. dok su vrijednosti ostalih makro.89 % Mg 0.02.Filtrat Talog Chemical analysis Original sample Filtrate Percipitate pH 6.32 0.87 mg/kg Zn 30. Utvrđeno je da su proizvodi obojene suspenzije neugodnog mirisa. na što će trebati obratiti pažnju prilikom eventualne primjene u poljoprivredi.38 0.94 17. Razrjeđenjem s vodom ne dolazi do naknadnih kemijskih reakcija.60 0. Sadržaj ukupnog dušika kreće se u koncentraciji od 4%.23 E.29 2.77 0.68 0.26 4. Tabela 3. omjer probavljenih esencijalnih aminokiselina u hrani treba biti isti kao u tijelu životinje. Rezultati srednjih vrijednosti kemijskih analiza uzoraka tekućeg fermentiranog organskog ostatka nakon anaerobne fermentacije mesno-koštanog brašna Table 2.M.82 8.44 99.% D.21 gnojidbi određenih kultura.38 0.21 0. ovisno o uzorku.82 0. Mean values of chemcal analyses results of liquid fermented residue after the anaerobic fermentation of meat-bone meal Kemijska analiza Izvorni uzorak .00 mg/kg Pb 1.68 1.81 % Na 0. Ca i Mg kreće se u očekivanim koncentracijama.58 Iz tablice 2 može se utvrditi niži udio suhe tvari i bogata opskrbljenost organskom tvari. .61 24.90 0.M.55 82. utvrđen je povećani udio soli i natrija.62 4.% anneal loss % N ukupni na s.33 0.57 4.04 7. odnosno zaustavljanja proizvodnje metana.94 0.60 0.63 mg/kg Cu 14. odnosno aktivnog mezofilnog mulja.83 88.55 15.40 0.09 0.50 249. a C/N odnos. a rezultati su prikazani u tablici 4.14 0. uz dodatak vode i inokuluma.50 14.05 43.85:1. Proces anaerobne fermentacije trebat će se produljit na štetu bioplina.% annealing residue (550oC) % G.19 0.79 0. Podaci iz tablice 3 pokazuju da je kod svih uzoraka pH fermentiranog ostatka u lužnatom području. % C organski na s. kategorije te se dobilo organsko gnojivo. zakiseljavanja supstrata.62 0.tv.37 35.61 0. kako bi osigurali opskrbu životinja s potrebnim aminokiselinama. analizirani uzorci su vrlo bogato opskrbljeni dušikom i fosforom. Visoka razina organske tvari u uzorcima rezultira i visokim sadržajem organskog ugljika.tv.31 0.72 % K2O 2. moraju se sastojati od najmanje 50% esencijalnih aminokiselina i 50% dušičnih spojeva za sintezu neesencijalnih aminokiselina.45 82.49 17.Ž.13 0. utvrđena je gotovo neutralna reakcija gnojiva koja ukazuje na to da je fermentacija protekla dobro.00 76.50 4. Nakon alkalne hidrolize klaoničkog otpada.56 % C organski .tv.45 46.i mikroelemenata u granicama koje omogućuju primjenu u Nadalje.other 13.15 47.38 0.in original sample ukupan na s.00 15.24 6.C. tv.Tabela 2.% anneal loss 84.40 0.85 35. Odnos N:P:K iznosi 10. Kako bi se proteini iskoristili. kao i mikroelementima.20 0.41 0.M.68 29.82 77.03 0.16 11.40 1. (105oC) % H2O %ŽO . dobiveni hidrolizat podvrgnut je anaerobnoj fermentaciji u reaktorima laboratorijskog bioplinskog postrojenja.00 %ŽO .38 82. PTEP 12(2008) 1-2 17 .04 0.19 0.35 0.M.52 0.26 1. Ukupni udio mikroelemenata i teških metala kreće se u koncentracijama koje ne prelaze maksimalne dozvoljene koncentracije (MDK) propisane Pravilnikom o zaštiti poljoprivrednog zemljišta od onečišćenja štetnim tvarima (NN 15/1992) [13] te se može zaključiti da analizirani fermentirani klaonički otpad nije opterećen štetnim tvarima koje bi mogle kontaminirati okoliš.61 26. Odnos N:P:K iznosi 3.15:1:1.03 >1 0.95 forms(105°C) %P2O5 2.59 46.39 0. mS/cm % s.% percipitate 1.

Ćosić. kalcija i magnezija te veći sadržaj mikroelemenata.tv. 105-108. U odnosu na stajski gnoj. American Society of Agricultural Engineers. kalija. . Voća. Creemers (2003): Alkaline thermal sludge hydrolysis. 44(10) 121-128.. Kuitunen. Official Journal of the European Communities [3] 92/2005/EC: Implementing Regulation 1774/2002/EC of the European Parliament and of the Council as regards means of disposal or uses of animal by-products and amending its Annex VI as regards biogas transformation and processing of rendered fats. može se zaključiti da analizirani fermentirani klaonički otpad nije opterećen štetnim tvarima koje bi mogle kontaminirati okoliš. Kalambura.22 441. [2] 1774/2002/EC: Regulation (EC) No 1774/2002 of the European parliament and of the council of 3 October2002 laying down health rules concerning animal by-products not intended for human consumption.25:1 te je ispod uobičajenih vrijednosti za bio-gnojiva.3. St.. [4] Neyes. Zagreb. 262-266. H.2008. Germany. Plant..% annealing residue (550oC) % G. Analizom utvrđeni sadržaj fosfora. (1991): A suggested solution for sloughterhouse wastes: uses of the residual materials after anaerobic digestion. Bioresource Technology. (1981): An overview of current simulation models for an anaerobic digester. Mean values of chemical analysis results of fermented slaughterhouse waste pretreatet with alcaline hydrolysis Kemijska analiza . Rintala.Ž.. Krička.% anneal loss % C organski na s. (1980): Biogas – Regenerative Energieerzeugung durch anaerobe Fermentation organischer Abfälle in Biogasanlagen. Vol. izračunat je N:P:K odnos u uzorku. [8] Salaminen E. G. . Kemijskom analizom uzoraka fermentiranih ostataka utvrđena je blago alkalna reakcija kod svih istraživanih uzoraka. Book.Podaci iz tablice 4 pokazuju da je pH gnojiva u lužnatom području..tv. Sadržaj ukupnog dušika kreće se u koncentraciji od 9. [5] Mueller.42 9.51. mS/cm % s..28 0.% C organic u prirodnom uzorku . fosfora.C.R. Gu. A. C..70 21. N.2008. Kalambura.. B.12 2. U. može se utvrditi da omjer N:P:K zadovoljava potrebe takve proizvodnje.Q. Biotechnol Bioeng 28: 585-602. Proc Biochem 38: 447-454. D..35:1:0. J. [12] Voća. 97100. 3.. što znači da je udio suhe tvari vrlo nizak (17. 4.J. N ostali oblici . N. Narodne novine 91/2001. Analizom teških metala došlo se do zaključka da su one sukladno Pravilniku o ekološkoj proizvodnji u uzgoju bilja i u proizvodnju biljnih proizvoda (NN 91/2001) u Republici Hrvatskoj u dozvoljenim su vrijednostima za sve istraživane uzorke..7%). Alkalna hidroliza klaoničkog otpada. J. Praćenjem važnijih biogenih elemenata može se utvrditi da su koncentracije u svim istraživanim uzorcima umjerene. Technol.43 78. Krmiva 47. Kako se ovakav fermentirani ostatak upotrebljava kao gnojivo zbog ekološke poljoprivrede. MI. soil and environment. Ukupni sadržaj mikroelemenata i teških metala kreće se u koncentracijama koje ne prelaze maksimalne dozvoljene koncentracije (MDK) propisane Pravilnikom o zaštiti poljoprivrednog zemljišta od onečišćenja štetnim tvarima (NN 15/1992) [13]. O. T. D. 81 – 88. E.W.52 68. dok su vrijednosti ostalih makro. No. ZAKLJUČAK Temeljem vlastitih istraživanja kakvoće fermentiranih ostataka klaoničkog otpada prethodno tretiranih alkalnom hidrolizom i spaljivanjem može se utvrditi: 1. 2. Water Sci.tv. Oikari.98 37..M. utvrđen je povećani sadržaj soli i natrija. ovo gnojivo ima više dušika. Ž... Pohland. Jukić. (105oC) % H2O %ŽO . koji iznosi 4.6. Ovako niski udio suhe tvari je normalna pojava za fermentirane ostatke nakon anaerobne fermentacije. 2. Musaphy. [13] (2001): Pravilnik o ekološkoj proizvodnji u uzgoju bilja i u proizvodnji biljnih proizvoda u RH. H.% D. Rupić. [6] Kalambura.G. 127 – 134. J.81 1. (2005): Digested residue as a fertilizer after the mesophilic process of anaerobic digestion. T. (2002): Comparative performance of mesophilic and thermophilic acidogenic uplflow reactors. Baeyens. Isto se može utvrditi i za mangan. Pos. Ukoliko se fermentirani ostaci upotrebljavaju u ratarstvu i travnjaštvu ne zahtijevaju se nikakve dorade tih ostataka. [10] Kaltwasser. Krička.P. (1986): Recent developments in hydrogen management during anaerobic biological wastewater treatment.. R.M. Högmander. kalcija i magnezija kreće se u normalnim koncentracijama za ovakvu vrst materija.i mikroelemenata u granicama koje omogućuju primjenu u gnojidbi određenih kultura.24 1. Temeljem iznesenog. što je 18 PTEP 12(2008) 1-2 ..96 6...62 9.3 0.Chemical analysis pH E. Ž. Prihvaćeno: 17. Berlin. Jurnal of hazardous materials B97 295-314.11 najvjerojatnije uvjetovano povećanom količinom kalcija te se može zaključiti da je pH u granicama tolerancije.70 te C/N odnos fermentiranog ostatka klaoničkog otpada prethodno tretiranog alkalnom hidrolizom.overall % on D. Ogilvie. Jukić.72 0. Kao alternativna metoda spaljivanju svojim rezultatima alkalna hidroliza se pokazala kao vrlo učinkovita metoda uništavanja priona te je kao takva i patentirana. [7] Harper. 37.H.90 94. [11] Yu. S. H. Rezultati kemijskih analiza fermentiranog klaoničkog otpada podvrgnutom prethodnom tretmanu alkalne hidrolize Table 4. S.10 17.. V. Härkönen.. . J. M. LITERATURA [1] Boekhurst.4%..other forms(105°C) NH3-N % P2O5 % K2O % Ca % Mg % Na mg/kg Mn mg/kg Zn mg/kg Cu mg/kg Fe mg/kg Pb mg/kg Cd Klaonički otpad Slaugterhouse waste 7. A. J. (2001): Prospects and problems of sludge pretreatment processes. koji iznosi 3.H.02 1. 78. Nadalje. Bauverlag GmbH.in original sample ukupan na s. Levanon.R. Fang.. Bioresource Technology. U: Livestock Waste: A renewable Resource. vidljivo je da hidrolizirani klaonički otpad sadrži veliku količinu vode (82. (2001): Anaerobically digested poultry slaughterhouse wastes as fertiliser in agriculture. S. Na temelju rezultata kemijske analize. . Joseph.3%). F. Danai.31 82. S. odnosno proizvodnje bioplina. [9] Marchaim.3.60 40. J. Primljeno: 04. Tabela 4..13 12.53 1. T.

Cilj rada je bio da se utvrdi uticaj navodnjavanja na kvalitet i životnu sposobnost semena soje. značajno smanjuju prinose i kvalitet semena soje. Seme je proizvedeno u uslovima suvog ratarenja i navodnjavanja. Vremenski uslovi. između ispitivanih sorti i linija. kako za proizvođače semena. MATERIJAL I METOD RADA Ispitivanja su izvršena na tri komercijalne sorte (Balkan. Ravnica i Novosađanka) i dve linije (1-210174 i 1-210201) soje selekcionisane u Institutu za ratarstvo i povrtarstvo u Novom Sadu. U oceni životne sposobnosti semena najviše vrednosti dobijene su primenom testa ubrzanog starenja. atipičnih ponika i neklijalih semena. Nakon tog perioda utvrđen je procenat tipičnih ponika. vigor određuje dugovečnost semena bez štetnih posledica (ISTA. Seme je proizvedeno u uslovima suvog ratarenja i navodnjavanja. vigour. PTEP 12(2008) 1-2 19 . were tested. U laboratorijskim uslovima izvršeno je ispitivanje klijavosti (standardni laboratorijski metod) i životne sposobnosti semena primenom vigor testova (test ubrzanog starenja. dr Zorica NIKOLIĆ*. Ključne reči: soja. Primenom ovog testa uočene su značajne razlike između ispitivanih sorti i linija. klijavost. and two lines developed at the Institute of Field and Vegetable Crops in Novi Sad. Maksima Gorkog 30 REZIME Vremenski uslovi. Seme je naklijavano na pesku. Ispitivanja su izvršena na tri komercijalne sorte i dve linije soje selekcionisane u Institutu za ratarstvo i povrtarstvo u Novom Sadu.* * Nacionalna laboratorija za ispitivanje semena „NLIS“.01 Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper ŽIVOTNA SPOSOBNOST SEMENA SOJE PROIZVEDENE U USLOVIMA SA I BEZ NAVODNJAVANJA SEED VIGOUR IN SOYBEAN PRODUCTION WITH AND WITHOUT IRRIGATION Dr Milka VUJAKOVIĆ*. The germination value of the seed produced under irrigation (Standard laboratory method) was higher than the value of the seed produced under dry land farming conditions. Pored pomenutog. Hiltner test and cold test) were tested under laboratory conditions. The seed was produced under conditions of dry land farming and irrigation. posebno količina i raspored padavina. Seed germination (Standard laboratory method) and seed vigour (accelerated aging test. SUMMARY Weather conditions. To je veoma važna informacija za proizvođače semenskog i merkantilnog useva. Vremenski uslovi. Seme proizvedeno u uslovima navodnjavanja imalo je veću klijavost primenom standardnog laboratorijskog metoda od semena proizvedenog u uslovima suvog ratarenja. Three commercial soybean cultivars. as well as. p. Može se reći da je ona otkriće XX veka i od tada površine pod sojom iz godine u godinu rastu. 2006). 21000 Novi Sad. 2006). Ispitana je i životna sposobnost semena primenom testa ubrzanog starenja. U laboratorijskim uslovima izvršeno je ispitivanje klijavosti semena primenom standardnog laboratorijskog metoda. životna sposobnost. tako i za krajnje korisnike. dipl. Unfavourable effects of drought could be successfully eliminated by crop irrigation. 21000 Novi Sad. Hiltner testa i hladnog testa. dr Ksenija TAŠKI-AJDUKOVIĆ*. Standardna laboratorijska klijavost ispitana je na 4 x 100 semena.53. the highest values were obtained when accelerated aging test was applied. drought. a posebno količina i raspored padavina u vreme formiranja i nalivanja zrna mogu značajno smanjiti prinos i kvalitet semena. significantly reduce yields and quality of soybean seed. In the estimation of seed vigour. Significant differences among tested cultivars and lines were observed by the application of this test. especially amounts and the distribution of rainfalls. Significant differences among tested cultivars and lines and different production conditions were obtained for seed vigour by using Hiltner and cold tests. Maksima Gorkog 30 ** Institut za ratarstvo i povrtarstvo.19-21 UDK: 633. dr Jegor MILADINOVIĆ**. ing. Nepovoljan uticaj suše može se uspešno eliminisati navodnjavanjem useva. jer se takve partije mogu sejati ranije u proleće.34:631. a posebno količina i raspored padavina u vreme formiranja i nalivanja zrna mogu značajno smanjiti prinos i kvalitet semena. mr Maja IGNJATOV*. i različitih uslova proizvodnje dobijene su primenom Hiltner i hladnog testa. 1-2. germination.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. Da bi se zasejale tako velike površine potrebno je obezbediti dovoljne količine sortnog semena visoke životne sposobnosti. Značaj ispitivanja životne sposobnosti semena je višestruk. Značajne razlike u životnoj sposobnosti semena. Inkubacioni period je bio osam dana na 25oC i relativnoj vlažnosti vazduha 95% (ISTA. dr Mirjana MILOŠEVIĆ*. Životna sposobnost ili vigor semena predstavlja skup osobina koje određuju aktivnost i ponašanje partije semena komercijalno prihvatljive klijavosti u različitim uslovima spoljne sredine. dok bi slabovigorozne partije semena trebalo sejati u optimalnim klimatskim uslovima (Ferguson. Prednost je ta što se mogu identifikovati visokokvalitetne partije semena koje bolje podnose stresne uslove u polju. 1993). UVOD Soja spada u red najzastupljenijih biljnih vrsta današnjice. Violeta DOKIĆ. Hiltner test i hladni test). te pojava suše. Key words: soybean.

1991) i predstavljeni grafički. 1999). Primenom testa ubrzanog starenja došlo je do statistički značajnog smanjenja klijavosti kod sorti Ravnice sa 96% (sa navodnjavanjem) na 86% (bez navodnjavanja) i Novosađanke sa 97% (sa navodnjavanjem) na 89% (bez navodnjavanja). primenom testa ubrzanog starenja uočili su i Maksimović i sar. a potom izvršeno ocenjivanje klijavosti semena. Genotipovi kod 20 PTEP 12(2008) 1-2 . dok kod drugih genotipova te razlike nisu Sl. U hladnom testu seme je izloženo niskoj temperaturi od 10oC sedam dana. sirak i soju u Severnoj Americi i Evropi (Hampton. bile statistički značajne (sl. 1. Kod sorti Ravnica. 3. list 47/87) i iznosi 75% (sl. Dobijeni rezultati su statistički obrađeni primenom dvodimenzionalne analize varijanse (Hadživuković. te samo seme koje poseduje visok vigor formira tipičan ponik (Hampton i TeKrony. 1995). Novosađanka i linije 1-210174 statistički značajno niže vrednosti za ispitivani parametar dobijene su u uslovima suvog ratarenja. kao kod standardnog laboratorijskog testa. Pored toga. debljine oko 1 cm. 1992). Primenom ovog testa seme se izlaže visokoj temperaturi i visokoj relativnoj vlažnosti što utiče na povećanu vlažnost semena i na povećanu aktivnost hidrolitičkih enzima (npr. Seed germination soybean using standard laboratory method Test ubrzanog starenja je jedan od najčešće korišćenih vigor testova za seme soje u Severnoj Americi (Ferguson 1990).Test ubrzanaog starenja ispitan je na 4 x 50 semena. Nakon tog perioda utvrđena je klijavost semena. (2004) i Schuab i sar. 1). Različito ponašanje genotipova. 2. 1995). 2001). Hiltner test – na navlažen pesak postavljno je 4 x 100 semena koja su pokrivena slojem lomljene cigle. Klijavost semena soje dobijena standardnim laboratorijskim metodom Fig. Inkubacija je trajala 10 dana u optimalnim laboratorijskim uslovima (Hampton i TeKrony. 100 klijavost (%) germination (%) 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 Balkan 1-210201 sorta-variety bez navodnjavanja-without irrigation sa navodnjavanjem-with irrigation Novosađanka klijavost (%) germination (%) Sl. 3. seme je izloženo temperaturi od 42oC i vlažnosti vazduha od 100% u periodu od 96 časova (Hampton i TeKrony. Seed germination soybean using accelerated aging test Primenom Hiltner testa statistički značajno više vrednosti dobijene su kod semena proizvedenog u uslovima navodnjavanja. Klijavost semena proizvedenog u uslovima suvog ratarenja kretala se od 73% (Novosađanka) do 91% (1-210201). Kao podloga korišćena je mešavina zemlje i peska u odnosu 2:1 (Hampton i TeKrony. Klijavost semena soje dobijena primenom Hiltner testa Fig. a zatim stavljeno u optimalne uslove za klijanje u trajanju od četiri dana. a najviše se koristi za kukuruz. što je povezano sa povećanjem lipidne peroksidacije koja je pokazatelj prisustva stresnih uslova (McDonald. (2007). Seed germination soybean using Hiltner tests Hladno i vlažno zemljište koje se često javlja u rano proleće može da bude ograničavajući činilac za uspešno klijanje i nicanje semena u polju. 2. Klijavost semena soje dobijena primenom testa ubrzanog starenja Fig. Primenom pomenutog testa uočavaju se razlike između ispitivanih genotipova u zavisnosti u kakvim uslovima je proizvedeno seme (sl. primenom pomenutog testa mogu se dobiti i informacije o dugovečnosti semena (TeKrony. lipoksigenaza). 100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 Balkan 1-210201 sorta-variety bez navodnjavanja-without irrigation sa navodnjavanjem-with irrigation Novosađanka bez navodnjavanja-without irrigation sa navodnjavanjem-with irrigation Sl. Pre stavljanja semena u optimalne uslove. 1. 4). 1995). 1995). Sloj mlevene cigle u Hiltner testu predstavlja fizičku prepreku klijanju. Posle tog perioda izvršeno je ocenjivanje klijavosti semena soje. 3). 2). U uslovima suvog ratarenja proizvedeno seme imalo je nižu klijavost koja se kretala 80–94%. Hladni test je razvijen da simulira nepovoljne uslove i utvrdi sposobnost semena da klija na niskoj temperaturi. 100 90 germination (%) klijavost (%) 80 70 60 50 40 30 20 10 0 Balkan Novosađanka 1-210201 sorta-variety REZULTATI I DISKUSIJA Seme proizvedeno u uslovima navodnjavanja imalo je klijavost 94–97 što je znatno iznad norme koja je propisana Pravilnikom o kvalitetu semena poljoprivrednog bilja (Sl. osim kod genotipova Balkan i 1-21020 gde nisu konstatovane statistički značajne razlike (sl.

J.2008. AOSA (2002) navodi da se primenom hladnog testa može proceniti fiziološko oštećenje semena koje je uzrokovano produženim i neuslovnim skladištenjem. 17 (1993). NY (2001). Seed Science and Technology.M. T. In: Seed technology training manual.P.U oceni životne sposobnosti semena najviše vrednosti dobijene su primenom testa ubrzanog starenja. NE. Milka.: AOSA perspective of seed vigor testing. [5] Hempton. [2] Ferguson.Značajne razlike u životnoj sposobnosti semena. Prihvaćeno:18. . D.R.). 35 (2007). 20 (1992). Klijavost semena soje dobijena primenom hladnog testa Fig. 11-11. departman za uređenje voda. M. .K. 32 to the Handbook of Seed Testing Association of Official Seed Analysts.: Seed deterioration: physiology. 14 (1990) 182-184. [9] McDonald. Franca-Neto. J. 100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 Multidisciplinarni pristup oplemenjivanju i tehnologiji proizvodnje soje u cilju povećanja proizvodnje (BTR 6852) LITERATURA [1] AOSA: Seed Vigour Testing Handbook. A. Seed germination soybean using cold tests ZAKLJUČAK Na osnovu dobijenih rezultata mogu se izvesti sledeći zaključci: ... 1. 4.. Society of Commercial Seed Technologists. 95% (Novosađanka) i 92% (1-210174).M: Report of seed vigour subcommittee. Turnipseed. Poljoprivredni fakultet. [12] Schuab. Seed Science and Technology (2006). Drugo prošiteno izdanje. Vujaković.kojih se javila statistički značajna razlika imali su klijavost 71% (Ravnica).: Germination test under water stress to evaluate soybean seed vigor. D. Gutormson. 102-108. klijavost (%) ermination (%) Balkan Novosađanka 1-210201 sorta-variety bez navodnjavanja-without irrigation sa navodnjavanjem-with irrigation Sl.B. Svetlana. McDonald. 101-104.: Proizvodnja semena soje u uslovima sa i bez navodnjavanja. C. Novi Sad 1991. Contribution No. International Seed Testing Association (1995).M.: Handbook of Vigour Test Methods.. [4] Hadživuković. NAPOMENA: Istraživanja na ovoj temi delom sredstava finansiralo Ministarstvo za nauku Republike Srbije kroz projekat: PTEP 12(2008) 1-2 21 .: Vigour testing within laboratories of the International Seed Testing Association: a survey.3. (eds. Seed Science and Technology. M. što je konstatovano i u našim istraživanjima. Pp. [6] Hempton. TeKrony.B.20. Scapim..2008. i različitih uslova proizvodnje dobijene su primenom Hiltner i hladnog testa. Braccini. repair and assessment.A. list 47/87) [11] TeKrony. Ithaca. Tatić. kao i oštećenjima od mraza i suše. Jurnal of Seed Technology. Primenom ovog testa uočene su značajne razlike između ispitivanih sorti i linija. 70% (Novosađanka) i 78% (1-210174) kod semena proizvedenog u uslovima suvog ratarenja.3. [3] Ferguson. [7] International Seed Testing Association (ISTA): International Rules for Seed Testing. USA (2002). D. S. S. Jurnal of Seed Technology.. J. 187-199.: Seed vigor testing.. (2004). Livija. [10] Pravilnikom o kvalitetu semena poljoprivrednog bilja (Sl.B. Seed Science and Technology. Avila. Primljeno: 06. B.G. dok je klijavost semena proizvedenog u uslovima navodnjavanja bila 90% (Ravnica). Balešević-Tubić. Meschede. M.L. 177237. Poljoprivredni fakultet. M. Poljoprivreda između suša i poplava – tematski zbornik radova. J.M. između ispitivanih sorti i linija.. 199-203. J.G.Seme proizvedeno u uslovima navodnjavanja imalo je veću klijavost primenom standardnog laboratorijskog metoda od semena proizvedenog u uslovima suvog ratarenja. 27 (1999).: Statistički metodi.R. [8] Maksimović. 4.

uglavnom za goveda i svinje. azot u NH4+ a nakon toga u nitrate NO3-. U prošlosti je njegov uticaj na kvalitet zemljišta ocenjivan isključivo sa aspekta proizvodnih potencijala useva. skatoles. Većina ovih produkata ne može biti asimilovana od biljaka. 1987). pokazala su signifikantno poboljšanje fertilizacionog potencijala zemljišta. Promene u sistemu uzgoja životinja. Nitrogen and phosphorous are two nutrients of the fundamental importance in agriculture. oticanjem minerala sa zemljišne površine. totala N i P (Bernal et al. Inače. enzimske aktivnosti. a sulfati redukovani na H2S. curenjem tečne faze skladištenog stajnjaka bez prisustva adekvatne hidroizolatorske podloge. Excess nutrients of animal manure can run off into surface or soil waters. gasovi neprijatnih mirisa (indoles. Mn. esencijalni su za biljke. zormi@uns. Stoga. Key words: manure. dr Vlado POTKONJAK Poljoprivredni fakultet. Treće. povećavajući zapreminu anaerobnih zona. 12 godina unazad. zemljište. poboljšava njegov respiracioni režim. Oslobađanje H2S i CO iz podzemnih skladišta tečnog stajnjaka može izazvati grupne smrtonosne incidente u animalnim objektima. Cu. H2S i mercaptans). u smislu zaštite životne sredine. esencijalni 22 PTEP 12(2008) 1-2 . SUMMARY Water pollution from livestock production is usually caused by leaching. minerals running off from the soil surface. združena sa anoksidnim uslovima u zemljištu. citokinins ili CH4. gas.yu REZIME Zagađenje vode od stočarskog stajnjaka često je izazvano raskvašavanjem. Trg Dositeja Obradovića 8. čime velika masa zemljišta metabolizira produkujući jedinjenja isparljivih kiselina. zagađenje. S’ druge strane. p. Ni i vanadijum.7 Pregledni rad Review EKOLOŠKI TRETMANI STAJNJAKOM ECOLOGICAL MANURE TREATMENTS Dr Miodrag ZORANOVIĆ. ugljenik je konvertovan u metan. izazivajući mineralizaciju nutrienata. Isti elementi plus Se. Teški metali ovde su definisani kao elementi grupa I i II alkalnih metala. Cr. stvaranjem njihovog debalansa kao uzroka slabih proizvodnih potencijala izložene biljne vrste. organske kiseline u alkohole. Međutim. Od ovih gasova. Metan i CO2 emisije značajne su u vezi sa efektom globalnog zagrevanja. mogu biti formirani anaerobnim skladištenjem stajnjaka. especially ammonia and those with unpleasant odour. UVOD Istorijski. The air in livestock buildings contains over hundred gas compounds. All these gases are emitted into the surrounding. Reprezenti Fe.ns. sumpor u sulfate SO42-. gustinu naseljenosti faune. ecology. dodavanje organske materije esencijalno je za održavanje i poboljšanje plodnosti zemljišta. Neiskorišćeni od useva. rezultirale su produkcijom tečnog i čvrstog stajnjaka. zagađenje zemljišta uzrokovano primenom ekstremno visokih stopa stajskih nutrienata. posledica je manjka kiseonika u zemljištu i dovodi se u vezu sa prisustvom isparljivih organskih kiselina. U aerobnim uslovima ugljenik se pretvara u CO2.862:504. koncentracija kiseonika u zemljištu određuje stopu razlaganja organske mase i tip krajnjih proizvoda. koja imaju najveći potencijal zagađenju ovih pojavnih oblika vode.ac. Nastavljena kontinualna aplikacija rezultira akumulacijom organskih materija i njihovim zapušenjem zemljišnih pora. pollution. dobro zadržavanje vlage u sušnim i često “efikasnoj drenaži” u vlažnim reonima. zagađenje vode može biti uzrokovano direktnim oticanjem nakon njivske aplikacije stajnjaka i raskvašavanjem prekomerne doze nutrienata. voćnih i bademskih kultura pod irigacionim tretmanom semi-aridne klimatske zone. Istraživanja o korišćenju tečnog stajnjaka svinja na krečnim poljoprivrednim zemljištima strnih žita. a mnogi od njih su toksični za same biljke i atmosferu. to su mirisne supstance i amonijak. Emissions of H2S and CO from underground slurry storages could provoke death incidences in animal buildings. slurry seepage in deep layers or by the direct discharge into water flows. nitrati u gasove N2O i/ili molekularni azot N2.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. U regularno nakvašenim zemljištima. Novi Sad. water. Vazduh u stočarskim objektima sadrži iznad sto gasnih jedinjenja izduvanih u neposredno okruženje. takođe je principska putanja NO i N2O u atmosferu. voda. 1-2. gas. Ova fizička degradacija zemljišta može ozbiljno redukovati stopu infiltracije vode i difuziju kiseonika. Co. njegovim ispiranjem u dublje slojeve ili direktnim izbacivanjem u vodene tokove. soil. Negativan uticaj stajnjaka ne ogleda se samo kroz zagađenja azotnim jedinjenjima. nutrienti animalnog stajnjaka mogu oticati u površinsku ili zemljišnu vodu. Denitrifikacija. but their pollution potential is the highest. ekologija. kiseonička sposobnost može biti redukovana ispod repernog nivoa. Azot i fosfor su dva nutrienta od bazne poljoprivredne važnosti. zagađenje vazduha može biti uzrokovano unutar uzgojnog objekata i tokom aplikacije na zemljištu putem neprijatnih mirisa i gasova stvorenih dekompozicijom stajnjaka. Methane and CO2 emissions are important in relation to global warming.. životinjski stajnjak je blagotvorno hranivo u zemljištu. Upotreba organskih otpada generalno povećava hranidbeni kapacitet zemljišta. dok razvojem intenzivne poljoprivrede identifikuju se i redukuju njegovi negativni uticaji na životnu sredinu i globalne efekte staklene bašte. koncentracije organskog C. Dakle. Direktno u vezi sa produkcijom CO2. Zn.22-26 UDK: 631. On pomaže stabilizaciji zemljišne mase sprečavajući njenu eroziju. Redukcija respiracije korenovog sistema. U tom smislu hazardi su grupisani u tri pravca. Kao prvo. primenom većih doza tečnog stajnjaka u zemljištu raste njegova respiraciona stopa iznad vrednosti zasićenja. Ključne reči: stajnjak. porasta korena i formiranja njegovih dlačica. mikrobskim agensima i prašinom u sistemu ishrane. mikrobske biomase i značajno poboljšanje njegove strukture.

patogeni. njena ukupna emisija bila bi oko načina. posebno urinu. kao komponente amino kiselina u Istraživanja u Engleskoj (Chambers et al. Ni. Pored genetskih potencijala i kvalitetne ishrane. zaštita životne sredine. oblika vode. više zemljišne organizme i od životinja. Koncentracije vazdušno desantnih vodu. ili direktnim mehanizama. Cr. prihvatljiv odnos input/output proizvodnog ciklusa. Kroz lanac ishrane. Azot i fosfor su nutrienti od bazne poljoprivredne mikroorganizama posebno su visoke u svinjarskim i živinarskim važnosti. Na osnovu proizvodnju (Burton. na nivou redukovane stočarske drenaža oticanje proizvodne. Cu. kao ozbiljnih izvora nepoželjnog efekta “staklene prostirnog materijala i od njih samih. Zagađenje vode od životinjskih stajnjaka često je 500 kg (Hartung. Visoka iz sveže deponovanih ili skladištedih fekalija i mokraće. Pb.su za životinje. Naveći deo gasova nastaje polju fiziološke funkcije i smatraju se biološki štetnim. Glavna organska jedinjenja mirisa prisutnih u raspolaže bilo kakvom formom gasnog gubitka. konkurentnost stočarskih proizvoda po kvantitetu i Sl.3 kg/ha Cu. kao arsen. Mo. CO2 i H2O. stajnjaci su najvećim delom “pod drainage Run-off etiketom” opasnih otpada.… mogućih susedskih sporova. su generisani raspadom organskih komponenti pod uticajem Mn. water and air pollution that can result procesa životinjskih vrsta. 1997) iskustava zemalja Evropske Unije. amini i dr. 1999). objekat putem ventilacionog sistema. Fe. Sumpor-vodonik je proizvod anaerobne bakterijske metalima može indirektno uticati na životinje i ljude. podložni ozone depletion global warming absorpciji teških metala preko crevnog sistema. Njena visoka koncentracija može izazvano raskvašavanjem. Vazduh u stočarskim objektima sadrži iznad sto gasnih alkoholi. ammonia mirisi.3 kg/ha) i Cu. Neiskorišćeni od useva. mercaptani. Obzirom na prirodu preopterećenje nutientima nitrate leaching nutrient overload pokretljivosti. voda i zemlja” raskvašavanje nitrata veoma je visok.). 1999). jedna su od najozbiljnijih pretnji bakterija. U objektu za uzgoj om (do 2. Ipak. Goveđi dekompozicijom azota sadržanog u organskim jedinjenjima stajnjak preliven aproksimativno sa 1. Zn. Istaknuti izvori emisije su životinjska hrana i same prihranjivanju zemljišta. koji imaju najveći potencijal zagađenja ovih pojavnih objektima. Oba nutrienta mogu biti usvojena porastom useva. Metan i CO2 emisije organska jedinjenja i 2. stočarskim otpadima (organski masne kiseline. biti podeljena u dve faze: 1. Stepen zagađenja tri bazna životna faktora “vazduh. u većoj meri pokazuje tendeciju njihove reciklaže u govedarskom farming sistemu. Od ovih gasova. može rezultirati iz poljoprivrednih aktivnosti vezano za stočnu bazni su faktori za razvoj domaćeg stočarstva. Azot iz stajnjaka može životinjske vrste. rezultat su anaerobnih jedinjenja izduvanih u neposredno okruženje (Hartung i Philips. dekompozicije sumpora. uključujući Cd. u pogledu izmetu/mešavina urina. ispiranjem u njegove dublje slojeve. Hg. Ostali. vode i vazduha koje kvalitetu. Predpostavljajući prosečnu REZULTATI I DISKUSIJA koncentraciju prašine u izduvnom vazduhu od 2 mg/m3. zakonske regulative zemalja u Akumulacija teških metala okruženju vazduh stavljaju na prvo mesto Metal accumulation Cu. jer u njemu mogu akumulisati životinje. stajnjak i ostale vrste otpada from agricultural activity related to livestock production (Buretiketiraju se kao energetski i prihranjivački resursi. minimiziranje mirisnih smetnji postalo je biti raskvašen u zemljišnoj vodi ili izgubljen kao gasno glavni faktor dizajna i operativnosti modernih stočarskih jedinjenje u atmosferu. uglavnom sastavljene od CO iz podzemnih skladišta tečnog stajnjaka. ekstreta. odours U domaćim uslovima. zagađenje zemljišta teškim objektu.0 kg/ha Zn i 0. u smislu zaštite neposrednog okruženja. Co. 1997) akcentira na usavršavanju tehnologija dorade i eliminaciji gasnih Prašina u objektima za uzgoj životinja potiče od hrane. fosfor nije raskvasiv niti jedinica.prosledno razlaganje organskih značajne su za efekat globalnog zagrevanja. Metan je produkovan anaerobnom godišnjeg opterećenja teškim metalima iz zbirnih stajnjaka.2 kg/ha) na poljoprivrednom zemljištu. animalnog stajnjaka mogu oticati u površinsku ili zemljišnu izazivajući infekcije. Pri tome se ton. fenoli. kao nužan proizvod uzgojnih Fig. sl. Gasovi koncentracija teških metala. Organske masne kiseline su najvažnija grupa. Značajne količine ovakvih gasova prisutne su kod preživara. Degradacija organske materije u stajnjacima može 1994). Veći deo prašine napušta bašte”. 1. 1. oticanjem minerala sa zemljišne iritirati sluzne opne i preopterećenje plućno prećišćavajućih površine. Oslobađanje H2S i jedinjenja na slabije mirise i produkte. a kao konsekvenca mogu akumulirati depozicija potencijalne toksičke količine Cu-a u jetri. potencijalna je CH4. pored industrijskih i gradskih otpada. Postoji oskudna evidencija o zdravstvenim i ekološkim ući u površinsku vodu kroz oticanje ili biti imobilizirani u rizicima prisutnih mirisa u procesu uzgoja posmatrane zemljište/objedinjenje organske materije. a samo manji stepen iz stajnjaka skladištenog u biljne vrste. Sa česticama prašine mikroorganizmi mogu biti izbacivanjem u vodene tokove. u velikoj meri amonijak je produkovan bakterijskom i enzimskom korespondirajuće sa glavnim svinjarskim područjima.materijala. Potencijalno zagađenje zemljišta. Potential soil. Preživari mogu biti pod ekstremnim rizikom u poređenju sa svinjama trošenje ozona globalno zagrevanje (koje izlučuju 80-95% Cu i Zn). posebno celuloznih komponenti. 1. pri uzgoju 1000 tovnih svinja i prosečnoj ventilacionoj stopi 200 Poljoprivreda doprinosi zagađenju okruženja na mnogo m3/UGh tokom cele godine.razlaganje organske materije u to su mirisne supstance i amonijak. nutrienti transportovani u respiratorni sistem čoveka i životinja. komponenti. Sn i Zn. aldehidi. nisu poznati na opasnost grupno smrtnih incidenata. aktivnosti. Ugljen-dioksid produkovan je iz vazduha izdahnutog negativno uticajne mikroorganizme. patogens deposition MATERIJAL amonijak. dekompozicijom kiselina formiranim acidifikacijom organskih indicirala su maksimalno opterećenje Zn-om (do 3. olovo i živa. Za razliku tome. emisije iz zemljišta emissions from soil zakišeljavanje acidification PTEP 12(2008) 1-2 23 .

Temperatura i sadržaj suve materije nisu odstupale između netretiranih i kontrolisanih stajnjaka. tehnika radijacije može biti adaptirana za njihov tretman. ▪ ▪ ▪ ▪ visoko kapitalno ulaganje. Mane toplotnih tretmana: ▪ povećane emisije mirisa i amonijaka. Ovi sistemi kategorizuju se na osnovu rang skale od niskih do visokih nivoa tehničke sofistikacije. Haas et al. ▪ dekontaminacioni efekat. Nakon ovakvih tretmana radijacijski obrađen materijal ne postaje radioaktivan. ▪ složena oprema sa specijalizovanim operaterima.kompostni reaktori. Rang kompostnih sistema evaluirao je u pravcu različitih tipova supstrata i okolnosti tretmana. niske cene koštanja i minimalnog pogonskog inputa. Kompostiranje Kompostni sistemi primenjivi su na: ▪ životinjski stajnjak bez prostirnog materijala. nisu u stanju da fotoreaguju po oštećenju nukleinske kiseline pod dejstvom UV zraka. UV radijacija Generalno. pogodni samo za kontrolu patogena bez ekološkog benefita. 1983. 1987). Međutim.uopšteno smatrana postojnim indikatorom ofanzivnosti mirisa iz stajnjaka (Williams. čime se povećava zapremina otpada. 1985). U tretiranom stajnjaku njegov površinski sloj bio je neznatno ređi. Laboratorijska istraživanja upoređuju efekte magnetizma uz precizan monitoring. Prednosti tretmana radijacije: ▪ jednostavan koncept i veoma efektivan za izvesne patogene vrste. (1983)). coli. ▪ velike emisije mirisa i amonijaka i ▪ toksični efekti na okruženje. ▪ visok nivo poverenja za inaktivaciju patogena. tečni stajnjaci su neopravdan materijal na polju primene tehnologije UV zračenja. nitratni sadržaj manji. mnogo veći efekat radijacije verovatniji je u relativno čistijim otpadnim tečnostima. a u nekim slučajevima zahtevaju 34 puta veće doze (Chang et al. Bakterija poseduje ćelijske mehanizme za obnavljanje fizičkih promena pri izlaganju svetlosti izvesnih talasnih dužina. Ako je gomila oslonjena na pasivnu aeraciju veoma velika. potvrđeno je da su virusi generalno više otporni na ozonizaciju od bakterija kao što je E. Mane tretmana radijacije: 24 PTEP 12(2008) 1-2 . npr. U oba slučaja nužno je intenzivno mešanje. On se proizvodi električnim pražnjenjem kroz kiseonik. tj. pri kontaktu može znatno lakše oksidirati organsku materiju u odnosu na O2. dok ostale forme od ukupno 99% azota. virusi su mnogo otporniji na UV zračenje od bakterija (Harris et al. 1995). Kreč može biti korišćen u formi zagašenog i nezagašenog. Prema Rynk-u (1992). On je veoma reaktivan. Za sve sisteme kompostiranja razmena gasova i snabdevanje kiseonikom kritični su parametri procesa. upotrebom elektronskih noseva. zakrečavanje ima uticaj na sposobnost preživljavanja patogena tretiranog miksa. Prednosti tretiranja stajnjaka hemikalijama: ▪ mnogo alkalnih hemikalija izlazi u susret zahtevima za inaktivaciju patogena. ▪ zahteva kratko vreme izlaganja i ▪ nivoi doza lako varirajući u saglasnosti sa rizikom i tipom stajnjaka. kao kreč. 1984). Ozonizacija Ozon je troatomski molekul kiseonika-O3. a optimalna se pojavila pri temperaturi iznad 20° C. Praktično. Dakle. UV je pogodna samo za dekontaminaciju pri visokom intenzitetu radijacije. Od strane više autora (Farooq and Akhlaque. Radijacija zavisi od intenziteta izvora i vremena na koje je materijal izložen. ozbiljna ugroženost zdravlja u neposrednom okruženju i virusi teže ka priličnoj rezistentnosti. Toplotni tretman stajnjaka ima široku aplikaciju za različite vrste mikroorganizama. Efikasnija aeracija može biti ostvarena prolazom Radijacija Kako su patogeni združeni sa stočnim stajnjacima. ▪ mehaničko podsticanje-iritacija. ▪ prinudna aeracija i ▪ aeracija u posudnom sistemu . razlikuju se četiri tipa kompostnih sistema: ▪ pasivna aeracija. ▪ farmski stajnjak. ▪ pogodan za širok rang patogena. ▪ serijski protoci pogodni su za širok opseg otpada i ▪ imaju ograničen ekološki uticaj u poređenju sa hemijskim tretmanima. Tretmani eliminacije ofanzivnih mirisa Hemijski tretman je široko korišćen metod dekontaminacije objekata i stajnjaka na mestu izbijanja evidentiranih bolesti i mirisa. ▪ zdravstveni i bezbedonosni rizici za osoblje i životinje. principielno atraktivna zbog jednostavnog razvoja. osim u varijanti povratne toplote i ▪ potreba snabdevanja farmskog odredišta sa gorivom. Hartemann et al. Ovo se široko koristi u industriji konzumne i preradi otpadne vode. su zemljišni poboljšivači. Zajednički izvor upotrebljen za jonizujuću gama radijaciju je Cobalt 60 60 Co. Malo je objavljenih radova u cilju njene verifikacije. Magnetizam Ovo je nedovoljno istražena tehnologija. Prednosti toplotnog tretmana: ▪ relativno jednostavan metod. razmena gasa za obezbeđenje aerobnih uslova u njenom centru nije zagarantovana. kao parcijalan ili združen metod. feces i urin pomešani sa adekvatnom količinom prostirke i ▪ čvrste frakcije odstranjene iz tečnih stajnjaka separacijom. Mala aktivnost uočena je ispod 10° C. Jedinjenja sa sadržajem sumpora proizvodi su degradacije amino kiselina i mikrobske redukcije sulfata prisutnih u urinu. Mane tretiranja hemikalijama ▪ u nekim slučajevima zahtevana je velika količina hemikalije. ▪ laka operativnost na farmskom odredištu i ▪ neke hemikalije. Usled porasta javne zabrinutosti agencije za zaštitu životne sredine traže načine pojednostavljenja i standardizovanja merenja mirisa. jer mikroorganizmi mogu biti efikasno uništeni ozonom sa ekonomski umerenim dozama. (Haas et al. nisu se razlikovale (Leinonen et al. Zajedno sa visokom pH. virusi-suprotno bakterijama. čime rezultantni ozon mehurasto struji kroz otpadnu vodu radi njene dezinfekcije. 1998). Zakrečavanje živim krečom podseća na proces prolongirane pasterizacije u uslovima povišene temperature mešavine. (1995) istraživali su inaktivaciju virusa pri upotrebi formaldehida. ▪ visoki energetski troškovi. Upotreba elektronskog snopa ili X-zračne radijacije predpostavlja velik trošak. On uključuje mešanje sanitarnih aditiva u stajnjaku (formaldehida i natrijum hidroksida) i osiguravanje kontaktnog vremena oko četiri dana.

za lakšu manipulaciju. posudni kompostni sistemi mogu biti više podesni u zoni lokalnih naselja. obzirom na mogućnost realizacije visokog nivoa kontrole neprijatnih mirisa. Emisije metana iz kanala unutar životinjskih objekata i skladišta povezane su sa temperaturom isparljive čvrste faze. tada izduvni gasovi mogu biti propušteni kroz biofilter za kontrolu neprijatnih mirisa. 2. ZAKLJUČAK Dostupan je širok rang tehnika za manipulaciju stajnjakom i eliminaciju kompleksa problema njegove finalne upotrebe uz adekvatne benefite: aeracija (neprijatni mirisi. (2001) razvili su model za ocenu totalne redukcije emisije gasova staklene bašte produkovane digestijom stajnjaka i organskog otpada u biogas postrojenjima. wellmixed raw material. prečišćavanje zemljištem. ▪ poboljšanje fertilizacione vrednosti stajnjaka. Postoji rang novih procesa koji mogu doprineti efektivnosti tretmana u budućnosti. 6. vlažnošću zemljišta i korišćenim metodom aplikacije. Fermentacija stajnjaka u biogasnim digestorima signifikantno će redukovati nivo isparljivih čvrstih faza. 1992) 1. neki tretmanski sistemi ostaju za dokazivanje po efektivnosti i dovoljno niskoj ceni. jer dostupni N može biti inkorporiran u mikrobskoj masi. cover layer of finished compost. ▪ obezbediti povoljnu strukturu radi slobodnog kretanje vazduha. dok N2O uglavnom potiče iz obrta fertilajzera i stajnjaka na obradivim zemljištima zajedno sa dekompozicijom ostataka useva. U slučaju digestije ukupne količine stajnjaka i biljnih otpada. zagađenje vode i snižavanje zagađenja vazduha). poljoprivreda je procenjena kao izvor polovine CH4 emisija. 1992) Fig.duvaljka. Dodavanje zrelog komposta značajno povećava proizvedenu količinu N2O. perforated pipe. Usled odstranjivanja organske materije. Predpostavljajući da su sav stajnjak i organski otpad digestovani. ▪ redukcija patogena. snižavanje mirisa. 4. Composting by using forced ventilation (Rynk. ▪ redukcija ofanzivnih mirisa. prezentuju visok rizik emisije CH4 i N2O. Kao praktični u farmskoj primeni. Sommer et al. potencijalno ostvarljiva redukcija gasova staklene bašte treba da je 3%. dok su N2O emisije iz poljski apliciranog stajnjaka povezane sa azotnim inputom. i ▪ predvideti optimalno vreme za kompletiranje kompostiranja.blower. Emisija metana i azotnog oksida može biti kontrolisana adekvatnom aeracionom stopom (Osada et al. suction. za formiranje fertilizacionih proizvoda). anaerobna digestija tečnog stajnjaka i organskog otpada može redukovati emisiju obe gasne komponente. Unutar Evrpske Unije. Glavni izvori CH4 su digestija i skladišta stajnjaka.dobro mešan sirov materijal. 1996).3 i 1% respektivno. Dobro izmiksovana statična gomila optimalno je aerisana preko vazdušno-cevnog sistema uz pomoć radijalnog ventilatora. 5. Aeracija i anaerobni tretmani Aeracija i anaerobni tretman su biološke metode za tretiranje tečnog stajnjaka. porous base. Generalno.vazduha kroz vertikalne i horizontalne distribucione kanale. Aeracione stope manje od 40 l/min/t supstrata.porozna baza. Upotrebljeni kao aditiv za redukciju gubitka amonijaka. za proizvodnju biogasa. 1997). 1 1 2 4 5 3 6 7 1 grupa koje određuje performanse procesa. ponekad sa rangom prodajnih koproizvoda. koja se razvija zajedno sa tokom procesa. Sl. od ovih procesa se očekuje: ▪ proizvodnja biogasa. separacija (npr. Danas postoje brojna pilot i demonstraciona postrojenja. tada polupropusni pokrivač podstiče redukciju emisije neprijatnih mirisa. Za uspešno pasivno kompostiranje važno je: ▪ propisno izmešati hranidbeni materijali sa odnosom C:N 30:1. 7hrpasti filter od filternog komposta. 2. 2. zeoliti pokazuju interesantne osobine usled njihovog katjon razmenjivačkog kapaciteta i primetne selektivnosti amonijačnog jona. Kao zatvoreni reaktori. 2. upotrebu hemijskih aditiva i membranskih procesa. odour filter pile of screened compost Mana sistema je zahtev namenskog prostora i nužne energetske instalacije u cilju aeracije gomile. Ako sistem funkcioniše pod negativnim pritiskom vazduha-usisavanje. štiteći gomilu od kiše i konvektivnog hlađenja vetrom. a više od polovine N2O emisija. Ovo obuhvata toplotne tretmane. Volatilne čvrste faze korišćene su kao bazna promenljiva za predviđanje CH4 i N2O emisija tokom digestije. Kompostiranje upotrebom prinudne ventilacije (Rynk. Pri većem učešću ugljenika gubici amonijaka opadaju. a oslanjaju se na porast specifičnih mikrobskih LITERATURA PTEP 12(2008) 1-2 25 . ublažavanje koncentracije gasova staklene bašte približno je 4%. pri neznatnim anaerobnim uslovima.perforirana cev. ▪ razgradnja organske mase. nudeći kompletnu doradu stajnjaka. Budućnost ovakvih sistema zavisiće uveliko od njihove tržišne vrednosti i globalne svesti za ovakvim visoko-stepenim tretmanom. tako da produkovan CH4 zamenjuje ugalj u produkciji energije. anaerobna digestija i „laguniranje“ (npr. redukciju u organskom tovaru) i kompostiranje (npr. Ako je sistem pod nadpritiskom. sl.pokrivni sloj od finišnog komposta. redukcija u organskom tovaru). skladištenja i poljske aplikacije netretiranog i digestovanog stajnjaka. Emisija amonijaka zavisi i od odnosa C:N supstrata.usisavanje. ▪ redukcija emisija gasova staklene bašte tokom skladištenja i aplikacije stajnjaka na zemljištu i ▪ tretman drugih organskih otpada. Redukcija efekta staklene bašte Atmosferska koncentracija CH4 i N2O povećava se godišnjim stopama od 0. Mikrobiološka ispitivanja verifikovala su sanitarni efekat kompostiranja i pokazala značajnu redukciju mikroorganizama (Käck. 3.

152 Riley-Robb Hall. Sci. S. 49 (1985) 6. Forschungsbericht Agrartechnik im VDI (VDIMEG) 285. Int. Proceedings of the Int. NY 14853-5701.. 15-36. Epiz. Symposium on Ammonia and Odour Control from Animal Production Facilites. N. 26-29 May 1998.. ISBN 0-9531282-0-2. J. Inactivation of viruses in liquid manure. D. B. Tec. M.2008.M. Ultraviolet inactivation of selected bacteria and viruses with photoreactivation of the bacteria.. F. Env. Heinonen-Tanski. Journal of Agricultural Engineering Research 57. R.. [14] Rynk. Germany. Sorensen. Soloman D. C. [6] Haas. Kuroda. J. Dorfman. [3] Chambers. 14 (1995) 2. K. [7] Hartung. 1992. 1994. Heavy metals loading from animal manures to agricultural land in England and Wales. Bedford. C. Section B . 1997. On-farm Composting Handbook. [15] Sommer. R. T. 1999. D. Virological study of drinking and wastewater desinfection by ozonation.. 24-42. Y. Airborne emissions from animal production and its impact on environment and man.. Joret. 475-483. 1983 Comparative response of mixed cultures of bacteria and virus to ozonation.. Water Ras. Vinkeloord. S. P. J. S. J. [2] Burton. Foliguet. Ossoff. J. Primljeno: 15. Nicholson.) DIAS Report on Animal Husbandry.. M. Rinne. Yonaga. Qualls. UK. [5] Farooq. P. Johnson.. 1983. Agricoltura Mediterranea 117. and Maudet. Block. p.. Microb. 65-72.. R. Voermans... p. M. M.2008.. M. G. In Martinez. 1999. [10] Harris. L. H.Soil § Plant Science 48 (1998) 2. G. D. Acta Agriculturae Scandinavica. 145-154. M. 309-318. 17. 1997.3. [13] Osada. Northeast Regional Agricultural Engineering Service. [8] Hartung. S. 173-179.. 373-380. H. R. F.. C. [9] Hartemann. [12] Leinonen.. Dumais. Curtis. Strauch. 21 (1987) 6. J. [11] Käck. S. G.. H. H. B.[1] Bernal. Technol. Appl. J. Rennes (F).. 687-692. Influencia de los purines de cerdo sobre la fertilidad de suelos calizos. 1998. [16] Williams. 1996 Ammoniakemissionen bei der Kompostierung separierter Feststoffe aus Flüssigmist in belüfteten Rottereaktoren. Rev. A. p. V. M. 1984. J. Nitrogen economy of cattle slurry aeration and spreading on to grassland. UV inactivation of pathogenic and indicator microorganisms.. Petersen. Manure Management: Treatment Strategies for Sustainable Agriculture. [4] Chang. H. C. p. Water Res. Prihvaćeno: 21. C. 435-476. G. Richard. Netherlands.. R.. D. D. O. Municipal and Industrial Residues in Agriculture (RAMIRAN 98). 26 PTEP 12(2008) 1-2 . A. Control of gaseous emissions from livestock buildings and manure stores. (Ammonia emissions during composting of separated solids from liquid manure in aerated composting reactors) Dissertation Universität Hohnenheim. Ahl. G. Böhm. K. Rosmalen. J.. V. 1987. Proc.. B.A. Moller. 2001.. 1316-1365. Agricultural Wastes 10. 15. Monteny. 8th International Conference on the FAO ESCORENA Network on Recycling of Agricultural. Adams. A. (eds). Phillips.. C. S. Off. Ithaca. eds J. J.. Lobe. M. Roing. Indicators of piggery slurry odour offensiveness. Silsoe Research Institute. 809-812. D. CH4 and NH3 emissions from composting of swine waste. Akhlaque. P. N2O. In Proceedings of the International Congress ‘Regulation of Animal Production in Europe’. H.. USA. Cooperative Extension.3. R. Water Sci. Lax A. Reduktion ofdrivhusgasemission fra gylle og organisk affald ved biogasbehandling (Reduction of emission of greenhouse gases from slurry and organic waste during biogas treatment..

1993. a diversity in their shapes and designs.karakteristika boje i vitamina kao i intenziviranja neenzimatskog potamnjivanja (Heis.. Gvozdenović i dr. u neizmenjenom stanju. 1985. This paper presents the results of the analysis of material quality of containers. Pri tome. 1982. Kod zahteva produžene održivosti i visokoosetljivih proizvoda postoji potreba hermetizacije sistema kao što je pakovanje u razne vrste posudica. Gvozdenović. 1981. Heis. Curaković. 1981.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. 1993. p. Ona je nosilac zaštite od uticaja spoljašnje sredine. postojanosti vitamina. Gvozdenović.kutija. durability of foodstuffs. Curaković. 2000). belančevine. UVOD Životne namirnice predstavljaju prirodnu kombinaciju materija kao što su voda. Varšanji. specifičnosti primene ambalaže kao i raznovrsnost oblika i dizajna upotrebljene ambalaže. troslojni i višeslojni. mineralne materije. requirements. 2000. promena vlage. molekula vlage i molekula kiseonika. the durability of the product. 1991). 1996. In dependence on quality of the packed content. vitamini. Savremena tehnološka dostignuća omogućavaju da se kvalitet hrane . proizveden raznim tehnološkim postupcima sačuva u odabranoj ambalaži optimalnim postupkom pakovanja. packing processes. dr Vera LAZIĆ Tehnološki fakultet. kontrolisanu propustljivost molekula kiseonika. 1985. Key words: containers materials. the modes of formation and airtightness of containers for packing susceptible products whose longer durability requires packaging in vacuum or inert atmosphere. proizveden raznim tehnološkim postupcima sačuva u odabranoj ambalaži optimalnim postupkom pakovanja. 1987. 1980. 2000. bul. potrebno je odabrati adekvatnu i funkcionalnu ambalažu. 1984. postoji široka paleta ambalažnih materijala. vrste i oblika ambalaže. Varšanji. 2006. azota i ugljendioksida i na taj način pruža optimalnu zaštitu i dugotrajnu održivost upakovanog sadržaja (Gvozdenović. 1-2. Što se tiče nepropustljivosti ambalažnog materijala. postoji široka paleta ambalažnih materijala. štiti sadržaj od mehaničkih uticaja i sprečava delovanje svetlosti. i dr. pored drugih faktora. Tadić. njihovih kombinacija. bojene i druge materije koje treba zaštititi od različitih spoljnih i unutrašnjih uticaja. boja kao i nepropustljivosti za arome. trajnost visoko vrednih prehrambenih proizvoda. 1996. Gvozdenović i dr. by packing them into chosen containers by the optimum procedure of packing. Tehnološki kvalitetno proizvedenu i fiziološki vrednu hranu treba sačuvati za duži period. SUMMARY The modern technological achievements provide keeping quality of foodstuffs. značajnu ulogu ima i pravilno odabrana i upotrebljena ambalaža. odnosno dužine održivosti proizvoda. njihovih kombinacija.1988. At the same time. 1980. manufactured by different technological processes. procesi pakovanja. 2006. tako i u pogledu kvaliteta samog materijala da bi se postigli uslovi zaštite proizvoda prema oksidaciji. po količini i kvalitetu. Hanlon.. dobijaju se kombinovane folije optimalnih karakteristika. particularities of their application.U očuvanju njenog kvaliteta. Gvozdenović i dr. male propustljivosti za vodenu paru i potpune zdravstvene ispravnosti. there is a wide scope of container materials. containers. Gvozdenović. Za spoljašnji sloj se bira materijal kao što je papir. Curaković. 1987. Odabrana ambalaža treba da pre svega čuva integritet upakovanog sadržaja. Lazić i dr. U zavisnosti od kvaliteta upakovanog sadržaja.27 . as well as. M. their combinations. održivost prehrambenih proizvoda. Prilikom takvog spajanja. Curaković i dr. Adequate and functional containers have to be chosen in order to keep nutritive values and quality properties of foodstuffs as long as possible. masti. specifičnosti primene ambalaže kao i raznovrsnost oblika i dizajna upotrebljene ambalaže (Gvozdenović. Prema broju slojeva ambalažni materijali mogu biti dvoslojni. Gvozdenović. 2007). J. potreba. koji se lako PTEP 12(2008) 1-2 27 . i dr. Ključne reči: ambalažni materijali.30 UDK: 621. ugljeni hidrati. Pošto jedan ambalažni materijal obično ne može da zadovolji sve ove zahteve vrši se kombinacija dva ili više materijala. 2001. ambalaža. u zavisnosti od kombinacija materijala. Da bi se nutritivna vrednost i kvalitetna svojstva prehrambenih proizvoda što duže zadržali. (Varsanyi. 2007. sve do momenta upotrebe. potreba. types and shapes of containers. KOMBINOVANE FOLIJE I AMBALAŽA ZA VAKUUMSKO PAKOVANJE I PAKOVANJE POD ZAŠTITNOM ATMOSFEROM Zahtevi koji se postavljaju pri pakovanju osetljivih prehrambenih proizvoda mogu da budu vrlo različiti kako u pogledu mehaničkih čvrstoće (fleksibilne kesice ili posudice). ili sa što manje promena. načina formiranja i hermetizacije ambalaže za pakovanje osetljivih proizvoda koji za dužu održivost zahtevaju pakovanje u vakuumu ili inertnoj atmosferi. odnosno dužine održivosti proizvoda. i dr. 1995. U zavisnosti od kvaliteta upakovanog sadržaja. 1998. durability of highly valuable foodstuffs depends on protective properties of combinations of materials. U radu su dati rezultati analize kvaliteta ambalažnog materijala. spajanjem se sabiraju pojedinačne dobre karakteristike svakog materijala. 21000 Novi Sad. Curaković i dr. zavisi od zaštitnih karakteristika kombinacija ambalažnog materijala. Cara Lazara 1 REZIME Savremena tehnološka dostignuća omogućavaju da se kvalitet hrane . that is. Za izuzetne zahteve postoji mogućnost pakovanja u vakuumu ili kombinovanoj zaštitnoj amtosferi što omogućava.798:664 Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper PAKOVANJE I ODRŽIVOST PREHRAMBENIH PROIZVODA PACKAGING AND DURABILITY OF FOODSTUFFS Dr Jasna GVOZDENOVIĆ. Sa unutrašnje strane (prema proizvodu) se uglavnom nalazi polietilen niske gustine zbog mogućnosti termozavarivanja.ambalažnih jedinica u obliku kesica od kombinovanih materijala sa zaštitom od foto-oksidativnih promena. 1985).

Gvozdenović. 1987. dubina izvlačenja je 25 mm.grafički obrađuje.posudice -gornja folija PA/PE(poliamid/polietilen) debljine 90 µm i donja folija PA/PE(poliamid/polietilen) debljine 150 µm. Lazić.1).90 μm. Kod formiranja oblika posudica. Debljine donje folije Table 1. Da bi se omogućila njihova adekvatna primena naročito u uslovima vakuuma ili pri pakovanju u zaštitnoj atmosferi. U zavisnosti od zahteva proizvoda koji se pakuje kao karakteristični oblici ambalaže primenjuju se kesice ili posudice kod kojih se hermetizacija vrši termozavarivanje ambalažnih materijala (Heiss. pa se ova folija može koristiti i za veće dubine izvlačenja. Packing machine Debljine folije (μm) 110 140 160 170 200 Thickness of foil (μm) Granica izvlačenja (mm) 20 . Tabela 1.70 50 . t=85 OC DUBOKO IZVLAČENJE DEEP DRAW THERMOFORMING FORMIRANJE FORMING PUNJENJE PROIZVODA FILING OF PRODUTS PROCES FORMIRANJA I ZATVARANJA KESICA Kombinovane folije se formiraju u ambalažne jedinice oblika kesica na pakericama i nakon punjenja sadržaja hermetički zatvaraju termozavarivanjem (sl.Thickness of upper foil Sl. molekule gasova i vodene pare (Gvozdenović. Posudice se uglavnom izrađuju od kombinovanih materijala visokih barijernih svojstava sposobnih na formiranje ambalažnih jedinica oblikovanjem procesom izvlačenja. 2002. Gvozdenović i dr. Mašina za pakovanje Fig. i . (Heiss. 2. Kombinovanjem sa drugim materijalima koji imaju višu temperaturu omekšavanja od PE i dobre barijerne osobine za gasove i elektromagnetno zračenje (naročito UV oblast) dobijamo optimalnu zaštitu za odgovarajući proizvod. 2. 1984). 1980. Gvozdenović. U slučaju visokoosetljivih proizvoda. vazduh) ispitana je metodom LYSSY-a. Folija otvrdne u kontaktu sa hladnim kalupom i zadržava svoj oblik. Propustljivost gasova (CO2. 2007. 1993). 1997. 1980. O2. Formiranje ambalažnih jedinica Fig.50 40 . kod kojih su mogući brzi procesi promene kvaliteta kao jedan od slojeva. 2007). Gvozdenović . bitno je da se ne ide na veće termičko izvlačenje nego što je optimum za određenu debljinu folije.80 Limmit of tearing (mm) Proces formiranja i zatvaranja posudica Proces formiranja i zatvaranja posudica na mašini za pakovanje DIXIE UNION može se prikazati na slici (Sl. Hanlon.60 40 . što bi moglo za pos- Za pakovanja na mašini DIXIE UNION. J. nepropusna na svetlost. 2007). 1. na aparatu "LYSSY GPM . Gvozdenović i dr. Forming of packaging units U tabeli 1. 1981. 2001. Ako bi se termoformiranje izvršilo u dubinama većim od optimalnih došlo bi do smanjenja debljine slojeva folije. potrebno je definisati njihova barijerna svojsta u smislu propustljivosti molekula gasova. 2). PREGREVANJE THERMOFORMIMG FOLIJA / FOIL OBLIKOVANJE AMBALAŽE FORMING OF PACKAGING VAZDUH / AIR (P=3-5 bar). Kod izvlačenja donje folije za posudice.zagrejana folija oblikuje u kalupu. i dr. 2006. Za izradu posudica najčešće se koriste kombinacije ambalažnih materijala za gornju foliju PA/PE(poliamid/polietilen) debljine 90 µm i donju foliju PA/PE (poliamid/polietilen) debljine 150 µm. Gvozdenović. Gornja folija se ne izlaže termoforminanju pa njena debljina može da bude 70 . 2000. 1987.kesice izradjene od kombinacije OPP/OPP (orijentisani polipropilen/ orijentisani polipropilen) debljine 20 µm. 1. a debljina donje folije je 150 μm što znači da je uzet veliki faktor sigurnosti. Hanlon. Lazić. Curaković 1993.Kod vakuumskog pakovanja ili pakovanja pod zaštitnim gasovima koriste se visokobarijerni materijali gde mala propustljivost za gasove obezbedjuje održivost postignutog vakuuma ili pakovanja u zaštitnoj atmosferi (Heiss. R. 1995. 1984. Curaković. koristi se aluminijumska folija. ledicu imati smanjenje barijerne zaštite folije u odnosu na faktore spoljnje sredine. i dr.200" sa pripadaju- 28 PTEP 12(2008) 1-2 . nije sklon abraziji. i dr. 1993. ZATVARANJE CLOSING VAZDUH / AIR t=140 OC ETIKETIRANJE LABELLING REZANJE CUTTING ZBIRNO PAKOVANJE PACKAGING Sl.40 30 . N2.Posudice se nakon pakovanja sadržaja hermetički zatvaraju termoformiranjem. 1982. date su granice termičkog izvlačenja za odgovarajuće debljine donje folije. 1980. MATERIJAL I METOD Za ispitivanje barijernih svojstava ambalažnih materijala i pravilnosti hermetizacije uzeti su sledeći uzorci: . naročito na ivicama.

što znači da su varovi dobro formirani.4 5.0 10.14 27.86 32.9 5. Tabela 2. N2. 4.61 29.52 26.70 Ako razmotrimo jačinu vara po pozicijama. 6.34 34.8 5. Lazić i dr.0 6.63 29.3396A).51 23.6 6.0 6. 1985.Gvozdenović i dr.05 24. 1998. ZAKLJUČAK Ambalaža za pakovanje prehrambenih proizvoda pored zahteva dobre prezentacije upakovanog proizvoda u ambalaži.77 34. 3500 Propustljivost gasova . Za ispitivanje mikroporoznosti termovarova uzeti su uzorci prazno zatvorenih kesica izradjenih od kombinacije OPP/OPP (orijentisani polipropilen/ orijentisani polipropilen) debljine 20 µm.8 5.47 24.41 29. Gvozdenović i dr.45 30. 1 2 3 Pozicija/ Position 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 6.0 6. 120 Propustljivost gasova Gases permeability (ml/m2/24 h) 100 80 60 40 20 0 CO2 O2 N2 Vazduh Gasovi Gases Gornja folija Donja folija X Tabela 3. Propustljivost gasova gornje i donje folije Fig.86 29.8 6. Sile kidanja vara ispitana je na aparatu INSTRON-4301.52 22.54 24. Heiss.27 23.54 23. 2007. 2006. Merenjem zatezne čvrstoće formiranih varova konstatovana je ujednačenost po pozicijama.6 6.8 5. ispitana je mikroporoznost formiranih termovarova i sile kidanja termovarova.57 22.5 6. 4. Ni kod jednog uzorka nije došlo do prodora penetracionog sredstva kroz var.51 25. Heiss. Gasses permeability of upper and lower foil Rezultati su u skladi sa preporučenim literaturnim vrednostima za ovu vrstu ambalaže(Varsanyi. 1985. 2007.6 5.84 8 23. mora da obezbedi adekvatnu zaštitu nutritivnih vrednosti sadžaja i kvalitetnu održivost proizvoda. što ukazuje na dobro podešavanje zatvaranja pakerice i dobar kvalitet formiranih varova kod ambalaže tipa kesica.5% rastvor Rhodamina -B u etilenglikolmonoetiletru). Tensile strength(N/15mm) Position / sample 1 2 3 4 5 1 31.0 15.8 18. 2006).5 5. s tim da su na pozicijama 9 i 10 (uzdužni var) vrednosti nešto veće. oblik i tip zatvaranja ambalaže kao i najpovoljnije načine i uslove pakovanja.2 6. Gasses permeability of different packaging materials Rezultati su u skladi sa preporučenim literaturnim vrednostima za ovu vrstu ambalaže(Varsanyi.60 22. O2 i vazduha za uobičajene kombinacije koje se koriste za formiranje kesica date su na slici 3. prema vrsti i osetljivosti proizvoda potrebno je primeniti optimalne vrste i kombinacije ambalažnih materijala.5 6.0 6.Gases permeability (ml/m2/24 h) 3000 2500 2000 1500 1000 500 0 CO2 O2 PE (95) OPP (20) OPPmet (20) OPP/OPP OPP/PE (20/50) OPPmet/PE (20/50) PET/OPPmet/PE (12/38/30) N2 Vazduh Gasovi Gases Sl.53 2 31.37 20. 4.8 5.43 4 15. 3.78 3 29. 1980.16 24.92 30.0 5.23 6 23.9 20.8 5.ćim gasnim hromatografom (GS . Da bi se ovi zahtevi postigli. Sile kidanja vara(N/15mm) Table 3. Rezultati ispitivanja sile kidanja termovarova kod uzoraka kesica dati su u tabeli 2. i dr. 2007).74 28. odnosno propustljivost gasova ambalažnih materijala na CO2.2 6.25 24.76 25. Uzeto je 3 puta po 5 uzoraka prazno zatvorenih ambalažnih jedinica od svakog tipa ambalaže.8 6.0 20. Rezultati ispitivanja sile kidanja termovarova kod uzoraka posudica dati su u tabeli 3.43 29.39 29.1 5.3 REZULTATI I DISKUSIJA Rezultati ispitivanja propustljivosti odabranih kombinacija ambalažnih materijala Rezultati barijernih svojstava folija .70 21.76 22.56 26.99 5 28.96 X 33.Sile kidanja vara (N/15mm) Table 2. 8.58 28.24 27.6 6.320) i itegratorom (HEWLETT PACKARD ..0 4.22 27.1993.03 20. vidimo da su varovi najslabiji na pozicijama 2. 3.9 16.0 20.. Lazić. Propustljivost gasova različitih ambalažnih materijala Fig. Pravilnost zatvaranja-hermetičnost termovarova ispitana je penetracionim sredstvom (0.0 6.94 7 30.7 5./No. Sl.9 5.23 29. Rezultati ispitivanja kvaliteta hermetizacije ambalažnih jedinica Da bi se konstatovalo da li je hermetizacija na liniji pakovanja kvalitetno izvedena. dok su na pozicijama 1 i 5 (sredine kraćih strana) najjači.0 18.09 29.6 5. Rezultati ispitivanja propustljivost gasova za gornju i donju foliju dati su na slici 4.6 6.69 32. Na pozicijama 3 i 7 (sredine dužih strana) su varovi srednje jačine.4 5. 1980. Tensile strength (N/15mm) Br. i prazno zatvorene ambalaže tipa posudica -gornja folija PA/PE (poliamid/polietilen) debljine 90 µm i donja folija PA/PE(poliamid/polietilen) debljine 150 µm. PTEP 12(2008) 1-2 29 .52 27.

Vera. (2007) s.1985. M. Filipčev.249. Jasna. Jasna: Karakteristike i mogućnosti primene kombi doza za pakovanje raznih vrsta proizvoda. Ajka. Jasna. 306. Aljilji. Jasna.38 . Jasna: Aseptičko pakovanje u prehrambenoj industriji. Nataša. Jasna. 20-24. 24(1995) 3. 257-268. [5] Gvozdenović.s.54 . Romarić. Jasna. 25(1998) 1. Sweden. Acta periodica Technologica.3. Vera: Ambalaža. Tomović. Gvozdenović. Jasna. Hrana i ishrana. San Francisco. London. 30 PTEP 12(2008) 1-2 . CHISA 93’. pregledni rad. I: Primena kombinovanih ambalažnih materijala za pakovanje dehidriranih proizvoda. R. l3 . plasman.3. Curaković. Gvozdenović. Novi Sad. Springer Verlag. S. Barselona.NAPOMENA: Rezultati istraživačkog rada su nastali zahvaljujući finansiranju Ministarstva nauke i zaštite životne sredine Republike Srbije. [4] Gvozdenović. Lazić. Jasna: Ispitivanje podobnosti kompleksnih ambalažnih materijala i ambalaže za pakovanje instant paradajza. I: Packed food quality changes during storage. Gordana. Lazić. (Monografija).397.progam od značaja za nauku i tehnološki razvoj AP Vojvodine. Jasna. Tylosand. Paper presented at Symposium on aseptic Processing and Packaging of Foods. Curaković. Doktorski disertacija. s. Novi Sad. Tehnološki fakultet.1981. Jovanka. Lazić. Uvodni referat. marketing. Ljiljana. M. Vera. Vera. prerada i plasman šljive i proizvoda od šljive". Žito-Hleb. 1993. Vera. Tasić. [7] Gvozdenović. [14] Hanlon. Savremeno pakovanje 23(1982)5. 37(1996) 1-4. Vujković. Novi Sad. Marija. p. Gordana: Effects of packaging materials and storage time on the quality of sensitive food products.VI Kongres o ishrani naroda Jugoslavije. s. M.VI Kongres o ishrani naroda Jugoslavije. [18] Tadić.. Tepić. [15] Heiss. [16] Lazić. Acta Alimentaria. Džinić. BTN 371013. Jasna. Novi Sad. Savremeno pakovanje. I WorldCongress of Public Healt Nutrition Society. [8] Gvozdenović. (1980): Verpackung von Lebensmitteln. Influence of Protective Characteristics of Packaging Material on Packed Dried Fruits. Curaković. Curaković. Vera. Gvozdenović. [11] Gvozdenović. Savremeno pakovanje1 (1991) s.21-28. Svrzić. Vujković. Prihvaćeno: 24. s. 560.399. Svrzić. 1984. 20-24. M: Ambalaža i njen uticaj na održivost sušenog voća i povrća. I: Zaštitne osobine ambalaže za pakovanje hrane. Popov-Raljić. Ikonić. Tehnološki fakultet.(2007). s.pod nazivom Tehnologija salatnih preliva i salata na bazi majoneza i projekta 114-451-005665/2.l5. M. Petrović. s. Lazić. Bojana. IX Jugoslovenski Kongres o ishrani.2008. s. Jasna: Uticaj osobina semipermeabilne višeslojne ambalaže na promene kvaliteta praha maline. 291-301. XI Symposium NODA. Prag. LITERATURA [1] Curaković. Aleksandra. Koštunići (2001). Zbornik izvoda radova. [19] Varsanyi. Vujković. [9] Gvozdenović. Bodroža-olarov. Jasna. R. Jasna: Handbook of package engineering. Novi Sad. New York. [10] Gvozdenović. s. V. 17-21.s.. Jugoslovensko savetovanje "Proizvodnja. (2006). 29(1988) 2. P: Packaging materials and conditions for packing of fresh meat. Jasna. 26-29. 1987. Food Technology. Curaković. M. Savremeno pakovanje 23(1982) 5. I International Congress. Food Chemistry 70 (2000).s. Vujković. Magistarski rad. Novi Sad. Gvozdenović. Academic Press. Gvozdenović. I: Primena kombinovanih ambalažnih materijala za pakovanje dehidriranih proizvoda. Tehnološki fakultet.58-65. [13] Gvozdenović. I: Influence of semipermeability of packaging materials and packagings on the atmosfere in the packaging. [12] Gvozdenović. [6] Gvozdenović. Proceedings. M. Curaković. [3] Gvozdenović. Vera. Jasna. Stoiljković. Kotor. Jasna. Lazić. [17] Lazić. M: The Influence of Packaging and Storage Time Colour of Dehydrated Raspberry.s. Berlin-Heidelberg-New York. projekta evidencionog broja BTN 341002 B pod nazivom" Proizvodi od sušenog voća".. 11th International Chemical Equipment Desing and Automation. (1993). Pakovanje pekarskih proizvoda korišenjem modifikovane atmosfere. Quality and Safety.2008. M. Primljeno: 20. Curaković. Vera. M.63-67. Proceedings. Tanja. [2] Curaković. Lazić. Curaković M: Investigation of caracteristic Colour Stability of Powdered Orange Base Juice.

64 gcm-3. spring barley. Results accomplished on penetration resistance in 2007 show small differences between tillage systems A and B. oranje na srednju dubinu (0. Za tehnologiju C sa teškom tanjiračom čija je pretkultura bio kukuruz. PTEP 12(2008) 1-2 31 . Sadržaj humusa je bio srednji (cca 2. tehnologije A i B obezbeđuju bolje uslove. godine pokazali su male razlike između tehnologija A i B. Key words: conservation technologies. ukupna poroznost (Pc) u oraničnom sloju bila je 44 – 47% a u podoraničnom 42%. Za rešavanje zadatka korišćene su sledeće varijante obrade zemljišta: A – konvencionalna. Slovak Republic REZIME U poljskim proizvodnim uslovima sa jarim ječmom (sorta Nitran) i ozimim ječmom (sorta Gerlach) pri različitim tehnologijama obrade (A-konvencionalna. Deo istraživačkog programa predstavlja praćenje promena stanja zemljišta sa pedološkog i biohemijskog gledišta. Da bi bilo moguće obuhvatiti promene u širokom opsegu različitih tehnologija obrade zemljišta i prihranjivanja na zemljištu tipa černozem. Rešenje sadržaja zadatka bilo je usmereno na pitanja gajenja novih sorti ječma u sistemu zemljište – biljka okruženje u zavisnosti od konvencionalnih i redukovanih konzervacijskih načinima obrađivanja zemljišta. a za tehnologiju C bile su izmerene više vrednosti za približno 100% na dubini 15 do 40 cm. Celovitom analizom izmerenih rezultata penetrometrijskog otpora za jari ječam utvrđeno je da za rast i razvoj biljaka. Zemljište je imalo visoki kapilarni uspon.15 m). godine utvrđene su ujednačene vrednosti penetrometrijskog otpora za sve merene dubine i sve ispitivane tehnologije obrade. Furthermore.18 – 0.0. MATERIJAL I METOD Cilj istraživačkog projekta bilo je ispitivanje redukovane i konzervacijske tehnologije u proizvodnom sistemu ječma. uz očuvanje principa dugogodišnjeg održivog razvoja privređivanja.12 .15 m).Biblid: 1450-5029 (2008) 12. It was determined that soil loosening was greater at the depth of 10 cm in the variants with medium deep ploughing than in variants with reduced and minimum tillage. kao i ostvarenog prinosa za izabrane sorte ječma. pH KCl se kretao oko 5.31-33 UDK: 633. The overall analysis of gained results on penetration resistance indicates that soil tillage systems A and B provided better conditions for the growth and development of plants. were greater over all depths than in the same variant but with sugar beet as a preceding crop. prate se procesi koji utiču na prinos kod novih perspektivnih sorata ječma. U radu su navedeni okvirni rezultati ispitivanja redukovanih i konzervacijskih tehnologija uz poštovanje osnova stalno održivog razvoja privređivanja sa stanovišta promena u zemljišnom okruženju.C). Za eksperimente sa ozimim ječmom sorte Gerlach u toku 2006.B. The values of penetration resistance in the variant with minimum tillage. retencioni vodni kapacitet i nižu tačku venjenja. winter barley. ozimi ječam.16''321'' Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper PROMENE PENETROMETRIJSKOG OTPORA ZEMLJIŠTA PRI GAJENJU JAROG I OZIMNOG JEČMA KONZERVACIJSKIM TEHNOLOGIJAMA CHANGES IN SOIL PENETRATION RESISTANCE DURING SPRING AND WINTER BARLEY GROWING BY SOIL CONSERVATION TECHNOLOGIES Dr Jozef BAJLA Slovak University of Agriculture in Nitra. Higher and more uniform values of penetration resistance were found in greater depths in the variant with medium deep ploughing. pri čemu su se višegodišnji eksperimenty pomerali po ispitivanoj površini eksperimentalne baze.58 – 2. biologizacijom i ekonomizacijom najbitnijih agrotehničkih mera u sadejstu sa novim visokoproduktivnim sortama. tanjiranje (0. SUMMARY The field trials were set up with spring barley (variety Nitran) and winter barley (variety Gerlach) and different soil tillage systems (conventional . Merena prava specifična masa zemljišta bila je u opsegu 2.2. Za veće dubine za varijante sa oranjem na srednju dubinu utvrđene su veće i ujednačenije vrednosti penetrometrijskog otpora. with maize as a preceding crop and disc harrow as a tool. U okviru polifaktorijalnih ogleda postavljenih na Ekstra-metalnoj bazi FABZ SPU za različite tehnologije obrade zemljišta i različite varijante prihranjivanja. Sistem načina setve nije bio predmet ispitivanja u okviru sitnoparcelnih eksperimenata. reduced . Poljoprivredne kulture menjale su se po određenom poljoprivrednom ciklusu rotacije gajenih kultura. penetration resistance.1 %). B-redukovana i C-minimalna) utvrđeno je da varijante sa oranjem na srednju dubinu imale su veću rastresitost zemljišta na dubi većoj od 10 cm u poređenju sa redukovanim i minimalnim tehnologijama obrade. Povećanje prinosa poljoprivrednih kultura u sadašnje vreme moguće je samo racionalizacijom. Rezultati merenja penetrometrijskog otpora u toku 2007. C – minimalna. 1-2. plitko oranje (do 0. p. jari ječam. Ključne reči: konzervacijske tehnologije. UVOD Ekonomski i ekološki održiva proizvodnja može da se realizuje samo uz poštovanje osnova ciljanog privređivanja na zemljištu u kombinaciji sa pravilnim gazdovanjem i čuvanjem prirodnih resursa. penetrometrijski otpor. izmerene su više vrednosti penetrometrijskog otpora za sve dubine u poređenju kad je pretkultura bila šećerna repa. minimum .20 m).A. while values determined for the system C were higher approximately by 100% at the depth from 15 to 40 cm. results gained in trials with winter barley variety Gerlach in 2006 show uniform values of penetration resistance over all observed depths and tillage systems. B – redukovana. koje je ocenjeno penetrometrijskim otporom.

27 do 1.4 do 21. koje su poređene sa sortom Nitran. Na dubini približno 10 cm penetrometrijski otpor je imao više vrednosti čija vrednost je dostigla i do 2 MPa a za varijante B i C ove vrednosti su iznosile samo 1.5 3 2. Za veće dubine penetrometrijski otpor za varijante B i C imao je više vrednosti i dostigao je vrednosti 1. Mpa Penetr. na dubini 25 cm dostizao je vrednosti približno 1. Nitran. redukovana (plitko oranje) i minimalna (tanjiranje). Približno isti rezultati dobijeni su i za jari ječam koji je zasejan nakon kukuruza. godine merenja su izvedena u prvoj polovini maja. kao i relativne vlažnosti zemljišta izvedeno je gravimetrijski. Takođe je praćena i ozima sorta Gerlach. Određivanje specifične mase prave i zapreminske. 52 gcm-3. Za jari ječam zasejan nakon repe u površinskom sloju zemljišta do dubine 10 cm izmerene su niske vrednosti penetrometrijskog otpora za tehnologiju A. za koji tehnologija A je imala izrazito niže vrednosti penetrometrijskog otpora u površinskom sloju do 5 cm. što je u toku 2006. U toku 2006. U toku ispitivanja posebna pažnja je posvećena da se izbegnu periodi kada nije bilo moguće zabosti penetrometar u zemljište. tako da je u toku narednog perioda posmatrana samo sotra Nitran. godini.5 1 0.74 gcm-3.7 MPa. Zapreminska masa zemljišta kretala se od 1. i 2007. resistance.8 0.5 0 1 2 Tehnologije obrade. Prilikom ocenjivanja tehnologija pomoću penetrometrijskog otpora zemljišta ustanovljene su velike razlike između tehnologija obrade zemljišta (slika 1). Za veće dubine vrednosti penetrometrijskog otpora bile su takoreći izjednačene. Xanadu i Ledi nisu registrovane statistički značajne rezlike. godine i realizovano. a redukovana masa od 1. Za određivanje rezultata korišćenja je destriktivna statistika i grafička interpretacija zavisnosti penetrometrijskog otpora od dubine sonde. Tillage tehnologies 3 Nitran.5 MPa (dubina 25 cm). Najveća razlika je registrovana između tehnologija A i C. a redukovana masa od 1. pri čemu su uzimani uzorci zemljišta sa dubina 0. u površinskom sloju zemljišta izmerena razlika od 100% u korist varijante A (maksimalne vrednosti 1. za varijantu B samo 2 MPa a za varijantu C vrednost od 2. MPa 1. a za veće dubine se povećao na vrednost 0. Merenja su izvedena u prolećnom periodu. nakon preduseva šećerna repa i kukuruz.4 0.2 MPa). 52 gcm-3. 2007 Penetrometrijski otpor. i 2007. resistance. Tillage tehnologies 3 Sl.8 MPa. (svega 0. a za veće dubine registrovane su više vrednosti penetrometrijskog otpora. godine.8 MPa. Za veće dubine došlo je do približavanja vrednosti penetrometrijskih otpora. Tillage technologies 3 11-20 cm 21-30 cm REZULTATI I DISKUSIJA Prilikom posmatranja uticaja tehnologije obrade zemljišta posmatrane su tri varijante obrade zemljišta: konvencionalna (oranje na srednju dubinu). Nitran. za varijantu A izmerene su niže vrednosti penetrometrijskog otpora u površinskom sloju do 5 cm u odnosu na ostale varijante. godine prilikom ocenjivanja razlika u stanju zemljišta među sortama jarog ječma Nitran.6 MPa. merenja su izvedena pri višim vrednostima relativne vlažnosti zemljišta što je imalo uticaja i na izmerene vrednosti penetrometrijskog otpora zemljišta. Za varijantu sa pretkulturom šećerna repa.6 do 14.5 2 1.4 MPa.2%. Za jari ječam koji je posejan nakon šećerne repe.Penetrometrijski otpor. Za tehnologije B i C u površinskom sloju izmeren je penetrometrijski otpor od 1 MPa. Već na osnovu navedenih rezultata uočava se da u toku 2006. i 2007. MPa Merenja su izvedena nakon setve i u karakterističnim fazama razvoja biljaka. 1. a za tehnologiju 32 PTEP 12(2008) 1-2 . Measurements results – spring barley Nitran U toku 2006.6 0. pri tačno definisanim uslovima merenja. uz maksimalnu vrednost takođe približno 1. i vlažnost zemljišta u granicama od 10. za varijantu A čak 3 MPa.12 do 1. koja je praćena u toku sve tri godine ispitivanja. ocenjivane su sve varijante obrade. godine zapreminska masa zemljišta kretala se od 1. Prilikom merenja u usevu jarog ječma nakon kukuruza bile su za tehnologiju A izmerene praktično jednake vrednosti kao i za prethodni predusev. dok za dubine iznad 40 cm dostizao je vrednosti iznad 1. Takođe je izvedeno nekoliko merenja za sorte Xanadu i Ledi. Određivanje specifične mase prave i zapreminske i relativne vlažnosti zemljišta izvedeno je na osnovu odgovarajućih normi STN. MPa 4 3. U toku 2005.6 1. ali i pored toga u celom merenom profilu zadržala se razlika od cca 1 MPa.2 MPa a za dibine iznad 40 cm dostizao je vrednosti čak 1. U toku 2007. kad je u varijanti sa predusevom kukuruz.98%.2 0 1-10 cm 11-20 cm 21-30 cm 1 2 Tehnologije obrade. godine.15 m za određivanje specifične mase prave i zapreminske i relativne vlažnosti zemljišta. koja je praćena u 2006. Za uzimanje uzoraka zemljišta korišćeni su standardni cilindri po Kopeckom zapremine 100 cm3.2 1 0.15 MPa za varijantu C). Rezultati merenja – jari ječam Nitran Fig.1 MPa za varijantu A i 2. Na dubini do 10 cm izmerene su maksimalne vrednosti penetrometrijskog otpora zemljišta. i vlažnost zemljišta u granicama 16. s obzirom na dug sušni period nakon setve. Mpa Penetr. Za ocenjivanje rezultata izabrani su termini sa ujednačenim vrednostima vlažnosti zemljišta.1 do 1. Pošto nije bilo moguće da se prate sve sorte jarog ječma. U toku 2005. 2006 1-10 cm 2 1.cm-3. godine merenja su izvedena dosta brzo nakon setve u veoma sličnim zemljišno-vodnim uslovima kao u toku 2006. godine merenja su izvedena dosta kasno.5 0 1 1-10 cm 11-20 cm 21-30 cm 2 Tehnolgije obrade. 1.31 do 1. Merenja su se odvijala u periodu od marta do juna. resistance. Mpa Penetr. za objekat ocenjivana izabrana je sorta Nitran.82 g.8 MPa.10 – 0. i 2007. Za određivanje penetrometrijskog otpora korišćen je penetrometar tipa P–BDH 3A.4 1.5 1 0. predloženog i propisanog Bajlom (1996). 2005 Penetrometrijski otpor.

godine izmerene su velike razlike promene penetrometrijskog otpora. 1987. R.6 0.137-148.. godine. Rezultati merenja – ozimni ječam Gerlach Fig. Za veće dubine za tehnologiju sa oranjem je utvrđena viša neravnomernost penetrometrijskog otpora.2 1 0. s. [2] Bajla. poljopriv. p.. minimalni sistemi obrade imaće veće efekte na čuvanje vlage u zemljištu. In: VÚZZP Praha. 2. LITERATURA [1] Bajla. [7] Soane. V. ASAE Standards Year Book 1986. U godinama od 2005. Prihvaćeno: 20. su se ovi rezultati ponovili i uprkos promenama vremena. Využití penetrometrických metod pro průzkum a projektování zúrodňovacích opatření. J. Poređenjem merenja penetrometrijskog otpora za ozimi ječam pokazuje da za rast i razvoj biljaka povoljnije okruženje proizvode tehnologije A i B. T. No.426. p. In: J.3 . do 2007. tj. Mpa Penetr. kada se koristi oranje na srednju dubinu ili plitko oranje.4 0. 38. koja se pojavljuje kao odlučujući faktor koji utiče na visinu prinosa. godine su bili značajno ujednačeniji. In: Savr. 22. Krakow. KTR PAN. dok su tehnologije A i B pokazale sličnu promenu sa malim razlikama. In: Acta technol.8 0. 1996.. In: Rocz. tehn. agric. Hrubý. Primljeno: 14. z.446.11-18. redukovana i minimalna) pokazuju da površine obrađene tehnologijom sa oranjem u većini slučajeva ostvaruju bolju usitnjenost zemljišta u dubinama do 10 cm u odnosu na redukovane tehnologije. J. 2. Pretpostavljamo.5 MPa a maksimalne vrednosti izmerene su na dubini od 40 cm (2. 9-16. Za tehnologiju C izmerene su vrednosti za 100% više za dubine od 15 do 40 cm. 2007 Penetrometrijski otpor. Váchal. B. P.3. In: Savr.: Interpretation and presentation of cone resistance data in tillage and traffic studies. U navedenom periodu javile su se visoke temperature u prolećnom periodu a vrednost isparavanja vode kod redukovanih tehnologija bila je niža.4 1. [3] Bajla. 61p. ekonomski efekti biće još izraženiji. MPa Penet. Furman. Za jari ječam za redukovanu tehnologiju u toku vegetacije izmerene su niže vrednosti penetrometrijskog otpora i ujednačenije promene u odnosu na tehnologiju sa oranjem.452. 38. 1995. Redukovane tehnologije imale su za celi opseg obrađivanog zemljišta niže vrednosti penetrometrijskog otpora u odnosu na tehnologiju sa oranjem. J. 311321.8 0. In: J. SAU Nitra. No. na dubini od 25 cm kretao se od 1 do 1. Gerlach.2008. teh. p. Probl. Hrubý.2 0 A B Tehnologije obrade. [5] Nikolić.2008. bile su samo malo niže u odnosu na ostale varijante. Z. Rezultati merenja u toku 2007. 22.6 0. D: Prenosný kužeľový penetrometer s digitálnym záznamníkom. Popović. Na dubini do 10 cm utvrđen je penetrometrijski otpor za sve tehnologije od oko 0. Soil Sci. Ako uzmemo u obzir da se prilikom minimalne obrade javljaju manji troškovi energije i uštede u vremenu pri izvođenju redukovanih tehnologija. Tillage technologies C 1-10 cm 11-20 cm 21-30 cm Specijalni slučaj bili su rezultati iz 2007. 2008 Penetrometrijski otpor. J..2. Chábera.396-404.C pri promeni penetrometrijskog otpora izmerene su nešto više vrednosti.3. resistance MPa 1. do 2004. resistance. F. No. Najveće razlike su se pojavile u opsegu od 10 do 20 cm i pokazuju na neke specifične greške u sistemu obrade. da je ovakvo stanje posledica ekstremno tople zime bez izmrzavanja zemljišta do dubine 25 cm.5 MPa. ZAKLJUČAK Polifaktorijalni ogledi sa ječmom pri različitim tehnologijama obrade zemljišta (konvencionalna.2. a kol. Razlike su se pojavile prilikom poređenja tehnologija.6 1. Hrubý. Značajnije razlike izmerene su u površinskim slojevima zemljišta do dubine 10 cm u korist redukovanih tehnologija.2 1 0. 1997. poljopriv.. D: Poboljšan prenosni konusni penetrometer sa digitalnim očitavan-jem.5 MPa. Soil Sci. M. MPa 1. [4] Ehrlich. L: Uzroci i posled-nice prekomernog sabijanja zemljišta. p.8 1. Post. Zágora. No. Gerlach. 446. PTEP 12(2008) 1-2 33 .6 1. p. 24. D: Zastosowanie mikrokomputera do pomiarów penetrometricznych.1987.2 0 A B Tehnologije obrade.4 1.. Savin.7. Za tehnologiju C vrednosti penetrometrijskog otpora bile su niže i kretale su se oko vrednosti 1. D: Techniques for measuring changes in the packing state and cone resistance of soil after the passage of wheels and tracks.4 0. Površinski sloj oranog zemljišta se pre prosušio od prekomerne vlažnosti zemljišta i formirana je povoljnija struktura zemljišta u poređenju sa redukovanim tehnologijama obrade. godine možemo konstatovati da su dobijene približno iste zavisnosti promene penetrometrijskog otpora. Nauk Roln. 1973. Prilikom poređenja rezultata trogodišnjeg istraživačkog perioda sa rezultatima istraživanjima u periodu od 2002. [6] O´Sullivan. kad su izmerene značajne razlike u usitnjenosti gornjih vrsta zemljišta u korist tehnologije sa oranjem. Gligorić Radojka. Ovi rezultati pokazuju da u doba klimatskih promena i sa povećanim nedostatkom padavina u jugozapadnom regionu Republike Slovačke. ujednačenije promene penetrometrijskog otpora sa nižim vrednostima izmerene su takođe za redukovane tehnologije. Measurements results – winter barley Gerlach Prilikom praćenja ozimog ječma Gerlah u toku 2006.7. [8] Standard ASABE: ASAE S 313. p. koje su naravno posledica pogoršane strukture zemljišta (slika 2). M: Metodika 2/1987.2 MPa). Tillages technologies C 1-10 cm 11-20 cm 21-30 cm Sl.

. Odrasle gusenice proizvode velike količine svilenkastih niti koje smanjuju tržišnu vrednost proizvoda. MATERIJAL I METOD RADA Mogućnost razvića i razmnožavanja bakrenastog moljca u suvim šljivama. Karakteristično je za insekte koji se hrane na suvom voću da se njihovo razviće od jajeta do imaga odvija na površini proizvoda. The damage they do by feeding is enormous. Cilj ovog rada je bio da se ispita mogućnost razvića i razmnožavanja insekata u suvom voću. The most serious loss caused by insect infestation is in quality and appearance of dried fruits.6 jaja/ paru (pet parova) do 63. Ipak. domaćinstvima (ulaze u zapakovano suvo voće).6 eggs per pair (five pairs) to 63. u praksi nije uvek tako. Ženka polaže jaja na površinu suvog voća u nabore. A special attention was paid to a breeding potential of Indian-meal moth (Plodia interpunctella Hbn. Although the number of larvae was great. ukusni. prune.8 jaja/ paru (jedan par) i na suvom grožđu od 21. castaneum Herbst. Iz grupe sekundarnih štetočina Tribolium confusum Jacquelin duVal. Anthrenus verbasci L. i posledice ishrane gusenica u suvom voću. od svih izdvaja se bakrenasti moljac (Plodia interpunctella Hbn. sušenja. Posebno je istraživan potencijal razmnožavanja bakrenastog moljca. Attagenus pellio L.. Plodia interpunctella Hbn. polovi su razdvajani u stadijumu gusenice.4 jaja/ paru (dva para). spajani su u jedan sud i u 34 PTEP 12(2008) 1-2 .. 2006). REZIME Ova istraživanja ukazuju na vrste insekata koje se mogu razvijati u suvom voću u našoj zemlji. The highest number of hatched larvae was developed at the initial population density of two and three pairs. raisin. suvo grožđe. 1974) Na osnovu kriterijuma o kvalitetu uskladištenih poljoprivrednih proizvoda. a zatim izleće leptir. Pored toga što se hrani suvim voćem. Štete usled njihove ishrane su očigledne. 21000 Novi Sad.8 jaja/ paru (dva para).21 Originalni naučni rad Orginal Scientific paper ŠTETNI INSEKTI SUVOG VOĆA I GROŽĐA INSECT PESTS IN DRIED FRUITS AND RAISIN Dr Radmila ALMAŠI Poljoprivredni fakultet. iz reda devokrilaca Drosophila spp.). Glycyphagus domesticus De Geer. Manje su poznate štete koje prouzrokuju insekti na suvom voću. stari do 24 sata. a iz reda leptira Nemapogon granella L. suve šljive. Trg Dositeja Obradovića 8. prodavnicama. Losses caused by insects in dried fruits are difficult to estimate. Lasioderma serricorne F. suvom grožđu i kajsijama. Trogoderma inclusum Le Conte. transporta. Plodia interpunctella Hbn. Od primarnih insekata koji se razvijaju i razmnožavaju u skladištima iz reda tvrdokrilaca značajni su Carpophilus hemipterus L. dried apricot. Ženke parova koje nisu postavljane „in copuli“ nisu polagale jaja ili su polagale jako mali broj. najverovatnije bi se susreli sa problemom prisustva (posledicama ishrane) većine nabrojanih vrsta. Ephestia kuhniella Z (Almaši. jer je veoma mali broj leptira kopulirao.6 eggs per pair (population density of 10 pairs) to 22. sastavni. u njima se često razvijaju insekti. Gladon (2006) kvalitet voća i povrća definiše kao kombinaciju karakteristika koje daju proizvodu izvesnu vrednost za potrošače. suve kajsije. egzuvija.8 eggs per pair (10 pairs) to 78. and then their number abruptly decreased during the third week. p. hranljivi i sigurnosni. postavljen je ogled sa ovom vrstom na suvim šljivama. u njima ne sme biti ni živih ni uginulih insekata. Za to vreme za sobom ostavljaju svilenkast trag nalik na «paučinu» i zrnasti izmet. Fully grown larvae produce considerable webbing and coarse excreta. Eklodirani leptiri (razdvojeni polovi). Plodia interpunctella Hbn.8 eggs per pair (one pair) in dried apricot and from 21. Postavljanje ogleda je bilo jako rastegnuto.7 dana pile se gusenice koje se hrane suvim voćem. Iz tih razloga. do oko mesec dana. Biologiju bakrenastog moljca proučavali su mnogi istraživači i ona je uglavnom poznata. zagađuje ga i za sobom ostavlja karakterističan zaprljan izgled. Gubici u težini suvog voća su zanemarljivi. izgriženosti i izmeta. Cryptolestes ferrugineus Stephens.. sa 100 grama suvog voća postavljena su imaga bakrenastog moljca u kopulaciji. rezultati su pokazali da je prosečan broj formiranih odraslih gusenica. Tyrophagus longior Gerv. (Cangardel et Fleurat.34-36 UDK: 634. The rapid decrease in product moisture affected the larval mortality. Plodia interpunctella Hbn.) and the consequences of larvae feeding on dried fruits. SUMMARY This research shows that some insect species can develop in dried fruits in our country. čuvanja u skladištima.8 eggs per pair (two pairs) in raisins. UVOD Insekti dospevaju na suvo voće tokom sazrevanja na stablu. jer u slučaju proizvodnje veće količine suvog voća. 1-2. which lowers the market value. već ako proizvodi stoje duže vreme. brojnost gusenica naglo opada. stara jedan dan. a zatim. na sušenim kajsijama od 21. Ključne reči: štetni insekti suvog voća. then from 21. results show that the average number of fully grown larvae. I pored velikog broja gusenica. Odrasle gusenice preobraze se u lutku na površini proizvoda. Stadijum lutke traje oko nedelju dana. Na smrtnost gusenica uticao je nagli pad vlažnosti proizvoda.8 jaja/ paru (10 parova) do 78. lutaka i leptira mali. kao najpolifagnija vrsta kod nas. pupae and moths was small.. Obtained results indicate that the laying capacity ranged from 7. Da bi što veći broj leptira kopulirao. The loss of the dried fruit weight cased by insect feeding is insignificant. Lathridius protensicollis Mannerheim. About 86 % of larvae fed for two weeks. Zbog povećane vlage često se javljaju grinje Carpoglyphus lactis L. Necrobia rufipes Deg. U staklene posude. grožđu i kajsijama ispitivana je u entomološkoj laboratoriji Poljoprivrednog fakulteta u Novom Sadu. Oryzaephilus surinamensis L.. Na suvim šljivama zabeležena je nosivost od 7. then in the presence of larvae and exuviae. Faktori koji definišu kvalitet proizvoda su pojavni ili vidljivi kvalitet. Vremenski gledano 86 % gusenica se hrani oko dve nedelje.. Ipak. Najveće štete nastaju u izgledu suvog voća. Cryptophagus laticollis Lucas. pakovanja.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. Nakon 3 . T.4 eggs per pair (two pairs) in prunes.6 jaja/ paru (pri gustini populacije 10 parova) do 22. Najveći broj ispiljenih gusenica ostvaren je pri početnoj gustini od dva i tri para leptira. Key words: dried fruit pests. u roku od nedelju dana. zbog prisustva gusenica.

2). Zapaženo je da i posle toliko dana gusenice uginu malih dimenzija. različitost hrane na kojoj se gusenice hrane (Almaši. embriogeneza se završila u skoro 100 % jaja što znači da se isti procenat gusenica ispileo. smrtnosti jaja. Suve šljive i kajsije postaju tvrde i suve (nejestive i za čoveka). a kajsija 19. Najveća smrtnost zabeležena je u stadijumu gusenice na svim vrstama sušenog voća. suvom grožđu a najmanje na suvim šljivama. koje su veoma brzo uginjavale. Sl.8 (jedan par) i na suvom grožđu od 21. Pretpostavlja se da je ova štetočina značajnija u skladištima suvog voća gde se generacije razvijaju na suvom voću. 2. Na slici 1 prikazana je nosivost ženki bakrenastog moljca u zavisnosti od početne gustine populacije leptira. relativna vlažnost vazduha. vlažnost proizvoda. Posle prebrojavanja populacije svih razvojnih stadijuma insekata. REZULTATI I DISKUSIJA Na brojnost potomstva insekata i visinu štete na suvom voću utiče veliki broj faktora nosivost. Najveći broj ispiljenih gusenica je pri početnoj gustini od dva i tri para. Svaki stepen početne gustine populacije leptira postavljen je u 12 ponavljanja. PTEP 12(2008) 1-2 35 . što se može opravdati nedostatkom prostora i malom količinom suvog voća po jedinici površine. Potomstvo lutaka Fig. mada su temperaturni uslovi povoljni. lutke. Number of eggs deposition Na osnovu atraktivnosti suvog voća za polaganje jaja najveći broj jaja položen je na suvim kajsijama i grožđu. Prosečan broj gusenica koje su se hranile na voću je različit (sl. Ovde treba naglasiti da se posmatrala F1 generacija potomaka sa suvog voća.0 %.9 %. 3. Najveći broj jaja položen je pri najmanjoj početnoj gustini populacije parova (jedan i dva para). 1. Na slici 4 prikazana je smrtnost razvojnih stadijuma bakrenastog moljca pri početnoj gustini populacije 2 para leptira. Na suvim šljivama zabeležena je nosivost 7. a naročito gusenica.kopulaciji postavljani na suvo voće.8 (dva para). grožđe i kajsije su kupljene u prodavnici. 2.7 %. Uočava se i velika individualna razlika u broju položenih jaja na istoj hrani.6 (pet parova) do 63. izmerena je težina suvog voća i izračunati su gubici u težini usled kaliranja i ishrane insekata. suvog grožđa 5. Ukoliko je veći broj ženki na jednom mestu one ne ostvaruju svoj potencijal ovipozicije. dok suvo grožđe ostaje dobre konzistencije i posle dužeg vremena čuvanja. Sl. Broj ispiljenih gusenica po jednom paru Fig. Prosečna nosivost na 42 proizvoda iznosi 159 jaja (Almaši i sar. ali ne navodi na kojim proizvodima.8 (kod gustine populacije 10 parova) do 78. 3. Na osnovu istraživanja Grosu (1975) ženke mogu položiti do 400 jaja. Pregledom jajnih horiona. pet i 10 parova). Nosivost ženki Fig. dva. Suve šljive. Gledano u procentima. 2007). ali suvo voće brzo gubi vlagu na toj temperaturi.4 (dva para). temperatura. formira se više lutaka i leptira na suvom grožđu. 3) jako je mali broj izletelih leptira potomaka u odnosu na nosivost ženki. Ova činjenica je otežavala pregled jaja.6 jaja/jednom paru (kod gustine populacije 10 parova) do 22. Celokupno gledano (sl. 1987). najviše su se gusenice hranile na suvim kajsijama. tri. Kao rezultat ovoga. postavljanje ogleda je trajalo oko dva meseca. Bakrenasti moljac korišćen u ovom eksperimentu odgajan je u termostatu na 27 + 1 0C i relativnoj vlažnosti vazduha 40 – 60 %. Number of hatching caterpillars/pair Sl. gusenica. U eksperimentu je ispitivano pet različitih gustina populacije bakrenastog moljca (jedan. Number of developed pupae (butterflies) Kolika će biti brojnost potomstva zavisi od nosivosti ženke. Vlažnost suvih šljiva pre postavljanja ogleda je bila 35. gusenica i lutaka. Najveća smrtnost nastupa posle 15 do 20 dana posle piljenja. smrtnost u stadijumu jaja. Zbog dnevno neujednačenog broja parova. 1. na sušenim kajsijama od 21.

232. P.) i oštećenost suvih šljiva. VIII Savetovanje o zaštiti bilja. je dovoljan da se generacija obnovi i nastanu štete. Smrtnost gusenica Fig. Uzrok uginuća gusenica je najverovatnije vlaga suvog voća. Zlatibor. Međutim i 2 % leptira. Uočava se i velika individualna razlika u broju položenih jaja na istoj hrani.Najveća smrtnost zabeležena je u stadijumu gusenice na svim vrstama sušenog voća. na suvom grožđu preživelo je svega 2 % lutaka u odnosu na položena jaja. 19 .3. uočava se da ovaj proizvod omogućuje nešto bolje razviće gusenica nego suve šljive i kajsije.Gubici u težini suvog voća su zanemarljivi. nalik na paučinu i kada se na površini kreću odrasle gusenice koje traže mesto za preobražaj u lutku. Mortality of caterpillars Na osnovu istraživanja Simmons and Nelson (1975) gusenice bakrenastog moljca se ne hrane u suvom voću ako je vlaga proizvoda ispod 10 %. 1-27.2008. [5] Cangardel. 2006). Pri temperaturi 27+1 0C i 40 – 60 % relativne vlažnosti vazduha.6 %). Zaštita bilja. . 7-13.21. što ukazuje na nedostatak hranljivih elemenata u suvom voću. Veljković Olivera (2006): Mogućnost razvića. H. na sušenim kajsijama od 21. F. With Engl. Stojanović. egzuvija. Na smrtnost gusenica uticala je najverovatnije vlaga proizvoda. Washington.6 % (Almaši.113. Bordeaux. a ozbiljniji gubici nastaju u izgledu (prisustvo gusenica. te je vlaga suvih šljiva iznosila 5. projekta evidencionog broja BTN-341002 pod nazivom «Proizvodi od sušenog voća» u okviru «Nacionalnog programa biotehnologije i agroindustrije».). te u letnjim mesecima može doći do prenamnoženja ove vrste.6 (pet parova) do 63. što smanjuje tržišnu vrednost suvog voća. 2006). Suvo grožđe se pokazalo pogodnije za celokupno razviće bakrenastog moljca i pri svim gustinama populacije dobijeni su leptiri (Almaši. [4] Almaši Radmila (2007): Štetnost i razviće bakrenastog moljca (Plodia interpunctella Hbn. (1987): Uticaj režima ishrane na fekunditet i fertilitet bakrenastog moljca (Plodia interpunctella Hbn. a ozbiljniji gubici nastaju u izgledu i kvalitetu proizvoda. koji prežive u skladištima. bez obzira što je vlaga suvog grožđa ispod 10 % (5. Gusenice uginu malih dimenzija.8 (kod gustine populacije 10 parova) do 78. H.100 90 suve šljive (prune) suve kajsije (dried apricot) suvo grožđe (raisin) Procenat smrtnosti (%) Percentage of mortality (%) 80 70 60 50 40 30 20 10 0 jaja-eggs gusenicecaterpillars lutke-pupae U prirodnim uslovima skladišta. u roku od nedelju dana. Rezultati su pokazali da se ova vrsta razvija na svim proizvodima. brojnost gusenica naglo opada. Letopis naučnih radova 1. Najveći broj ispiljenih gusenica je pri početnoj gustini od dva i tri para.. Les cahiers. najčešće kasno primeti. (2006): Posle ubirajuće tehnologije za voće i povrće u SAD. bez obzira što su čuvane pod istim uslovima. Prihvaćeno: 18. (1975): Insects on dried fruits. Dani Days 17 20 22 30 Sl. Smrtnost gusenica nastupa već nekoliko dana posle piljenja.329 (in Rom. [6] Gladon. R. 36 PTEP 12(2008) 1-2 .Procenat ispiljenih gusenica je skoro 100 %. 5. Novi Sad. S. Kupljene suve šljive imale su vlagu oko 35 %. ZAKLJUČAK Na osnovu dobijenih rezultata može se zaključiti: . 1-2.4 (dva para). ali da postoji razlika u preživljavanju gusenica. (1975): Sos. 1-5. Poljoprivredni fakultet Novi Sad.8 (jedan par) i na suvom grožđu od 21. brojnost im naglo opada. . 5. [7] Grosu. Kao rezultat ovoga formira se više lutaka i leptira na suvom grožđu. izmeta i svilenkastih niti na površini proizvoda) i kvalitetu. T. Suve šljive i kajsije postaju tvrde i suve (nejestive i za čoveka) dok suvo grožđe ostaje dobre konzistencije i posle dužeg vremena čuvanja. and Nelson. [3] Almaši Radmila (2006): Štetočine uskladištenog suvog voća. Rom.C. Fleurat. Posmatrajući razviće bakrenastog moljca na suvom grožđu. 86 % gusenica se hrani oko dve nedelje. Studi cercet biol.Najveći broj jaja položen je na suvim kajsijama i grožđu i pri najmanjoj početnoj gustini populacije parova (jedan i dva para). kada su proizvodi prekriveni svilenkastim nitima. 4. str. 27 (4): 327 . Stef. Ž. 389 .3.2008.D. Babin Kuk. Veljković.. [2] Almaši Radmila.6 jaja/jednom paru (kod gustine populacije 10 parova) do 22. United States Department of Agriculture. a zatim. Lepidoptera. . relativna vlaga vazduha i temperatura je promenljiva.111 . (poster) Zbornik rezimea.) na suhom voću.cel. 309 . Srdić. leptiributterflyes Stadijumi razvića / Development stages Sl. Mare Nr. grožđa i kajsija su zanemarljivi. brojnost populacije bakrenastog moljca (Plodia interpunctella Hbn. NAPOMENA: Rezultati istraživačkog rada su nastali zahvaljujući finansiranju Ministarstva nauke i zaštite životne sredine Republike Srbije.Na suvim šljivama zabeležena je nosivost od 7. Zato se njen napad. a zatim. Beograd. 182. Na osnovu rezultata ovih istraživanja gubici u težini suvih šljiva.4 % od težine. Radmila. (1974): Les insectes et acariens ravageurs du pruneau stocke. Zbornik ZUPP. Summ. 4.316. Primljeno: 11. Štete usled njihove ishrane su očigledne. 5) po danima uočava se da 86 % gusenica se hrani oko dve nedelje. Bucuresti 10. Phycitidae). godina 30. Mortality of Indian Meal Moth (density at the begining two pairs) Posmatrajući uginuće gusenica na suvim šljivama (sl. u roku od nedelju dana. Smrtnost bakrenastog moljca (početna gustina populacije dva para) Fig. . [8] Simmons. izgubile su u proseku 29.8 (dva para).397. 100 90 suve šljive (prune) Procenat smrtnosti (%) Percentage of mortality (%) 80 70 60 50 40 30 20 10 0 5 10 12 15 LITERATURA [1] Almaši. što smanjuje tržišnu vrednost suvog voća. Agriculture Handbook 464. Posle više od mesec dana. D. PTEP.

ZP 434 i ZP 677 u 2007. Smaller fractions with the average 1000-seed weight of 268. ing.000 semena. kvalitet semena. Sitnije frakcije semena bilo je 85.5 – 8.3 . osetljiva i znatno skuplja od merkantilne proizvodnje.3 g made 85. Prosečan prinos hibrida ZP 434 na 1 266 ha bio je 2.3 mm i dobija se sitnija frakcija veličine 6. zakonska regulativa iz ove oblasti striktno propisuje uslove kvaliteta. Međutim. while the ramining 83% of this production (1. masa 1000 semena.5 .3 mm) bilo je 52. Approximately 17% of this production (315 ha) were carried out under irrigation conditiona. Osim toga. ZP 434.5%. It was determined that the yield was significantly lower under conditions of dry land farming. UVOD Pored toga što je u proizvodnji semena veoma bitno ostvariti visok prinos i da je seme kvalitetno.5%.3 – 11 mm) bilo je 47. pokazalao se da i tehnologija gajenja ima uticaja.309 kg ha-1.5%.5% of the total yield. The average yield of the hybrid ZP 341 on 266 ha was 2. Krupnije frakcije semena (< 8. a masa 1000 semena 333. Masa 1000 semena je u najvećem stepenu uslovljena genetičkim svojstvima roditeljskih komponenata hibrida.3–11 mm) with the average 1000-seed weight of 342.4 g. sensitive and expense than the commercial maize production. važno je da ono ima i odgovarajuću masu 1000 semena. Od ukupnog prinosa sitnije frakcije semena (6. Zoran STANIŠIĆ dipl. Nebojša RADOSAVLJEVIĆ dipl. 1000-seed weight. Tako na primer visok nivo tehnologije gajenja. blagovremena obrada zemljišta. što je posebno važno ukoliko uslovi u vreme klijanja i nicanja nisu baš povoljni. Key words: maize.615 kg ha-1. Smaller fractions with the average 1000-seed weight of 282. mr Jelena SRDIĆ Institut za kukuruz «Zemun Polje».573 ha (83 %) u suvom ratarenju. Smaller fractions (6. while larger seed fractions with the average 1000-seed weight of 344. Prosečan prinos hibrida ZP 677 na 365 ha bio je 2. pakovanje semena danas se obavlja u setvenim jedinicama pa postoji interes da njihova masa bude optimalna. The analysis of seed produced by 24 different seed growers was performed in 2007 with three most important ZP maize hybrids: ZP 341. Takvo seme ima dovoljnu količinu rezernih hranljivih materija za početni razvoj klice. Utvrđeno je da su prinosi znatno manji u suvom ratarenju. ZP 434 and ZP 677. Od ukupnog prinosa sitnija frakcija semena bila je zastupljena sa 48. što se odrazilo na zastupljenost frakcija semena u ukupnom prinosu i masi 1000 semena. na to da li će biti veća ili manja masa 1000 semena.11 mm. soja kao dokazano najpovoljniji predusev.000 semena a za izvoz uglavnom 75.309 kg/ha. Therefore a special attention should be paid during the whole process of the seed production. prinos. a to znači plodna parcela. seed quality. sa masom 1000 semena od 344. dr Živorad VIDENOVIĆ. sa masom 1000 semena 269. hence the share of seed fractions in the total yield and 1000-seed weight were affected. Manji deo ove proizvodnje bio je u uslovima navodnjavanja (315 ha ili 17%). Beograd-Zemun REZIME Proizvodnja semena kukuruza je veoma složena. a njena masa 1000 semena 282.3% i imala masu 1000 semena 268. dok je krupnije frakcije semena bilo 14.37-40 UDK: 633. SUMMARY The maize seed production is much more complex. Za domaće tržište ZP setvena jedinica je 25. dovoljna količina upotrebljenih mineralnih đubriva.573 ha) were performed under dry land farming conditions. Ključne reči: kukuruz. GODINI THE ANALYSIS OF SEED PRODUCTION OF SOME ZP MAIZE HYBRIDS IN 2007 Dr Milovan PAVLOV. Naime. Dalje je moguće kalibriranje na okrugle i pljosnate frakcije semena. ing. Krupnija frakcija semena obuhvatila je 51.5 % i masom 1000 semena od 342. Analiza proizvodnje semena izvršena je za 3 najznačajnija ZP hibrida kukuruza: ZP 341. yield. The average yield of the hybrid ZP 434 on 1. Zbog toga se ovoj proizvodnji posvećuje posebna pažnja u cilju ostvarivanja većih prinosa i kvalitetnijeg semena.3 g. Prosečan prinos hibrida ZP 341 na 266 ha bio je 2. larger seed fractions (< 8.971 kg ha-1. On the other hand.15:631. Međutim.01''2007'' Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper ANALIZA PROIZVODNJE SEMENA NEKIH ZP HIBRIDA KUKURUZA U 2007. p. Tehnologija dorade ZP semena podrazumeva da se seme posle krunjenja primarno doradi na sitima od 6. navodnjavanje i povoljni klimatski uslovi u toku vegetacije obezbeđuju da se ostvari krupnije seme. godini kod 24 proizvođača.53. The average yield of the hybrid ZP 677 on 365 ha was 2. Jovan PEŠIĆ dipl.4 g made 47.971 kg/ha. hibrid kukuruza ZP 341.4 g.5 g made 14.5 % of the total yield. ZP 677.3 mm) with the average 1000-seed weight of 269. ne događa se više da razlika u broju semena između iste mase različitih hibrida kukuruza bude i do 30%.5% of the total yield.3 g made 51.3 mm i krupnija frakcija veličine < 8. Na taj način kupci vrlo precizno mogu da odrede potrebnu količinu semena za setvu po jedinici površine. optimalna gustina useva.615 kg/ha.11mm.3 g.7 % of the total yield.5% of the total yield. Zatim se vrši ujednačavanje semena preko sita 8.5– 8. PTEP 12(2008) 1-2 37 .3 g made 52.4 g made 52. maize hybrid ZP 341. ZP 434. praksa je pokazala da je seme dovoljno ujednačeno ako se kalibrira u dve frakcije.266 ha was 2. ZP 677.8. Naime. Legislative regulations related to this field very precisely determine quality conditions that have to be fulfilled in order to move seed into market.3 g. while larger seed fractions with the average 1000-seed weight of 333. ing.5 % of the total yield. neophodnih da bi seme moglo da bude stavljeno u promet. 1-2.5 .5 g.Biblid: 1450-5029 (2008) 12.7%. a preostalih 1. in order to achieve higher yields and better seed quality.

Ovo se prvenstveno odnosi na to da je ujednačen usev u porastu prinosniji. 1) pokazuju da je u navodnjavanju ostvaren prinos semena hibrida ZP 341 na 30 ha od 3. pa su tako zrna na vrhu i u osnovi klipa okruglasta a u sredini pljosnata. 2005) U cilju utvrđivanja udela frakcija semena u ukupnom 13 prinosu i njihove mase 1000 semena izvršeno je uzorkovanje tako što je od svake partije od 20 t uzeto po 10 14 kg semena.5 – 8. gde je utvrđeno da su prinosi u proseku znatno veći od suvog ratarenja.888 ha.3 mm. 2005).529 2.3 – 11mm. 2005 i Pavlov i sar.704 129.900 295. godini Table 1. U toj fazi je 5 kukuruz u punoj fiziološkoj zrelosti (Pavlov i sar.615 69 52 198. Videnović 1987.5-11 mm.733 2.859 130. Utvrđeno je da je procentualno učešće frakcija semena 6. Manji deo ove proizvodnje bio je u uslovima navodnjavanja. U cilju utvrđivanja delovanja različiti ekoloških i proizvodnih faktora na nivo prinosa. Poseban nedostatak okruglih zrna je u tome što se u postupku dorade u većem stepenu povređuje klica. udeo sitnije i krupnije frakcije semena u ukupnom prinosu i masu 1000 semena.Despotovac „Agrokop”ADR uma Bačka P.779 1. Različite frakcije semena imaju istu genetičku informaciju i nije utvrđena razlika u prinosu između njih.206 93. To se događa kada je seme različitih veličina. Proizvođač Producer AD „Sanad” Vrbas „S.3 – 11 mm u ukupnom prinosu i masa 1000 semena bila veoma različita kod ispitivanih hibrida kukuruza i da je zavisila od uslova proizvodnje.385 2. što zaključcima daje vrlo veliku pouzdanost. a u suvom ratarenju na 60 ha u Bačkoj Palanci DP „Budućnost” prinos je bio 1. prinosa. kg Irigation kg/ha % Total yield kg da yes da yes da ne ne ne ne ne ne ne yes no no no no no no no 4. Tabela 1. od njih je napravljen prosečan 15 uzorak. Seed production of maize hybrid ZP 341 in the year 2007. Proizvodnja semena hibrida kukuruza ZP 434 u 2007. Od ukupne proizvodnje 315 ha (17%) bilo je u uslovima navodnjavanja i 1. Svaki od ovih proizvođača primenjivao je neki vid svoje 1 tehnologije gajenja. 6 Kukuruz je transportovan odmah na sušenje u doradne centare.173 1. Sadržaj vlage 4 zrna pri berbi bio je u granicama od 44 – 23%. Ukoliko je neki proizvođač imao više partija istog hibrida kukuruza. 2 Berba je obavljena kombajnima tipa Burgon na 90% 3 površina i na 10% vučenim beračima Zmaj. godini bile veoma nepovoljne za proizvodnju semenskog kukuruza. Ispitivanja kvaliteta semena pokazala su da sve proizvedene količine semena imaju vrlo 10 visoke vrednosti klijanja i energije klijanja. Prosečan prinos ovog hibrida na 266 ha bio je 2. Proizvođač Producer Nadalj OZZ„Nadalj” Vrbas „S.353 131. ZP 434 i ZP 677 kod 24 proizvođača u 2007.280 107.678 MATERIJAL I METOD RADA U 2007.787 2. Međitim. ZP 434 kod 16 proizvođača i ZP 677 kod 4 proizvođača na površini od 1 888 ha.526 1 2 3 4 x Podaci (tab. jer je njen položaj takav da do povreda lako dolazi. godini analizirana je proizvodnja semena 3 ZP hibrida kukurza: ZP 341 kod 4 proizvođača. Zemljišta na kojima je obavljena proizvodnja semena bilo je različitih fizičko hemijskih osobina.799 2.Kovačević” AD „Maglić” AD N. od onog gde su neke biljke bolje.858 2.936 1.237 1.698 147. Okrugla zrna se javljaju u većem stepenu kada oplodnja nije potpuna.400 162.322 ne no ne no 2. i 3.733kg/ha.075 92 276.444 104. Nakon toga je izvršeno kalibriranje. Tabela 2.615 kg/ha.000 679.867 179. Meteorološke prilike su u 2007. Seed production of maize hybrid ZP 434 in the year 2007.344 100. odnosno 48% manje. Na svim površinama primenjena je uobičajena tehnologija gajenja semenskog kukuruza.DP "Budućnost” Σ/ ha 90 30 86 60 266 Navodnj. prikazani su u tabelama 1.344 kg/ha kod proizvođača Vrbas „S.307 1. uglavnom koriste najplodnije parcele. što je imalo veoma velikog uticaja na prinos.573 ha (83%) bez navodnjavanja. Sušenje je obavljeno na temperaturi od 30-42 °C u 7 vremenu od 60-80h. 2.524 3.Ovakav sistem dorade semena posebno je važan za pravilnu setvu. izvršena je analiza proizvodnje za 3 ZP hibrida kukurza: ZP 341. godini Table 2.Kovaćević” Sivac AD „Bačka” Bačka P. Prinos Yield Ukupna proizv. Formirane su 9 partije od 20 t semena. Proizvodnja semena hibrida kukuruza ZP 341 u 2007.309 100 73 66 27 26 36 39 48 62 63 45 54 43 39 34 62 90.760 100 ne no 3. Prinos Yield Ukupna proizv.475 375.5 8.152 2. što je imalo uticaja na nivo ne no ne no ne no ne no ne no ne no - x 38 PTEP 12(2008) 1-2 . treba imati na umu da se za proizvodnju semena. Orahovo AD „Sanad” DOO „Sokolac” OZZTovariševo „Livade” ZZ Sivac ZZ Srbobran PP Ratkovo AD Bački Sivac PP Plantaža Borkovac Rum AD B.971 1. što je za 1.297 2. REZULTATI I DISKUSIJA Rezultati ostvarenog prinosa semena hibrida kukuruza: ZP 341.090 434. ZP 434 i ZP 677 u 2007. naročito kada se koriste mehaničke sejalice.470 50.3 mm i krupnu frakcija < 8.649 1.DP "Budućnost” OZZ„Jedinstvo” Kraljevci Σ/ ha 20 114 44 60 80 109 84 60 70 152 79 44 80 166 86 18 1. tako što je seme podeljeno na situ veličine 8. na sitnu frakciju 16 6.266 Navodnj.745 74. Na oblik i veličinu zrna ima uticaja i položaj zrna na klipu.116 195. a druge lošije razvijene. Takav kvalitet 11 semena je neophodno obezbediti (Milošević Mirjana i sar. Kovačević”. zbog takvog semena usev je ujednačen prilikom nicanja i porasta što se u krajnjoj liniji pozitivno odražava i na prinos.752. kg Irigation kg/ha % Total yield kg ne no 3.758 2.611kg/ha.435 1.130 154. 12 2005 i Ivanović Dragica i sar.054 2. godini. Ove analize izvršene su na osnovu proizvodnje na 1. Zatim je obavljeno krunjenje i 8 primarna dorada semena na sitima 6.3 mm i < 8. Osim toga. Biološki gledano zrna na sredini klipa se najbolje ishranjuju te su i najrazvijenija.

a najmanji na 80 ha od 1.5 g. 2) vidi se da je najveći prinos semena hibrida ZP 434 ostvaren na 20 ha kod OZZ „Nadalj” u uslovoma navodnjavanja od 4.4 65. Razlika mase semena između ove dve frakcije semena bila je 72.6 120.3 103.5%. Seed production of maize hybrid ZP 677 in the year 2007.4 46 48 46 50 47. Razlika mase semena između ove dve frakcije semena bila je 75.967 Tabela 5.58.3 – 11 mm bilo je 324.3% i 52.% sem.9 58.271. odnosno svega 26% od najvećeg ostvarenog prinosa.3 g.803 2. Proizvođač Producer 1 2 3 4 Vrbas „S.4 g. Frakcija/Fraction Frakcija / Fraction 6.647 1.1 t (52.Kovaćević” AD „Sanad” ZZ Sivac B.1 34. dok je masa 1000 zrna iznosila 282.Iz podataka (tab.280 2.3mm Masa 1000 Prinos Frakc. g t % 1000see Yield Fract. Frakcija / Fraction . godini Table 4. Irigation da yes ne no ne no ne no Prinos kg/ha 5. odnosno 65% manje kod ZZ „Turija”.1 54 52 54 50 52.5 – 8. Takođe je i masa 1000 semena sitne frakcije ovih hibrida imala slične vrednosti 269. Vrbas a na 70 ha u suvom ratarenju 1.2 52. seed weight 54 142. g Fract 1000seed Yield Fract.2 63.266 ha bio je 2.1 44.3 g.6 23.6 29. što je za 3.2 92.2 g (18%).6 73. Razlika mase semena između ove dve frakcije bila je 51. a njegova masa 1000 semena bila je u proseku 269.3– 11 mm bilo je 1.9 324. weight weight Nadalj 37.3 g. Podaci (tab. sa masom 1000 semena prosečno 282.431. i masa 1000 semena.1 265.5% ukupnog prinosa.4 g.350kg.1 1318.567 51 35 44 225.971 kg/ha. 5 i 6. Proizvođač Producer 1 2 3 4 ha Navodnj.3 68.3 1* 2* AD „Maglić” 64.5 g.1 58. prosečno 342. Prosečan prinos ovog hibrida na 365 ha bio je 2.9 92. sem.1 355.7%). ZZ„Jedinstvo ”Kralj. Analiza mase 1000 semena hibrida kukuruza ZP 341 proizvedenog u 2007.3 mm bilo 355.0 x 356 Podaci (tab.3 133.5%. Analysis of 1000 seed weight for maize hybrid ZP 434 produced in 2007.6 76.3 g i 268. % kg Total yield kg 100 829. Kovačević”.1 94. godini Table 3. Prosečan prinos ovog hibrida na 1.3 91.3 50 50 31 31 58 54 45 47 61 57 59 61 41 56 54 342 344 319 338 364 356 332 347 357 351 341 338 341 339 353 344.597 kg/ha a kod svih ostalih u suvom ratarenju 2.3 269 268 247 254 285 277 264 269 263 272 266 278 266 278 263 268. Zastupljenost sitnije frakcije semena veličine 6. a krupnije 14.200 1.2 59 346 OZZ„Nadalj” 50 50 69 69 42 46 55 53 39 43 41 39 59 44 32 48. sa masom 1000 semena. a njena masa 1000 semena iznosila je prosečno 333.1 60. Analysis of 1000 seed weight for maize hybrid ZP 341 produced in 2007.070. 1 Vrbas 161 „S. Krupnije frakcije semena bilo je 201.6 t (14. 1000seed Yield .Kovačević 188.6.5 341 349 342 336 342.309kg/ha. 3) veoma uverljivo u dokazuju efekat navodnjavanja.5 79.Kovačević” Institut Zemun 85 Polje ZZ „Turija” 70 „Agroseme” 40 Kovilj Σ/ ZZ Srbobran 104.9 g (28.5 – 8.3 g.3%). Tabela 3.3 mm i krupnije frakcije semena veličine < 8.3 Frakcija / Fraction < 8 3-11mm Masa 1000 Prinos Frakc. godini Table 5. 4) pokazuju da je od ukupnog prinosa sitnije frakcije semena 6.3mm < 8. Proizvodnja semena hibrida kukuruza ZP 677 u 2007.000 126.5% i 47. Prosečan prinos kod tri proizvođača koji su primenjivali navodnjavanje iznosio je 3. PTEP 12(2008) 1-2 39 .3%) a njihova masa 1000 semena bila je u proseku 268. 51. Krupnije frakcija semena < 8.9 187.1 t sitnije frakcije semena. Krupnije frakcije semena < 8. Palanka DP"Budućnost” Σ/ x Podaci (tab.524 kg/ha.9 Vrbas 3* „S.7 Orahovo 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 AD „Sanad” DOO „Sokolac” OZZ Tovar.4 16.9 t (48.173 kg/ha kod AD „Sanad”-a.7 g (27 %).5%).5-8. .153 2.0 g i 344. g t % 1000 Yield Fract.3-11mm Masa Proizvođač Frakc Masa 1000 1000 Prinos Producer Prinos Frakc.7%) a njihova masa 1000 semena iznosila je prosečno 344.4 t (47.803 kg/ha.351 kg/ha rečito ukazuje na doprinos navonjavanja povećanju proizvodnje semena.4 g. a krupnije frakcije isto tako 342.3 41 276 53.7 7 * = Navodnjavanje/Irigation Podaci (tabela 5) pokazuju da je od ukupnog prinosa sitnije frakcije semena bilo 1.Despotovac „Agrokop”A DRuma DP Budućnost B. g t % t sem.Borkovac Ruma AD B. sem.5 265 278 264 270 269. Ova razlika od 3. 6) pokazuju da je ukupno bilo 1. Ako se posmatra prosečno učešće sitnije i krupnije frakcije semena hibrida ZP 341 i ZP 434 ono je vrlo približno (52. jer je učešće sitnije frakcije u ukupnom prinosu 85. 4 50.5%). prikazano je u tabelama 4.152 kg/ha kod „S.3 51. Σ/ 64. odnosno 333. 2007.971 Yield Ukupna proizv.317. jer je hibrid ZP 677 na 161ha imao prinos od 5.3 ” AD N. „Livade” ZZ Sivac PP Ratkovo AD Bački Sivac PP Pl.0 x 1434.1 70.2 70.195 91.8 106.3 174. 2004 i Pavlov i sar.8 t (51.011 kg/ha. što čini 85. Kod hibrida ZP 677 sasvim je drugačije. d weight 46. Analiza mase 1000 semena hibrida kukuruza ZP 434 proizvedenog u 2007.3 g.8 169. Pal.3 – 11 mm u ukupnoj masi semena. Tabela 4.5%) odnosno (47. Slične rezultate dobili su Pavlov i sar.5%).

Tabela 6. Analiza mase 1000 semena hibrida kukuruza ZP 677 proizvedenog u 2007. godini Table 6. Analysis of 1000 seed weight for maize hybrid ZP 677 produced in 2007.
Frakcija /Fraction 6,5-8,3mm Masa 1000 Prinos Frakc. Prinos Frakc. % sem. g t % t 1000seed Fract. Yield Fract. Yield weight 83 82 87 90 85,5 291 280 291 267 282,3 141,8 16,5 30,1 13,2 201,6 17 18 13 10 14,5

Proizvođač Producer

kod proizvođača „Sava Kovačević”- Vrbas, a na 70 ha u suvom ratarenju kod ZZ „Turija”, 1.803 kg/ha, što je za 3.350 kg, odnosno 65% manje. Od ukupnog prinosa, frakcije semena veličine 6,5 – 8,3 mm bilo je 1.070,1 t (85,5%) i masa 1000 semena 282,3 g. Krupnije frakcije semena < 8,3 – 11 mm bilo je Frakcija /Fraction 201,6 (14,5%) a masa 1000 semena 333,5 g. < 8,3-11mm
Masa 1000 sem. g 1000seed weight 380 350 314 290 333,5

LITERATURA
[1] Ivanović Dragica, Milivojević Marija, Stojadinović Jasmina, Vujinović Jasna: Production, processing and qality control of maize seed within the ZP system, Internationale Maize Conference: Accomplishments and Perspectives. 60th anniversery Maize Research Institute “Zemun Polje”. October 26-28, 2005, Belgrade. Book of abstract, pp.26. [2] Milošević Mirjana, Milivojević Marija, Ivanović Dragica, Vujaković Milka: Production, processing and qality control of maize seed within the ZP system, Internationale Maize Conference: Accomplishments and Perspectives. 60th anniversery Maize Research Institute “Zemun Polje”. October 26-28, 2005, Belgrade. Book of abstract, pp.74. Pavlov M., Đukanović Lana, Milićević M: Proizvodnja i dorada semena u ZP sistemu, Savetovanje Agroinovacije „Nauka, praksa i promet u agraru”, Soko Banja (2004). Pavlov M., Lana Đukanović, Jovin P, Milićević M: Production, processing and qality control of maize seed within the ZP system. Internationale Maize Conference: Accomplishments and Perspectives. 60th anniversery Maize Research Institute “Zemun Polje”. October 26-28, 2005, Belgrade. Book of abstract, pp.74. Pavlov M., Lana Đukanović, Milićević M: Savremeni aspekti proizvodnje i dorade semena ZP hibrida kukuruza, PTEP - Časopis za procesnu tehniku i energetiku u poljoprivredi, 9(2005) 3-4, s. 83-84. Pavlov M., Videnović Ž: Uticaj sistema gajenja na prinos i kvalitet semena kukuruza, PTEP – Časopis za procesnu tehniku i energetiku u poljoprivredi, 11(2007) 1-2, s. 55-57. Videnović Ž: (l987). Uticaj različitih frakcija kalibriranog semena na prinos kukuruza, Arhiv za poljoprivredne nauke, 48(1987)171, s. 289-294. Prihvaćeno: 12.3.2008.

1* 2 3 4

Vrbas 687,7 „S.Kovačević” „Agroseme“ 74,7 Kovilj Institut Zemun 194,8 Polje ZZ Turija 112,9 1070, Σ/ x 1

* = Navodnjavanje Irigation ZAKLJUČAK
Na osnovu izvršene analize uticaja sistema gajenja na prinos, udeo sitnije i krupnije frakcije u ukupnom prinosu i njihovu masu 1000 semena hibrida kukuruza - ZP 341, ZP 434 i ZP 677 u 2007. godini utvrđeno je sledeće: * Prosečan prinos hibrida ZP 341 na 266 ha bio je 2.615 kg/ha. Prinos na 30 ha bio je 3.344 kg/ha kod proizvođača „Sava Kovačević” - Vrbas u navodnjavanju a u suvom ratarenju na 60 ha u Bačkoj Palanci DP „Budućnost”, 1.733 kg/ha, što je za 1.611 kg/ha, odnosno 48% manje. Od ukupnog prinosa frakcije semena 6,5 – 8,3 mm bilo 355,1 t (52,5%), a masa 1000 semena 269,3 g. Krupnije frakcije semena < 8,3 – 11 mm bilo je 324,4 t (47,5%) a masa 1000 semena iznosila je 342,4 g. * Prosečan prinos hibrida ZP 434 na 1.266 ha bio je 2.309 kg/ha. Najveći prinos semena ostvaren je na 20 ha kod OZZ „Nadalj” od 4.524 kg/ha u uslovoma navodnjavanja, a najmanji na 80 ha od 1.173 kg/ha kod AD „Sanad”. Ova razlika od 3.351 kg/ha rečito ukazuje na doprinos navonjavanja povećanju proizvodnje semena. Od ukupnog prinosa frakcije semena 6,5 – 8,3 mm bilo 1.317,9 t (48,3%), a masa 1000 semena 268,4 g. Krupnije frakcije semena < 8,3 –11 mm bilo je 1431,8 t (51,7%) a masa 1000 semena iznosila je prosečno 344,3 g. * Prosečan prinos hibrida ZP 677 na 365 ha bio je 2.971 kg/ha. Na 161 ha imao je prinos od 5.152 kg/ha u navodnjavanju [3] [4]

[5]

[6] [7]

Primljeno: 01.3.2008.

40

PTEP 12(2008) 1-2

Biblid: 1450-5029 (2008) 12; 1-2; p.41-44 UDK: 621.57, 621.176

Stručni rad Paper

EKONOMIČNI TERMODINAMIČKI CIKLUSI ZA STAKLENIKE LOW-COST EFFECTIVE THERMODYNAMIC CYCLES FOR GREEN HOUSES
Dr Maša BUKUROV, mr Siniša BIKIĆ Fakultet tehničkih nauka, 21000 Novi Sad, Trg Dositeja Obardovića 6

REZIME
U radu je ukazano na veliku isplativost organizacije proizvodnje povrtarskih proizvoda u, preko cele godine, zatvorenim staklenicima. Zbog mogućnosti iskorišćenja slobodne energije iz prirode i njenog uvođenja u klasične termodinamičke cikluse koji se mogu koristiti i za zagrevanje i zalivanje staklenika obrazložena je potreba za preciziranjem i proširenjem energetskih pojmova. Prikazana su bitna svojstva klasične toplotne pumpe koja koristi toplotu vode iz raspoloživih prirodnih izvora, kao i paro-vodeni injektor koji radi sa poluotvorenim termodinamičkim ciklusom koje imaju primenu u klimatizaciji staklenika. Pažnja je obraćena na ekonomičnost proizvodnje tople vode, sa potrebnim energijskim parametrima dovoljnim za njen transport i distribuciju po staklenicima. Kao mogućnost navodi se primer kogeneracije za grejanje staklenika. Za staklenike manjih površina koristi se poseban parni kotao potrebnog kapaciteta. Moderna termoelektrana-toplana kombinovanog parno-gasnog ciklusa sa kogeneracijom, veličine 100 MW (električne energije), može da radi cele godine sa stepnom korisnosti η=0,9, ukoliko se njena toplotna energija koristi za klimatizaciju zatvorenih staklenika na oko 8 ha. Primenom paro-vodenog injektora za transport i distribuciju tople vode kroz grejne linije, iskorišćava se deo nisko temperaturne toplote, koji ne može da se na drugi način iskoristi. Ključne reči: staklenici, termodinamički ciklusi, toplotna pumpa, parovodeni injektor, COP, stepen korisnosti η.

SUMMARY
This paper points out to cost-efficiency of gardening organisation in closed green houses during the whole year. The possibility to use free energy from nature and its introduction into classic thermodynamic cycles which can be used for heating and watering in green houses requires the introduction of some new definitions and widening of existing terminology. Here are presented important characteristics of classic heat pump which uses water heat from existing natural sources, as well as steam-water injector which operates in semi-open thermodynamic cycle. Different types of heat pumps are used in air conditioning of green houses. The attention was paid to the profitability of the warm water production, including necessary energy parameters sufficient for its transportation and distribution in green houses. Also, an example of cogeneration for green house heating is presented. A steam boiler of required capacity is used for small-size green houses. A modern power-heating plant with a combined steam-gas cycle with cogeneration, capacity of 100 MW (electric power), can operate during the whole year with the efficiency rate of η=0,9, if its energy is used for air conditioning of closed green houses on about eight ha. The application of the steam-water injector for transportation and distribution of warm water through heating lines provides usage of low temperature heat which cannot be used otherwise. Key words: green houses, thermodynamic cycles, heat pump, steam-water injector, COP, efficiency rate η.

UVOD
Efikasniji i ekonomičniji sistemi sa toplotnim pumpama imaju viši stepen korisnosti procesa η kada su radne temperature bliže ambijentalnim, što je korisno za zagrevanje staklenika. Pošto su slični zahtevi u mnogim oblastima poljoprivrednih aktivnosti, može se očekivati veće učešće primene toplotnih pumpi.

REZULTATI I DISKUSIJA
U Holandiji je 1100 ha pokriveno staklenicima koji su izgrađeni na osnovu potražnje za svežim voćem i povrćem tokom cele godine i izuzetno su obogatili holandske poljoprivrednike. Sektor staklenika donosi svake godine 12 milijardi evra i zapošljava 140.000 ljudi. Međutim, cena energije iznosi 25% ukupne zarade od useva, a udeo staklenika u emitovanju ugljen dioksida je 12% ukupne emisije. Ovi razlozi usmerili su pažnju na mogućnost korišćenja alternativnih energija, kogenerciju električne i toplotne energije, konzervaciju letnjeg viška toplote, kao i kontrolisanja: temperature, relativne vlage i ugljen-dioksida u staklenicima. Ovako zahtevan pokušaj planirano je da se sprovede zamenom otvorenih staklenika (tokom leta) zatvorenim staklenicima preko cele godine. Ispod staklenika nalaziće se veliki podzemi rezervoari, sa hladnom vodom i toplom vodom koja se greje solarnom energijom. Tokom leta staklenik se hladi a tokom zime greje - što omogućava toplotna pumpa. Hlađenje staklenika tokom leta zbog kondenzacije omogućava povrat 50% vode. Zbog zatvorenog krova staklenika smanjuje se i emisija ugljendioksida za 65% u odnosu na konvencionalne staklene bašte.

MATERIJAL I METOD
Način rada toplotnih pumpi upućuje na potrebu da se povežu postojeće energije (mehanička, električna, kinetička, pritisna), za čiju transformaciju važi entropijska zakonitost, sa energijom stalno prisutnom u prirodi, koja se može nazvati „slobodnom“ i čije je poreklo planetarno (kosmičko). Uvođenje ove slobodne – obnovljive energije u ukupan raspoloživi energijski potencijal koji efikasno može da se koristi; zahteva nove definicije i podele energije. Evidentna povezanost ovih energija različitog porekla nema za sada odgovarajuće i prihvaćeno teorijsko obrazloženje. Za obrazloženje značaja toplotnih pumpi u razvoju staklenika navodi se primer Holandije [5], koji je koristan za opredeljenje stava i usmeravanje budućeg razvoja staklenika kod nas.

PTEP 12(2008) 1-2

41

Najviše zbog mogućnosti smanjenja ugljen-dioksida holandska vlada podržava ovaj projekt, kao i ministarstvo za poljoprivredu i kvalitet prirode i hrane. U svim energijskim (toplotno-rashladnim i transportnim) segmentima rada staklenika mogu se za povećanje efikasnosti uključiti toplotne pumpe. Danas dostignut visok kvalitet izrade toplotnih pumpi i mogućnost podizanja nisko temperaturske (otpadne) toplotne energije na viši – korisni nivo paro-vodenim injektorom, osigurava ovim uređajem opravdano uključenje u proces modernizacije rada staklenika. Očigledno je da primer Holandije treba slediti.

Merenje efikasnosti rada uređaja za prenos toplote Koeficijent efikasnosti (COP) i stepen korisnosti (η)
Efikasnost rada uređaja za prenos toplote izražava se preko dva pojma: Koeficijent efikasnosti (COP - coeficient of performans) i stepen korisnosti (η). Uspešnost rada rashladnih i grejnih sistema, strujnih izmenjivača toplote i različitih termodinamičkih ciklusa, zasniva se na poređenju utroška električne energije za isti obavljen rad tj. učinak. Razvoj ovih uređaja posebno je usmeren u pogledu povećanja koeficijenta efikasnosti procesa koji predstavlja količnik korisne, ovim uređajem dobijene, energije i utrošene električne energije za isti učinak (ukoliko bi se npr. grejanje vršilo direktno električnom energijom). Za sada se vrednosti COP kreću između 2,5-5 sa tendencijom povećanja na 810. Niže vrednosti koeficijenta odnose se na klasične grejne sisteme, srednje vrednosti (4-6) na grejne sisteme sa toplotnim pumpama koje koriste postojeće prirodne izvore i ponore toplote (tlo, voda). Najviše vrednosti (8-10) dostignute su za rashladne sisteme sa toplotnom pumpom, a očekuju se i od složenih uređaja npr. hidristora [4]. Hidristori, objedinjavanjem pojedinih etapa termodinamičkog ciklusa imaju manje gubitke; a takođe i mogućnost da se deo dobijene energije pretvori u koristan mehanički rad. COP se razlikuje od stepena korisnosti η. Klasičan stepen korisnosti manji je od 1 (η<1) jer se dobija poređenjem izlaznih i ulaznih energija koje su istog porekla - vrste (ugalj-para-toplota); a nalaze se u istom transformacionom procesu. COP je veći od 1 (COP>1) jer se toplotna energija dobija posredno preko električne energije pa su i gubici znatno veći (ugalj-para-električna energija-toplota)

na vrednosti i mogućnosti nekog uređaja i na osnovu nje ne treba donositi konačnu odluku. Sve vrste energija bez obzira na poreklo izražavaju se u džulima [J] (ranije kalorijama). Stepen korisnosti η ljudskog organizma pri pretvaranju hrane u: mehaničku, toplotnu, procesnu, hemijsku, elektromagnetnu i druge vrste energija koje su potrebne za funkcionisanje organizma je oko η=0,8. Koja je efikasnost pretvaranja hrane u pojedine vrste energije u organizmu ne može se utvrditi zbog neodgovarajuće merne jedinice za ovako različite potrebe. Očigledno je da je davno uspostavljena jedinica energije džul neprikladna za sve vrste transformacija energije i predstavlja (nepotrebno) ograničenje i smetnju koja dovodi do nerazumevanja u međusobnim prirodno jednostavnim korelacijama različitih pojava i procesa.

Proširenje i otvaranje termodinamičkog ciklusa
Tendencija „proširenja i otvaranja“ termodinamičkog ciklusa postoji, jer se na taj način dobija veći stepen korisnosti η. Tako npr. kogeneracija proizvodnje električne energije i toplote za grejanja, predstavlja otvoren temodinamički ciklus kojim se stepen korisnosti procesa povećava sa η=0,3 na η=0,5. Toplotne pumpe (posebno u toplotno - rashladnim režimima) delimičnim korišćenjem prirodnih toplotnih izvora i ponora koriste besplatnu slobodnu energiju koja povećava COP i η. Priroda rada ovakvih uređaja povećava stepen efikasnosti, ukazuje na potencijalnu korisnost, mogućnost i potrebu „otvaranja“ termodinamičkog ciklusa; i zahteva šire, moglo bi se reći i slobodnije, poglede na postojeće prirodne - globalne energetske izvore i proširenje i definisanje njihovih strukturnih veza sa energijskim transformacijama u krugu zatvorenog toplotnog ciklusa. Do skora nije postojala mogućnost da se deo dobijene toplotne energije (niske temperaturske vrednosti) pretvori u mehanički rad koji predstavlja energiju višeg nivoa kojom se može dobiti npr. električna energija ili ostvariti pokretanje vozila. Toplotna pumpa je ukazala na mogućnost iskorišćenja stalnih prirodnih izvora energije u kojima postoje razlike temperatura vazduha, vode, tla i dr., u odnosu na temperature isparavanja i kondenzovanja radnog fluida u njegovom termodinamičkom ciklusu.

Toplotna pumpa
Ekonomično zagrevanje i klimatizacija staklenika može da se ostvari “toplotnom pumpom“. Pod nazivom pumpa podrazumeva se uređaj koji prinuđuje fluid da se kreće u pravcu koji je suprotan od prirodnog (npr. vodu podiže na viši nivo). Slično je i sa „toplotnom pumpom“ koja prisiljava toplotu da se kreće od hladnijeg ka toplijem mestu. Osnovni zadatak toplotne pumpe je da ostvari razmenu (prenos) toplote sa radnog fluida na okolinu ili obrnuto. Radni fluid (ranije freoni danas široka lepeza različitih vrsta ulja) menja svoje agregatno stanje u zatvorenom toplotnom ciklusu. Pri isparavanju radni fluid se zagreva toplotom iz okolnog prostora a pri kondenzaciji radni fluid vraća toplotu okolnom prostoru. Od temperaturskog raspona tačaka kondenzacije i isparavanja radnog fluida (oko -20 ºC do +30 ºC) zavisi i opseg zagrevanja i hlađenja okoline. Npr. ukoliko je temperatura okoline 21 ºC a radni fluid je u procesu kondenzacije i otpušta toplotu, okolina će se zagrevati što se intenzivira ventilatorom. I obrnuto, ukoliko je radni fluid u procesu isparavanja, okolina će se hladiti jer se toplota za njegovo isparavanje uzima iz okoline.

COP =

Ekor Ekor 1 = = =4 Eel Ekor (η pk ⋅η gen ⋅ηti ) 0, 9 ⋅ 0, 3 ⋅ 0,8

gde su: Ekor – korisna energija [J] Eel – električna energija [J] ηpk – stepen korisnog dejstva parnog kotla [-] ηgen – stepen korisnog dejstva generatora [-] ηti – stepen korisnog dejstva izmenjivača toplote [-]. COP je mera poređenja korisne energije u odnosu na električnu energiju sa kojom bi se dobila ista korisna energija.

Preciziranje energijskih pojmova
Definicija COP dovodi u zabludu, jer se misli da je toplotna pumpa nekoliko puta efikasnija od drugih uređaja, što trgovci sa zadovoljstvom podržavaju. COP je međutim samo gruba proce-

42

PTEP 12(2008) 1-2

dovela je do priključivanja brojnih dodatnih uređaja. Najveći toplotni gubitak je u kondenzatoru. 14-merilo. 2-mixing chamber. Na slici 3 prikazan je Ts dijagram i osnovna oprema kogenerativnog postrojenja. bez naglog duvanja vazduha na prisutne osobe. 15. 2-komora za mešanje. ustanova.74 do 0. 16-outdoor coil. 5-vapor line. 11-metering device.za hlađenje i za zagrevanje okolnog prostora.08 kg/s.4-way valve. u kogenerativnom postupku ter- Dvostruko nadzvučni paro-vodeni injektor Parovodeni injektor. pm=0.hladan sobni vazduh. 13-svc. 3-difusor) Rezultati protopskog ispitivanja parovodenog injektora [1]. interesantni za primenu u staklenicima. Zbog niskog gradijenta širenja temperature vazduha po prostoriji. 12-linija tečne faze. valve. 8-heated supply air. već se izbacuje ili u vodotokove ili u atmosferu.2. Tok radnog fluida kroz toplotnu pumpu pri grejanju [3] 1-kompresor. 13. Otkriće uzroka „legionarske bolesti“ je potvrda navedenog. 5.85 zavisno od načina dobijanja hladne vode. ta vodena para je na pritisku nižem od atmosferskog i ima nisku temperaturu (oko 30ºC) tako da njena toplota koja se predaje rashladnoj vodi. Ta izgubljena toplota Q0 predstavljena je na slici 3 šrafiranom površinom. Kompresori rade samo s radnim fluidom u gasovitom stanju bez tečnih delića koji štete. 2) zagreva hladnu vodu i podiže joj pritisak dovoljan za njen transport kroz cevni sistem za grejanje staklenika uz usputno zalivanje. 84 ºC). 2. četvorokraki ventil je najvažniji deo. gde „izrađena“ vodena para sa turbine tokom svoje kondenzacije predaje toplotu rashladnoj vodi. 3-energized. Sistem staklenih bašti veličine 1 ha pri zagrevanju zahtevaju oko 250 W/m2. ali je srednja vrednost stepena korisnosti η još uvek veća na godišnjem nivou. 21-outdoor section. 7-indoor fan. stepen korisnosti znatno opada uz smanjenje proizvodnje električne energije u odnosu na kogenerativni rad. 16spoljašnji izmenjivač toplote. Nema potrebe za dodatnom energijom. kondenzator i isparivač mogu se objediniti u jednom uređaju. prisutna je viša relativna vlažnost i manja količina štetnih mikroorganizama koji se nalaze u vazduhovodima.ventil.9 bar. 22-indoor section Komleksna zavisnost promenljivih parametara ovog složenog sistema.5 bar. pm=1.Za ostvarenje toplotnog ciklusa radnog fluida koriste se različite vrste kompresora (najčešće klipni). 7unutrašnji ventilator. 19cold outside air. 6. Međutim. tako što preusmerava tok radnog fluida. Jedna od osnovnih prednosti grejanja i hlađenja prostora toplotnom pumpom je jednoliko uspostavljanje protoka toplog vazduha u prostoriji. ogleda se kroz mogućnost iskorišćenja tog nisko-temperaturskog dela toplote za zagrevanje stanova. 8. pm =5 bar. hala. Povećanje stepena korisnosti. Znači. Ukoliko po prestanku grejne sezone nema gde da se koristi toplota za grejanje. 3-difuzor) Fig. 10-check valve (open). 17-spoljašnji ventilator.ventil.grejani dovodni vazduh.linija parne faze. 3-dovod energije. odnosno 2500 kW/ha.5 bar natpritiska i 130ºC. Šematski prikaz prototipa paro-vodenog injektora (1-mlaznik.četvorokraki ventil. 9. Takođe.unutrašnji izmenjivač toplote. valve. • Dobija se topla voda (1. Specifičnost paro- PTEP 12(2008) 1-2 43 . 20-accumulator. 22. Uređaj (sl. jer omogućava da toplotna pumpa radi reverzibilno po potrebi . 2. zahvaljujući naizmeničnom toku gasa kroz kompresor. 20akumulator. koji može da se koristi u staklenicima. Ukoliko se za kogeneraciju izdvaja otpadna toplota od 20 MW. 18hladniji ispusni vazduh. 6-indoor coil. 11-merilo. Toplotni ciklus pri kogeneraciji električne i toplotne energije predstavlja područje u kom bi mogao da se koristi nadzvučni parovodeni injektor. 2. Sl. • Moguća je regulacija svih ulaznih i izlaznih parametara. 19 hladan spoljašnji vazduh. 17-outdoor fan. ne može dalje da se koristi. 18-colder discharge air.unutrašnji deo Fig. energije na višem nivou. Pri kogeneraciji električne i toplotne energije stepen korisnosti η može da dostigne 85%. 10-ventil (otvoren). Scheme of steam-water injector prototype (1-jet. prilagođenih funkcionalnim potrebama. staklenika i dr. Heating cycle [3] 1-compressor. vodenog injektora je u tome da: u komori za mešanje greje hladnu vodu u dozvučno nadzvučnoj mešavini vodene pare i vode koja se zatim kroz grlo komore prevodi u dozvučnu struju tople vode uz znatan porast pritiska u odnosu na ulaznu paru i na hladnu vodu. 12 ºC).5 ºC) i hladna voda: (1. 14-metering device. 12-liquid line. 1. Parovodeni injektor u kogeneraciji proizvodnje električne i toplotne energije Sl. 15-check valve (closed).19 kg/s. Termodinamički ciklus sa toplotnom pumpom prikazan je na slici 1. 127.regulacioni ventil (zatvoren).27 kg/s. predstavlja vrstu toplotne pumpe sa delimično otvorenim termodinamičkim ciklusom. Pored kompresora. tj. što obezbeđuje bolje zdravstvene uslove. može se zagrejati 8 ha zatvorenog staklenika. 1. pri pokretanju sistema. • Stepen korisnosti injektora je η=0. 21. Dobijeni natpritisak na izlazu iz injektorskog uređaja ukazuje na mogućnost iskorišćenja dela izlazne vodene struje za dobijanje mehaničkog rada. 4-svc. prikazani su kroz sledeće osrednjene podatke: • Uvode se vodena para: (0. 4. Za distribuciju tople vode kroz staklenike sa toplotnim pumpama potrebno je svega 3% vodene pare (1.spoljašnji deo. 9-cold room air. nego da je rad bez kogeneracije.

9-oil. II-pregrejač. U neposrednoj blizini ovakve termoelektrane. 1-stack. 10-para za kogeneraciju. b) Sl. Šema bloka GUD 1S.moelektrana od 100 MW može da radi sa vrlo visokim stepenom korisnosti. 3. 11-izduvni gasovi [2] Fig. Pri tome moguće su racionalizacije i inovacije u delu klimatizacije prelaskom na zatvorene staklenike tokom cele godine.64. Langley. H.3.64. rezervoari. b) shema postrojenja (I-kotao. podzemni tokovi) uz pomoć toplotnih pumpi koje bi tada radile u rashladnom režimu. 4-generator. utiče na znatno smanjenje cene energije za klimatizaciju staklenika .C. čak od 90% [2] tokom grejne sezone sistema zatvorenih staklenika na prostoru 8 ha. Qd1-heat delivered in boiler. 4. Maša: Istraživanje svojstava nadzvučnog parovodenog injektora. 2-generator pare. 5-steam turbine. 44 PTEP 12(2008) 1-2 .: Heat Pump Technology. Prentice Hall. a) Sl. Drogan. 7. Na taj način dostignut vrlo visok stepen korisnosti. Tokom leta ne može da se postigne ovako visok stepen korisnosti termodinamičkog procesa. III-turbina. Postrojenje koje istovremeno proizvodi električnu energiju i toplotu: a) proces postrojenja u TS.električna energija. 85 – 92. 4generator. II-preheater. Q0 – izgubljena toplota) Fig. 6-ulazni vazduh. 7-electric power. p. 2-heat-recovery steam generator. IV-kondenzator.što je i najveći trošak. Primljeno: 15. B.com www. čija je emisija minimalna i ne zagađuje klimu u zatvorenim staklenicima mogu da se nalaze 8 ha modernih zatvorenih staklenika. GUD 1S.: GUD 1s. LITERATURA: [1] [2] [3] [4] [5] Bukurov. Q0 – lost heat ) Na slici 4 prikazana je šema Simensovog termodinamičkog modernog kombinovanog gasno-parnog generatora električne energije dvojnog pritiska sa kogeneracijom. 2004. Qd2 –toplota predata u pregrejaču pare. 4. 3-gas turbine. Qd2 –heat delivered to preheater. Fakultet tehničkih nauka. 9nafta. III-turbine.3A. b) scheme of installment (Iboiler.com/Serbian/archive/2007-06/2007-06-11voa5.2008.7 www.voanews. Qd1toplota predata u kotlu. Tokom leta staklenici bi se hladili toplotnim pumpama i slobodnim izvorom rashladne vode (bazeni. Installment which simultaneously produces electric energy heat: a) process in Ts diagram. ciklus pare dvojnog pritiska. 2002. IV-condenser. konzerviranje toplotne energije i njeno naknadno korišćenje u periodima kada je ona potrebna a cene uzgajanih kultura najviše. dual pressure steam cycle.3. 11-exhaust gas [2] ZAKLJUČAK Proizvodnja hrane u staklenicima je najekomičnija.64. doktorska disertacija.2008.cfm Prihvaćeno: 23. Parovodeni injektor zaslužuje mesto u raznim vrstama toplotnih ciklusa jer transformiše nisko temperatursku energiju u energiju višeg reda kojom se može ostvariti koristan rad. 5parna turbina. tako reći besplatno. 3.3A block schematic. 3-gasna turbina.hydristor.3a advanced 100 MW combined cycle power plant. 1-dimnjak. Dobijene uštede energije ostvaruju se kroz „otvaranje“ klasičnog termodinamičkog ciklusa koji omogućavaju ekonomično. 8-gas. 8-gas.dijagramu. izuzetno isplativa i zapošljava veliki broj radnika. Novi Sad. 6-inlet air. 10-steam extraction for cogeneration. Mašinstvo 2(2) (1998). London.

Tumbling and the addition of organic acids could be used to shorten the heat processing of octopuses resulting in significant processing time and energy savings. Tumbling (mechanical processing) and the addition of organic acids resulted in significant tenderisation compared to the untreated control. Ustanovljeno je da mehačničko udaranje u kombinaciji sa organskim kiselimana rezultira u značajno omekšavanje mišića u poređenju sa netreriranim primerkom. Cephalopods in general and octopus in particular. dokazano je da ove kiseline imaju značajnu ulogu i u omekšavanju. Stoga se zaključuje da mehaničko udaranje zajedno sa organskim kiselinama mogu da se upotrebe kao predtrertmani. p. Both species are commonly called “octopus. Greece ekatsani@agro. energy requirements. u poređenju sa ljuskarima kod kojih je taj procenat 45%. naročito kada su sveži. moschata ima samo jedna red sisaljki. 45-48 UDK: 641. široke 10 mm i debele 5 mm. However. Nije uoćen značajniji uticaj vrste organske kiseline na omekšavanje. 10 mm wide and 5mm thick mantle muscle segment using a TA-XT2i texture analyser. sveže meso riba je vrlo nežno i može da se kozumira čak i sirovo. usually in boiling water.2-2. Ključne reči: oktopod. moschata is also identified as “musky octopus” or “moschios” in Greece. velika je razlika u teksturi njihovih mišića i u jestivom kvalitetu. a tradicionalno je poznato da se to obavlja uz dodavanje neke organske kiseline. instrumentom za analizu teksture TA-XT2i.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. This toughness is associated with the collagen structure. moschata has a single row (Papanastasiou 1976a).kao što je sličaj kod sušija. Key wordas: octopus. 0. whereas E. content and aggregation in the cephalopod muscles (Morales and others 2000). treskanje o podlogu) i kasnije dosta dugotrajan termički tretman u vrijućoj vodi da bi se omekšalo. Aristotle University of Thessalonica.2-2. Their main difference is that O. predtretman. pre-treatment.3 Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper PHYSICAL AND CHEMICAL PRE-TREATMENT OF OCTOPUSES AIMING AT TENDERISATION WITH REDUCED PROCESSING TIME AND ENERGY REQUIREMENTS FIZIČKI I HEMIJSKI PREDTRETMANI ZA OMEKŠAVANJE MESA OKTOPODA RADI SMANJENJA VREMENA PRERADE I UŠTEDE ENERGIJE Dr Eugenios KATSANIDIS Department of Food Science & Technology.2-2. INTRODUCTION Octopus vulgaris and Eledone moschata are 2 different species of the Octopodidae family that are usually found in the Mediterranean Sea. or with minimal thermal processing. the average edible part is close to 85% of the total body weight compared to 45% for crustaceans and 40-75% for teleost fish (Barbosa and Vaz-Pires. Faculty of Agriculture. have a very firm and tough texture. a što sve rezultira u ukupnom smanjenju vremena dorade i uštedi energije.3% respektivno. Due to lack of bones.2% I 1. Zahvaljujući nedostatku kostiju. as in sushi. and prolonged heating times that can reach up to an PTEP 12(2008) 1-2 45 . respectively (Sikorski and others 1984. Ustanovljeno je da kolagen u mišićima oktopoda omekšava uglavnom zbog termičke obrade. while octopus muscle typically requires mechanical pretreatment. E. Even though fish and octopus muscles contain similar amounts of collagen. ili sa minimalnom preradom. the treatment of octopus before the heating process can result in faster tenderisation requiring less energy for the heating step. Morales and others 2000).auth. This toughness is associated with the collagen structure. dotle meso oktopoda zahteva mehanički predtretaman (udaranje. vulgaris ima dva reda sisaljki na svakom pipku dok.gr SUMMARY The octopus has a very firm and tough texture. IZVOD Octopus vulgaris u Eledone moschata su dve vrste koje pripadaju famijiju oktopoda i koje uobičajeno nalaze svoje stanište u Mediteranskom moru. fish muscle is very tender and it can be consumed even in the raw state. The effect of different pre-treatments and the utilisation of different organic acids to tenderise octopus muscles during heat processing was investigated. radi skraćenja termičkog postupka dorade mesa.” although E. jer destabilizuju kolagen. especially when fresh. Tako na primer. especially when fresh. Ova žilavost je posledica kolagenske strukture. Međutim. uglavnom zbog uklanjanja mirisa. Žilanost mišića tokom različitih predtretmana je ustanovljavana merenjem sile koja je potrebna da sonda prečnika 2 mm prodre kroz obvojne mišiće dugačke 20 mm. Octopus is a highly nutritious seafood. 2004). Za obe vrste je odomaćen naziv oktopod. prerada. For example. 1-2.2% and 1. Iako oktopodi i ribe imaju mišiće sa skoro sličnim učešćem kolagena i to 0. No difference in the tenderizing effect of different organic acids was observed. Organic acids increased the solubility of collagen responsible for the toughness of the octopus muscle. vulgaris has 2 rows of suckers in each tentacle. processing. Glavna razlika između njih je što O. The collagen in octopus is tenderised mainly during a long heating step. The toughness of the different treatments was assessed by measuring the force required for a 2mm probe to fully penetrate a 20 mm long. such as tumbling. ušteda energije. Oktopodi generalno imaju vrlo ćvrstu i žilavu strukturu tkiva.2-2. Efekat različitih predtretmana uz primenu organskih kiselina na omekšavanje kriva oktopoda tokom terrmičkoh tretmana je istraživano u ovom radu. prosečan jestivi dero oktopoda je skoro 85% od cele jedinke. there are great differences in the texture and eating quality of the two.3%. content and aggregation in the octopus muscles.

Godalming. because it better simulates the incision of the muscle during mastication. USA) statistical software. Surrey.e. mainly for deodorization purposes. Samples of muscle (20 mm long. The results were expressed as maximum force. Arganosa and Marriott (1989) have shown that organic acids.1 0. tumbling improves tenderness while NaCl (in low concentrations) helps the extraction of proteins and improves the waterholding capacity of the muscle (Schmidt 1986). vulgaris) caught in the Northern Aegean Sea was used for the study. and processed accordingly. The experimental design and factor levels. increasing the tenderness of the final product. Experimental design and statistical analysis For the first experiment. After tumbling. weighed and boiled in water in a steam-jacketed stainless steel kettle for predetermined times. tumbling time. In general. The collagen in octopus is tenderized mainly during a heating step. The data used for fitting the model were the means of three replications. Traditionally. including acetic.0 Nivo NaCl (M) Boil Time BT 5 15 25 Vreme kuvanja (min) Acetic acid level AL 0 0. The samples were selected to have a target weight of 750 g each (± 10%) and they were kept in ice at 0oC. Morales and others (2000) have attributed these differences to the distribution or morphology of collagen fibers in muscle and to the content of specific collagenous components. washed. moschata). Tabela 2. while still fresh. in a steamjacketed stainless steel kettle for predetermined times.9 (Stat-Ease Corporation. They were processed one day after harvest. In the first study the effect of physical pretreatments was evaluated on musky octopus (E. usually in boiling water. containing 5% acetic acid. The connective tissue of octopus is so strong that it is unaffected by high pressure and temperature treatments (200 – 400 MPa for 15 min at 40oC) as reported by Hurtado and others (2001). kis. The effect of other organic acids on the tenderness of octopus has not been thoroughly studied. higher force readings corresponded to increased sample toughness and decreased tenderness. for tenderization. boiling time and organic acid type and level in the boiling water. washed.2 Nivo sirć. Minneapolis. using a 2 mm probe with a test speed of 1 mm/sec. NaCl level (SL). in a steam-jacketed stainless steel kettle for 10 or 20 min. boiling time (BT) and acetic acid level (AL). a Box-Behnken response surface design was used with four variables and three levels for each variable as shown in table 1. Factor levels. For the organic acid treatments. In the second study the effect of different organic acids on octopus tenderness was studied. Thus. Octopus (O. required for the probe to fully penetrate the sample. 70 cm diameter) fitted with four stainless steel paddles rotating intermittently at 60 strokes per minute. namely. The independent variables were tumble time (TT). vinegar is added in the boiling water in low levels (1-2%). lactic and citric acid. 46 PTEP 12(2008) 1-2 . A common way to address octopus toughness has been the mechanical “beating” of octopus which is performed in specialized tumbling equipment. The force required to fully penetrate the samples was measured and recorded for each run in triplicate and a mean value was obtained. NaCl concentration of the brine. The octopus was gutted. The penetration test was preferred over the compression or extensibility test to assess the tenderness of octopus. The pH of the organic acid solutions was measured by means of a glass electrode pH meter (Hanna Instruments. The samples were selected to have a target weight of 250 g each (± 10%) and they were kept in ice at 0oC.05 M 0. Tabela 1. (%) Texture analysis The toughness of the samples was measured with penetration tests conducted on the mantle of the octopus. 10 mm wide and 5 mm thick) were taken from the mantle and the analysis was performed with a TA-XT2i instrument (Stable Micro systems. MN. in Newtons (1 N = 1 Kg m/s2). Table 1. the octopus was gutted. The muscles of octopus have to perform different tasks (i. Experimental design and factor levels for the assessment of the impact of organic acids and heating time on octopus toughness. samples were placed in boiling water. boiling time and acetic acid level in the boiling water. grasping) than those of other aquatic organisms such as fish and therefore they are structured to withstand more strain. as it is done in industrial practice. with the appropriate level of each organic acid.hour of boiling. The acetic acid was introduced in the form of distilled vinegar. Nagai and others (2002) have utilized acetic acid for the solubilization and isolation of octopus collagen. Table 2. are given in table 2. The control samples were placed in boiling water. are given in table 1. Padova.5 1.1 M Heating Time Heating Time Vreme kuvanja (min) Vreme kuvanja (min) 10 10 10 10 20 20 20 20 10 10 10 10 20 20 20 20 METHODS Two studies were conducted. The objective of this study was to evaluate the effects of mechanical pre-treatments such as tumbling and of thermal processing in the presence of organic acids such as acetic. lactic or citric acid.0. They were processed one day after harvest. Levels of factors for the response surface design in actual values. Italy). on the tenderness of fresh octopus. have a tenderizing effect on restructured beef by increasing the solubility and decreasing the thermal stability of collagen. Nivoi uticajnih faktora i njihove stvarne vrednosti Factors Coded Factor Actual values Faktori Kod faktora Stvarne vrednosti Tumble Time TT 5 20 35 Vreme udaranja(min) NaCl Levelž SL 0 0. namely. UK) at 25oC. Plan eksperimenta i nivo faktora potreban za procenu uticaja organske kiseline i vremena vrenja na žilavost oktopoda Organic acid/ Organska kiselina Control (no acid)/ Kontrola (bez kiseline) Acetic/Sirćetna Lactic/Mlečna Citric/Limunska Organic acid concentration/Koncentracija organske kiseline (M) 0. Tumbling was performed in a tumbler that consisted of a cylindrical vessel (70 cm height. Statistical analysis was performed using the Design Expert version 5. where octopus is tumbled in water or a salt brine (Papanastasiou 1976b).

and the NaCl was not in contact with the samples long enough to penetrate the skin and interact with the muscle proteins and the connective tissue. Prolonged heating at 100oC results in greater conversion of collagen to gelatin and significant tenderization. Heat treatment (boiling time. 1. For the second experiment. the effect of the addition of NaCl was not statistically significant (p=0. pri koncentraciji NaCl od 0. 0. Response surface plot for penetration force as a function of tumble time and acetic acid level. The data were analyzed by the General Linear Model using the MINITAB version 15.1 M. Force . at NaCl level 0. pri trajanju kuvanja od 15 minuta i nivou NaCl od 0. Tumbling time had an inverse relationship with force. Tumbling time (TT).27 3. 3. 1. Furthermore.8 – 2.99 4. This is not unexpected. Response surface plot for penetration force as a function of tumble time and boil time .001).54 2.27 3. since tumbling is known to help reduce toughness in animal products. Odgovarajuća vrednost sile prodiranja kao funkcija od vremena udaranja i vremena kuvanja. boil time (BT) and acetic acid level (AL) had a significant contribution to the tenderness of the samples. This was observed for both acid concentrations. OBTAINED RESULTS AND DISCUSSION The statistical analysis showed that the quadratic model fit was statistically significant (p<0. Arganosa and Marriott (1989) reported that collagen treated with acetic acid had a lower denaturation temperature than untreated collagen. The addition of organic acid during the heating step resulted in lower penetration forces and increased tenderness.5% PTEP 12(2008) 1-2 47 .921). Samples treated with organic acid and heated for 10 min exhibited similar toughness with the untreated control heated for 20 min.99 4. Each sample was split in two and the one half was evaluated using the trained panel while the second half was measured on the TA-XT2i texture analyzer. This can be explained by the fact that heat treatment can increase hydrolysis of both the myofibrillar and connective tissue proteins (Pearson 1986). USA) statistical software.05 and 0.0001) and there was satisfactory correlation between the actual and fitted values (R2 = 0. This was probably due to the fact that the octopus was processed whole (as it is done in industrial practice).05. Increased levels of acetic acid during the heating step resulted in lower penetration forces and increased tenderness. Organic acid and boiling time were treated as fixed factors and the concentration of the organic acid was nested within each organic acid variable. BT) had a significant impact on tenderness (p<0.5 M i koncentraciji sirćetne kiseline od 0. 2 and the effect of AL and BT on penetration force is presented in Fig. 2. could explain the significant effect of acetic acid on the texture of octopus. collagen solubility was increased in the presence of acetic acid. Odgovarajuća vrednost sile prodiranja kao funkcija od vremena udaranja i nivoa sirćetne kiseline.82 2. resulting in a more tender product (Schmidt 1986) but it was not confirmed by the statistical analysis.1% Force . with longer times resulting in lower penetration force and. These values were determined using a trained panel for sensory analysis that evaluated a different set of samples. in combination with the heat treatment. at boil time 15 min and NaCl level 0. This is especially important in cephalopods where collagen is responsible for the increased toughness of the muscles (Morales and others 2000).19).1 (Minitab Inc.1. The simultaneous effect of TT and AL is shown in fig. the desirable range for tenderness corresponds to a penetration force of 1. It was hypothesized that the addition of NaCl in the tumbling water would increase protein solubility and water binding capacity. The overall impact of heating time and organic acid addition on the tenderness of octopus muscle is presented in Fig.09 35 28 20 Tumble time Vreme udaranja (min) 12 5 0. The increased solubility and the decreased thermal stability of collagen. consequently. In general. 1.05 0.54 2.82 2.1% Sl.4 N.001) when compared to the control treatment and there was no significant interaction between heating time and organic acid addition.Sila (N) 4. The coefficient for NaCl level (SL) was not statistically significant. 4.Sila (N) 4..The second experiment was conducted in completely randomized order with three replications. The level of significance was chosen to be 0.001). 2.10 Acetic acid 0.5 M and acetic acid level 0. increased tenderness. the Dunnett’s test was used (Montgomery 1991). Treatment effects were compared using the Tukey’s Test and when treatments were compared to a control. The simultaneous effect of tumble time (TT) and boiling time (BT) on penetration force is presented in fig.00 0.09 35 28 Tumble time 12 Vreme udaranja (min) 5 10 20 15 20 5 25 Boil time Vreme kuvanja (min) Fig.15 Sirćetna kiselina (%) Fig. the overall effect of the addition of the organic acids on the texture of octopus muscle was very significant (p < 0. The effect of the acetic acid level (AL) on the texture was very significant (p<0.5 M Sl. meaning that longer tumbling time resulted in decreased toughness. and it is attributed to the opening of the protein matrix and the increased solubilization of myofibrillar and sarcoplasmic proteins.20 0.

[8] Papanastasiou DP 1976b.20 0. Isolation and partial characterization of two types of muscle collagen in some cephalopods. 2002.15 Sirćetna kiselina (%) Acetic acid In conclusion. 2004. Greece: ION. [4] Montgomery DC. Muscle as food. The effect of heating time and organic acid addition on the tenderness of octopus muscle (means and standard errors) Sl. Buisson DH. pri vremenu udaranja od 20 minuta i novou NaCl od 0m5% Fig. p. 20:301-343. Primljeno: 10.0 M during tumbling did not affect toughness consistently. Inc. New York. Alieumata (Vol. Yamashita E. 3.Sila (N) 3. [3] Hurtado JL. 1989. [7] Papanastasiou DP 1976a.3. J Agric Food Chem 48(9):2142-2148.05 20 15 0.CONCLUSIONS 5. 2000. The addition of organic acids during heat processing of octopus resulted in increased tenderness of octopus muscle. Solas MT. 4. Borderías J. 605 p. Quality index method(QIM): development of a sensorial scheme for common octopus (Octopus vulgaris). prolonged tumbling and heating of octopus muscle resulted in decreased toughness. Athens. Uticaj vremena kuvanja i organslke kiseline na omekšavanje mišića oktopoda (srednja vrednost i standardno odstupanje) 48 PTEP 12(2008) 1-2 .113-114.3. Bechtel. FL: Academic Press. Vas-Pirez P. [9] Pearson AM. p. resulting in substantial cost savings for the processor. The role of collagen in the quality and processing of fish. No difference in the tenderization of octopus was observed for the different organic acids. 213:22–29. editor. Athens.86 Force . Response surface plot for penetration force as a function of boil time and acetic acid level. Food Control 15:161-168. Orlando.10 10 5 0. [11] Schmidt GR 1986. FL: Academic Press. [6] Nagai T. Design and analysis of experiments. Nutr. 1991.04 2.J. This tenderization effect was observed for all heating times. 1984. 3rd Ed. Prihvaćeno: 12. editor. [10] Sikorski ZE. Orlando. Technologia kai poiotikos elegxos alieumaton (Vol.5 M Sl. Montero P. Mechanical tumbling along with addition of organic acids during boiling can be used to shorten the heat processing of octopus.49 4. 2). Changes during storage and preservation. J Food Sci 54(5):1173-1176.00 25 0. Bechtel. In P. In P. 649 p. Scott DN. Boil time Vreme kuvanja (min) REFERENCES [1] Arganosa GC. Marriott NG. Int J Food Sci Techn 37(3):285-289. Rev. Nagamori K. Fig. Suzuki N. 2). [2] Barbosa A. at tumble time 20 min and NaCl level 0. Inc. Odgovarajuča vrednost sile prodiranja kao funkcija od vremena kuvanja i nivoa sirćetne kiseline. [5] Morales J.68 3. Eur Food Res Technol. 3. Inc.2008. Greece: ION. CRC Crit.2008. 586 p. Muscle as food. Food Sci.22 0. Moral A. Collagen of octopus Callistoctopus arakawai arm.J. 1986. (Greek). Montero P. NY: John Wiley and Sons.214-216. 2001. Processing and Fabrication. Organic acids as tenderizers of collagen in restructured beef. 4. Addition of NaCl at levels up to 1. (Greek). High-pressure/temperature treatment effect on the characteristics of octopus (Octopus vulgaris) arm muscle.

na savremenoj procesnoj opremi. kao i prikaz aktivnog i inelegentnog procesa pakovanja. nego. Lazić i dr.. on packaging materials used. atraktivnost. Kroz istoriju uloga ambalaže je evoluirala (Robertson. The active packaging affects the conditions in the packed food. SUMMARY Quality and stability of different food products depend.. svetlost i gasovi.Od elementarnog atmosferskog pakovanja. but also on requirements and procedures of modern packing. intelligent packaging. zaštiti. Lazić i dr. 2006). hrana. Modern packing means also the use of active and intelligent packaging. biopolymers. kao što su vlaga. Ključne reči: ambalaža. 1994. Cara Lazara 1 **Poljoprivredni fakultet. 2006. pa sve do aktivnog i intelegentnog pakovanja (Ahvenainen. 2003). food. Razmatrana je mogućnost primene ovih novih postupaka pakovanja za pakovanje različitih prehrambenih proizvoda. na primer. Nauka o pakovanju daje mogućost poboljšanja zaštitnih efekata ambalažnih materijala primenom ralčitih usova pakovanja. inteligentno pakovanje. so the shelf life is prolonged and the quality maintained. ili sa što manje PTEP 12(2008) 1-2 49 . Ahvenainen.. stakla. Lazić. ili primenu vakuuma ili pakovanja u modifikovanoj atmosferi. packing. dat je i prikaz mogućnosti primene biopolimera i jestivih ambalažnih materijala. promoviše i proda. perfection of qualitative properties of applied packaging materials. modifiovane amosfere. 2003. Od najprimitivnijih oblika i elementarne funkcije. Curaković. zaštitu proizvoda. Inteligentno pakovanje komunicira sa okolinom dajući pojedine informacije o kvalitetu upakovanog proizvoda. mr Tanja PETROVIĆ** * Tehnološki fakultet. da bi se produzila njegova trajnost i održao kvalitet. a sve u clju proivodnje zavstveno bezbedne hrane. sa adekvatnim svojstvima. Ambalaža treba da omogući konzervisanje sadržaja u ambalaži. akivnih i komunkativnih ambalažnih materijala (Hanlon. Bureau. 1997. 1996). 2007). The application of new packing procedures for packing of different food products is discussed.798:664 Preglednii rad Rewiev MOGUĆNOSTI SAVREMENOG PAKOVANJA HRANE POSSIBILITIES OF MODERN FOOD PACKING Dr Vera LAZIĆ*. 2006). različitih polimera. u neizmenjenom stanju. Odbačena ambalaža čini značajan deo komunalog otpada i značajno zagađuje životnu sredinu. Za mnoge proizvode istraživanjima je pokazan uticaj barijernih svojstava na održivost i kvalitet upakovanih proizvoda (Lazic. primene vakuma. 1984. inteligentna (Lazic. sve do biopolimera. 1989. pakovanje. Lazić i dr. 49-52 UDK: 621. 1989. Unapređenje svojstava pojedinih ambalažnih materijala moguća je i unapređenjem tehnoloija proizvodnje ambalažnih materijala. 1993. a istovremeno štedi prirodne resurse. Brojne su tradicionalne funkcije ambalaže. zaštitne funkcije ambalaže od nepovoljnih faktora spoljne sredine. Novim tehnologijama dobijaju se ambalažni materijali poboljšanih svojstava (Lazić i dr. do brojnih složenih funkcije. Imajući u vidu zaštitu upakovane hrane najbitnije su barijena svojstva. ambalaža treba da prihvati. ali i od savremenih uslova i postupaka pakovanja. to a great extent. The improvement of packing process in a conventional sense means modernisation of equipment. Kvalitet i održivost različitih prehrambenih proizvoda u mnogome zavisi od primenjenih ambalažnih materijala. odnosno pre svega ambalažni materijali se razlikuju po prirodi materijala. 2006) RAZLIČITI AMBALAŽNI MATERIJALI Kvalitetno proizvedenu i fiziološki vrednu hranu treba sačuvati za duži period. papira. active packaging. ekonomsku prihvatljivost. prenese. Lazic. i ako je dobro formirana. podrazumeva modernizaciju opreme. poboljšanje kvalitativnih svojstava primenjenih ambalažnih materijala. Sve ovo ambalaža ispunjava. The role of modern food packing is not only a passive protection and selling of products. od mono do višeslojnih i kombinovanih ambala<nih materijala. uz primenu različitih uslova pakovanja. bul. po potrebi da bude aktivne ili čak komunikativna. Poava bipolimera značajno smanjuje količine ambalažnog otpada. REZIME U savremenim uslovima svi prehrambeni proizvodi se pakuju. dr Jasna GVOZDENOVIĆ *. The intelligent packaging communicates with the surrounding giving some information on the quality of the packed product. 21000 Novi Sad. očuvanje nutritivnih karakteristika. 1994). the possibility to use biopolymers and edible packaging materials is also reviewed. aktivno pakovanje menja stanje u upakovanoj hrani. 2000. U radu je dat prikaz funkcija ambalaže po tradicionalnom konceptu. ekološku podobnostu. 1-2. Pajin i dr. od metala.. biopolimeri. aktivno pakovanje. Key words: packaging. p. Moderno pakovanje hrane nema više samo pasivnu ulogu u zaštiti i prodaji proizvoda. ako je pravilno odabrana. 1994. 11080 Zemun. Savremeno pakovanje podrazumeva i primenu aktivnog i intelegentnog pakovanja. Mogućnost izbora je velika. Regarding the aspect of environmental importance of packaging materials. UVOD Tehnoloija proizvodnje prehrambenih proizvoda uključuje i primenu različitih ambalažnih mateijala. Zbog značaja ekološkog aspekta ambalažnih materijala. or use of vacuum packing or modified atmosphere packing. upakovanu hranu. Multon. Unapređenje procesa pakovanja u klasičnom smislu.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. Lazic. jer se ovi ambalažni materijali proizvodi iz obnovljivih izvora (Weber. Lazic. The paper presents not only the traditional functions of packaging but also the processes of active and intelligent packing. Osnovnu zaštitnu funkciju ambalaža ostvaruje svojim dobrim svojstvima.

uglavnom. Staklo karakteriše nepropustljivost vlage i gasova. debljine. pakovanje u zoni zaštitnog gasa ili smeše zaštitnih gasova. ima dobra mehančka svojstva.2006).The role of packaging in preserving foodstuffs Izbor ambalažnog materijala za pojedine prehrambene proizvode zavisi od više faktora. najčešće se za pakovanje hrane koriste višeslojni i kombinovani materijali proizvedeni najsavremenijim postupcima. te se koristi za pakovanje različitih proizvoda voća i povrća. 2000). 1989). 1994. prirodni resursi i ekološki aspekti. pojedini proizvodi industrije mesa i konfekcionirani sirevi.Udeo materijala u proizvodnji ambalaže Fig. Prikaz mogućnosti koekstrudiranja: različiti raspored i broj ekstrudera. 1996). 2003. Za vkuumsko pakovanje koriste se. 3. RAZLIČITI USLOVI PAKOVANJA Razvojem nauke o pakovanju došlo se do saznanja da se može postići bolji zaštitni efekat ambalažnih materijala. postupcima pasterizacije ili sterilizacije... Sl. pored drugih faktora. što pruža veću mogućnost adekvatnog izbora. ekstruzionog oslojavanja do koekstruzije (Lazić i dr. Ista kombinacija ambalažnog materijala . ali je loša baijera za vlagu i gasove. U očuvanju njenog kvaliteta. 2. 1. zavisno od prirode polimera. Ambalažni mterijali se pre svega biraju u zavisnosti od osobina prehrambenih proizvoda. osobina ambalažnih materijala. To znači da iznad upakovanog proizvoda zaostaje određena količina vazduha. te se oni pakuju pod normalnim atmosferskim uslovima.. Istraživanja pokazuju da se kao ambalažni materijali najviše koriste papir i katon. Sl. slika 2 (Lillian.Na izbor utiču i ekonomski faktori. pogodan je za štampu. pored papira dominiraju kao ambalažni materijali. specifični uslovi. odnosno pakovanje u modifikovanoj atmosferi i aseptičko pakovanje. višeslojni ambalažni materijali dobrih barijernih svojstava. Na slici 3 su prikazane mogućnosti savremene tehnologije koekstruzije (Stepanić i dr. temperature. pritisaka. kombinacije slojeva i vrste polimera od kojih se mogu izraditi različiti slojevi Fig. 2007). 1. normalnim uslovima. 2. od kaširanja. ali i od tehnologije proizvodnje. Multon. Lazic. postojeće procesne opreme. ali selektivna propustljivost svetlosti. 3. pakovanje pod vakuumom. sve do momenta upotrebe. Veoma je zastupljen za pakovanje hrane gde se koristi kao transportna ambalaža ili u kombinaciji sa drugim ambalažnim materijalima (Gvozdenović. Polimeri. Staklenke i boce su značajno zastupljeni za pakovanje proizvoda od voća i povrća. vakuumiranjem. Share of packaging materials in packaging production Papir kao ambalažni materijal je nepropustljiv za svetlost. Lazić. primenom različitih uslova pakovanja(Ahvenainen. proizvedena drugom tehnologijom daje ambalažni materijal drugih karakteristika. ili mesa gde se vrši konzervisanje tplotom. kao i toplotnu provodljivost. Sl. Tako se najčešće pakuju praškasti proizvodi. Kod pakovanja većina proizvoda prehrambene industrije ne postavljaju se neki posebni.promena. Pošto pojedini polimerni materijali nemaju dovoljna dobra svojstva. kao što su pakovanje pod atmosferskim. željenog roka održivosti. Uloga ambalaže je mnogostruka i prikazana je na slici 1 (Bureau. Uloga ambalaže u zaštiti hrane Fig. Possible combinations in coextrusion: different arrangements and number of extruders. combinations of layers and polimers from which different layers are made Metal kao ambalažni materijal ima odlična barijena svojstva. Lazić i dr. zatim polimerni materijali i onda u znatno manjem procentu ostali ambalažni materijali. 50 PTEP 12(2008) 1-2 . Za pakovanje posebno osetljivih proizvoda na dejstvo kiseonika iz vazduha. 2006). Polimere karakteriše različita propustljivost svetlosti gasova i vodene pare. značajnu ulogu ima i pravilno odabrana i upotrebljena ambalaža od različitih ambalažnih materijala. u procesu pakovanja vrši se uklanjanje vazduha.

rok trajanja koji je i prihvatljiv za potrošača. Absorbcioni sistemi absorbuju neželjene materije. 1993. 2006): 1. Da bi se ispunio zahtev što dužeg čuvanja osetljivih prehrambenih proizvoda na sobnoj temperaturi. U tabeli 1 su date mogućnosti dužeg čuvanja proizvoda voća i povrća u uslovima kontrolisane atmosfere. Polimeri koje proizvode mikroorganizmi i genetski modifikovane bakterije. Do danas ova grupa biobaziranih materijala se sastoji uglavnom od polihidroksialkonoata. otpuštajući sistemi /releasing systems / i ostali sistemi. Monomeri se proizvode fermentacijom ugljenohidratne sirovine 3. laktoza. Weber. Termin biorazgradivost znači da u biosferi postoji barem jedan enzim koji ubrzava razgradnju hemijskog lanca datog polimera. Tabela 1. kao što su disanja (sveže voće i povrće). sastav upakovane hrane se menja do onog koji proizvodjači žele i postiže se optimalni nutritivni sadržaj. Oksidacija masnih kiselina je glavni uzročnik promena hranljive vrednosti i organoleptičkih osobina namirnica koje sadrže masnoće. a dodaje se inertni gas (N2. i u sterinu ambalažu. Odstranjuje se vazduh. Razvoj materijala baziranih na bakterijskoj celulozi je u toku. vlaga. Pod aseptičkim pakovanjem podrazumeva se pakovanje sterilizovanih proizvoda. skroba i aditiva i mogu da se koriste za pakovanje i zaštitu različitih proizvoda. 2. iako nije hladno skladišten. 2003). Oni su biorazgradivi. povećava stabilnost proizvoda prema oksidaciji. pod sterilnim (aseptičkim) uslovima. Istraživanja pokazuju da upotreba polimernih filmova impregnisanih sa antioksidansima u pakovanju hrane. Druga tehnika aktivnog pakovanja je primena otpuštajućih sistema koji aktivno dodaju ili emituju jedinjenja u upakovanu hranu ili u slobodan prostor u ambalaži. Tokom skladištenja. Na primer polilaktička kiselina. da bi se produžila njegova trajnost i održao kvalitet. BIOPOLIMERI Biomaterijali (biopolimeri) su polimeri proizvedeni iz obnovljivih izvora. nepoželjnih hemijskih procesa (oksidacija masti). Antioksidansi su hemijska jedinjenja koja mogu da spreče ili uspore oksidaciju nezasićenih masnih kiselina u hrani. ili zagađenosti insektima. . antioksidansi i konzervans (Ahvenainen. daje informacije o temperaturi. Preservation of fruit and vegetable during storage and transport under controlled atmosphere Temperaturno Kontrolisana atmosfera PROIZVOD/ područje Controlled atmosphere PRODUCT Temperature %CO2 %O2 interval (OC) Jabuka 2-3 1-2 Apple Trešnja 0-5 3-10 10-12 Cherry Nektarmina 0-5 1-2 5 Nectarine Breskva 0-5 1-2 5 Peach Kruška 0-5 2-3 0-1 Pear Jagoda 0-5 10 15-20 Strawberry Avokado 5-13 2-5 3-10 Avokado Banana 12-15 2-5 2-5 Banana Grejpfrut 10-15 3-10 5-10 Greapefruit Limun 10-15 5 0-5 Lemon Narandža 5-10 10 5 Orange Mango 10-15 5 5 Mango Papaja 10-15 5 10 Papaya Ananas 10-15 5 10 Pineapple Dunja 5-10 3-5 10-15 Quince Paradajz 12-20 3-5 0 Tomato različitih procesa. Polimeri proizvedeni klasičnom hemijskom sintezom uz korišćenje obnovljivih biomonomera. etilen. Aseptičko pakovan sterilni proizvod treba da ima trajnost nekoliko nedelja ili meseci.Osim aktivnog poznato je inteligentno pakovanje. sa mogućim učešćem kiseonika. Ovaj postupak pakovanja podrazumeva izmenu atmosfere iznad proizvoda. Imaju primenu za proizvodnju ambalažnih materijala i ambalaže za pakovanje prehrambenih proizvoda. Antioksidansi mogu biti inkorporirani u različite polimerne materijale kao što su polietilen niske gustine ili polipropilen. razvijen je i proces aseptičkog pakovanja.Nova tehnologija pakovanja je pakovanje u modifikovnaoj ili kontrolisanoj atmosferi (MAP. Apsorberi kiseonika se mogu koristiti kod različitih proizvoda koji sadrže ulja i masti. U nove trendove pakovanja svakako spada i sve veća primena jestivih biopolimernih ambalažnih materijala. Tehnike aktivnog pakovanja se dele na: absorpcioni sistemi /scavengers /. Očuvanje voća i povrća tokom skladištenja i transporta u uslovima kontrolisane atmosfere Table 1. dobijaju se sterilni (komercijalno sterilni) proizvodi (Lazic. različitih fizičkih procesa (dehidratacija). CO2) ili njihova smeša. nego aktivno pakovanje menja stanje u upakovanoj hrani. mikrobioloških procesa. koje primenom odgovarajućih indikatora nadgleda stanje upakovane hrane. 2003). Primeri su neki polisaharidi (skrob i celuloza) i proteini (kazein i gluten). odnosno jedinjenja kao što su kiseonik. Inteligentno pakovanje kominicira sa okolinom dajući pojedine informacije o kvalitetu upakovanog proizvoda. kao što su ugljendioksid. U svim ovim slučajevima moguća je primena aktivnog pakovanja radi eliminacije ili umanjenja nabrojanih efekata (Ahvenainen. kiselosti ili nekim drugim svojstvima. holesterol i drugo. askorbinska kiselina i α-tokoferol. Do pogoršanja kvaliteta prehrambenih proizvoda dolazi zbog PTEP 12(2008) 1-2 51 . Polimeri ekstrahovani/izolovani direktno iz biomasa. NOVI TRENDOVI Moderno pakovanje hrane nema više samo pasivnu ulogu u zaštiti i prodaji proizvoda. biopoliester polimerizovan od monomera mlečne kiseline. Antioksidansi koji se najviše koriste za aktivno pakovanje su BHA (butil hidroksianizol) BHT (butil hidroksitoluen) ili TBHQ (tercijalni butil hidrohinon). Ako su svi ovi uslovi ispunjeni. ugljen-dioksid. 1989). Jestivi omotači bazirani su na različitim mešavinama mlečnog seruma proteina. zbog eliminacije kiseonika. Biopolimeri se mogu podeliti u tri osnovne kategorije prema njihovom poreklu i načinu proizvodnje (Robertson. CAP).

[4] Hanlon. [10] Lazić. T: Koncepcija linija za koekstrudiranje. J. 78-81.C: Biobased Packaging Materials for the Food Industry STATUS AND PERSPECTIVES.3. kao i veća primena aktivne i inteligentne ambalaže. 11th International Chemical Equipment Desing and Automation. T: Novi trendovi pakovanja u industriji prerade mleka. M: Influence of packaging on the rheological characteristics of Kashkaval. s.s.. 664 (1993). 52 PTEP 12(2008) 1-2 . J: Shelf life of a dragee product based on sunflower kernel depending on packaging materials used. Tanja. Gvozdenović. Prehrambena industrija. Ljiljana. 1-2. Inc. Thesis. February 2006.XI Symposium NODA. Palmerston North. [6] Lazic. M. J. Prehrambena industrija. Ikonić. V: Uticaj ambalaže i uslova pakovanja na kvalitet Kačkavalja. Food Technol. Takođe se pretpostavlja razvoj novih tipova biopolimera. Tasić. Vera. Jasna. V. Finland. Ambalaža će štititi hranu. B.I International Congress. skripta. [19] Weber.3. [7] Lazić. Krunić.26(2). J. Curaković. (1989). [11] Lazić. Academic Press. (1993). [12] Lazić. Bašić. 367 (1996). 1984. LITERATURA [1] Ahvenainen.397. D: Aktivno pakovanje u mlinsko pekarskoj industriji. (2006) Primljeno: 10. [16] Pajin. i njihova veća primena.2008. Vera. Pejin. [3] Gvozdenović. Tomović. Džinić. 62-65. prate napredak u postojećim procesima pakovanja. 560. Jovanović. Jasna. Tehnološki fakultet. kao i primenu novih dostignuća u oblasti pakovanja. p. V. Išpanović. Šarić. J: Handbook of package engineering.58-65. Takač. V. Cambridge. Tehnološki fakultet Novi Sad.ZAKLJUČAK U budućnosti se predviđa veća upotreba modifikovane i kontrolisane atmosfere pri pakovanju. L. New York. G: Materijali i uslovi pakovanja funkcionalnog napitka od surutke. Lazić.2008. J. Gvozdenović. (2006). (1997). I. V. (2006). New York. 3-4. 1994. New Zealand. 34 (3):45. Gvozdenović. N: Razvoj novog ambalažnog materijala za pakovanje mleka. Novi Sad. Hrana i ishrana. (1989). Multon. pružaće sve potrebne informacije o proizvođaču i kvalitetu proizvoda u svakom trenutku od proizvođača do potrošača. Lazić. G: Food Packaging: Principles and Practice. Gvozdenović. A: Prevention of ripening in fruits by use of controlled atmospheres. Prčić. Prehrambeni proizvodi. vol. European Concerted Action. V. Nataša. Novi Sad. 41: 1-5 (2006). 3-4 (2000) 87-90. (2007). J. Petrović. V. M. što je posebno značajni sa ekološkog aspekta.Novi Sad. VCH Publishers. International Journal of Food Science & Technology. CHISA 93’. L: Food Packaging Technology.Food Technology.s. p. London. Fistonić. San Francisco. Curaković. [5] Kader. (2003). 534 (2003). M. J. Massey University. odnosno do momenta upotrebe. [18] Stepanić. (2005). M. [17] Robertson. University. V: The quality and shelf life of sterilised milk in different packaging sterilized by ion radiation. VTT Biotechnology. [2] Bureau. P: Packaging materials and conditions for packing of fresh meat. G. L: Bioplastics in Food Packaging. Prihvaćeno: 12. Weinehim. Petrović. Doktorski disertacija.Gvozdenović. J. [14] Lazić. Sci. I: Influence of semipermeability of packaging materials and packagings on the atmosfere in the packaging. O. I. primjena i kombinacije slojeva višeslojnih crijevnih filmova. [8] Lazic. Innovative Technologies for Biodegradable Packaging San Jose State. Polimeri 10(6)160-166. p. L. 78-81. Prag. (1980).153-161. Vujković. J. [15] Lillian.399. Vol.. Proceedings. 1-2. Faculty of Technology. V: Ambalaža i pakovanje. Gvozdenović. 46. Gvozdenović. [9] Lazić. Acta Alimentaria.Quality and Safety. Prehrambena industrija. Korhec. M. R: Novel Food Packaging Techniques. [13] Lazić. V.

Dobar finansijski položaj podrazumeva sposobnost finansiranja proste u celini i dela proširene reprodukcije iz sopstvenih sredstava. Ključne reči: rizik. costs of depreciation of capital and the company organisation present fixed charges that have to be covered in order to avoid business loss. Polazeći od činjenice da je u preduzeću postignuta optimalna struktura proizvodnje. što se u različitom stepenu odražava na preduzeće. Npr. The risk results from the fact that the investment of capital. odnosno. business. not related to the company operation. Tako npr. agricultural enterprise.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. poreze iz rezultata i neto dobitak. kao i održavanje strukture kapitala sa stanovišta vlasništva u skladu sa rizikom poverilaca i finansijskim rizikom ostvarenja pozitivnog finansijskog rezultata. ukupno uloženi kapital treba da „odbaci“ pozitivan finansijski rezultat. This is a fixed charge occurring even if invested funds are not active. which can be achieved depending on profitability and profit gained relating to invested capital Key words: risk. To su fiksni troškovi koji nastaju i kad uložena sredstva uopšte nisu aktivna. troškovi amortizacije i organizacije preduzeća predstavljaju fiksne troškove. kao i kojim se intenzitetom koristi. da bi preduzeće ne samo opstalo. stalno menjaju. capital. rashode finansiranja. Beograd – Zemun. Hence. Also. jer je MATERIJAL I METOD RADA U radu su analizirane mogućnosti procene rizika poslovanja poljoprivrednog preduzeća i date su varijante obezbeđenja mi- PTEP 12(2008) 1-2 53 . nezavisno od toga da li se uloženi kapital koristi ili ne koristi. Rizik proizilazi iz činjenice da. kako roba. na hipotetičkom modelu bilansa uspeha analizirane su pojedine pretpostavke pomeranja pariteta input-autput cena ili povećanja fizičkog obima proizvodnje u cilju ostvarenja odgovarajuće akumulacije. For instance. samim ulaganjem kapitala nastaju određeni troškovi. procena. is itself a certain cost. finansijska politika treba da se kreira tako da sa poslovno-finansijskog aspekta obezbeđuje stalnost. depreciation of capital has to exist regardless of capital assets usage and because the utility value of the capital assists are time limited. i. amortizacija mora da postoji bez obzira na stepen korišćenja osnovnih sredstava i to zato što je upotrebna vrednost osnovnih sredstava vremenski ograničena. dr Dušan MILIĆ ** * Poljoprivredni fakultet. 1-2.e. poslovni dobitak. tako i novca i kapitala. evalutiation. SUMMARY Uncertainty of accomplishing the business results as a profit on totally invested funds. Isto tako. Novi Sad. Rizik ostvarenja prinosa na ukupno uloženi kapital proizilazi iz činjenice da samim ulaganjem kapitala nastaju određeni troškovi. presents a business risk. razvoj i rast preduzeća. što zahteva princip rentabilnosti. Teorijsko-metodološki je prikazan postupak ostvarivanja optimalne strukture proizvodnje u preduzeću koje proizvodi širi asortiman proizvoda uz veći broj ograničenja. UVOD S obzirom da osnovni cilj poslovanja preduzeća predstavlja maksimiranje dobitka na duži vremenski rok. whereby certain costs. a to se postiže u zavisnosti od rentabilnosti i ostvarenog prinosa na uloženi kapital. Ulaganjem novca i kapitala neophodne su informacije o riziku i rentabilnosti ulaganja. nimalne. To su tzv. tj. Rizik i rentabilnost ulaganja su usko povezani – veća rentabilnost. poslovanje. amortizacija osnovnih sredstava mora da postoji bez obzira na stepšen njihovog korišćenja. čuvanje i osiguranje uloženih sredstava iziskuje organizovanje pojedinih funkcija i uprave preduzeća. manji rizik i obrnuto. Trg Dositeja Obradovića 8 REZIME Neizvesnost ostvarenja poslovnog rezultata kao prinosa na ukupno uložena sredstva. odnosno kapital. Dakle. poslovni rezultat sadrži u sebi kamate. occur. Sa aspekta razmatranja poslovnog rizika. fiksni troškovi koji nastaju i kada sredstva uopšte nisu aktivna i javljaju se u istom iznosu nezavisno od intenziteta korišćenja sredstava kada su aktivna. uz vrednosno iskazane ekonomske pokazatelje. Nemanjina 6 ** Poljoprivredni fakultet. kao načina izbegavanja ili ublažavanja rizika. predstavlja poslovni rizik. poljoprivredno preduzeće.53 . pojedini kalkulativni obračuni su izostavljeni. finansijski i ukupni. pri čemu nastaju troškovi koji su najvećim delom nezavisni od intenziteta poslovanja preduzeća.. Prema tome. koji se moraju pokriti da bi se izbegao poslovni gubitak. REZULTATI I DISKUSIJA Kao prinos na ukupno uloženi kapital. regardless of whether it is spent or no and by which intensity it is spent. S obzirom da ceo postupak iziskuje više prostora i duži računski postupak. finansijska strategija i taktika upravljanja moraju stalno da se prilagođavaju novim prilikama. Dakle. održavanje takve dugoročne strukture sredstava i izvora finansiranja koja obezbeđuje trajno održavanje likvidnosti. Budući da se prilike na tržištu. odnosno maksimalan prinos na ukupno uloženi kapital. Polazeći od cilja poslovne politike.56 UDK: 658. 17 Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper MOGUĆNOST PROCENE RIZIKA POSLOVANJA POLJOPRIVREDNOG PREDUZEĆA THE POSSIBILITY OF THE BUSSINES RISIK EVALUATION OF THE AGRUCULTURAL ENTERPRISE Dr Zorica SREDOJEVIĆ *. odnosno maksimalne akumulacije. Pri tome se mogu izdvojiti tri rizika – poslovni. poslovni rezultat predstavlja razliku između marže pokrića i rashoda perioda bez kamata. nezavisno od toga da li se uloženi kapital koristi ili ne koristi i kojim se intenzitetom koristi. keeping and insurance of the invested funds require organising of certain functions and management of the company. p. kao i o vremenu imobilizacije ulaganja. finansijska funkcija treba da definiše ciljeve finansijske politike i da razvije strategiju i taktiku finansijskog upravljanja u skladu sa ciljevima. već i stalno napredovalo.14/. bitan je maksimalni poslovni dobitak.

raspoloživi kapacitet radne snage. visine utroška inputa. kao razlike između marže pokrića i rashoda perioda. odnosno maksimalna akumulacija može da se ostvari pri planiranom fizičkom obimu proizvodnje i prodaje pod uslovom da se planirane prodajne cene povećavaju za odgovarajući procenat (tabela 1. odnosno količina dobijenih proizvoda po jedinici proizvodnih aktivnosti). nijedno osnovno sredstvo ne može neograničeno da traje ili zbog prirodne ograničenosti (npr. Sve to mora se ostvariti u skladu sa rentabilnošću i prinosom na uloženi kapital. za oko 10. neohodno da se teži maksimizaciji poslovnog rezultata. ili funkcija cilja. troškovi amortizacije i troškovi preduzeća predstavljaju fiksne troškove. obim ulaganja rada je ograničen raspoloživim kapacitetom radne snage.m označava proizvodne faktore. Poslovanjem je. Dejstvo ograničavajućih faktora.. j = 1.. Ako preduzeće proizvodi više proizvoda.. obim biljne proizvodnje ograničen raspoloživom površinom obradivog zemljišta. a u optimalnom rešenju broj jedinica sa kojim su pojedine aktivnosti zastupljene u strukturi proizvodnje u preduzeću. mora se obezbediti njihovo čuvanje i osiguranje. izraženo sistemom linearnih nejednačina. to znači da se minimalna.2. pored pokrića rashoda perioda. može se zaključiti da. moraju da budu organizovane pojedine funkcije i uprava preduzeća i u vezi s tim nastaju troškovi koji su u najvećem delu nezavisni od intenziteta poslovanja preduzeća. Ukoliko optimalna struktura proizvodnje „odbacuje“ ukupnu maržu pokrića u visini iznosa koji tereti maržu pokrića.. 7. ili pod uticajem ekonomske zastarelosti ili ekonomske i ekološke nepodobnosti.... a planirani varijabilni troškovi po jedinici proizvoda 10 EUR. kao razlika između vrednosti dobijenih proizvoda i iznosa direktnih varijabilnih troškova. ako je planirana prodajna cena nekog proizvoda 20 EUR. onda je u cilju ostvarenja minimalne. uz pomoć linearnog programa. i = 1..2:1... ekonomskih građevina. odnosno maksimalne akumulacije paralelno se radi u dve varijante.2.m) i pod uslovom nenegativnosti: xj ≥ 0 (za sve j = 1. Označavaju se i kao koeficijenti kriterijuma optimiranja.2. povećaju varijabilni troškovi sa 10 na 12 EUR. Npr.2.3.3. U slučaju utvrđivanja strukture proizvodnje sa najnižim ukupnim iznosom troškova (problem minimiziranja ekonomske funkcije). čija linearna funkcija (Z) treba da dostigne svoju maksimalnu (ili minimalnu) vrednost.. Kod izdvojenih aktivnosti prodaje dobijenih proizvoda i kupovine sredstava za proizvodnju u preduzeću koeficijente ekonomske funkcije predstavljaju prodajne. j = 1. Promenljive xj. u polaznom programu predstavljaju jedinicu proizvodnih aktivnosti.3. Na visinu marže pokrića utiču: prodajne cene prozvoda. Kapacitet (ograničavajućih) proizvodnih faktora. S druge strane.) i da se tako uspostavljen globalni paritet prodajnih i nabavnih cena održava tokom cele godine.3..m...... Ukoliko je potreban procenat pomeranja globalnog pariteta prodajnih i nabavnih cena kako je to dato u tab. onda je globalni paritet prodajnih i nabavnih cena neophodno održavati tokom cele godine.n. Na osnovu navedenog proračuna. planirani globalni paritet je 2:1. Ako se tokom godine... a drugi indeks j = 1.. grlo stoke i sl. troškovi držanja i osiguranja uloženih sredstava.. .. odnosno nabavne cene. visina marže pokrića u većoj meri može da zavisi od optimalne strukture proizvodnje.3. u stvari.. a slabi udeo s nižom maržom pokrića po jedinici proizvoda. paritet inputa i autputa. časova upotrebe mašina i sl. obim proizvodnje i prodaje. obezbeđuje da se u toku postupka utvrđivanja optimalnog rešenja (optimalne strukture proizvodnje) ne prekorače raspoloživi kapaciteti proizvodnih faktora. a to je ona struktura koja „odbacuje“ najvišu ukupnu maržu pokrića. vek trajanja višegodišnjih zasada je biološki ograničen). a on zavisi od visine marže pokrića i rashoda perioda. mogu da imaju različito ekonomsko značenje u zavisnosti od konkretnog zadatka optimiranja. usled povećanja nabavnih cena. utvrđuje se optimalna struktura proizvodnje. varijabilni troškovi i marža pokrića.4 EUR. onda globalni paritet prodajnih i nabavnih cena treba ispraviti na 2. čini odnos između planiranih prihoda od prodaje i planiranih varijabilnih troškova po jedinici proizvoda. j = 1. odnosno maksimalno potrebna akumulacija može obezbediti promenom strukture proizvdnje. 54 PTEP 12(2008) 1-2 .2.. itd. neophodno povećati prodajnu cenu na 26. Planirani paritet prodajnih i nabavnih cena. što znači da će prodajna cena biti 22 EUR.n...n).... visina troškovi prodaje.m.. Potrebna minimalna. u suštini... koeficijente ekonomske funkcije će predstavljati iznosi varijabilnih troškova po jedinici proizvodnih aktivnosti u preduzeću. objektivna ekonomska potreba. tj: Z= ∑c x j j =1 n j → max (min). troškovi preduzeća nastaju nezavisno od intenziteta korišćenih sredstava.n proizvodne aktivnosti u modelu linearnog programiranja. odnosno maksimalne akumulacije. jedan hektar zemljišta. Dakle.. x2. Kod preduzeća koja proizvode više proizvoda.66%.. moraju biti sredstva povraćena. veličina kapaciteta kojim se ostvaruje neutralan poslovni rezultat u odnosu na ukupan kapacitet. a ne neki proizvoljni zahtev vlasnika. pod sledećim ograničavajućim uslovima: ∑a x ij j =1 n j ≤ bi (za sve i = 1.. Prinos na uloženi kapital je. Matematički model simplex metode se često izražava na sledeći način: Odredi zastupljenost (struktura) promenljivih x1. Pri tome se uzimaju u obzir proizvodna i tržišna ograničenja za svaki proizvod posebno. Kao promenljive.. Visina rashoda perioda zavisi od brojnih faktora. mašina.njihova upotrebna vrednost ograničena. što se utvrđuje na bazi planske kalkulacije. Input-output koeficijenti. ove veličine se upravo izračunavaju u postupku linearnog programiranja. Znači.2. npr. Ovaj postupak se primenjuje u preduzećima kod kojih nije moguće menjati asortiman proizvodnje.2. Uvek postoji neki faktor koji ograničava vek trajanja osnovnog sredstva i u tom veku njegova vrednost kroz amortizaciju mora da bude nadoknađena. koeficijenti ekonomske funkcije predstavljaju iznos marže pokrića po jedinici proizvodnih aktivnosti. uglavnom predstavljaju naturalne utroške proizvodnih faktora. ukoliko se donese poslovna odluka da se akumulacija ostvaruje na osnovu cena.3. raspoloživa površina obradivog zemljišta i sl.2. Tako je npr. xn. Zatim se. Varijanta 1. aij. tj.3. iznos pod red.n.2. odnosno količine dobijenih proizvoda po jedinici proizvodnih aktivnosti (utrošak časova rada.1. S obzirom na proizvodna i tržišna ograničanja. Postupkom iteracija dolazi se do konačnog rešenja u kome dominirajuće pozicije zauzimaju proizvodi s višom maržom pokrića. odnosno rashode perioda koji se moraju pokriti da bi se izbegao poslovni gubitak.3. odnosno poslovnog dobitka. U slučaju utvrđivanja optimalne strukture proiz- vodnje pri kojoj bi se u datim uslovima mogao ostvariti maksimalni iznos dobiti preduzeća. Optimalna struktura proizvodnje utvrđuje se tako što se za svaki proizvod na bazi planske kalkulacije po jedinici proizvoda utvrđuje: tržišna vrednost proizvodnje. utvrđuje obim i struktura proizvodnje koji „odbacuju“ najvišu ukupnu maržu pokrića. npr. a linearna funkcija (Z) kao ekonomska funkcija.3. kod kojih prvi indeks i = 1. Ovi koeficijenti se nazivaju još i tehničkim koeficijentima. bi.. Ukoliko su sredstva uložena. od kojih su najbitniji: visina ulaganja u osnovna sredstva. i = 1. racionalnost organizacije preduzeća... Proračun ostvarenja minimalne.. Koeficijente linearne funkcije cj. br. preduzeće koje uspe da pomeri strukturu proizvodnje u korist proizvoda kod kojih je najveća razlika između prodajne cene i varijabilnih troškova po jedinici proizvoda. ostvariće veću maržu pokrića..

000 Planned fixed and prevalent fixed expense without interest Planirani neto rashodi finansiranja/ 5. 26.)/ Sum wich to load contribution margin Planirani fisni i pretežno fiksni rashodi bez rashoda po osnovu finansiranja/ Planned fixed and prevalent fixed expense without expense by base finances Planirani neto rashodi finansiranja/ Planned net expense by finances Planirani porezi iz finansijskog rezultata/ Planned tax from financial result Dodatni porezi iz finansijskog rezultata u visini akumulacije/ Addition tax from financial resultin level accumulation Potrebna akumulacija/ Necessary accumulation Procenat učešća marže pokrića u prihodima od prodaje (3. Na bazi na- PTEP 12(2008) 1-2 55 . b.)/ Contribution margin Iznosi koje terete maržu pokrića (4. da bi ostvarilo prostu reprodukciju. Varijanta 2. Marža pokrića (1.-1.Tabela 1.91% Preduzeće koje je finansirano iz pozajmljenog i sopstvenog kapitala.1. 10. 852 2. Planirani neto dobitak (7.000 500 1. mora da nastoji da supstituiše pozajmljeni kapital sopstvenim. 5.64% 30.779 989 2. x 100)/ Necessary percentage to increase physical scope production and salle for make accumulation with planned global paritet prices Minimalna Maksimalna akumulacija akumulacija Maximal Minimal accumulat. 1. To zahteva da prirast sopstvenog kapitala iz finansijskog rezultata bude iznad supstitucije pozajmljenog kapitala./1.-2.000 4. x 100)/ Necessary income from salle for make accumulation Potreban procenat pomeranja planiranog globalnog pariteta cena u korist prodajnih za ostvarenje akumulacije ((4. Mogućnost ostvarenja minimalne i maksimalne akumulacije (EUR) Table 1. doprinosi ostvarenju minimalne.014 5.000 12.1. x 100)/ 11. 40% 40% 6.631 Planned gross finance profit Planirani porezi iz rezultata/ 8. To se postiže tako što se sopstveni kapital uvećava iz finansijskog rezultata. isto koliko povećanje obima proizvodnje i prodaje za 1%. 20.131 Planirani fiksni i pretežno fiksni rashodi bez kamate/ 4.000 Planned variable costs 3.000 12. 10. 12. Konačna varijanta bilansa uspeha Table 2. – 2.)/ 45.853 Planned tax from result 9. 66% 12. 7.):1.) Tabela 2. 25. znači da preduzeće ima rast i na taj način jača svoj položaj na tržištu ili uvodi nove tehnologije i proizvodi konkurentske proizvode. u istoj meri koliko i pomeranje globalnog pariteta prodajnih i nabavnih cena u korist prodajnih i to za procentualni iznos koliko marža pokrića učestvuje u prihodima od prodaje.131 20. U ovom modelu.5. Time bi preduzeće obezbedilo finansiranje proste reprodukcije iz sopstvenog kapitala i obezbedilo bi opstanak.183.+ 12.000 8.000 10.5.):1.4./10. supstitucija tokom roka otplate pozajmljenog kapitala mora da bude najmanje u visini razlike između dospele glavnice za otplatu pozajmljenog kapitala i amortizacije.)/ 6. taj udeo je 40%. Pokazatlj / Parametar Iznos/ Sum Planirani prihodi od prodaje/ 1. a pri konačnoj otplati pozajmljenog kapitala. x 100)/ Necessary percentage production and salle for make neutral gross business result 4./1.131 Planned income from salle Planirani varijabilni rashodi/ 2.-5. 22.328 26. do 4.b.922 Necessary percentage to increase physical scope production and salle for make neutral business result Potreban obim proizvodnje i prodaje za ostvarenje neutralnog bruto finansijskog rezultata ((4.):10. br. x 100)/ Percentage participation contribution margin in income from salle Potrebni prihodi od prodaje za ostvarenje akumulacije (4. 5. Possibility realize minimum and maxium of accumulation (EUR) R.2.984 5.37% 8. accumulat.) / 7. 4. x 100)/ Necessary percentage to move planned global paritet prices in benefit salle price for make accumulation Potreban procenat povećanja fizičkog obima proizvodnje i prodaje za ostvarenje akumulacije pri planiranom globalnom paritetu prodajnih i nabavnih cena ((6.473 me. 5. 4. cilj za preduzeće nije bitno samo finansiranje proste reprodukcije iz sopstvenog kapitala. Pri to- Navedene varijante mogu se međusobno varirati..000 8. Percentage participation contribution margin in income from salle Potreban obim proizvodnje i prodaje za ostvarenje neutralnog poslovnog rezultata (4. 12./5. iznos pod red. 8.000 10. Pokazatelj / Parametar Planirani prihodi od prodaje/ Planned income from salle Planirani varijabilni rashodi/ Planned variable costs Marža pokrića (1.-4. 500 1.131 Planned business profit Planirani bruto finansijski dobitak (6. 500 Planned net expense by finances Planirani poslovni dobitak (3.000 5.40% pomeranja globalnog pariteta prodajnih i nabavnih cena u korist prodajnih doprinosi ostvarenju minimalne akumulacije. 1. već i obezbeđenje ber jednog dela proširene reprodukcije.3. supstitucija mora da bude potpuna.-8)/ Planned net profit 2. Ukoliko postiže proširenu reprodukciju. pri čemu se mora imati u vidu da jedan procenat povećanja obima proizvodnje i prodaje.000 4.)/ Contribution margin 10.-3. Final variant balance success (EUR) R. 2. odnosno maksimalne akumulacije. 4. Međutim. 4.779 Procenat učešća marže pokrića u prihodima od prodaje (3. odnosno maksimalna akumulacija može se ostvariti i s planiranim globalnim paritetom prodajnih i nabavnih cena uz uslov da se fizički obim proizvodnje i prodaje poveća u odnosu na planirani za određeni procenat (tabela 1.78% 10. što znači da 0. 3. Potrebna minimalna.

a poslovni rezultat se utvrđuje kao razlika između prihoda i varijabilnih rashoda uvećanih za fiksne rashode bez rashoda finansiranja.edu. Prihvaćeno: 12. odnosno rizik ostvarenja poslovnog dobitka. koji čini razliku između poslovnog dobitka i rashoda finansiranja.eccf.yu Primljeno: 10. kratkoročna potraživanja i dr. od stručnjaka za tržište. D. zatim trajno obrtna sredstva i trajna ulaganja u druga preduzeća. je ustvari finansijski rizik.Projekat Poljoprivreda i ruralni razvoj Srbije u međunarodnim integracionim procesima . [2] Milić. mogući poslovni rizici mogu se u određenoj meri izbeći/ili ublažiti pomeranjem globalnog pariteta input-autput cena ili povećanjem fizičkog obima proizvodnje.yu [5] www. radna snaga. Visoka ulaganja u osnovna sredstva prouzrukuju visoke fiksne troškove po osnovu amortizacije.: Poslovne finansije. Z. može li se i koliko globalni paritet prodajnih i nabavnih cena pomeriti u korist prodajnih. može se dobiti odgovor za koliko se obim prodaje u fizičkom smislu može povećati u odnosu na planirani. NAPOMENA: Istraživanje je finansirano od strane Ministarstvo nauke i zaštite životne sredine Republike Srbije .ac-brocer. visok je poslovni rizik.co.. onda je stopa rentabilnosti ukupnih ulaganja viša (odnos poslovnog dobitka i ukupnih ulaganja). Poljoprivredni fakultet.bbs. 2000.2008. jer se ne amortizuje. sa stanovišta proizvodnih ograničanja – oranična površina. može li se i u kojoj meri povećati obim proizvodnje. Novi Sad i Poljoprivredni fakultet. Beograd. ZAKLJUČAK Poslovni rizik podrazumeva neizvesnost ostvarenja prinosa na ukupno uložena sredstva..ac. Ekonomski fakultet.: Organizacija i ekonomika poslovanja. raspoloživa sredstva mehanizacije.149030D.co.3. dugotrajno i kratkoročno. Ukoliko se sa manjim iznosom prihoda pokrivaju varijabilni rashodi i fiksni rashodi bez rashoda finasiranja. Neizvesnost ostvarenja bruto dobitka. koji nije duži od godinu dana. smeštajni kapaciteti ili biološka ograničenja – obim proizvodnje (prinos) po jedinici kapaciteta.privsav. Trajno imobilisa- LITERATURA [1] Krasulja. U zavisnosti od poslovno-finansijske politike preduzeća. 2004. na su ulaganja u zemljište.) i ona će se mobilisati u kratkom roku. sezonske zalihe. plodored.yu [4] www. Zbog visokih fiksnih troškova po osnovu amortizacije. sa stanovišta ograničenja nabavke inputa i prodaje autputa. stručnjaci za proizvodnju u poljoprivredi treba da daju ocenu. Beograd.vedenih proračuna.2008. 56 PTEP 12(2008) 1-2 . S druge strane.yu [6] www. Dugoročna imobilisana sredstva čine osnovna sredstva i dugoročni plasmani. M. Vreme imobilizacije ulaganja može biti trajno.3. a kumulirani poslovni i finansijski rizik čine ukupni rizik. [3] www.su. Sredojević. D. Ivanišević. broj grla. kao i na osnovu hidrometeoroloških ograničenja. a time je manji poslovni rizik ulaganja. odnosno. Kratkoročna imobilizacija je za sva druga ulaganja (npr.

godine. Potrebno je razraditi efikasnije postupke projektovanja i podizanja voćnjaka primenom savremene i visokoproduktivne tehnologije.633 t.6 miliona rodnih stabala kajsije ostvarena proizvodnja iznosila 13. or 5. Kajsija je veoma cenjeno i kvalitetno voće. 57-59 UDK: 338. 21000 Novi Sad. Za utvrđivanje investicione vrednosti hektara zasada kajsije korišćeni su elementi iz biznis (poslovnog) plana. kao i zbog sve veće tražnje voća na domaćem i stranom tržištu. kao i pokazatelji relativnih promena pojava u vremenu. neiskorišćenost prerađivačkih kapaciteta. na primer. koristi se.250 €/ha učestvuju sa 31. investment value. Ograničavajući činioci masovnije proizvodnje kajsije su neredovna rodnost izazvana čestim izmrzavanjem generativ- nih organa prouzrokovani oštrim zimskim i poznim prolećnim mrazevima i prevremeno sušenje stabala (apopleksija). odnosno oko 5. proizvodnja voća u savremenim uslovima postaje sve složenija. MATERIJAL I METOD RADA Podaci o ukupnim i rodnim stablima i ostvarenoj proizvodnji kajsije u Republici Srbiji preuzeti su iz publikacija Republičkog zavoda za statistiku (Bilteni Ratarstvo. visok sadržaj suve materije. ECONOMIC AND UTILITY VALUE OF APRICOT Dr Dušan MILIĆ. kompote. tako i u kraćim vremenskim periodima (petogodištima) i upoređenje prosečne godišnje stope promene zasnovano je na eksponencijalnom trendu oblika: PTEP 12(2008) 1-2 57 . obeležja kapaciteta. Ključne reči: proizvodnja kajsije.000 €/ha. Ovakvi zasadi voća na porodičnim farmama mogu biti uspešno podsticani preko različitih udruženja (asocijacija). 1-2. godine zapaženo je blago povećanje broja rodnih stabala (stopa promene 0. voćarstvo i vinogradarstvo) za period 1991-2005. 2003). smanjenje broja stabala i proizvodnje voća iz godine u godinu i neorganizovanost proizvodnje sadnica voća. The investment value of 1 ha apricot plantation amounts to approximately 4. Za detaljniju analizu posmatranih obeležja kapaciteta u proizvodnji kajsije korišćeni su osnovni pokazatelji srednjih vrednosti i varijacija. preradom i prometom. može se koristiti u sušenom stanju.9 puta i Grčka za preko 4 puta (Đurić.000 €/ha can be profited in the regular apricot production.000 RSD/ha. Trg D. Turska za 3. kako u periodu 1991-2005. obim proizvodnje u Srbiji ni približno ne zadovoljava zahteve tržišta. Prikaz analiziranih podataka je tabelaran. godinu u Srbiji je sa oko 1. UVOD Voćarsku proizvodnju u Srbiji karakteriše nepovoljna struktura po vrstama voća. Troškovi sadnje sa iznosom od 1.8 puta. Investiciona vrednost 1 hektara kajsije iznosi oko 4. a posebno hranljiva i dijetoprofilaktička vrednost plodova. marmeladu. privredna vrednost našeg voćarstva je znatno manja nego što bi mogla da bude. U svežem stanju koristi se relativno rano od sredine juna do početka avgusta. svrstavaju kajsiju u red najtraženijih voćnih plodova. U redovnoj proizvodnji kajsije može se ostvariti profit od 441. capacity properties. profit.21 Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper PROIZVODNO-EKONOMSKA I UPOTREBNA VREDNOST KAJSIJE THE PRODUCTION.Biblid: 1450-5029 (2008) 12.250 €/ha amounts to 31. Ovi problemi nisu karakteristični samo za našu zemlju. slatko.000 €/ha. Podizanjem ovakvih voćnjaka može se omogućiti uvođenje racionalne podele rada i savremenih metoda upravljanja proizvodnjom. džem. Key words: apricot production. Razvoj voćarstva u našoj zemlji još uvek nije na zavidnom nivou. prvenstveno kao rezultat povećanja ove proizvodnje u poslednjem posmatranom periodu (2001-2005).3% of the total costs of the plantation establishment.24%) were observed in the 1991-2005 period. Prema statističkim podacima za 2006. s obzirom na veoma povoljne prirodne uslove. Voćarstvo kao značajna oblast biljne proizvodnje ima veliku razvojnu perspektivu zbog veoma povoljnih prirodnih uslova za uspevanje većine kontinentalnih voćnih vrsta. Poseduje značajnu komercijalnu vrednost. Sagledavanje dinamike promena pojava. delom u svežem stanju. Visoka upotrebna. neusaglašen sortiment sa potrebama prerade i izvoza voća i prerađevina od voća. dijetetsku i zdravstvenu vrednost. Obradovića 8 REZIME U proseku za period 1991-2005. Međutim. uz rapidno smanjenje i usitnjenost u proizvodnji voćnog sadnog materijala. već i za druge zemlje sa sličnim ili nepovoljnim ekološkim uslovima za uspevanje kajsije. These increases were a result of this production increase during the 2001-2005 period. Pored intenziviranja voćarske proizvodnje ide se i na razvoj plantažnog voćarstva. SUMMARY A slight average increase in the number of productive trees (rate of change 0.17%) i ostvarene proizvodnje kajsije (stopa promene 0. Kajsija je deficitarno voće i na domaćem i na inostranom tržištu. Prema tome. ali i kao sirovina za preradu u sokove. koji karakterišu neredovni i niski prinosi i slab kvalitet voća. Italija za 2. Privlačnost plodova. profit. 1999).3% u ukupnim troškovima podizanja hektara zasada. Pri proširenju kapaciteta voćarske proizvodnje potrebno je primeniti savremene načine i postupke planiranja i integralnog modeliranja u proizvodnji određenih voćnih vrsta. investiciona vrednost.43:634.000 €. Mnoge zemlje su zahvaljujući savremenom prilazu gajenja kajsije povećale poslednjih godina proizvodnju za nekoliko puta. A sum of 441. dr Veljko VUKOJE Poljoprivredni fakultet. Plodovi kajsije imaju značajnu hranljivu. boja plodova i njihova aromatičnost sve više podstiču proizvodnju kajsije. amortizovanost velikog broja zasada.24%).17%) and the accomplished average apricot production (rate of change 0. Planting costs of 1.000 RSD/ha. pekmez. kao i za proizvodnju kvalitetne rakije (Vlahović. godine. p. s obzirom na izuzetno visoke zahteve u pogledu kvaliteta plodova i samog načina proizvodnje. Iako je gajenje kajsije prilično rašireno.

smrznute polutke. jer ukazuje da se i ova proizvodnje intenzivira. Kajsija je veoma traženo voće na domaćem i inostranom tržištu.46 1. x nezavisno promenljiva. za total rod productive 1.3 25.614 -0.558 1.8% u ukupnim investicionim troškovima. Iz izračunate razlike između ostvarene vrednosti proizvodnje i troškova proizvodnje ostaje profit od oko 441.592 40. Nesigurnost u gajenju kajsije uslovljava i nedostatak radne snage za vreme berbe.858 1. cepa 58 PTEP 12(2008) 1-2 . Prosek – average Minimum Maximum Godišnja stopa promene (%) Annual rate of change Koeficijent varijacije (%) Coeficient of variation Period 2001-2005.17 1. najviše se suši kajsija.85 miliona (tabela 1). Apricot production in Serbia for the years 19912005. pirea. a i b parametri eksponencijalnog trenda. plodovi kajsije su posebno cenjeni u proizvodnji tipizirane rakije – kajsijevače.50 1.13 0. ipak je intenzitet povećanja proizvodnje kajsije bio znatno izraženiji (stopa promene 8.86 miliona. marmelade.409 40. Troškovi nege u I.858 1. Osim toga i nestabilne cene u godinama dobre rodnosti ulivaju nepoverenje za gajenje kajsije kod proizvođača. želea.06 13. kajsija periodično rađa u izuzetno sušnim rejonima. godine prosečna proizvodnja kajsije je iznosila 19.0 4. a obrnutu tendenciju kretanja u ostala dva analizirana podperioda. Sušena kajsija se više ceni nego suva šljiva zbog osvežavajućeg ukusa koji potiče od specifične aromatičnosti i većeg sadržaja kiselina.39 0.814 1. pekmeza. Izuzetak se odnosi samo na period 2001-2005.000 €/ha.250 € učestvuju sa 31.821 -2. Posle šljive.396 29. kajsija je posebno cenjena kao industrijska sirovina čije plodove prerađuje velika većina proizvođača koji se bave preradom voća i povrća (Milić i Radojević.61 12.538 1.38%). Rodna stabla ispoljavaju povećanje.0 7.550 -10.893 -0. Povećanje proizvodnje kajsije u poslednjem posmatranom periodu je rezultat povećanja i broja rodnih stabala i prinosa po stablu.9 8.73 71. Međutim.05 1. Sveža ili zamrznuta kajsija se može upotrebiti za dobijanje sledećih poluproizvoda i gotovih proizvoda: .839 1. U analiziranom periodu (1991-2005) godine rodna stabla sa prosečnim brojem od 1. Izvor: Statistički bilteni Ratarstvo.73%). godine u kojem se ukupan broj stabala kajsije blago povećava po prosečnoj godišnjoj stopi promene od 0.45 2.16 1. tako i u kraćim vremenskim periodima.24 49.17%).990 11. godine ukupan broj stabala kajsije u Srbiji je iznosio 1. kako u celom posmatranom periodu (stopa promene 0.smrznute kaše.90 1. Ukupna investiciona vrednost zasada kajsije iznosi 4.73%) ohrabruje. godine (stopa promene 0.881 -0. kako u celom ispitivanom periodu (stopa promene 0. godini. Naime. Posebno su cenjeni sokovi.793 1.03 33.0 -1.23 10.14 1. godini do 40. kao i plodovi kajsije u obliku osušenog i kandiranog voća.63 Proizvodnja (Production) ukupno po stablu (t) (kg) total per trees 19.57 miliona zauzimaju učešće od 84. U periodu 1991-2005.565 -0. Znači.17 0. džemove i sl. proizvođači se teško odlučuju da podižu nove zasade pod kajsijom.50 1.39 34.851 1.614 0. iako se u periodu 2001-2005. godine. kada su cvetovi izloženi poznim mrazevima i često promrzavaju. voćne salate.84 miliona u periodu 2001-2005.30 19. slatkog. I pored visokih ulaganja po jedinici površine. Povećanje proizvodnje kajsije u poslednjem posmatranom periodu (stopa promene 8.000 €/ha.ˆ Y = a ⋅bx J u kojem je: Ŷ ocenjena vrednost zavisno promenljive.884 0. i pored visoke rentabilnosti koja se može ostvariti po jedinici površine.13%).161 13. džema.557 1.754 8.192 5. U skraćenim vremenskim periodima ukupan broj stabala kajsije se zadržava na nivou od 1. 2003).01 1. Period Period Period 1991-2005. većina proizvođača kajsiju gaji sa velikim rizikom.53 22.0 25.754 t u 2004. Troškovi sadnje sa iznosom od 1.000 d/ha.77 52. Dosta se koristi u svežem stanju a i prerađuje u sokove. Rizik u gajenju kajsije leži u njenom ranom cvetanju. Prosek – average Minimum Maximum Godišnja stopa promene (%) Annual rate of change Koeficijent varijacije (%) Coeficient of variation Stabla (000) (Trees) ukupno spos.91 1. godine Table 1.544 1.25 13.893 -0. Plod kajsije koji je namenjen sušenju.550 1.0 18. jer plodovi sazrevaju kada je glavna sezona drugih radova u poljoprivredi.7% u ukupnom broju stabala kajsije.548 1.5 8. odnosno od oko 5.0 4.793 1. gde se pojavjuju jači mrazevi posle privremenog otopljavanja pri kraju zime.5 -0.6 -11.592 t u 1998. voćarstvo i vinogradarstvo za analizirane godine Pored konzumne potrošnje. investiciona vrednost hektara kajsije se udvostručava.836 1. Investiciona vrednost i ekonomski efekti koji se postižu u redovnoj proizvodnji kajsije je prikazana u pregledu 1. Tabela 1.3% u ukupnim troškovima podizanja zasada.448 5. Ukoliko se u obračun uključi podizanje ograde i izgradnja sistema za navodnjavanje.591 1.93 REZULTATI I DISKUSIJA U proseku za period 1991-2005. Pored toga. a zatim se blago smanjuje na 1.569 1. često promrzavaju njeni cvetni pupoljci u rejonima sa promenljivom temperaturom tokom zime. Prosek – average Minimum Maximum Godišnja stopa promene (%) Annual rate of change Koeficijent varijacije (%) Coeficient of variation Period 1991-1995.99 65.592 27.612 0. Prosek – average Minimum Maximum Godišnja stopa promene (%) Annual rate of change Koeficijent varijacije (%) Coeficient of variation Period 1996-2000. u proizvodnji kajsije može da se ostvari visok profit po jedinici kapaciteta.13 50.8 19. Suva kajsija se pored neposredne potrošnje za jelo može koristiti i za spravljanje kompota.14%. godine povećava i broj rodnih stabala i ostvarena proizvodnja. kompota. tako i u periodu 2001-2005. II i III godini sa prosečnim iznosom od oko 550 €/ha zauzimaju učešće od 13.62 16.448 t sa variranjima po godinama od 5. stabla se prevremeno suše u sušnim rejonima sa promenljivom temperaturom preko zime. voćnih kremova.38 1.754 0. Proizvodnja kajsije u Srbiji u periodu 1991-2005.73 53. Ukupan broj stabala kajsije se smanjuje.

koja se može dugo čuvati na temperaturi od +2oC. 2.2008. Živanović. Sa prosečnom proizvodnjom od 19. pa čak i orah u prerađivačkoj i konditorskoj industriji.000 €/ha.000 kg/ha) 260 proizvodnja kajsije se povećava po prosečnoj .38%) ipak 4. šećerima i mineralnim materijama.Prosečan prinos u periodu pune rodnost 18. D. jezgra kajsije se koristi za spravljanje kozmetičkih pudera i mirišljavih krema.) 1. Troškovi sadnje sa iznosom 5.000 d/ha. naročito u proizvodnji marmelade od kajsije ili u smeši sa drugim voćem. ali i kao veoma pogodna sirovina za preradu u raznovrsne poluprerađevine. bio znatno izraženiji (stopa promene 8. 2003. Predračun troškova pripreme zemljišta za podizanje zasada 740 pre svega. 1999.. Predračun troškova izrade elaborata 400 bala kajsije u Srbiji se blago povećava po Estimate of costs making elaborat (case study) prosečnoj godišnjoj stopi promene od 0.. rasturanje mineralnih đubriva (200 kg/ha). 1999).troškovi sadnje (obeležavanje mesta. (s. priprema periodu (2001-2005). Poseduje značajnu komercijalnu vrednost. Prema hranljivoj i upotrebnoj vrednosti jezgra kajsije može da predstavlja odličnu zamenu za badem. Specijalni deo. Predračun troškova sadnje / Estimate of costs planting 1.3%). kajsija je deficiPeriod podizanja 3 godine – Period of plantation establishment 3 years Period eksploatacije 25 godina – Period of the plantation exploitation tarna voćna vrsta i na domaćem i na inostranom 25 years tržištu.000 kg/ha redovnoj proizvodnji kajsije može se ostvariti . Novi Sad.94-97) Primljeno:20. [3] Vlahović. pa zbog boje i karakterističnih šara predstavlja izvrsnu sirovinu za industrijsku preradu.: Proizvodno-ekonomska i upotrebna vrednost voća i grožđa. plus 520 od 1.000 proizvodnje kajsije u poslednjem analiziranom . Gorka jezgra je bogata amigdalinom. PTEP 12(2008) 1-2 59 .se na dva dela i suši s pokožicom ili bez nje.: Tržište poljoprivredno-prehrambenih proizvoda. belančevinama.troškovi đubrenja mineralnim đubrivima (1.Dobit (Vrednost proizvodnje – Troškovi proizvodnje) 189. naročito ona sa slatkim ukusom. tako da sušena kajsija ima lepu. kao rezultat povećanja rodnih stabala Estimate of costs preparation land u poslednjem posmatranom periodu (2001.000 d/ha . V. Pregled 1.troškovi rigolovanja (50-60 cm) 100 godišnjoj stopi promene od 0.000 d/ha Kajsija je jedna od osnovnih sirovina u konzervnoj industriji. Beograd. Predračun troškova nege u II godini (isto kao u I godini.troškovi đubrenja stajnjakom (30 t/ha) 300 2005). Drvna masa. Novi Sad. zalivanje) broj rodnih stabala (stopa promene 0. Iznos Stupanje u pun rod u 4 godini – Accesion in ful fertility €/ha U proseku za ceo ispitivani period (1991Gustina sadnje (5 x 5 m) (400 sadnica/ha) – Interstices (5x5) (400 seedAmount 2005) rodna stabla sa iznosom od 1. Autori. lešnik.250 € zauzimaju najveće učešće u ukuprezidba) (2 rd) / Estimate of costs attention in 2nd year nim troškovima podizanja hektara zasada 6. Recapitulation of investment value of apricot plantation Pored toga. karakterističnom bojom i visokom hranljivom vrednošću. [4] Keserović. kopanje jama. Rekapitulacija investicione vrednosti zasada kajsije Survey 1.Troškovi proizvodnje (30% od ostvarene vrednosti proizvodnje) .2008. Poljoprivredni fakultet.57 miliona lings per ha) zauzimaju učešće od 84.: Proizvodnja voća na malim površinama. Randman ulja jezgre kajsije iznosi oko 25-38%. D. B. Novi Sad. Pored toga. 2003. a zatim upotrebiti na isti način kao i slatka jezgra. V. Knjiga II. Iako je ranije bademovom ulju pridavan poseban značaj u odnosu na ulje drugog koštičavog voća. Grgurević. naročito od visokostablašica (deblo) ima visoku tehničku vrednost. U gorkoj jezgri gorčina se može eliminisati odstranjivanjem štetnih sastojaka.Vrednost proizvodnje 630.2005.: Gajenje kajsije.3-4. iako se povećava 250 sadnica sa sadnjom. Po zastupljenosti u ukupnim troškberba) (7 rd) / Estimate of costs attention in 3rd year ovima podizanja zasada kajsije zatim dolaze UKUPNO (1-6) / TOTAL 4. plus 590 (31. 2005.000 d/ha 441. Prihvaćeno:24.troškovi nabavke sadnica (400 kom.73%).3. zalivanje / Estimate of costs Investiciona vrednost hektara zasada kajsije st attention in 1 year iznosi oko 4.troškovi tanjiranja (2x) 80 Potrebno je istaći. II i III godini (u proseku 13. godine. Z. koji se odlikuje prijatnim ukusom. delom u svežem stanju. U . ugalj koji se dobija ugljenisanjem koštice kajsije se upotrebljava u gas maskama za prečišćavanje vazduha (Đurić. projekta evidencionog broja BTN-341-002B pod nazivom „Proizvodi od sušenog voća“ u okviru „Nacionalnog programa biotehnologije i agroindustrije“ od 01. br. Međutim. Gvozdenović. [5] Milić. Predračun troškova nege u I godini – zimsko oranje.250 tendencija povećanja rodnih stabala i ostvarene . Poljoprivredni fakultet. Koštica (endokarp) se upotrebljava u proizvodnji praha koji se koristi za čišćenje avionskih motora. Naime.3. . ZAKLJUČAK Kajsija je veoma cenjeno i kvalitetno voće. 1999. Bulatović Mirjana: Stanje i tendencije proizvodnje voća u Srbiji. [2] Milić. zlatnu boju. Od 100 kg kajsije dobija se oko 1520 kg sušene kajsije. Kod nas je uobičajeno domaće spravljanje pekmeza od kajsije. .7% u ukupnom broju Planirani prosečan prinos 18 t/ha – Planing average yields 18 t/ha rodnih tabala kajsije. odnosno oko 5. zaštita. veoma je bogata uljem.000 troškovi pripreme zemljišta (18. D. Radojević.000 €. B. Predračun troškova nege u III godini (isto kao u I i II godini. Posebnom fabričkom preradom koštica se koristi u stolarstvu za glačanje i presovanje. NAPOMENA: Rezultati istraživačkog rada su nastali zahvaljujući finansiranju Ministarstva nauke i zaštite životne sredine Republike Srbije.4%). LITERATURA [1] Đurić.. Partenon.24%. u današnje vreme se sve manje pravi razlika između bademovog ulja i ulja od kajsije. tanjiranje (3x)...448 t . Novi Sad.04.Prodajna cena 35 d/kg profit od 441. Jezgra većine sorti kajsije.5%) i troškovi II profitabilnost proizvodnje kajsije / Profitability of apricot production nege u I. PTEP-časopis za procesnu tehniku i energetiku u poljoprivredi. da ohrabruje uočena 3. koji je veoma cenjen u farmakologiji.17%. 500 prekraćivanje sadnica. letnja rezidba. M. je intenzitet povećanja ostvarene proizvodnje freziranje (2x). U Severnoj Africi se suši pulpa od kajsije u vidu tankih listova. Ukupan broj rodnih sta1.

nedovoljna zaštita od prekomernog uvoza. Prehrambena industrija je u tri od pet godina posmatranog perioda ostvarila negativan neto finansijski rezultat. Generalno posmatrano.).Biblid: 1450-5029 (2008) 12.inž. za petogodišnji period od 2002. a realna vrednost neto sopstvenog kapitala za 39. rast suficita u spoljnotrgovinskoj razmeni. financial result and position. godine. ipak. godine. Darko MALETIĆ. osvajanje novih tržišta. Tranzicija. Kao osnovni. Trg D. do 2006. dipl. Takođe se ukazuje na osnovne pravce delovanja u cilju njihovog poboljšanja. Raščlanjivanje predstavlja kvalitativnu metodu analize. povećanje zarada zaposlenih itd. što se posebno odnosi na preduzeća iz oblasti agrosektora (tehničko-tehnološko zaostajanje. finansijski rezultat i položaj.60-62 UDK: 664(497. prehrambena industrija. sa 27% (2002) na 5.15%). while the real value of the net capital increased by 39. proces transformacije je dao niz pozitivnih rezultata (bolje iskorišćenje kapaciteta. ali su po potrebi korišćene i duže serije podataka. ili oko 18 milijardi dinara dugoročno raspoloživih izvora samo za uspostavljanje finansijske ravnoteže.113)''2002/2006'' Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper ANALIZA OSNOVNIH PARAMETARA USPEHA PREHRAMBENE INDUSTRIJE VOJVODINE (2002-2006) THE ANALYSIS OF BASIC PARAMETERS OF SUCCESS IN FOOD INDUSTRY IN VOJVODINA (2002-2006) Dr Veljko VUKOJE. povećanje obima proizvodnje. stope prinosa na uloženi kapital (3. Budući da se uglavnom radi o analizi bilansa.39-6.6 indeksnih poena. The gross capital value of food industry companies increased by about 75%. To se jasno ogleda u izraženoj tendenciji promene strukture kapitala preduzeća u korist akcijskog. skupo pozajmljivanje kapitala. p. Svi pozitivni efekti vlasničke transformacije još uvek nisu u potpunosti došli do izražaja.). Poređenje. nedostatak sopstvene akumulacije. Obradovića 8 REZIME U radu je izvršena komparativna analiza osnovnih pokazatelja finansijskog rezultata i finansijskog položaja preduzeća iz oblasti prehrambene industrije sa područja Vojvodine. daju ocene najvažnijih proizvodno-finansijskih pokazatelja uspeha preduzeća iz oblasti prehrambene industrije Vojvodine. na osnovu izvršenih analiza. U fokusu analize je petogodišnji period (2002-2006). Analiza je izvršena na osnovu podataka iz završnih računa.39-6. which created problems with maintaining the solvency. odnosno zbirnih bilansa. primenjeni su metod raščlanjivanja i metod poređenja. Obrtni fond je dovoljan za pokriće oko 56% stalnih zaliha. logički dolazi posle raščlanjavanja i služi da se analizirana pojava izmeri.8-6. balance. Stope prinosa na ukupan uloženi kapital takođe su vrlo skromne (3. nije iznenađenje što su preduzeća iz oblasti prehrambene industrije zabeležila relativno skromne. odsustvo odgovarajućih socijalnih programa. SUMMARY This paper presents a comparative analysis of main indicators of the financial results and the financial position of food industry enterprises in Vojvodina performed over the five-year period of transition (2002-2006). Mere ekonomske politike koje se preduzimaju u cilju poboljšanja položaja ovog sektora privrede daju značajne pozitivne efekte. Preduzeća iz oblasti prehrambene industrije porede se sa poljoprivrednim preduzećima. Vrednost ukupnog kapitala preduzeća iz oblasti prehrambene industrije uvećana je za oko 75%. Analiza se uglavnom zasniva na podacima iz zbirnih bilansa. kao što su smanjenje broja zaposlenih. Key words: analysis. nepovoljni pariteti cena. MATERIJAL I METOD RADA Predmet analize su ostvareni rezultati poslovanja prehrambene industrije Vojvodine. neizbežno donosi i niz novih problema u pojedinim preduzećima. kao kvantitativni aspekt analize. ali ne i individualna poljoprivredna gazdinstva i preduzetnici. Poljoprivredni fakultet. To je. or about 18 billion dinars of long-term available resources only for the establishment of the financial balance. nepovoljni klimatski uslovi u pojedinim godinama itd. u periodu od 2002. i mogu se očekivati u narednom periodu. 1-2. što stvara probleme sa održavanjem likvidnosti. During three out of five observed years. bilans. which means that companies were missing 54%. The rates of income on the gross invested capital were also very modest (3. To znači da su obuhvaćeni samo privredni subjekti sa svojstvom pravnog lica (preduzeća i zadruge). Ključne reči: analiza. koje prikuplja i obrađuje NB Srbije – Centar za bonitet.6 index points. The turnover fund was sufficient for the coverage of approximately 56% of permanent stocks. međutim. koja omogućava upoznavanje kvaliteativnog sastava analiziranog predmeta. the food industry achieved a negative net financial result. food industry. The performance food industry enterprises is usually compared with performances of agricultural companies. UVOD Posmatraani petogodišnji period (2002-2006) se uglavnom poklapa sa intenziviranjem i privođenjem kraju vlasničke transformacije preduzeća iz oblasti prehrambene industrije. Finansijska struktura je izrazito nepovoljna. ali je to još uvek nedo- voljno. obnavljanje tehnologije. to su korišćeni specifični metodi za ovu vrstu analize. Akcenat je stavljen na ocenu najvažnijih parametara finansijskog rezultata i finansijskog položaja preduzeća iz ove privredne grane. daleko ne samo od očekivanih već i realno mogućih rezultata.15%). dr Dušan MILIĆ. Bez 60 PTEP 12(2008) 1-2 . odnosno kvantifikuje. U takvim okolnostima. 21000 Novi Sad.15%). U radu se. The financial structure was very unfavourable. uz jasno izraženu tendenciju rasta. gubitak ranijih tržišta. neispunjavanje preuzetih obaveza u pogledu investicija i sl. Poslovanje svih privrednih subjekata u posmatranom periodu odvijalo se u otežanim uslovima. ali ipak pozitivne.8% (2006). do 2006. što znači da preduzećima nedostaje 54%. Cumulative balances were used as basic data sources.

Preduzeća iz obe posmatrane grane zajedno čine nešto manje od 13% ukupnog broja preduzeća u Vojvodini.9% ukupnog prihoda (poljoprivreda 800 91.20 PTEP 12(2008) 1-2 61 . POZICIJA / POSITION 2002 Poslovni prihodi / Operating incomes Finansijski prihodi / Financial incomes Vanredni i ostali prihodi / Irregular and other incomes UKUPAN PRIHOD / TOTAL INCOME Poslovni rashodi / Operating expenses Finansijski rashodi / Financial expenses Vanredni i ostali rash.03 2006 89. 9. što je znatno manje nego poljoprivrednom proizvodnjom (između 1. Number of enterprises and employed in food industry in Vojvodina Privreda Vojvodine je u 2002. za 24% (sa 43. 2004.7 1. 2.8 3.53 100.33 0. Objašnjenje treba tražiti prevashodno u izbega200 vanju preduzeća da se zadužuju.04 8.77 2002 93.36 6. II 7.prehrambena industrija Vojvodine.31 0.65 4. Uvećanje za oko 1. loše vođenoj poslovnoj politici i sl.1 4. otpisu imovine po raznim osnovama.071 miliona dinara.29 98.92 0.4 2.0 111.0 93.4 4.329 (2006) preduzeća i zadruga.1 0.46 0. 1. dugoročni finansijski plasmani 6. od čega osnovna sredstva čine 46%.4 -11.8 1. Poljoprivreda takođe beleži veliko smanjenje broja radnika. ili za 29. U radu se koriste dve vrste poređenja: (a) vremensko .91 2006 91. odnosno povoljnim.9 -1. Prehrambenoj industrij beleži mnogo veći pad.31 4.39 0.9 5. u odnosu na 2000.7 3. 2001. 3.941). ako se zna da učešće ovih rashoda treba da bude manje od 1% i da teži nuli.23 100.9 -1.01 Prehrambena industrija Food industry 2003 2004 2005 92. 55000 50000 45000 40000 35000 30000 25000 20000 2000.8%). godinu broj preduzeća se povećao za skoro dva puta.78 5.03 93. Broj preduzeća / Number of enterprises Broj zaposlenih / Number of employed Sl.0 90. Udeo stalne imovine u aktivi preduzeća prehrambene industrije dostigao je oko 54% u 2006.1 1.879 radnika.9%.4 4. U poljoprivredi je udeo stalne imovine nešto viši (oko 62%).5 0.542 (2006).0 90. s obzirom da preduzeća imaju vrlo malo slobodnih finansijskih sredstava za dugoročno i kratkoročno plasiranje. 5.7 101.15 93.7 0. da bi u 2006.56 4. koja je u fokusu analize. 8.1 0. Pored navedenih osnovnih metoda. uglavnom malih i srednjih preduzeća. što je prilično visoko.96 0.3 4.25 3. godini.7 3.65 5. sa 50.6 104. Relativno visok udeo vanrednih prihoda rezultat je neregulisanih tranzicijskih uslova poslovanja u kojima često dolazi do prodaje osnovnih sredstava.0 90.38 4.95 100.616).2%) rezultat je prevashodno raznih dezintegracionih procesa i osnivanja novih. Broj preduzeća / Number of enterprises Broj zaposlenih / Number of employed Tabela 1.toga nije moguće dati kvalitetnu ocenu posmatrane pojave.0 94.09 -2.25 Poljoprivreda Agriculture 2003 2004 2005 90.3%).166 (2002) na 35. godini. dok je učešće nematerijalnih ulaganja i upisanog neuplaćenog kapitala zanemarivo (zajedno manje od 2%).7 1. I 4.08 -11.0 99.0 -0.0 99.6%.780 preduzeća (ili 10. Struktura ukupnog prihoda i njegovog rasporeda ( u % ) Table 1.3 100.0 82. budući da zbog 2006 niske rentabilnosti nisu u stanju da podnesu još uvek visoke kamtne stope.8%.3 0.8 0. s obzirom na značajno učešće zemljišta koje se ne amortizuje (oko 48%).4 0. i ostvarila značajan rezultat iz poslovnih prihoda i rashoda od 5.44 1. poslovni prihodi (preko 91%). / Irregular and other expenses UKUPNI RASHODI / TOTAL EXPENSES Bruto rezultat (I – II) / Gross result (I–II) Porezi i doprinosi / Taxes Neto rezultat (7 . godini zapošljavala 307.8) / Net result (7-8) 90.252 i 1.4 0. 2005.7 3.1 -4.94 4.9 3. otpisa dugova 1200 usled nemogućnosti plaćanja. 1 Broj preduzeća i zaposlenih u prehrambenoj industriji Vojvodine Fig.1 4.9 7. U strukturi ukupnog prihoda (tabela 1) dominantno mesto zauzimaju. 2002.6 3.3 3.1%).82 101. Broj zaposlenih u ovoj privrednoj grani zadržao se na približno istom nivou kao u 2000.65 100.15 96. Poslovni prihodi su u posmatranom petogodišnjem periodu porasli za 91. za razliku od poljoprivrede koja beleži povećanje (za 29.13 -4.79 100. Uočljiva je jasna tendencija smanjenja broja pravnih lica u prehrambenoj industriji (za 15. i (b) prostorno .28 -1. Ovakvo učešće može se 400 oceniti relativno niskim.54 6. Fi600 nansijski rashodi učestvuju u raspodeli ukupnog prihoda oko sa 4%.24 93.97 100.9 0.22 -0.74 4.189 na 31.31 0.8 6. poredi se sa poljoprivredom Vojvodine. 6.547 (2002) i 19. naplate ranije otpisanih potraživanja i sl.13 3.0 91. REZULTATI I DISKUSIJA U Vojvodini je u posmatranom periodu privređivalo ukupno između 17.88 99. što je znatno više od kumulativnog rasta inflacije u istom periodu (75. godini na pokriće poslovnih rashoda potrošila 88. a u poljoprivredi samo za 27.u posmatranom petogodišnjem periodu.47 93.19 0. što je očekivano.3%).01 98.9 100. Na pokriće vanrednih i ostalih rashoda odlazi 4-6% ukupnog prihoda. The Structure of total income and its distribution ( in % ) Red broj 1.0 94.0 2. Razlozi leže u otpisu potraživanja usled nemogućosti naplate.02 8. Prehrambenom industrijom se bavilo između 987 (2002) i 831 (2006) preduzeća (slika 1). Preduzeća iz oblasti prehrambene industrije 1000 su u 2006. Radnici u poljoprivredi i prehrambenoj industriji čine oko jedne četvrtine ukupnog broja zaposlenih privrede Vojvodine. što je uglavnom približno kao i u poljoprivredi.61 1.57 9.136). godini taj broj opao za skoro 14% (265.9 100.2%. manjkovima.12 0.14 -2. kao i specifični metodi analize bilansa.9 5.93 5.32 -0.7 100.23 101.0 88. 2003. logično. korišćeni su i određeni matematičko-statistički metodi. Relativno nisko učešće finansijskih prihoda u svim godinama posmatranog perioda (do nekoliko procenata) može se smatrati očekivanim. Međutim.

[4] Vukelić. ali uz jasno izraženu tendenciju poboljšanja. Gordana: Teorija i analiza bilansa. 1999.Ali. V: Financing of working capital in primary agricultural production. Kad se imaju u vidu visoka otpisanost opreme. Novi Sad. Analiza finansijske ravnoteže na osnovu pokrića stalnih zaliha obrtnim fondom (slika 2) jasno pokazuje vrlo nepovoljnu finasijsku strukturu preduzeća iz oblasti prehrambene industrije. s. V: Analiza osnovnih pokazatelja uspeha poljoprivrede i prehrambene industrije Vojvodine. doneti i niz podsticajnih mera iz domena agrarne.3. Belgrade. Savremena poljoprivreda. 3).000 din) Treba naglasiti da analiza likvidnosti. V: Analiza finansijskog rezultata i finansjskog položaja poljopri-vrednih preduzeća Vojvodine.235-242. Poljoprivredni fakultet.6 indeksnih poena. 40000 30000 20000 10000 0 pisanosti opreme (preko 60%). Poljoprivreda je u proseku imala osetno nižu stopu zaduženosti (2946. iz čega proizilazi da preduzeća imaju velikih problema sa održavanjem likvidnosti. p. dok je istovremeno kumulativni indeks inflacije iznosio 175. Vukoje. Cumulative idexes of net capital and inflation growth (2001=100) Analiza strukture pasive sa aspekta vlasništva izvora pokazuje da se zaduženost prehrambene industrije u poslednje tri godine odražava na prihvatljivom nivou od oko 50%.6%) i rentabilnost uloženih sredstava (6. Primljeno: 10. EAAE. Agroekonomika 29/2000. U poljoprivredi je finansijska ravnoteža znatno nepovoljnija. 2-4. stopa inflacije (6. (b) zaduženosti. 2007. godini prehrambenoj industriji za uspostavljanje finansijske ravnoteže nedostaje 18.62%). p. pored povećanja efikasnosti poslovanja.3. ne može biti dovoljno pouzdana. 367-374. Povoljna okolnost je da većinu ukupnih obaveza čine dobavljači i druge obaveze iz poslovanja (oko 46% u 2006. Za poboljšanje ekonomskog položaja preduzeća iz agrosektora neophodno je.74). ali uz vrlo izraženu tendenciju rasta i nepovoljnije ostale faktore zaduženosti. Poljoprivredni fakultet.91). 2002 2003 2004 2005 2006 Stalne zalihe / Inventories Obrtni fond / Turnover fund Sl. [3] Rodić. godini). Beograd (2003). odnosno korišćenje drugih analitičnijih metoda. Novi Sad (2000).6%). Prehrambena industrija je u 2006.31 puta.6-55.000 din) Fig 2. (1999). Belgrade. zaduženost prehrambene industrije se može oceniti kao prihvatljiva. U 2006.02%. odnosno lošeg finansijskog položaja.Negativan rezultat u dve od pet posmatranih godina govori o niskoj profitabilnosti preduzeća iz oblasti prehrambene industrije. Prehrambena industrija je u posmatranom periodu ostvarila indeks rasta neto sopstvenog kapitala od 214. osnovni su pokazatelji duboke poremećenosti finansijske strukture preduzeća. ZAKLJUČAK Na osnovu izvršene analize najvažnijih pokazatelja finansijskog rezultata i finansijskog položaja mogu se izvesti sledeći zaključci: . Poljoprivredna preduzeća nisu uspela da očuvaju realnu vrednost neto sopstvenog kapitala (umanjenje za 35. 2. p. 22 20 18 16 14 12 10 200 200 Inflacija / Inflation Indeksi / Indexes Prehrambena / Food industry industrija LITERATURA [1] Obrenović. [2] Obrenović. .15%). Bilans prikazuje stanje sredstava i obaveza samo u momentu bilansiranja. Financing the agribusiness sector. kratkoročno vezana sredstva manja su od kratkoročnih obaveza. . koji se zasnivaju na vremenskoj usklađenosti dinamike novčanih priliva i dospeća obaveza. značajna poremećenost finansijske ravnoteže i nizak koeficijent obrta (0. 3. Vukelić.291 miliona dinara dugoročnih izvora. Ona uspevaju da samo delimično finansiraju stalne zalihe iz obrtnog fonda (31.Za poboljšanje finansijskog položaja preduzećima je neophodan dugoročno raspoloživ i jeftin kapital. Upravo za taj iznos. 2007. V. koji se može obezbediti kroz dodatna ulaganja vlasnika ili/i povoljnim kreditima. Financing the agribusiness sector. Reprodukciona sposobnost poljoprivrede je još ugroženija (stopa 4. Preciznija analiza bi zahtevala detaljniju analizu bilansa tokova gotovine. po osnovu kojih se uglavnom ne plaćaju kamate. Prihvaćeno: 12. Kumulativni indeksi rasta neto kapitala i inflacije (2001=100) Fig 3. Inventories covered by turnover fund (in 000. carinske i monetarne politike.56%. Poljoprivredni fakultet. To znači da je realna vrednost neto kapitala uvećana za 39. Management of durable rural development. Faculty of farm managament.2008 Poljoprivreda / Agriculture 200 200 200 Sl. D. stepen ot- 62 PTEP 12(2008) 1-2 . D. ali znatno veću nego u prethodnoj godini (3.1%). skoro dobra. Zekić. [5] Vukoje. samo na osnovu podataka iz bilansa stanja. Pokrivenost zaliha obrtnim fondom (u 000. [6] Vukoje. odnosno oko 1. koeficijent obrta 0.9 (sl. J. (c) održavanja realne vrednosti kapitala i (d) reprodukcione sposobnost.7%). pa se ovaj pokazatelj može oceniti na sličan način kao i kod prehrambe industrije. . jasno je da prehrambena industrija nije sposobna da samostalno finansira sopstvenu reprodukciju. poreske. Vukoje.Ozbiljna poremećenost finansijske ravnoteže i nesposobnost održavanja sopstvenog kapitala. a likvidnost predstavlja sposobnost plaćanja dospelih obaveza u svakom trenutku tokom godine. 235-244.2008. Gordana: Self-financing in agriculture. godini ostvarila relativno skromnu stopu sredstava za reprodukciju od 6.Timisoara. Ako se uzmu u obzir i ostali relevantni faktori: organski sastav kapitala (50. to nije dovoljno.3. V: The analysis of financial results and financial position of agricultural in Vojvodina.Ocena finansijskog položaja izvršena je na osnovu analize: (a) finansijske ravnoteže.243-252. budući da je u svim godinama zabeležen čak negativan obrtni fond.9%).

mehanizam čistog razvoja. Nowadays. Međutim. najvećim dijelom. Konvencija ne precizira kakve ove koncentracije treba da budu. Problematika klimatskih promjena koja je. U radu je data analiza mogućnosti iskorištavanja OPP-a u Bosni i Hercegovini.63-67 UDK: 504.7:620. da bi selo postalo proizvođač i obnovljivih energenata potrebno je na nivou države poduzeti čitav niz aktivnosti vezanih za tehnologije korištenja biomase. due to which a global action to prevent these changes is necessary. Međutim. ekonomski i ekološki problem pred kojim se našlo čovječanstvo. SUMMARY In recent years. but also positively affects the rural development because it becomes the additional revenue for agricultural households. 1-2. p. Najznačajniji dokumenti su Konvencija o klimatskim promjenana (1992) i Protokol iz Kjota (1997). in order that rural areas become producers using renewable energies. greenhouse gases. tržište i pravno regulisanje. vrlo je važno saznanje da se podsticanjem korištenja obnovljivih izvora energije na selu ne rješavaju samo globalbni problemi. A significant possibility to reduce greenhouse gas emissions is using vegetative residues from the agricultural production for energy purposes. godine. there are advanced technologies for using this type of biomass. Razmatrani su postojeći podsticaji od strane države kao i međunarodni. Potpuni odgovor čovječanstva na prijetnje klimatskih promjena ne postoji. Dakle. samo da budu na nivou koji nije opasan. it is necessary to undertake a series of actions at the state level related to technologies of biomass usage. a da se istovremeno ne ugrozi proizvodnja hrane i da se omogući nas- tavak ekonomskog razvoja na održiv način. Bosna i Hercegovina REZIME Posljednjih godina manifestacije globalnih klimatskih promjena postaju sve očiglednije. Jedna od značajnih mogućnosti smanjenja emisije gasova koji imaju efekat staklene bašte jeste iskorištavanje biljnih ostataka iz poljoprivredne proizvodnje (OPP) u energetske svrhe. Taj nivo treba se ostvariti u vremenskom okviru dovoljno dugom da omogući ekosistemu da se prirodno prilagodi na klimatske promjene. odricanja i rizike koje je globalna zajednica spremna da prihvati. it is important to know that encouragement of the use of renewable energy sources in rural areas not only solves global problems. The analysis comprises official statistical data on sown agricultural land in Bosnia and Herzegovina and the annual grain production. Konvencija je prihvaćena na Svjetskom samitu o okolini i razvoju. market and legal regulations. Procjenjeno je smanjenje emisije stakleničkih gasova zamjenom fosilnih goriva sa energentima dobijenim iz ostataka poljoprivredne proizvodnje primjenom metodologije odobrene od strane Izvršnog odbora mehanizma čistog razvoja pri protokolu iz Kjota. Ovo ponovo ostavlja prostora za različita tumačenja uzimajući u obzir naučna otkrića. javlja se istinska potreba za globalnim akcijama na suzbijanju klimatskih promjena.6) Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper POTENCIJAL SMANJENJA EMISIJE STAKLENIČKIH GASOVA UPOTREBOM BILJNIH OSTATAKA IZ POLJOPRIVREDNE PROIZVODNJE U BOSNI I HERCEGOVINI POSSIBILITY TO REDUCE GREENHOUSE GAS EMISSIONS BY USING VEGETATIVE RESIDUES FROM THE AGRICULTURAL PRODUCTION IN BOSNIA AND HERZEGOVINA Azrudin HUSIKA Mašinski fakultet. Danas postoje razvijene tehnologije za iskorištavanje ovog vida biomase.95(497. u Rio de Janeiru 1992. osnovni razlozi zabrinutosti su proizvodnja hrane . energija. 71000 Sarajevo. Ključne riječi: ostatak iz poljoprivredne proizvodnje. Existing national and international subsidies in a sense of the clean development mechanism were considered. godine. However. However. This paper presents the analysis of possibilities of using vegetative residues from the agricultural production in Bosnia and Herzegovina.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. nego se može pozitivno uticati na ruralni razvoj na osnovama održivog razvoja jer može predstavljati dodatni prihod za poljoprivredna gazdinstva. zbog čega se javlja potreba za globalnim akcijama na njihovom suzbijanju. Key words: residues from agricultural production. energy. Klimatske promjene su najveći društveni. staklenički gasovi. Ovim dokumentima najrazvijenije zemlje svijeta priznaju svoju odgovornost za klimatske PTEP 12(2008) 1-2 63 . uzevši u obzir aktuelne cijene energenata na tržištu kao i moguća podsticajna sredstava za energiju iz biomase. UVOD Kako rizici globalnih klimatskih promjena postaju sve očigledniji. Analiza je izvršena korištenjem zvaničnih statističkih podataka o zasijanim poljoprivrednim površinama u BiH i godišnjoj proizvodnji žitarica. posljedica emisije stakleničkih gasova se rješava kroz međunarodnu saradnju na globalnom nivou u okviru Okvirne Konvencije Ujedinjenih nacija o klimatskim promjenama iz 1992. The reduction of greenhouse gas emissions by a fossil fuel replacement with energy sources obtained residues from the agricultural production by applying the methodology approved by the Steering Committee of Clean Development Mechanism within the Kyoto Protocol was considered. taking into account current prices of energy sources in the market and subsidies for energy sources from biomass. Vilsonovo šetalište 9. demonstration of global climate changes has been growing more evident.i ekonomski razvoj. clean development mechanism. Temeljni cilj Konvencije je postignuti stabilizaciju koncentracija stakleničkih gasova u atmosferi na nivou koji će spriječiti opasno antropogeno djelovanje na klimatski sistem. To takođe sugeriše (kako vjeruje većina klimatologa) da su neke promjene neizbježne i da to zahtijeva primjenu i određenih adaptivnih mjera.vjerovatno na klimu najosjetljivija ljudska djelatnost .

i posebno proizvodnja energenata ili energije su za mljama. u BiH je bilo 11 malih hidroelektrana što ljoprivrednim biogas postrojenjima se osim stajskog đubriva i je predstavljalo 4.kog otpada. Za poljoprivrednike se izgradnju elektrana na bazi privatnog kapitala i njihovo uključivanje u mrežu električne energije. tika sektora energije BiH je niska efikasnost korištenja energije Sve te činjenice ukazuju da pred ovom oblasti privrede stoje tokom životnog ciklusa (od ekstrakcije uglja ili uvoza goriva do snažni motivi razvoja koji se mogu realizovati samo na osnovapretvaranja energije u novac ili ugodne uslove življenja).86 0.2 76. godinu. Godine 1991. Stvoreni su pravni preduslovi za tričnu energiju. između ostalog. Emisija CO2 u BiH je u 2005. 5. Entitet Fedeacija Bosne i su Hrvatska i Makedonija. 0. U poređenju sa državama u razvoju BiH ima malu emisiju CO2 po glavi stanovnika. sa velikim procentom pepela i sumpora i sa niskom toplotnom pa se pred poljoprivrednike generalno stavljaju sljedeće razvojne vrijednosti. hidro. poljoprivredne proizvodnje. . Naspram toga. što je u prvom redu posljedica male potrošnje energije. održavanje komunalnih zelenih površina i puKorištenje hidro potencijala je ispod 40% iskoristivog poten.32 Energy intensity – tons of equvalent komore i organi države traže i pronalaze mogućnosti oil per 1000 US$ of GDP za dodatne prihode iz nepoljoprivrednih djelatnosti. godina). ukidaTermoelektrane koje koriste ugalj imaju značajne emisije SO2. i stoga u pogledu specifične emisije SO2 (per capita). izvora energije svodi se na korištenje biomase u ruralnim sredinama za grijanje. REZULTATI I DISKUSIJA Tokom proteklih decenija. U pomanja. Zahtjev koji mora CDM projekat da ispuni jeste da je na liniji održivog razvoja države u kojoj se želi implementirati.3 ha obradivog zemljišta po poljoprivrednom korištenje energije u BiH u to vrijeme bio je taj što se po niskim domaćinstvu stoji još i nešto lošije od prosjeka države. tečna goriva 28%. dica ovoga je intenzivno korištenje energije.sada koriste u nedozvoljivo niskom obimu.5 puta veću potrošnju energije po jedinici tan i rascjepkan posjed. koji se savremenim biogas-motorima i generatorima pretvara u toplotnu i elektj. postoji visoki nivo nezadovoljene prehrambene tražnje. osoke fermentišu i ratarske kulture. što upućuje da u njoj. BiH raspolaže značajnim poljoprivrednim resursima koji se Kad je u pitanju proizvodnja električne energije. Poslje. Table 1. prirodni gas 6% i biomasa 4%. Osnovna karakterisponude. BiH uvozi prirodni gas i naftne derivate. te je tokom 1991. Po tome je mali i usitPrema postanku. Indicators of energy use in Bosnia and Herzegovina Dodatna je mogućnost da se poljoprivredom Indikator BiH Jugoistočna Evropa EU 25 Svijet nastave baviti na dosadašnji način. sa stajališta domaće skromne gije ova dva izvora pojedinačno oko 60:40. Trenutno se izrađuju studije o hidroenergetskim potencijalima. kada je iznosila 24 miliona. sa nih kapaciteta termoelektrana u odnosu na hidroelektrane poje. ugljevi u BiH pripadaju mlađim ugljevima. Za male hidroelektrane. i prouzrokuje zagađivanje produktima nepotpunog sagorijevanja. Struktura primarne energije je sljedeća: ugalj 52%.preko 600 miliona USD godišnje. ne samo u svojim zemljama. i koriste se peći sa niskim stepenom korisnosti i njima nepažljivo rukuje. kao što ima do 3 ha poljoprivredne površine. a istovremeno podstiču razvoj zemalja u razvoju. posebno ona sa mamogućnosti: njom snagom (kućne peći) koja bi bila pogodna za kvalitet uglja . i energija i biomasa. Kako su zgrade izgrađene bez potrebne toplotne zaštite.86 0. BiH zauzi. godine: MATERIJAL I METOD ..da ga bolje ''organizuju'' komasacijom.4% potencijalne snage za male hidroelektrane. Korištenje drugih obnovljivih time otvara mogućnost da uz proizvodnju hrane stiču i dodatni 64 PTEP 12(2008) 1-2 .teva. Stoga su Konvencija i Protokol predvidjeli. iskoristivost potancijala je čak poljoprivrednike sve značajniji dopunski izvori prihoda. potrošnja drveta za ogrjev na selu je ekstremno visoka. Domaćinstva koIndicator B&H Southeast Europe EU 25 World ja se nađu u toj grupi. ona je stalan i značajan uvozdinačno iznosi 49:51. njen posjed krupno ograničenje bh. što smanjuje nivo efikasnosti njihovog korištenja tanu robni proizvođači poljoprivrednih proizvoda.ekonomije. Indikatori korištenja energije u B i H vršine [4].18 0. . bila 18 miliona tona. što je prilično malo u poređenju sa drugim evropskim ze.dana nadasve važna zadaća očuvanja okoline energija 10%. i manja je u odnosu na 1990. Poljoprivrednici i njihova udruženja. BiH nema odgovarajuća ložišta.da uvećavaju svoj posjed kupovinom ili zakupom i tako poskoji se koristi. površina pored javnih puteva (ljeti i zimi). dok je odnos proizvodnje električne enernik hrane.promjene i činjenicu da će posljedice najviše trpiti zemlje u razvoju koje nemaju značajnih sposobnosti za adaptaciju klimatskim promjenama. unutar kojeg sa 67% dominira onaj koji GDP-a nego neke druge bivše jugoslovenske republike.proglašena je i jednim od strateških razvojnih pravaca njene Osnovni domaći izvori energije u BiH su ugalj. Jedan od razloga za vrlo intenzivno Hercegovine sa 2.1 Energy use per capita (GJ/per capita) proširenje aktivnosti na proizvodnju obnovljivih izEnergijska intenzivnost – tona ekvivora energije iz ostataka postojeće poljoprivredne valentne nafte po 1000 US$ GDP-a proizvodnje. uz činjecijenama izvozila električna energija nekim drugim republikama nicu da se u njene potencijalne komercijalne farmere (sa više od bivše Jugoslavije. Jedna od mogućnosti je 50. odnos instalira.7% raspoložive energije. hidro. Sadašnjem stanju poljoprivrede glavnu karakteristiku daje siBiH imala skoro 2.6 166 74. do metana. Na taj način poljoprivreda može značajne površine da angažuje za proizvodnju energije. poljoprivredna proizvodnja u privredi BiH stekla je vidno značenje i sa svojim prerađivačkim sektorom uvijek se predstavljala kao bitno ishodište naseljenosti sela i zaposlenosti stanovništva. Poslije 1995.da uvode intenzivne tehnološke vještine za manje posjede i ma treće mjesto u Evropi (1990. prerada biološcijala. 5 ha) računa tek oko 17% domaćinstava.ma jasnih društvenih opredjeljenja [4]. Turizam na selu.njem međa i sl. arondacijom. Uslov da bi zemlje u razvoju koristile sredstva razvijenih zemalja je pristup Protokolu iz Kjota i osnivanje Imenovanog državnog tijela čiji je zadatak izdavanje pisma odobrenja za implementaciju pojedinačnih projekata kroz CDM. tako komercijalizovani uvećaju zaradu ukupno i po jedinici poTabela 1.uz to joj je. Mehanizam čistog razvoja (CDM) koji omogućava razvijenim zemljama da svoju obavezu snižavanja emisije gasova koji izazivaju efekat staklenih gasova realizuju. po uzoru na sve izraženije planetarne brige svijeta. Na taj način one smanjuju globalne promjene. . nego i u zemljama u razvoju (jer je djelovanje tih gasova globalno). morat će svoje prihode dopuPotrošnja energije po stanovniku njavati dodatnim zaradama.

Pored ovoga.62 33. pri tome je pretpostavljeno Porijeklo da se iskorištava isti procenat svakog oblika OPPSource a iz tabele 2.518 Srednja gustina potencijala biomase u BiH je oko 1 TJ/km2. a taj vid energije se ne koristi. ekološke. Treba napomenuti da niti jedna procjena (urađena do sada) nije jasno definisala o kojem se potencijalu biomase radi. oni se uglavnom realizuju kroz međunarodne programe na prevenciji klimatskih promjena. tj. nepovoljnost je u tome što se OPP geneŠumarstvo riše ljeti i u jesen i sva ulaganja u skladištenje se Forestry ostvaruje tada. korištenjem metodologije odobrene od strane Izvršnog odbora CDM-a može se izračunati emisija CO2 po MWh el. kod proizvodnje toplotne Forestry energije. Kako bi se konkurenstnost proizvodnje energije iz OPP-a povećala postoje domaći i međunarodni mehanizmi podsticaja.4 = 1. tržišne. tehničkom. U tabeli 2 dat je pregled potencijala OPP-a u BiH.dohodak proizvodnjom energenata i energije. Prosječan sadržaj ugljika u ugljevima u BiH je oko 40%.5 211 200 t 0. ekonomske. Ostaci žitarica Corn residues Ostaci uljarica Oil crops residues Drvni otpad iz indust. centralne i južne BiH. Razvoj tehnike omogućio je izgradnju brojnih uspešnih postrojenja za proizvodnju toplotne i električne energije na poljoprivrednim gazdinstvima [5]. ali to nije linearnog karaktera jer se u većini slučajeva. Total annual energy potential from biomass in Bosnia and Herzegovina [3] Tip biomase Type of biomass Biogas sa farmi Biogas from farms Otpad iz vočarstva Waste from fruit grow. a jedna od najdetaljnijih analiza je urađena kroz EU/FP6/INCO/ADEG projekat.8 MJ/kg 4. ne zna se unaprijed koŠumarstvo lika će biti stvarna potrošnja u toku sezone grijanja Forestry (posebno izraženo posljednjih godina). U slučaju proizvodAgriculture nje električne energije. npr. ostataka žitarica i uljarica. S obzirom na sve to. Sa porastom cijena fosilnih goriva ta se situacija mijenja u korist energije iz ostataka poljoprivredne proizvodnje . kada se govori o korištenju obnovljivih izvora energije to nije toliko stvar procjene njihovih prirodnih potecijala. stoga se zamrzavaju dodatna novčana sredstva. U slučaju BiH. OPP se može koristi kao osnovno ili kao dopunsko gorivo nekom fosilnom gorivu. Mogućnost smanjenja emisije CO2 korištenjem energije iz ostataka poljoprivredne proizvodnje u Bosni i Hercegovini Proizvodnja energije iz otpada iz poljoprivredne proizvodnje teško može biti konkurentna proizvodnji energije iz fosilnih goriva. koji se istina javljaju i Agriculture kod proizvodnje toplotne energije ali su oni znatno Šumarstvo manji.66 PJ. smanjenju emisija stakleničkih gasova i na smanjenju emisije kiselih gasova (SO2 i NOx). Mehanizam koji je aktuelan za zemlje u razvoju potpisnice Protokola iz Kjota je Mehanizam čistog razvoja. Oba načina Agriculture Poljoprivreda iskorištavanja OPP-a imaju specifične probleme.. prirodnom (teoretskom). Što se tiče međunarodnih mehanizama. Zbog toga. ostaci biomase iz poljoprivrede takođe predstavljaju značajan energijski potencijal u regionu sjeverne. Tabela 2. jer su visoke neke od barijera korištenja. NOx i CO2) iz termoelektrana na ugalj i na taj način emisije u državi za istu količinu energije. Iz tabele 2 se vidi da teoretski biomasa može pokriti oko 18% potreba za energijom. što je u poređenju sa ukupnom potrošnjom energije u BiH oko 5%. u ovom slučaju iz OPPa.20 2.5 MJ/kg 6. ostali podsticaji (domaći i međunardoni) nisu uzeti u obzir. u životnom ciklusu energije iz OPP-a koristi energija iz fosilnih goriva. Ukupna potrošnja primarne energije u BiH je oko 190 PJ (iz tabele 1 i za 3 800 000 stanovnika) . šumski ostatak) i drvni otpad iz drvne industrije. javlja se problem (trošak) Poljoprivreda transporta i skladištenja. po današnjim cijenama fosilnih goriva.5 MJ/kg 8. Energijski potencijal biljnih ostataka iz poljoprivedne proizvodnje u BiH Najznačajniji izvor biomase u BiH za proizvodnju energije je drvna masa porijeklom iz šumarstva (ogrjevno drvo. energije u mreži. Wood waste from industry Ogrjevno drvo Heating wood Drvni otpad u šumi Waste wood in forest Ukupni potencijal Total potential Toplotna Energijski Raspoloživa moć / potencijal biomasa / AvaiHeating Energy polable biomass value tential (PJ) 25 3 20 000 000 m 0.. Napravljeno je nekoliko procjena potencijala biomase u BiH. s tim da je pretpostavljeno da ukupno iskorištenje ne može biti veće od 50%. Ukupni godišnji potencijal energije iz biomase u BiH [3] Table 2. koliko čitavog niza barijera njihovom korištenju (tehničke barijere. Pri tome poljoprivreda može da bude značajan izvor obnovljive energije sa oko 30% potencijala biomase u BiH ili oko 10 PJ. u radu je pretpostavljeno nekoliko scenarija iskorištenja OPP-a u BiH. treba uzeti u obzir i prosječni stepen efikasnosti termoelektrana. kroz programe podsticanja obnovljivih izvora energije i/ili podsticanja poljoprivredne proizvodnje. Postoje zemlje i slučajevi gdje su prirodni potencijali obnovljivih izvora energije vrlo visoki. kao što je prikupljanje i obrada OPPa.88 0. Realno je pretpostaviti da je udio OPP-a koji bi se Agriculture Poljoprivreda koristio za proizvodnju toplotne energije veći od udjela za električne energiju.46 tCO2/tona uglja Mc 12 PTEP 12(2008) 1-2 65 . a 40% iz hidroelektrana. gdje se u prosjeku 60% električne energije dobija iz termoelektrana na ugalj. Energija iz OPP-a bi se mogla koristiti za proiPoljoprivreda zvodnju električne i toplotne energije. U ovom radu data je analiza podizanja konkurentnosti proizvodnje energije iz OPPa uz pomoć ovog mehanizma.74 MJ/kg 634 000 t 3 800 t 1 150 000 t 1 500 000 t 600 000 t 14 MJ/kg 10.04 7.53 13. U tabeli 2 su prikazani potencijali dobijeni tim istraživanjem. Međutim.51 MJ/m3 3. U slučaju korištenja OPP-a za proizvodnju električne energije smanjuje se emisija zagađujućih materija (SO2.). Međutim. pa tako se i troškovi proizvodnje energije iz nje povećavaju.5 MJ/kg 8. Kada je riječ o domaćim podsticajima misli se na sredstva kojim država iz raznih fondova podstiče ovakvu proizvodnju. Ukupan energijski potencijal iznosi 9. Pored toga. tj. realno je razmarati mogućnost istovremene proizvodnje toplotne i električne energije (kogeneracija). U svijetu ima primjera gdje se koristi 30% biomase uz ugalj. količina CO2 koja nastaje potpunim sagorijevanjem jedne tone takvog uglja računa se prema: M CO2 44 (1) eCO2 = c = 0. ekonomskom ili ekološkom [3]. S obzirom da se električna energija u BiH dobija iz termoelektrana na ugalj i hidroelektrana i da se unaprijed ne zna iz kojeg izvora će električna energija biti zamijenjena sa električnom energijom iz novog izvora. računa se emisija CO2 po MWh električne energije u mreži. U ovom radu uzet je u obzir energijski potencijal otpada iz voćarstva. S druge strane.

Proračun je realno ostvariv. Ukoliko se ta energija dobija iz izvora energije koji ne emituje CO2 ili je bilans CO2 jednka nuli.76 tona. što bi predstavono predstavlja 2-4% od ukupne emisije. programskog CDM-a kako bi se troškovi izdava215 86 10 10 310 000 3 100 000 nja CER-ova smanjili na najmanji mogući iznos. su oko 50 miliona EUR. da bi ovaj vid iskorištavanja bio ekonomski održiv potrebno je % od ukupnog potenda država kroz strateška opredjeljenja definiše mehanizme Energija cijala podsticaja kao i da stvori preduslove za korištenje međunaSmanjenje Vrijednost Energy % of total potential rodnih mehanizama za podsticanje obnovljivih izvora energiemisije CO2 CER-a GWh za elektri. Da je to značajno smanjenje. a ostali bi prošli znatno pojednostavljeniju proceduru. S obzirom na relativno visoke troškove prevoza. oko 32 EUR/toni. godine. prema izrazu (1) potpunim sagorijevanjem jedne tone uglja nastaje 1. Koji od scenarija je smanjenje emisije kroz CDM (vrijednost CER-a). Ukupni domaći podsticaji za poljoprivrednu proizvodnju na nivou BiH za 2008. pri čemu je moguće dobiti sredstva kroz mehanizam međunarodne saradnje korištenja uglja.toplotne el.26 tona CO2/MWh električne energije. računato je smanjenje emisije CO2 za različite scenarije njegoU radu su analizirana četiri scenarija korištenja OPP-a za vog korištenja u BiH. Finansijski efekat je u tim slučajevima veći nego u slučaju zamjene uglja. Stoga. onu količinu koja bi se trošila bez prelaska na OPP.32 ≈ 1. uporedi sa ukupnom emisijom u BiH u 2005.26 ⋅ 0. Uzevši to u obzir može se izračunati proizvodnja električne energije po toni uglja u termoelktranama kao: MWh 13000 ⎡ MWh ⎤ ⎡ MJ ⎤ b = H d ⋅ η = 13000⎢ ⎥ ⋅ 0. a finansijski efekat je 7 300 000 EUR/a. Uzme li se u obzir prosječna produkcija OPP-a od 2 tone po hektaru. Smanjenje emisije CO2 i vrijednost CER-a za različite scenarije korištenja dijela OPP-a raspoloživog u Bosni i Hercegovini Table 3.GWh je. enerCERs reduction of energiju dručju uspostaviti sistem proizvodnje energenata iz OPP-a i gije – energije giju EUR/a CO2 t/a for heating njihovog korištenja. a donja toplotna moć oko 13 MJ/kg. za proračun je uzeta vrijednost od 10 EUR-a. potrebno je prethodnu vrijednost umanjiti srazmjerno količini električne energije koja se dobija iz hidroelektrana. Stepen efiksanosti uređaja da konverziju hemijske energije uglja u toplotnu je oko 80%. smanjuje se emisija CO2 proporcionalno količini energije. godini. godini. OPP se može koristiti i kao zamjena tečnim i gasovitim gorivima. ZAKLJUČAK Pored proizvodnje hrane poljoprivreda može biti i proizvođač energenata. Kako se sva električna energija ne dobija iz termoelektrana na ugalj. EUR/a.76 tona CO2/MWh električne energije u mreži. Korištenje OPP-a za proizvodnju toplotne i/ili el. povoljnije koristiti OPP za proizvodnju toplotne energije pri čemu se vrši potiskivanje uglja. Uzevši u obzir vrijednost dobijenu u izrazu (1) dobije se da je specifična emisija CO2: 1. Procjena smanjenja emisije izvršen je za slučaj zamjene uglja. Dakle. dok je cijena u maloprodaji oko 50 EUR/toni. Pošto je BiH pristupila Protokolu iz for energy – heating power energy Kjota i može koristiti CDM.87 tona uglja po MWh električne energije. Iz tabele 3 se vidi da bi korištenjem podsticaja kroz CDM bilo realno moguće povećati ukupne podsticaje za poljoprivredu za oko 10%. može se vršiti suspaljivanje sa ugljem u određenom procentu. govori podatak da većina razvijenih zemalja imaju zada- 66 PTEP 12(2008) 1-2 . Prema najoptimističnijem scenariju smanjenje emisije Ukoliko se procjenjeno smanjenje emisije CO2 iz tabele 3. energije u BiH mogao bi biti dodatni izvor prihoda za poljoprivrednike. Današnja cijena uglja za elektroprivrede u BiH je 2. što je oko 4% ukupne emisije u BiH u 2005. dok u slučaju suspaljivanja OPP-a sa ugljem neophodne su minimalne promjene na postrojenju. Tabela 3. zavisi od čitavog niza barijera korištenja OPP-a i strategije njihovog rušenja. iskorištavanje treba da bude što bliže mjestu proizvodnje energenata iz OPP-a (distribuirana proizvodnja energije). dobija se da je riječ o dodatnom prihodu od 120 EUR po hektaru. Iz tabele 3 se vidi da je. Međutim. vidi se da CO2 je 730 000 t/a. smanjenje emisije CO2 se računa uzevši u obzir količinu „istisnutog“ fosilnog goriva.Stepen iskorištenja termoelektrana u BiH je oko 32%. Emission reduction of CO2 and values of CERs in different scenarios of using of residues from agricultural production in Bosnia and Herzegovina tak da u prvom Kjoto periodu smanje emisije za 5-6% u odnosu na emisiju iz 1990. proizvodnja jednog MWh električne energije uzrokuje emisije CO2 od 0. U tom slu429 20 10 86 420 000 4 200 000 čaju bi se vršila validacija i verifikacija smanjenja emisije 644 530 000 5 300 000 30 10 86 CO2 samo na određenom mjestu/postrojenju koje koristi 644 172 30 20 730 000 7 300 000 energente iz OPP-a.5 EUR/GJ. stoga bi bilo dobro na određenom počnu ener.6 = 0. Postoji zagarantovana cijena električne energije iz biomase. Dobar način promovisanja korištenja OPP-a u energijske Values of Emission za toplotnu svrhe su pilot projekti. S obzirom da najveći udio u potencijalu OPP-a čine ostaci žitarica čija je toplotna vrijednost otprilike kao i ugljeva u BiH. s obzirom na ovaj mehanizam podsticaja. U slučaju proizvodnje toplotne energije iz OPP-a umjesto fosilnih goriva (ili za suspaljivanje sa ugljem). tj. U tabeli 3 dato je smanjenja emisije CO2 kao i procijenjeni iznosi podsticaja koji je moguće dobiti za to proizvodnju toplotne i električne energije. država treba raditi na uspostavenergy energy power ljanju tzv. Na taj nači se dobija specifična emisija CO2 u mreži u BiH: 1. Oprema za konverziju energije iz OPP-a je znatno skuplja od opreme za konverziju energije iz fosilnih goriva. Cijena jedne tone takvog goriva mogla bi iznositi oko 60 EUR/toni (cijena uglja plus CDM podsticaj). Vrijednost jedne izbjegnute tone CO2 (jedinični na suzbijanju klimatskih promjena u iznosu od 3 100 000 CER) varira. tj.15 t ⎣ t ⎦ ⎣ ⎦ (2) Recipročna vrijednost gornjeg izraza daje specifičnu potrošnju uglja od oko 0. Naravno. Dakle. U slučaju korištenja svega 20% poizvršen uz pretpostavku da je stepen efikasnosti konverzije energije iz OPP-a u električnu odnosno toplotnu isti kao i u slučaju tencijala emisija CO2 se smanjuje za 310 000 t/a. u tim slučajevima neophodna je potpuna zamjena kotlova.32 = 3600 ⎢ t ⎥ ⋅ 0.46 tona CO2. Ne postoje direktni podsticaji za iskorištavanje OPP-a za proizvodnju energije. Na taj način ukupni troškovi izdavanja CER-a bi Primjenom metodologije opisane u prethodnom poglavlju izse značajno smanjili.

767(497. posebno u ugroženim agrarnim područjima . za komercijalnu upotrebu. Adamović D.Doprinosi većem zapošljavanju lokalnog stanovništva. "Jedinstvo". barley. Savremena poljoprivredna tehnika. REZ.). Srednjoročna strategija razvoja poljoprivrednog sektora u FBiH (2006 – 2010. Sarajevo 2006.Riješava se trajno snabdjevanje gorivom za vlastite potrebe poljoprivrednih gazdinstava. što je bitan doprinos smanjenju globalne emisije ugljen-dioksida. Zbog svojih brojnih prednosti i niske cene u odnosu na druge energente. 32. Ključne reči: prirodni gas.ljalo oko 15% današnjeg izdvajanja za podsticaj poljoprivredne proizvodnje u BiH.o. najsigurnije i najkorisnije fosilno gorivo. ječma. CO2. Strateški plan i program razvoja energetskog sektora Federacije BiH. Takođe.3. Posmatrano u odnosu na sva ostala fosilna goriva. Isto tako.. uz ispunjavanje zahtijeva u pogledu zaštite okoline (emisija gasova i zbrinjavanje pepela). kao sirovina u proizvodnji a koristi se i za pogon motornih vozila.o.. 2008. This paper illustrates advantages of natural gas usage in the grain drying processes. ** a.69 UDK: 662. u širokoj potrošnji. wheat and other cereal products are analysed in this paper.). a ne unapred kao što je to slučaj sa ostalim energentima. Iskustvo zemalja sa dugom tradicijom korišćenja gasa pokazuje da je prirodni gas i jedan od najbezbednijih energenata. Sarajevo. Prihvaćeno: 17.2008. drying. prirodni gas je kao energent našao veliku primenu i u poljoprivredi. REZIME U radu se analiziraju prednosti korišćenja prirodnog gasa kao energenta. pa mu i upotreba sve više raste. Also.ing** * d. u procesima sušenja kukuruza. fuel.: Inicijativa za pristupanje protokolima uz Konvenciju o prekograničnom zagađivanju zraka na velike udaljenosti i Okvirnu konvenciju o klimatskim promjenama. Primjena OPP-a kao goriva bi imala niz efekata: .Doprinos uštedi domaćih fosilnih goriva i smanjenju emisije CO2. Tešić M.d. sagorevanje SUMMARY The advantages of natural gas usage in the drying processes of maize.2008. p. Poboljšati energetsku efikasnost znači koristiti tehnologije koje PTEP 12(2008) 1-2 67 . Slavko IVANIŠEVIĆ. vol. za proizvodnju električne energije. upotreba prirodnog gasa proizvodi takođe i najmanju količinu ugljen-dioksida (CO2). dipl. gorivo.. pšenice. [2] [3] [4] [5] LITERATURA [1] Knežević A. 1-2. These significant facts on natural gas make it an appropriate and recommendable source of energy in grain drying processes.113) Stručni rad Paper PREDNOSTI KORIŠĆENJA PRIRODNOG GASA KAO ENERGENTA U PROCESIMA SUŠENJA ADVANTAGES OF NATURAL GAS USAGES IN DRYING PROCESSES Boško ILIĆ.plaća se nakon potrošnje. Rumenački put b. gde se između ostalog koristi i za sušenje žitarica. Novi Sad.type: DVSK-MD and the manufacturer POBEDA .b. soje i ostalih zrnastih proizvoda.. . 25260 Apatin. Korišćeni su podaci dobijeni praćenjem i analizom potrošnje goriva pri radu sušare na lož-ulje i pri radu sušare na prirodni gas. CETEOR Sarajevo. Igić S.). postižu značajne uštede u potrošnji energije. natural gas usage in drying processes improves the heating process and also reduces emissions of exhaust gases (NOx. "Centro-gas". . dipl. 2006.Doprinos smanjenju uvoza tečnih i gasovitih goriva u BiH.. poboljšava se proces sagorevanja i smanjuje emisija štetnih gasova u atmosferu (NOx. Biblid: 1450-5029 (2008) 12. sušenje. Husika A. Za potrošače je interesantna njegova dostupnost i sistem naplate . a prednosti njegove primene u ovoj oblasti prezentovane su u ovom radu. Srbija je zemlja sa vrlo niskom energetskom efikasnosti.67 .3. Key words: natural gas.: Proizvodnja energije – novi zadatak i izvor prihoda za poljoprivredu. Zenica 2004. .. pa je i sa stanovišta zaštite životne sredine korišćenje prirodnog gasa kao energenta opravdano i preporučljivo. Industrijska zona b. 2005. which were installed at the factory JEDINSTVO in the town of Apatin. potrošač nema potrebe za dodatnim prostorom i poslovima oko skladištenja. On spada u najčistije. U radu je pokazano da se korišćenjem prirodnog gasa kao energenta u procesu sušenja.ing*. combustion UVOD Prirodni gas danas se višestruko koristi: u industriji. particularly the achievement of significant energy saving.b. 21000 Novi Sad. Studija izvodljivosti: Komercijalno korištenje drvnog ostatka u Centralnoj BiH kao projekat ekonomskog oporavka i razvoja regije. . PRIRODNI GAS KAO ENERGENT Prirodni gas je vitalna komponenta svetske energetike.. CO2. Primljeno: 10.type: DVSZ. The information on natural gas and oil consumption was gained from the following drying systems: the manufacturer CER . na sušari tipa DVSK-MD proizvođača "CER" i sušari tipa DVSZ proizvođača "POBEDA" u pogonu preduzeća "JEDINSTVO" iz Apatina.

02. Donja toplotna moć prirodnog gasa s kojom računamo u Srbiji je 33. bliskim Table 1. Prirodni gas obično merimo standardnim kubnim metrima (1 Sm3 odgovara količini gasa koja pri pritisku od 1. dati su ekvivalentni odnosi najčešće korišćenih sagorevanja uz veliki opseg regulacije opterećenja i visok goriva na sušarama za žitarice. izvor: JP “SRBIJAGAS” za period 20.73 1. Comparation of fuel cost of grain drying process stehiometrijskom. postižu se značajne uštede u potrošnji energije. “JEDINSTVO” iz Apatina. pravilnike. poboljšava se kvalitet osušenog zrna. • kvalitetnija regulacija temperature sušenja. Takođe je bitno da se (minimalno dva puta godišnje) izvrši pregled i provera gasne instalacije i podešavanje gorionika odnosno regulacija sagorevanja.2007. Danas su tehničke karakteristike gasnih uređaja. 1. ima veliku brzinu sagorevanja bez dima.) 9.30 12. Jedinica mere / Unit Sm3 kg litar kg • prirodni gas kao energent omogućuje Cena po jedinici mere (din) ** 28 76 72 35 modernizaciju i povećanje ekonomičnosti Price per unit mnogih industrijskih i tehnoloških postrojenja uz Donja toplotna moć Hd (kWh/j.12. u poređenju sa korišćenjem ostalih energenata. • plaćanje se vrši mesečno. Sve ove prednosti su se potvrdile i nakon konverzije goriva (prelazak sa rada na lož-ulje na rad na prirodni gas) na sušarama u A. uz primese vodonika (H2) i negorivih gasova (CO2. ali je bitno da gorionik ima podešeno sagorevanje da ne bi došlo do isticanja nesagorelog gasa u prostor sušare i eventualnog stvaranja eksplozivne smeše. prikazan je gasni gorionik sa redukovanom emisijom NOx gasova u produktima sagorevanja.98 8. pri projektovanju i izvođenju radova na gasifikaciji objekata. čime se svrstava među ekološki najčistije energente. • nema pojava nagorevanja zrna (što je čest slučaj kod rada na lož-ulje).37 3. kao što su ugalj i tečna goriva. proizvod WEISHAUPT. Prirodni gas je bez boje. 1. nakon potrošnje. odlikuje se lakom zapaljivošću i eksplozivnošću. čime je smanjena opasnost od požara. U sastavu prirodnog gasa nalaze se gasoviti ugljovodonici. u procesima sušenja uočavamo i sledeće prednosti prirodnog gasa u odnosu na lož-ulje: Efektivna cena (din/kWh) *** Price per kWh Indeks cene prema ceni prirodnog gasa Price index for natural gas 3. pa prilikom rukovanja gasnom opremom o tome treba posebno voditi računa.08 11.05 * tečni naftni gas (propan-butan) ** u cene je uključen PDV. Pored prethodno navedenih.01 1. Pri radu na prirodni gas do ove pojave ne dolazi. poboljšava se proces sagorevanja. Tabela 1. stepen iskorišćenja. Gorivo / Fuel • postojeća ložišta za druge vrste goriva Natziv / Name Prirodni gas TNG * Lož-ulje Mazut uglavnom se mogu prilagoditi za rad na prirodni Natural gas LPG Light fuel oil Heavy oil gas. WEISHAUPT gas burner. što nije slučaj sa radom na lož-ulje. od kojih najviše metana (CH4). Na slici 1.01325 bar i temperaturi od 15 °C zauzima prostor od 1 m3). kao i tečna goriva.85 68 PTEP 12(2008) 1-2 .03 smanjenje zagađenja životne sredine. WEISHAUPT gasni gorionik sa redukovanom emisijom NOx [2] Fig. Prednosti prirodnog gasa kao energenta: • nema potrebe za transportom i skladištenjem goriva.225 kg/m3). ukusa i mirisa.2008.8 kg/Sm3 u odnosu na gustinu vazduha od 1. čađi i čvrstih ostataka.D. lakši je od vazduha (gustina prirodnog gasa je približno 0. smanjuje emisija štetnih gasova u atmosferu i postižu značajne finansijske uštede.m. Prirodni gas je gotovo idealno gorivo koje se lako meša sa vazduhom. • prirodni gas omogućuje potpunu automatizaciju procesa Sl. Calorific value Hd PRIMENA PRIRODNOG GASA U PROCESIMA SUŠENJA Primenom prirodnog gasa kao energenta u procesu sušenja žitarica. na prirodni gas čine isplativim. Zbog toga je bitno. propise i standarde za ovu oblast. Karakteristike prirodnog gasa Prirodni gas kao mešavina gasovitih ugljovodonika sa dominacijom metana. postojenja i instalacija takve da je nivo opasnosti. predstavlja izuzetno vrednu energetsku i hemijsku sirovinu koja poseduje i značajne tehnološkoekonomske i ekološke prednosti u odnosu na ostala konvencionalna goriva. Prirodni gas. Poređenje cena energenata koji se koriste u • niska cena u odnosu na druge energente. kao posledica većeg opsega regulacije gorionika i kvalitetnijeg sagorevanja na poziciji malog opterećenja. Nemačka [2]. Potreba za optimizacijom energetske efikasnosti je argument koji investiciona ulaganja za prelazak sa postojećih goriva. Drugi argument su troškovi na emisiju štetnih produkata koji nas čekaju u budućnosti. Kod direktnih sušara (produkti sagorevanja pomešani sa vazduhom za sušenje prolaze kroz masu zrna) pri radu sa tečnim gorivima moguće su pojave naslaga nesagorelog goriva na masi zrna. *** za koeficijent korisnog dejstva 0. N2). do 25.75 10.500 kJ/Sm3. poštovati zakone. • ekološki najpogodniji energent. • nema varničenja na obodu plamena.54 1 7. version LN/1LN (Low Nox) [2] Ekonomska analiza primene prirodnog gasa U tabeli 1.40 2. kako domaće tako i međunarodne. procesima sušenja žitarica • sagoreva sa malim koeficijentom viška vazduha.troše manje energije za iste ili bolje energetske usluge. sveden na minimum. nije otrovan.

Ovo pokazuje da je ostvarena je ušteda od 16. 1994.3. 2001. Troškovi energenta u procesu sušenja.500. Prospektni materijal. Vrednost investicije je iznosila 8. Pri korišćenju lož-ulja ovi troškovi bi iznosili 24. Eta.05) je blizak indeksu cene za prirodni gas. kao energent za sušenje je korišćeno lož-ulje. Analiza isplativosti investicije gasifikacije sušare žitarica Analiza je urađena na bazi podataka o potrošnji goriva i drugih parametara. Germany. na sušari tipa DVSK-MD proizvođača "CER" i sušari tipa DVSZ proizvođača "POBEDA" u pogonu preduzeća "JEDINSTVO" iz Apatina. Isto tako mazut je i sa drugih aspekata nepovoljniji energent: pojava koksiranja. 2005. Indeks cene za mazut (indeks 1.295 dinara. koristeći prirodni gas manji su za oko 2.523 dinara.3. postižu se značajne uštede u potrošnji energije.2008. ZAKLJUČAK Primenom prirodnog gasa kao energenta u procesu sušenja žitarica. troškovi energenta su iznosili 8. Iz ovog primera se najbolje vide pozitivni efekti primene prirodnog gasa u procesu sušenja žitarica. 6. pokazuje da je najpovoljniji indeks cene za prirodni gas. Gasifikacija sušara je izvedena 2005. smanjuje emisija štetnih gasova u atmosferu i postižu značajne finansijske uštede. [2] Prospektni materijal proizvođača gorionika “WEISHAUPT”.izdanje. poboljšava se proces sagorevanja. Nemačka. korišćenje prirodnog gasa kao energenta u procesu sušenja žitarica opravdano i preporučljivo. Na osnovu svega navedenog pokazuje se da je prirodni gas najpovoljniji energent.664. Pre ovoga. LITERATURA [1] Bogner M. i dr: Plinarski priručnik.75 dinara.2008. Primljeno: 10. Schwendi. Nakon godinu dana (jedna sezona sušenja) pri radu sa prirodnim gasom. M: Goriva. bitno je redovno i na vreme sprovoditi preglede. [5] WEISHAUPT GmbH. godine. štetan uticaj sumpora (čiji je sadržaj u mazutu do 4%) i dr. PTEP 12(2008) 1-2 69 . U toku eksploatacije sušare. pri radu sušare na lož-ulje i pri radu sušare na prirodni gas. Isailović M: Prirodni gas.316. Energetika marketing. skladno zakonskim obavezama i rokovima. [3] Radovanović. Mašinski fakultet. poboljšava se kvalitet osušenog zrna. U ovom periodu cena 1 Sm3 prirodnog gasa je iznosila 20. Beograd. međutim u ceni mazuta nisu uračunati troškovi prevoza i skladištenja kao ni troškovi grejanja mazuta (koje je neophodno da bi se postigla odgovarajuća viskoznost neophodna za sagorevanje).980. Prihvaćeno: 17. troškovi prava prolaza i otkupa zemljišta. Na osnovu svega možemo zaključiti da je sa tehničkog i ekonomskog stanovišta.5 puta u odnosu na lož-ulje.Tabela 1.000 dinara. izgradnja priključnog gasovoda i merno-regulacione stanice i takse za priključenje na gasovodni sistem. odnosno da je investicija otplaćena na polovini sezone sušenja. U troškove investicije uračunati su: pripremni radovi. Zagreb.228 dinara. kao i sa stanovišta zaštite životne sredine. Beograd. lošije sagorevanje.09 dinara a cena 1 litra lož-ulja 63. kako u procesima sušenja tako i uopšte. izrada projektne dokumentacije. [4] Strelec V. ispitivanja i sevisiranje opreme i postrojenja.

i to u sirovom [3] i u hemijski modifikovanom obliku [4. Physical (density and refraction index at 20oC) and chemical (iodine. All these properties are comparable with properties of other vegetable oils which makes this oil a suitable initial row material for the production of biodiesel fuel. Sadržaj ulja semena duvana kreće se u rasponu od 36-41 % od mase semena. testiranjima na dizel motorima. kiselinski i saponifikacioni broj) osobine. extraction. Ekstrakcija samlevenog semena je vršena n-heksanom pri odnosu seme-rastvarač 1:10 g/cm3 na 25oC. samo mala količina semena se sakuplja sa biljaka za sadnju iduće godine. kiselinski. as a renewable source of energy. p. ali sadrži dosta holesterola [8]. Biljni materijal je prikupljen u fazi plodonošenja 2001. At the end of the two-stage separation procedure oils were separated from water by separational funnel. prema studijama izvedenim u poslednje vreme. as well as. pokazano je da se metil estri ulja semena duvana mogu koristiti u mešavini sa dizel gorivom bez modifikovanja motora i predgrevanja mešavine [5]. kao što su: nejestiva ulja. najpre običnom. otpadna (korišćena) ulja i nusproizvodi rafinisanog biljnog ulja [2]. većeg sadržaja kiseonika i toga što ne sadrži sumpor. palmitic and stearic acids (over 95%).756. U ovom radu ispitivan je uticaj različitih tehnika ekstrakcije na sastav.71 : 662. Fizičke (gustina i indeks refrakcije) i hemijske (jodni. Key words: tobacco. kao što su: manji efekat staklene bašte i manje zdravstvenih rizika u poređenju sa upotrebom fosilnih goriva [1]. gde se koristi nerafinisano i polu-suvo ulje [11]. Glavne masne kiseline su: linolna. Dobijena ulja su odvajana od rastvarača ili uparavanjem pod sniženim pritiskom ili u dvostepenom postupku. mr Ivana STANISAVLJEVIĆ. 5]. acid and saponification values) properties of tobacco seed oil were analysed using standard procedures. od koga se ekstrakcijom mogu dobiti ulje i sačma (pogača iscrpljenog semena). biorazgradivosti.) tipa Otlja. Nezavisno od ekstrakcione tehnike i načina odvajanja. a ostatak čine: proteini. klasična i ultrazvučna ekstrakcija sa mešanjem) ulja iz semena duvana i način odvajanja ulja od rastvarača na sastav ulja i njegove fizičke (gustina i indeks refrakcije) i hemijske (jodni. Sastav ulja analiziran je gasnohromatografski. godine u 70 PTEP 12(2008) 1-2 . tobacco seed oil. nakon metilovanja. Međutim. may be an appropriate substitute for diesel fuel. klasična i ultrazvučna ekstrakcija [3. osim u industriji sapuna. fizičke i hemijske osobine ulja semena duvana (Nicotiana tabacum L. Za dobijanje ulja iz semena duvana do sada su korišćene različite tehnike ekstrakcija: ekstrakcija po Soxhlet-u. palmitinske i stearinske kiseline (više od 95%). 7]. U ovom radu ispitivan je uticaj tehnike ekstrakcije (mehaničko ceđenje. oleic. Jedan od načina za pojeftinjenje biodizela je korišćenje jeftinijih izvora masnih kiselina. boja i lakova. The insignificant difference in physical and chemical properties of oil obtained by different recovery techniques was shown.70-73 UDK: 633. 7.3 Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper SEME DUVANA KAO OBNOVLJIVA SIROVINA TOBACCO SEEDS AS A RENEWABLE RAW MATERIAL Dr Miodrag LAZIĆ. kao i da su ove osobine ulja slične osobinama drugih biljnih ulja što ga čini pogodnom polaznom sirovinom za dobijanje biodizela. Nedavno je dokazano da i ulje semena duvana može biti odgovarajuća zamena za dizel gorivo. saponifikacioni broj) osobine ulja određene su standradnim metodama. Ovo ulje ne sadrži nikotin i može se porediti sa drugim jestivim uljima. skrob i neorganske materije [6]. Sa aspekta uticaja na životnu sredinu upotreba biodizela ima mnoge prednosti. but it also forms a basis of a "healthy" use of tobacco.) seed oils obtained and separated from the solvent by different techniques were compared. biodizel mora da bude proizveden ekonomično. Seme duvana je otpadni proizvod u duvanskoj industriji. oleinska. oleinske. ekstrakcija. tabacum L. Za sada ne postoji rasprostranjena upotreba semena duvana. as a renewable and waste raw material. This suggests that tobacco seed oil. Za dobijanje ulja korišćene su klasična i ultrazvučna ekstrakcija potpomognute mešanjem i hladno presovanje. palmitinska i stearinska [3. Oils were obtained by cold pressing. physical and chemical properties of tobacco (Nicotiana tabacum L. nije samo društveno i ekonomski opravdano. The fatty acid composition.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. MATERIJAL I METOD Biljni materijal. već stvara i osnovu za “zdravu” upotrebu duvana. zbog svoje manje toksičnosti. dr Vlada VELJKOVIĆ Tehnološki fakultet. 9. koja pripada poluorijentalnim vrstama duvana. by classical and ultrasound extraction using n-hexane at 25oC and 1:10 g/cm3 seeds-to-solvent ratio. Independently of the extraction technique and separation procedure the fatty acid tobacco seed oil composition was dominated by linoleic. Utvrđeno je da tehnika ekstrakcije i način odvajanja ulja od rastvarača ne utiču bitno na njegove fizičke i hemijske osobine. The fatty acid composition of tobacco seed oils was determined by the GC analysis after the fatty acids had been transformed into methyl esters with sodium methoxide. osim što mora da zadovoljava kriterijume vezane za životnu sredinu i učinak motora. 10]. distillation followed by direct water stem distillation. 16000 Leskovac. rastvarači i hemikalije Za sva ispitivanja korišćeno je seme duvana (N. dok se ostatak ostavlja na polju neiskorišćen. Obtained oils were separated from the solvent under reduced pressure or in a two-stage separation procedure. dok je za potrebe ceđenja korišćeno nativno seme duvana. SUMMARY Tobacco seed usage. životinjske masti i ulja. Uprkos dobrim karakteristikama. 1-2. UVOD Biodizel postaje sve interesantnije kao alternativa fosilnim gorivima. is not only socially and economically justified.) tipa Otlja. Da bi bio konkurentan na tržištu. a zatim direktnom destilacijom vodenom parom do prestanka izdvajanja n-heksana nakon čega se ulje izdvaja iz smeše sa vodom (koja je dobijena kondenzacijom vodene pare) gravitacionom separacijom u levku za odvajanje. Ključne reči: duvan. ulje semena duvana sastoji se uglavnom od linolne. ulje semena duvana. Bulevar oslobođenja 124 REZIME Korišćenje semena duvana kao obnovljive i otpadne sirovine.

9] utvrđeno da primena mešanja povećava prinos za 9. Uparavanje pod atmosferskim pritiskom Posle završene ekstrakcije ulja. Tabela 1. stearinska. Prinos ulja semena duvana dobijen klasičnom i ultrazvučnom ekstrakcijom Table 1. natrijum tiosulfat i hlorovodonična kiselina su kupljene kod Lanchema (Češka). za razliku od originalne metode gde je korišćen helijum [14]. najpre se običnom destilacijom otpari oko 2/3 rastvarača. uz stalno mešanje. Tobacco seed oil yield obtained by classical and ultrasound extraction Prinos ulja (g/100 g suvog semena) Tobacco seed oil yield (g/100 dry tobacco seed) Vreme.2 μL. koncentrovana sumporna kiselina. 1 minut).7%.8 Klasična ekstrakcija U laboratorijsku čašu (200 cm ) sipa se 16. Prinos ulja (u g/100 g suvog semena) se izračunava iz mase izdvojenog ulja i mase semena duvana. Sastav ulja semena duvana Sastav ulja semena duvana.9 g/100 g suvog semena. Za izvođenje ultrazvučne ekstrakcije korišćena je ultrazvučna kada tipa “SONIC”-Niš (dimenzija 151x200x300 mm. vodonika i vazduha: 25. dok je poređenjem sa prethodno objavljenim rezultatima [7. posle metilovanja [13]. tako da je suspenzija semena u rastvaraču bila izložena dejstvu ultrazvuka sve vreme ekstrakcije.3 20. etanol i kalijum jodid su kupljeni kod Zorka-Pharma (Šabac). Kalijum hidroksid je nabavljen kod Mos-Laba (Beograd). Temperaturni režimi: kolone → 50oC tokom jednog minuta. ono je tretirano vodenom parom u destilacionom balonu. a filtrat se uparava do suva na vakum uparivaču do konstantne mase. Jug. Fizičke i hemijske osobine ulja semena duvana Gustina ulja je određena piknometrijski na 20oC. 30 i 400 cm3/min. 10 i 6 mm) sa prethodnim predgrevanjem semena.1 21. Dobijanje ulja semena duvana Ulje semena duvana dobijeno je mehaničkim ceđenjem i postupcima klasične (maceracija) i ultrazvučne ekstrakcije sa mehaničkim mešanjem.2 i 33.0 10 30 60 17. Ceđenje ulja iz semena duvana Ceđenje nativnog semena duvana vršeno je hidrauličkom presom "Komet" Crusher (Germany). Odvajanje ulja od vode vrši se u levku za odvajanje.9 21. a jod. a natrijum hidroksid od proizvođača Himedia (Inđija). Ekstrakcija je izvođena na sobnoj temperaturi u trajanju od 5. hloroform. oleinska. određivan je gasnohromatografski. U destilacionom balonu zaostaje emulzija ulja i vode koja je nastala kondenzacijom vodene pare. Injektirana zapremina smeše metil estara je bila 0. dok je indeks refrakcije ulja semena duvana meren refraktometrom (Krüss-D-22976. a zatim se produži sa destilacijom sa vodenom parom do izdvajanja rastvarača u destilatu. Protoci azota (noseći gas).6 16. sto je veće je od prinosa dobijenog klasičnom i ultrazvučnom ekstrakcijom sa mešanjem za 36. Jodni. Fizičke i hemijske osobine ulja semena duvana Vrednosti fizičkih i hemijskih osobina ulja semena duvana tipa Otlja prikazane su u tabeli 2.5 %. 3x50 W. Metil estri najvažnijih masnih kiselina (palmitinska. linolna i linolenska) identifikovani su upoređivanjem njihovih retencionih vremena sa retencionim vremenima standarda tih metil estara i literaturnim podacima za primenjene uslove.8%. min Klasična ekstrakcija sa Ultrazvučna ekstrakcija sa mešanjem mešanjem Classical extraction with Ultrasound extraction with mechanical agitation mechanical agitation 2. saponifikacioni i kiselinski broj ulja određeni su standardnim metodama [12]. Izraženiji uticaj mešanja u slučaju klasične ekstrakcije potiče od činjenice da ultrazvuk uzrokuje mikro mešanje suspenzije i time utiče na prenos mase u masi rastvora i kroz difuzioni sloj. u slučaju klasične i ultrazvučne ekstrakcije. 50 do 200oC brzinom 25oC/min i 200 do 230oC brzinom 3oC/min. samo što je laboratorijska čaša u kojoj se vrši ekstrakcija bila uronjena u ultrazvučnu kadu.1%. V (2000) i iznosio je 5. pa je nastala emulzija ulja i vode tretirana na identičan način. 40 kHz). Metanol.25 μm) i plameno jonizujućim detektorom. a prinos ostvaren ovom tehnikom je 32. odnosno za 41 i 36. a molekulski mehanizam prenosa zamenjuje se konvektivnim mehanizmom. dok je u prihvatnom sudu emulzija n-heksana i vode. odnosno za 3. 10. Azot je korišćen kao noseći gas. U slučaju ceđenog ulja. respektivno. Primenom ultrazvuka ostvareni prinos ulja semena duvana povećava se za manje od 4%. 30 i 60 minuta. REZULTATI I DISKUSIJA Prinos ulja semena duvana Mehaničko presovanje semena je najefikasnija tehnika za dobijanje ulja iz semena duvana. fenolftalein i dietil etar kod Centrohema (Stara Pazova). min Time. Sa povećanjem brzine strujanja rastvora oko čestice biljne sirovine debljina difuzionog sloja se smanjuje.4 17. injektora → 250°C i detektora → 280°C. Odvajanje ulja od rastvarača Uparavanje pod sniženim pritiskom Po završetku ekstrakcije ekstrakt se odvaja od semena pod vakumom na Büchner-ovom levku.okolini Surdulice. 9]. Neposredno pre ekstrakcije seme duvana je mleveno pomoću komercijanog električnog mlina (Zepter. 30 m × 250 μm × 0. Gasna hromatografija Metil estri masnih kiselina ulja semena duvana su analizirani na gasnom hromatografu (Agilent 6850) sa kapilarnom kolonom (DB WAX.3 21. n-Heksan. 15000 min-1.6 g samlevenog semena duvana i 50 cm3 n-heksana (odnos seme-rastvarač 1:3 g/cm3).5 15. Nemačka) na 20°C. Sadržaj vlage je određivan po postupku koji propisuje Ph.4 podeoka i kroz dizne različitih prečnika (15. Vrednosti hemijskih parametara. a protok kroz kolonu je bio 4 cm3/min. pri brzini obrtanja 1.2% u slučaju istih tehnika i uslova ekstrakcije bez mešanja [7. pa otuda i bolja efikasnost ekstrakcionih tehnika potpomognutim mešanjem i mikromešanjem. 3 Ultrazvučna ekstrakcija Ultrazvučna ekstrakcija sa mešanjem vršena je na identičan način kao i klasična ekstrakcija. u zavisnosti od tehnike ekstrakcije i načina odvajanja ulja od PTEP 12(2008) 1-2 71 .

02 0.6 %. od vrste i usVrednosti date u tebeli su srednje vrednost dva nezavisna lova gajenja duvana i uslova ekstrakcije (rastvarač.77 85.49 183.1 % i 81. s obzirom na visok udeo nezasićenih masnih kiselina u ulju.12 13.43 188.49 3. Mini1. 7.76 130.28 72.7 70.0 931.65 14.74 15.65 Ultrazvučna ekstrakcija sa mešanjem Ultrasound extraction with mechanical agitation P<atm 8. Jodni broj / Iodine value Sastav ulja dobijenog iz 127.75 Sastav ulja semena duvana Prema gasnohromatografskoj analizi metil estara masnih kiselina ulja semena duvana ono sadrži uglavnom (više od 94%) slobodne ili vezane sledeće masne kiseline: palmitinsku.28 11. 17.26 12.08 81. Sličan maseni udeo zasićenih (od 11.8 5.75 13.59 11.39 191.4736 1.04 70.. Uticaj ovih faktora na fizičke osobine ulja (max ± 1%) gotovo je zanemarljiv.57 190. 7.4735 1.33 14.65 3.8 do 81. a i nalazi se u opsegu vrednosti saponifikacionog broja drugih biljnih ulja. 15. temperatura.77 72.0 923. 18]. ali je manji nego kod ulja semena nekih drugih tipova duvana [16.6 18]. a povećava udeo Kiselinski broj / Acid value zasićenih (palmitinske i 14.69 0. najzastupljenija masna kiselina ulja je linolna. verovatno. koja je u opsegu 129-142 [15].21 127. 15.28 71.93 Otlja sličan je sastavu ulja (mg KOH/g ulja) / (mg KOH/g of oil) drugih duvana [3. odnosno 22%. agitation mechanical agitation (oleinska) i poli-nezasićenih tobacco seed oil P=atm P=atm P=atm masnih kiselina (linolne i P<atm P<atm P<atm +H2Oa +H2Oa +H2Oa linolenska).22 rastvarača međusobno se razlikuju za max ± 5%. čiji maseni udeo u ulju iznosi oko 70%.78 12. što ukazuje na činjenicu da način dobijanja i odvajanja ulja ne utiču zančajno na njegove osobine.12 4.42 4.8 do 13.77 12.0 923.9 do 85. što ukazuje na visok udeo slobodnih masnih kiselina (oko 18%).54 81. Masna kiselina Fatty acid Mehaničko ceđenje Cold pressing P<atm Palmitinska / Palmitic Stearinska / Stearic Oleinska / Oleic Linolna / Linoleic Linolenska / Linolenic Ostale / Others Zasićene / Saturated Nezasićene / Unsaturated Mono.79 15.51 133.37 0. Klasična ekstrakcija sa mešanjem Classical extraction with mechanical agitation P=atm +H2Oa 9. 16.45 84. atmosferskim pritiskom Mehaničko cesa mešanjem sa mešanjem utvrđeno je da se sa porastom Fizičke i hemijske osobine ulja semena đenje Classical Ultrasound temperature neznatno smanjuje duvana Cold pressing extraction with extraction with udeo mono-nezasićenih Physical and chemical properties of mechan. linolnu i linolensku.27 70. Ova vrednost pokazuje prosečnu dužinu lanca masnih kiselina koje ulaze u sastav ulja. Ultrazvučna ekstrak.15 3. properties of tobacco seed oil nezasićenih masnih kiselina.3 923.4733 o Index of refraction at 20 C malne razlike u sastavu ulja potiču.42 70. 17. 3 Gustina / Density (kg/m ) 930.69 2. Kod ulja dobijenog u dvostepenom postupku odvajanja pod Klasična ekstrak.03 12.4 5. Ukupan sadržaj zasićenih (palmitinska i stearinska) i nezasićenih (oleinska. dok se primenom ultrazvuka u 72 PTEP 12(2008) 1-2 .91 0. Vrednosti fizičkih osobina svih ulja semena duvana dobijenih u ovom radu nalaze se u granicama standardnih vrednosti koje preporučuje AOCS [12].74 2.7 71.42 71.nezasićene Mono-unsaturated Poli. Physical and chem.04 70. 17]. linolna i linolenska) masnih kiselina u ulju semena duvana dobijenog ceđenjem je 13.34 12.55 13. All results are mean of two replicates a Dvostepeni postupak odvajanja ulja pod atmosverskim Tabela 3 Sadržaj masnih kiselina u ulju semena duvana (%) pritiskom Table 3 Fatty acid tobacco seed oil composition (%) a Two stage oil separation under atmospheric pressure Kiselinski broj ulja semena duvana tipa Otlja je visok. Vrednosti saponifikacionog broja ulja semena duvana su približne vrednostima za ulja semena drugih tipova duvana [3.38 84.07 12.77 71.4%) i nezasićenih Dvostepeni postupak odvajanja ulja pod atmosverskim pritiskom a Two stage oil separation under atmospheric pressure ZAKLJUČAK Mehaničko presovanje semena je najefikasnija tehnika za dobijanje ulja iz semena duvana.7%) masnih kiselina određen je i u uljima dobijenih klasičnom i ultrazvučnom ekstrakcijom. respektivno.48 11.63 132.73 0.79 12.87 15. Nezavisno od ekstrakcione tehnike i načina odvajanja rastvarača.4735 1. stearinsku.4735 1. sa skoro identičnim udelom o Indeks refrakcije na 20 C glavnih masnih kiselina.63 4. respektivno.01 8. oleinsku.32 8. u slučaju klasične i ultrazvučne ekstrakcije. Fizičke i hemijske osobine ulja semena duvana klasičnom i ultrazvučnom ekstrakcijom imaju veći sadržaj Table 2.60 15. kao što se može videti u tabeli 3. Ulja dobijena Tabela 2./ Saponification val 186.59 12.67 13.5 do 14.73 4.83 (mg KOH/g ulja) / (mg KOH/g of oil) stearinske).14 12.nezasićene Poly-unsaturated a P=at P<atm m +H2Oa 8.0 922. Jodni broj ulja semena duvana tipa Otlja nalazi se u granicama vrednosti jodnog broja za biljna ulja.63 194. za 20%.64 2.(83.92 12. bez obzira na način dobijanja i odvajanja ulja.27 69.47 P=atm +H2Oa 9. Visoka vrednost jodnog broja je očekivana. merenja odnos semena i rastvarača). 16.49 83. Utvrđeno je da ulje dobijeno ceđenjem semena duvana ima veći sadržaj stearinske kiseline.42 (g J2/100 g ulja) / (g J2/100 g of oil) samlevenog semena poluorijentalnog duvana tipa Saponifikacioni br.4735 1.42 131.78 0.

Stamenković O. W: Biodiesel production in Europe and North America. M. Aug. Utvrđeno je da ulja dobijena ceđenjem semena duvana imaju veći sadržaj stearinske kiseline.V. 16 (2002) 1-9. Aug. [17] Umarov A. Feb. Anastopoulos G: Tobacco seed oil as an alternative diesel fuel: physical and chemical properties. Vageesh T. [11] Rudramurthy H. 2005. oleinska i linolenska.L. stearinska.) seeds. seed oil.boku.. O. [6] Eshetu B: Nicotiana tabacum L. [18] Gofur M.2008. Chicago. 16. Renewable Energy.B. 1980. Stamenković. Lazić M.2008.L: Biodiesel production from tobacco (Nicotiana tabacum L.T. Teshabaev Kh. Agilent Technologies.com.. 1. Deccan Herald. 24. PTEP 12(2008) 1-2 73 . Nakladni zavod Znanje. Stournas S. Haque M. Khimiya Prirodnykh Soedinenii.B. [3] Giannelos P.com/deccanherald/feb282005/snt 4. [8] Harris W: The scientific basis of vegetarianisam.U. Lazić M. 59885871EN. Nezavisno od ekstrakcione tehnike i načina odvajanja rastvarača. Honolulu: Hawaii Health Publishers.V. Lakićević S: Laboratorijski tehnološki postupak za dobijanje ulja iz semena duvana. V. Biomass Bioenergy 28 (2005) 77–86. Bangladesh Journal of Scientific and Industrial Research. Lois E. NAPOMENA: Autori se zahvaljuju Ministarstvu nauke za finansijsku podršku ovom radu u okviru projekta OI 142073. ipp.Kh. Zonal Agricultural Research Station.. Veljković V. M. Lazić.B: Ultrasonic extraction of oil from tobacco (Nicotiana tabacum L. 6 (1995) 159-160. Postupak odvajanja ulja neznatno utiče na sastav ulja. 2006. Seth S: Use of unconventional oils in surface coatings: blends of alkyd resins with epoxy esters. pored koje u sastav ulja semena duvana ulaze još palmitinska. Sandra P. Lakićević S. Publ.S: Tobacco: more than just smoke. 2005.L: Improving the analysis of fatty acidmethylesters using retention time locked methods and retentnion time databases: application. 2002. 1995 [9] Stanisavljević I. Pigment & Resin Technology. dok ulja dobijena klasičnom i ultrazvučnom ekstrakcijom imaju veći sadržaj nezasićenih masnih kiselina.) seed oil. 13 (2007) 41-50. Hossain A. 2005.L. [16] Bajpai M.B: The extraction of oil from tobacco (Nicotiana tabacum L.2006.ac.bst. [13] Kandpal J. Zannikos F. 1972. 2005. Todorović. Graz: Martin Mittelbach (publisher) 2004.N. No. 85 (2006) 2671-2675 [5] Usta N: Use of tobacco oil methyl ester in turbocharged indirect injection diesel engine. <http://www. Wylie P. Lakićević. 2000.3.) seed oil with a high content of free fatty acids.E: Studies on the caracterisation and glyceride composition of tobacco (Nicotiana tabacum L. 29 (2000) 82-87. Renewable Energy. Ahmed G. Shetty Y. 28. Leskovac. Veličković D. Aug. [4] Veljković. Prihvaćeno: 13. Z.12. Shimoga. LITERATURA [1] Körbitz. 21. 16 (1999) 1078-83. Industrial Crops and Products. Zagreb. ev. Tehnološki fakultet. 6 (1990) 827-828. Vrednosti svih fizičkih i hemijskih osobina ulja semena duvana tipa Otlja dobijenih u ovom radu ne zavise od tehnike ekstrakcije i načina odvajanja dobijenog ulja i nalaze se u granicama standardnih vrednosti za ulje duvana koje preporučuje American Oil Chemist’s Society (AOCS).) seeds. Navile.at/pz/oilseeds/eshetu. Madan M: Jatropha curcus: a renewable source of energy for meeting future energy needs.asp> [12] American Oil Chemist’s Society (AOCS) Official and Tentative Methods. Fuel. S. [2] Mittelbach. Veljković V. Ultrasonics Sonochemistry. 14 (2007) 646-652 [10] Veljković V.H. 24. najzastupljenija masna kiselina u ulju je linolna.T: Nicotiana tabacum seed oil. Lazić M. Chemical Industry & Chemical Engineering Quarterly. An encouraging prospect. Khasanov M. Primljeno: 01.A. Inc. Remschmidt. Apr.pdf [15] Swern D: Industrijski proizvodi ulja i masti po Baileyju.S. br. C: Biodiesel: comprehensive handbook. [14] David F.deccanherald. Rahman M. Stanisavljević I.au/resources/rtlimrovinganalysisofffatt yacidmethylesters.odnosu na klasičnu ekstrakciju ostvareni prinos ulja neznatno povećava.3. 28 (1993) 25.B. Feb.html> [7] Stanisavljević I. <http://www. 06-1827 od 11.M.S. <http://www.

i to u 2003. semenski kukuruz. a slično je i sa pojavom svile. ni suviše rana (zbog negativnog uticaja niskih temperatura). in the inbred L1 sown on the second sowing date.74-77 UDK: 633. morphological traits. godini sa kasnijom setvom došlo je do pravilnog linearnog smanjenja prinosa hibridnog semena kukuruza. Jednogodišnja je biljka kratkog dana. seed yield. različitih FAO grupa zrenja (L1-FAO 400. L3-FAO 600) i njihovih morfoloških osobina (dužina i prečnik klipa). 1995).net ** Institut za ratarstvo i povrtarstvo.e. utvrđivanje energije klijanja (%) i utvrđivanje procenta klijavosti (%).. i. a najmanja kod linije L2 (157 mm). odnosno postavljanje ogleda su tri linije semenskog kukuruza. što nepovoljno utiče na oplodnju i proizvodnju semena. dr Branko MARINKOVIĆ. Setva se najčešće vrši mašinski. MATERIJAL I METOD RADA Materijal koji je korišćen za ispitivanje. to je biljka tople sezone i zahteva relativno visoku temperaturu.. the lowest yield was recorded in the inbred L3 sown on the first sowing date. and L3-FAO 600) and their morphological traits (ear length and diameter) were studied in the trial. respectively. godini na poljoprivrednom dobru ’’Kamendin’’ Sirig. do 25. The effects of three sowing dates (10-day intervals) on three seed maize inbred lines of different FAO maturity groups (L1-FAO 400. U pogledu vremena setve treba tražiti najpovoljnije uslove. Ključne reči: linije. Rokovi setve različitih linija semenskog kukuruza mogu uticati na biološki prinos hibridnog semena kukuruza kao i na morfološke osobne semena. p. pri čemu nema zakonitosti. Rokovi setve su uticali na dužinu i prečnik klipa. The hybrid seed yield was determined after harvest. kao i uticaj istog na prinos hibridnog semena kukuruza. aprila u zavisnosti od agroekološkog reona i godine (Starčević i sar.01 Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper UTICAJ ROKA SETVE NA PRINOS I MORFOLOŠKE OSOBINE SEMENSKOG KUKURUZA EFFECTS OF SOWING DATES ON THE YEALD AND MORPHOLOGICAL TRAITS OF SEED MAIZE Mr Sanja MEHANDŽIĆ*. Minimalna temperatura zemljišta. i. Za proizvodnju semena koristi se najplodnije polje. U vremenski nepovoljnim uslovima može biti ispoljena nepodudarnost između pojave muških i ženskih cvetova. Rok setve nije značajnije uticao na promenu prečnika klipa. U ogledima je ispitivan uticaj tri roka setve (u razmacima od po 10 dana) na prinos semena tri linije semenskog kukuruza. respectively. L2 (FAO 500). a gustina setve zavisi od uslova i područja (Jevtić S. UVOD Kukuruz (Zea mays L. Key words: inbreds.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. The effect of the sowing date was pronounced in the inbred L1. Obzirom na veliku genetsku ujednačenost metlice se pojavljuju skoro istovremeno na većini biljaka. različitih FAO grupa zrenja. L3 (FAO 600) i L4 (zajednički). koje imaju zajedničkog oca i to: L1 (FAO 400). sowing dates. dr Jovan CRNOBARAC**. Analiza semenskog materijala koji je korišćen u postavljanju ogleda obuhvatala je: utvrđivanje mase 1000 semena. godini na poljoprivrednom dobru AD ’’Sloga’’ Kać. Nakon berbe utvrđen je prinos hibridnog semena. dr Đorđe JOCKOVIĆ * Poljoprivredna stanica. rokovi setve. seed maize. Although sowing dates affected the ear length and diameter. In 2004.1992). U 2003. Šematski prikaz postavljanja ogleda prikazan je na sl. Optimalni rok setve semenskog kukuruza je od 10. U dvogodišnjem istraživanju ogled je izveden na dve lokacije. 21000 Novi Sad. Temerinska 131. U tom slučaju ponici se pojavljuju kroz 15 do 20 dana. the highest. The longest (175 mm) and the shortest (157 mm) ears were found in the inbred L3 and the inbred L2. The sowing date did not significantly affect the change of the diameter. prinos semena. There were significant differences between the tested inbreds.e. kod sve tri ispitivane FAO grupe zrenja. morfološke osobine. Najveća dužina klipa je kod linije L3 (175 mm). Uticaj roka setve je izražen kod linije L1. pssemelab@neobee. i u 2004. 1.1974). Iz tih razloga cilj i zadatak istraživanja je da se prati dinamika razvoja pojedinh linija u različitim rokovima setve. Temperaturni uslovi utiču na razviće korenovog sistema. Seme počinje da klija pri temperaturi 8oC. SUMMARY The three-year trial was set up in 2003.53. ni suviše kasna setva (jer se odlaže cvetanje i oplodnja). A regular linear decline in the yield occurred over all three tested FAO maturity groups in seed maize hybrids sown on latter sowing dates in 2003. ali klijanje je usporeno i neujednačeno.) je jednodoma biljka razdvojenih polova sa izrazito ksenogamnim načinom razmnožavanja. godini najveći prinos je ostvaren kod linije L3 u prvom roku setve a najniži u drugom roku setve kod linije L1. uspeva u umerenim i suptropskim područjima. no regularities were established. Između ispitivanih linija su postojale značajne razlike. L2-FAO 500. koja obezbeđuje ravnomerno nicanje je od 10 do 12oC na dubini setve (Drezgić i sar. 1-2. L2-FAO 500. 74 PTEP 12(2008) 1-2 .15:631. Novi Sad REZIME Istraživanja su trajala u toku 2003 i 2004 godine. Raspored biljaka treba da je takav da obezbedi nesmetanu negu useva. U 2004.

i standardnim rastojanjem između redova od 70 cm. odnosno jedinici površine. U odnosu na liniju L1 prinos je niži za 50 do 67% u zavisnosti od roka setve.Line L1 I II III Linija . i 2004.Dried seed yield (t/ha 3 2. Izrazito nizak prinos semena kukuruza je ostvaren kod linije L3 u svim rokovima setve. Da bi se obezbedila optimalna gustina i dobili tačni podaci istraživanja.R3 – sowing terms Ukupna površina ogledne parcele za sve ispitivane linije semenskog kukuruza i sva tri roka setve je iznosila 1. koji smatraju da najveći uticaj na prinos imaju vremenski uslovi u godini izvođenja ogleda. U 2003. odnosno kada metlica dobije dovoljnu veličinu drške za čupanje.85 t/ha.908-0. R2 22. Uočava se da se prinos suvog hibridnog semena snižava sa kasnim rokom setve. R3 02. pre nego što je biljka počela sa polinacijom. godini razlike u prinosu su iznosile od 14 do 86%.04. godini su visoke srednje dnevne temperature i nedostatak padavina.L3 – linije semenskog kukuruza. Najveći prinos je ostvaren u prvom roku setve kod linije L1 (FAO grupe zrenja 400). Nakon nicanja u fazi tri lista izvršeno je ručno proređivanje biljaka.R3 – rokovi setve Fig. u zavisnosti od roka setve od 18 do 33%.01 t/ha u trećem roku setve. utvrđivane su sledeće karakteristike: prinos klipa. Sve ispitivane linije semenskog kukuruza u ogledu. tako da u trećem roku setve prinos suvog semena iznosi 1.92 t/ha u prvom roku setve. Zavisnost prinosa linija od roka setve u 2003. R1.7 m x 10 m) u tri ponavljanja.5174x R2=0.R2. i 2004. Nakon berbe koja je obavljena ručno. Rokovi setve postavljenog ogleda kukuruza u godinama ispitivanja prikazani su u tab.04.05. do svega 0.L2. godini (slika 2). Izabran je najpogodniji momenat za najlakše uklanjanje metlica. prinos suvog hibridnog semena se snižava. Yield depending on sowing term in 2003 PTEP 12(2008) 1-2 75 . Rokovi setve . Merenja su obavljena neposredno po skidanju useva (na parceli) korišćenjem precizne vage i aparata za utvrđivanje vlažnosti. na svako definisano mesto (u kućicu) posejana su po dva zrna.464x R2=0. 09. za po 10 dana. tj. kao i da je prinos u odnosu na liniju L1 smanjen. i iznosio je 2. sa rastojanjem između ponavljanja od 1 m. do 1.L3 – seed corn lines. 29. Za svaku liniju kukuruza i svaki rok setve površina osnovne parcele je iznosila 42 m² (6 redova x 0.819-0. 2. REZULTATI I DISKUSIJA Prinos hibrinog semena 2003. ’’Sloga’’ Kać 2004. 19. Rokovi setve su u razmacima od po 10 dana sa istovremenim usejavanjem oca.24 t/ha. Sa kasnim rokom setve. može se konstatovati da sa kasnim rokom setve dolazi do pada prinosa hibridnog semena kukuruza. Prinos je iznosio od 1. koje su doprinele povećanom broju jalovih biljaka i smanjenju prinosa po biljci.R2.817x R2=0. u svim rokovima setve. Setva je obavljena ručno (motičicom) na optimalnu dubinu (6-8 cm) sa rastojanjem između semenki u redu od 23 cm. Table 1.04. U ispitivanim godinama primenjene su standardne agrotehničke mere. Fig. u međusobnom odnosu majčinskih i očinskih komponenti 4 : 2.04.Sowing terms R1 12. tako da 300 m nije bilo parcele sa kukuruzom. Experiment scheme in 2003 and 2004 L1.909 y =2. 1. Šematski prikaz ogleda u 2003.874-0.05. prinos zrna (w2 vlage) i morfološke osobine semena. ubrane su parcijalno u zavisnosti od stanja vlažnosti. Jedan od osnovnih faktora uticaja na prinos hibridnog semena u 2003. Sa kasnim rokom setve iste linije.209 m2. L1.5 2 1. prinos istog hibridnog semena se snižava. da bi se dobio definisani (optimalni) broj biljaka. Kod linije L2 (FAO grupe zrenja 500) prinos se kretao od 1.978 Sl. prinos zrna (w1 vlage). Rokovi setve ogleda u 2003.44 t/ha u prvom roku setve. 1.Tabela 1. kao i nepravilan raspored istih u kritičnim fazama razvoja kukuruza. odnosno 43% od prinosa u prvom roku setve. 2. pri čemu je ta operacija laka i bez opasnosti od zakidanja. R1.40 t/ha u trećem roku setve. Sl.901 y =1.5 0 I II III Linija .5 1 0.Line L2 I II III Linija -Line L3 y =3. Posmatrano po rokovima setve za ispitivane linije semenskog kukuruza u 2003. Prinos suvog semena .L2. Prostorna izolacija bila je u potpunosti ispoštovana. Samim tim rezultati ispitivanja se slažu sa rezultatima Starčevića i sar. 1. (1991). Uklanjanje metlica sa majčinske linije obavljeno je na vreme. Experiment sowing terms in 2003 and 2004 Mesto i godina Year and location ’’Kamendin’’ Sirig 2003.

i drugog i trećeg roka setve (8 i 9 mm). godini kretao se od 4. Dužina klipa . Zavisnost prinosa linija od roka setve u 2004. i drugog i trećeg roka setve. Značajna razlika u prečniku klipa se uočava između drugog i trećeg roka setve. Fig.Line L3 Prosečan prinos hibridnog semena kukuruza linije L3 u 2004.50 t/ha. Rok setve je imao uticaja na prečnik klipa. Average cob lenght depending on sowing term in 2003 Prosečan prečnik klipa kod linije L1 u 2003 godini se kretao od 40 do 46 mm (slika 4). Prosečna dužina klipa se smanjivala sa produženjem roka setve. 5. i kretao se od 3. 4. uočava se da su male razlike u pogledu prinosa hibrida u istim rokovima setve. Prosečan prinos hibridnog semena kukuruza linije L1 u 2004. godini kretao se od 3. Značajna razlika u prinosu semena kukuruza postoji između svih rokova setve.Line L1 Linija .Cob length (mm) 180 170 160 150 140 130 120 110 100 I II III I II III I II III Linija . i drugog i trećeg roka setve.Line L3 Prinos hibrinog semena kukuruza u 2004. Sl.Line L1 Linija . Prosečna dužina klipa linije majke L2 se kretala od 157 do 167 mm. U 2004. Značajna razlika u prinosu semena kukuruza postoji između svih rokova setve. Average cob lenght depending on sowing term in 2004 Prosečan prečnik klipa kukuruza u 2004 godini.Line L2 Linija . Lines yield depending on sowing term in 2004 Morfološke osobine hibrinog semena kukuruza u 2003. Prosečna dužina klipa u zavisnosti od roka setve u 2003. Prosečna dužina klipa linije majke L3 se kretala od 174 do 175 mm. 6. Značajna razlika u dužini klipa se uočava između prvog i drugog.Line L3 Sl.57 t/ha. pri čemu se dužina povećavala sa kasnijim rokovima setve . 6.Cob length (mm) PTEP 12(2008) 1-2 . u odnosu na treći rok setve. pri čemu prinos raste. a najniži 3. godini posmatrano po rokovima setve može se konstatovati.Line L2 Linija .94 do 5. Prosečna dužina klipa u zavisnosti od roka setve u 2004. Average cob diameter depending on sowing term in 2003 Linija . Prosečan prečnik klipa u zavisnosti od roka setve u 2003. Prečnik klipa . U proseku u prvom i drugom roku setve značajno je veća dužina klipa. Dužina klipa kod linije majke L1 smanjivala se sa rokovima setve (slika 6). Fig. Značajna razlika u dužini klipa se uočava između prvog i drugog. kretao se od 3. Prosečna dužina klipa kukuruza kod linije L1 kretala se od 146 do 171 mm u zavisnosti od roka setve (slika 3). i drugog i trećeg roka setve.59 do 4. u zavisnosti od roka setve. 5.59 t/ha do 4. pri čemu rok setve nije uticao na dužinu klipa.Line L1 Linija . 4. Kod linije L2 prosečna dužina klipa kukuruza se kretala od 146 do 155 mm po rokovima setve. Značajna razlika u prečniku klipa se uočava između 76 Dužina klipa .Line L2 Linija . u zavisnosti od roka setve. Prosečan prinos semena kukuruza linije L2 u 2004.12 t/ha u zavisnosti od roka setve. Razlika između prvog i drugog roka setve nije značajna (4 mm). kod linije majke L1 se kretao od 40 do 45 mm (slika 7 ). Najniži prinos suvog hibridnog semena kukuruza je ostvaren u drugom roku setve kod svih linija. Značajno je veća dužina klipa između prvog i trećeg. 175 175 174 180 170 166 167 170 157 157 158 160 150 140 130 120 110 100 I II III I II III I II III Linija . u zavisnosti od roka setve. Kod linije L3 prosečna dužina klipa kukuruza se kretala od 126 mm u drugom roku seve do 167 mm u prvom roku setve. godini (slika 5). da rokovi setve različito utiču na prinos hibridnog semena kukuruza. Značajna razlika u prečniku klipa se uočava između prvog i trećeg. Na osnovu slike 5. U proseku u prvom i drugom roku setve dužina klipa nema značajniju razliku (1 mm).Cob diameter (mm) 50 45 40 35 30 25 20 I II III I II III I II III 46 40 42 38 39 36 31 38 40 Sl. Fig. Najveći prinos je ostvaren kod linije L3 u prvom roku setve i iznosi 5. Prosečan prečnik klipa kod linije L2 se kretao od 31 do 38 mm u zavisnosti od roka setve.56 t/ha.56 t/ha. 3.59 t/ha u drugom roku setve. 3.Morfološke osobine hibrinog semena kukuruza u 2003.50 do 5. Značajna razlika u dužini klipa se uočava između svih rokova setve (od 3 do 25 mm). i prvog i trećeg roka setve. 171 168 155 146 146 146 167 126 129 Sl. Značajna razlika u prinosu semena kukuruza postoji između prvog i drugog. Fig. Kod linije L3 prosečan prečnik klipa se kretao od 38 do 40 mm u zavisnosti od roka setve.

B: Proizvodnja kukuruza u Vojvodini (prošlost.Line L2 Linija .23. Sanja: Uticaj roka setve a prinos i kvalitet semenskog kukuruza. Rajčan Irena: Uloga nekih agrotehničkih mera u proizvonji kukuruza s posebnim osvrtom na godine sa nepovoljnim vremenskim uslovima. Novi Sad. godini je ostvaren kod linije L3 u svim rokovima setve.19. Novi Sad. • U 2004. Marinković B. Primljeno: 10.prvog i trećeg i drugog i trećeg roka setve (5 mm). 227240.Institut za ratarstvo i povrtarstvo. pri čemu nema zakonitosti. Spasojević B. 1995. 1974. Marinković. a najniži 3. • Najniži prinos hibridnog semena kukuruza u 2003. Prosečan prečnik klipa u zavisnosti od roka setve u 2004. s.40 t/ha u trećem roku setve. što znači da rok setve nije uticao na prečnik klipa kukuruza.56 t/ha. Nauka. a najmanja kod linije L2 (157 mm). Najveći prinos je ostvaren kod linije L3 u prvom roku setve i iznosi 5. 415424. Prinos je iznosio od 1. Rok setve nije značajnije uticao na promenu prečnika klipa. Latković Dragana. do svega 0. Najveća dužina klipa je kod linije L3 (175 mm). morfološke osobine ispitivanih linija semenskog kukuruza ukazuju da rokovi setve utiču na dužinu i prečnik klipa.2008. LITERATURA [1] Drezgić P. 7. Poljoprivredni fakultet. Beograd. što je značajno uticalo na dobijene rezultate ispitivanja. 7. Sv. Magistarska teza. Poljoprivredni fakultet . Dok je prosečan prečnik klipa kukuruza linije majke L3 se kretao od 49 do 50 mm. Matica Srpska.2008.Line L3 45 45 40 50 45 45 45 49 50 • Na osnovu rezultata istraživanja u 2003. 96.Cob diameter (mm) 50 45 40 35 30 25 20 I II III I II III I II III Linija . i drugog i trećeg roka setve (1 mm). • Razlika u dužini klipa između linija različitih FAO grupa zrenja nema zakonitost. 2007. Average cob diameter depending on sowing term in 2004 ZAKLJUČAK Na osnovu analize rezultata dvogodišnjih ispitivanja uticaja roka setve na prinos semenskog kukuruza i njegovih morfoloških osobina mogu se izvesti sledeći zaključci: • Vremenski uslovi u godinama ispitivanja bili su različiti.3. Zbornik radova. Kod linije L2 prosečan prečnik klipa u svim rokovima setve je imao istu vrednost (45 mm).Line L1 Linija .44 t/ha u prvom roku setve. Prihvaćeno: 12. Prečnik klipa . tako da je razlika u prečniku klipa je izražena između prvog i trećeg. sadašnjost i budućnost). Sl. PTEP 12(2008) 1-2 77 . 1992. Fig. godini rokovi setve različito su uticali na prinos hibridnog semena kukuruza. Zbornik radova. Univerzitet u Novom Sadu. [5] Starčević Lj. 293-308. U odnosu na liniju L1 prinos je niži za 50 do 67% u zavisnosti od roka setve. a samim tim i nemogućnost komparativne analize.3. Sv.59 t/ha u drugom roku setve kod linije L1. Zbornik radova. Uticaj roka setve je izražen kod linije L1. Starčević Lj: Uticaj rokova setve na dužinu trajanja fenoloških faza i potrebne sume ukupnih i efektivnih temperatura kod kukurza. 1991. [4] Starčević Lj. [2] Mehandžić. [3] Jevtić S: Posebno ratarstvo. Poljoprivredni fakultet. godini.

Kvalitet semena usko je vezan i sa njegovim ontogenetskim razvićem i mestom formiranja semena na biljci (Kastori. 5. različite grupe zrenja: Jelica (00).0 mm. Bočni izdanci se obrazuju postepeno. Novi Sad. Na biljci postoji morfološki gradijent koji se kreće od osnove ka vrhu. Aleksandar ILIĆ* dipl. 1. Afrodita (0).0-5. 1.0 mm. 1-2. „Kamas westrup“ LA-LS 78 PTEP 12(2008) 1-2 . ing. Soja cveta sukcesivno. seed quality. period sazrevanja semena se produžuje. ing.5 mm) u dorađenom semenu soje. Cilj rada bio je da se utvrdi procentualno učešće frakcija (4. Novi Sad.0-5. cultivar. p. vremenska razlika u cvetanju i sazrevanju na pojedinim izdancima je mala. Za tri frakcije semena soje: 4. Međutim. Key words: soybean. frakcija semena. Korišćeno je seme požnjeveno u 2006. mr Vojin ĐUKIĆ*. sorta. a najveći uticaj imaju agroekološki uslovi i primenjena agrotehnika. što sve dovodi do značajnih poteškoća tokom žetve. koja je bila veoma povoljna za proizvodnju semena soje. U radu su analizirane sorte stvorene u Institutu za ratarstvo i povrtarstvo iz Novog Sada. a između ostalog i od frakcije semena. dorade i čuvanja semena (Hrustić i sar.5 mm and > 5. seed fraction. Balkan (I). otvoreni cvetovi i mahune koje su u fazi nalivanja zrna.5-5. 21220 Bečej REZIME U teoriji i praksi poznato je da kvalitet semena zavisi od više faktora. ing. čuvanje i skladištenje semena i dr (Tatić. tako da je separaciju moguće uraditi jednostavnim postupkom pomoću sita raznih dimenzija i oblika otvora (Babić i Babić. 2007). especially on a seed fraction. kao i učešće svake frakcije u dorađenom semenu. Za istraživanje je korišćeno seme sorti soje stvorenih u Institutu za ratarstvo i povrtarstvo.0-5. sazrevanje je neujednačeno. Afrodita (0). analizirani su parametri kvaliteta semena (masa 1000 zrna.0 mm. odnosno klijavost kao osnovni pokazatelj životne sposobnosti semena zavisi od više činilaca. godini. „Kamas westrup“ LA-LS Fig. Donji izdanci su najstariji.34 Stručni rad Paper PROMENA KVALITETA SEMENA SOJE U ZAVISNOSTI OD FRAKCIJE SEMENA CHANGES IN SOYBEAN SEED QUALITY DEPENDING ON A SEED FRACTION Miladin KOSTIĆ* dipl.. uočene su značajne razlike između ispitivanih frakcija samo za apsolutnu masu semena i procenat učešća semena navedenih frakcija. 1984). Balkan (I). Also.5-5. Ključe reči: soja. ukoliko se proces rastenja i razvića odvija u nepovoljnim uslovima. MATERIJAL I METOD Istraživanje je sprovedeno u PIK-u „Bečej“ „Poljoprivreda“ AD.01:633. Novosađanka (I) i Vojvođanka (II).78-79 UDK: 631. SUMMARY It is well known that seed quality depend on many factors.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. Bečej. Na osnovu dobijenih rezultata. 5. Parameters of seed quality (1000-seed weight. različitih grupa zrenja: Jelica (00). pa se na istoj biljci mogu naći cvetni pupoljci.5 mm i > 5. kao i parametri kvaliteta (masa 1000 zrna.5 mm. kvalitet semena. dr Svetlana BALEŠEVIĆ-TUBIĆ*. Novosađanka (I) i Vojvođanka (II). Sl. Obtained results show significant differences between investigated fractions only for 1000-seed weight and percentage share of the stated fractions. Balkan (I). energija klijanja i klijavost). veoma je bitno i učešće svake frakcije u ukupnoj masi semena. germination viability and germination) and share of each fraction in the total processed seed were tested. a share of each fraction in the total seed mass is very important. a ukoliko je rastenje i razviće intenzivno. energija klijanja i klijavost semena) za svaku frakciju.** * Institut za ratarstvo i povrtarstvo. of different maturity groups [Jelica (00). 2004). VELINKA GAJIČIĆ dipl. Seme navedenih sorti je frakcionisano na laboratorijskom prečistaču semena tipa „KAMAS WESTRUP“ LA-LS (slika 1). Pored toga. developed at the Institute of Field and Vegetable crops. zatim dorada semena. najranije cvetaju i donose plod.53. Maksima Gorkog 30 **PIK „Bečej“ „Poljoprivreda“ AD. 2000). The seed of soybean cultivars.5 mm) was used in this investigation. Novosađanka (I) and Vojvođanka (II)] and of three fractions (4. Afrodita (0). 5. Seme soje na osnovu fizičkih osobina ima okruglast oblik.5 mm i > 5.5 mm-5. 21000 Novi Sad. UVOD Kvalitet semena. što ima za posledicu da se na istoj biljci soje formiraju zrna različite veličine. Zbog toga je neophodno proizvodnji semenske soje prići krajnje obazrivo i veoma odgovorno kako bi se obezbedili što povoljniji uslovi za njeno rastenje i razviće. a ranije formirana zrna nagomilavaju veću količinu asimilata zahvaljujući boljem razviću semena.

89 9.0 mm (tabela 2).30 3.5 mm. Najmanja masa 1000 zrna bila je za frakciju 4. bila najniža za frakciju 4.33 95.00 172.5-5. PTEP 12(2008) 1-2 79 . NK. 5.5-5.Germination energy (%) Sorta /Frakcija (mm) Variety/Fraction (mm) JELICA AFRODITA BALKAN NOVOSAĐANKA VOJVOĐANKA 4.0 mm.5-5.67 113. dok je kod sorte Vojvođanka bilo najmanje učešće frakcije > 5. Mladenovski T.00 88.43 62.3.5 mm.0 mm. [6] Kastori.5 94.0-5.5-5. 2007.00 91.0 90.67 158. 1992. Krupnoća semena soje veoma je varijabilna i zavisi od uslova gajenja kao i od sortnih karakteristika.: Seme.67 90 89. s.5 mm. Doktorska disertacija.2008. Univerzitet u Novom Sadu. Ivanovski i Mladenovski.5 130.00 >5.0 mm. Krupnoća semena nije samo fizičko već i biološko obeležje.: Prinos i kvalitet frakcija semena kod različitih sorti meke pšenice.0 i 5. M.33 90.67 5. osim kod sorti Jelica i Balkan. Iako se između posmatranih parametara krupnoće zrna i mase 1000 semena ne može staviti znak jednakosti. Dražić. Kod sorti Jelica i Balkan ovaj parametar je imao najmanju vrednost za frakciju 4. potrebno je istaći da ove osobine često uslovljavaju jedna drugu.]. 2004.0-5. Novi Sad. Matica Srpska. Dražič. Malešević. Novi Sad. a najveće za frakciju > 5. Ispitivanje kvaliteta semena svih frakcija urađeno je prema Pravilniku o kvalitetu semena poljoprivrednog bilja u laboratoriji PIK „Bečej“ „Poljoprivreda“ AD.33 >5. 1998). Masa 1000 zrna je varilala za različite frakcije semena. a u radu su prikazane srednje vrednosti za svaki ispitivani parametar kvaliteta.16 >5. Poljoprivredni fakultet.33 96. što je u svojim istraživanjima istakao i Dražić (1998).55. Balešević-Tubić Svetlana. 1984.5-5.00 96. Učešće frakcije (%) Table 1. Rudolf: Fiziologija semena. M.3. Naučni institut za ratarstvo i povrtarstvo.5-5. Kod ostalih ispitivanih sorti nisu zabeležene značajne razlike klijavosti semena u odnosu na frakcije.0 mm.33 88.67 94.5 mm) na sitima sa pravougaonim oblikom koja su imala sledeće dimenzije: 4. Ljiljana. a najviša kod najkrupnijeg semena (tabela 4).5-5.67 161. 1994. 1995).56 4.67 96.5-5. Novi Sad.) Merr.5 mm (tabela 3).5-5.5 mm dok je najmanji procenat učešća bio za frakciju 4. 61-63.2008. II.17 42. (red. [2] Dražić.00 90. Beograd. kao i energija klijanja. kao i od sorte koja se ispituje.67 247.5 mm. Slobodan: Ispitivanje kvaliteta frakcija semena žalfije (Salvia officinalis L. Seme krupnije frakcije ima i veću masu 1000 zrna. U ukupnoj masi dorađenog semena. Novi Sad.67 91. a najveća za frakciju > 5. a iz takvog semena treba očekivati jače i razvijenije ponike koji će kasnije dati i viši prinos zrna po jedinici površine (Jevtić. Poljoprivredni fakultet. Tatić.33 195.67 157.5 mm-5. Prihvaćeno: 15. Germination (%) Sorta /Frakcija (mm) Variety/Fraction (mm) JELICA AFRODITA BALKAN NOVOSAĐANKA VOJVOĐANKA 4.33 ZAKLJUČAK Soja ima različitu krupnoću zrna tako da je moguće izvršiti frakcionisanje semena tokom dorade. 1995.5-5. Novi Sad. Babić M. Novi Sad.: Sušenje i skladištenje.67 202. 153-248. najmanji procenat učešća zabeležen je za frakciju 4.67 95.27 33. Tabela 4. M.5 93.5.86 58. Energija klijanja semena (%) Table 3.5 199. a najveće frakcije 4. Novi Sad. koje određuje biološka svojstva semena i koje utiče na razviće ponika i osobine prinosa biljke (Milošević i Ćirović. a najmanje frakcije 4. [4] Ivanoski. s.67 96. Contribution of fraction (%) Sorta /Frakcija (mm) Variety/Fraction (mm) JELICA AFRODITA BALKAN NOVOSAĐANKA VOJVOĐANKA 4. Institut za ratarstvo i povrtarstvo.0 5.33 REZULTATI I DISKUSIJA Frakcionisanje semena može se izvršiti na osnovu različite krupnoće zrna. Selekcija i semenarstvo. [5] Jevtić.5 mm. 1992. Kod sorti Jelica i Balkan klijavost semena je. S.: Uticaj endogenih i egzogenih činilaca na proces starenja i životnu sposobnost semena soje [Glycine max (L.67 90. 551-582.94 4. Mass of 1000 seeds (g) Sorta /Frakcija (mm) Variety/Fraction (mm) JELICA AFRODITA BALKAN NOVOSAĐANKA VOJVOĐANKA 4.90 52. zdravstvenog stanja.0-5. za sve ispitivane sorte.0 mm.33 93.5 91.00 140. [7] Milošević Mirjana.0 mm dok je najveću vrednost imao za frakciju > 5.).5-5. Klijavost semena (%) Table 4. Kod energije klijanja i klijavosti semena soje uočeno je znatno manje variranje po frakcijama.67 137.33 189.0-5. Tabela 3. 5.00 93.5 mm i > 5. Sorta Balkan je u ukupnoj masi dorađenog semena imala najveće učešće frakcije > 5.33 91. Tabela 2.: Biologija i proizvodnja semena ratarskih kultura. vol.33 >5.Izdvojene su tri frakcije (4.5 23.67 5.. Selekcija i semenarstvo. 1998). Masa 1000 zrna (g) Table 2.0-5. Eksperiment je urađen u tri ponavljanja.1 88. 5(1998)3-4.5 73.67 92. Bečej.): Semenarstvo. Smatra se da krupnije seme daje biljke koje su jače i otpornije i da takve biljke ostvaruju više prinose. 2(1995)2. Energija klijanja je parametar koji je veoma bitan za kvalitet semena soje.: Proizvodnja semena soje: Milošević Mirjana.00 86. M. [3] Hrustić Milica.5 95. Najviša vrednost mase 1000 zrna zabeležena je kod sorte Balkan za frakciju > 5. a može se reći da je najviše zavisila od krupnoće i nalivenosti zrna.99 2.59 36.95 Klijavost semena predstavlja jedan od najvažnijih parametara kvaliteta semena. M.33 92. 1994.89 5.66 91. dok je najniža vrednost bila kod sorte Vojvođanka za frakciju 4.5 mm. 2000.0 mm.0 87.0 2.67 173. [8] Tatić.0 mm. Kod ostalih ispitivanih sorti nije bilo većeg variranja energije klijavosti za pojedine frakcije. Ćirović. Primljeno: 01. I drugi autori navode da frakcije semena ispoljavaju vrlo malu varijabilnost u pogledu klijavosti (Ivanovski i Mladenovski.67 LITERATURA [1] Babić. Na osnovu dobijenih rezultata (tabela 1) može se uočiti da je najveće učešće u dorađenom semenu zabeleženo za frakciju > 5.67 126.67 94. Tabela 1.

Neke analize pokazuju da se u određenim slučajevima optimizacijom načina skladištenja i manipulacijom robe u skladištu počevši od prijema robe u skladište preko načina njenog odlaganja u skladištu i otpreme može uticati na konačnu cenu proizvoda tj. mašinske instalacije.4 smešteni su punionica baterija viljuškara. Conditions in warehouse must satisfy specific demands for conserving seed material for long period of time. Širina stuba vertikalnog nosača je 130 mm.racionalizaciju broja izvršilaca kroz efikasnu tehnologiju rada. a sa 2 palete u otvoru 1800 mm. 1-2. U tako kratkom vremenskom periodu izgrađen je objekat sa kompletnom infrastrukturom na zadovoljstvo investitora. Jednoredne paletno-regalne konstrukcije i dvoredne paletnoregalne konstrukcije po dužini imaju 15 otvora. proposition was created for building a retail distribution warehouse of rack type on 6000 m2. To se može postići izgradnjom novih ili modernizacijom postojećih kapaciteta i uvođenjem savremenih tehnologija i tehnoloških rešenja koja omogućavaju reorganizaciju i poboljšanje poslovanja i organizacionih postupaka. Objekat treba da bude projektovan na najsavremenijim principima i usklađen sa standardima EU.5 m). Visina objekta je 10. kukuruza. ing.4 m. Nakon svestranog sagledavanja problema sastavljen je predlog za izgradnju skladišno-distributivnog centra regalnog tipa na površini od 6. Uslovi u skladištu moraju da zadovolje specifične zahteve da bi seme moglo da se čuva duži vremenski period.2 m (visina do nosača krovne konstrukcije je 7. Osnovna jedinica za smeštaj artikala je standardna drvena euro paleta 1200 x 800 x 144 mm. mr Imre PATAKI.dostupnost artikala u skladišnom delu radi obezbeđenja odgovarajućih tehnoških postupaka. dok reorganizacija postupaka pri radu dovodi do smanjenja broja operacija i skraćuje vreme trajanja ciklusa. Na osnovu projektovanog kapaciteta dnevna količina robe u prijemu iznosi 150 tona na dan a kapacitet skladišta je oko 8. Uvođenje nove opreme olakšava i ubrzava rad. odnosno 2400 (1100+200+1100) mm za dvoredne. Iz tog razloga ugrađeno je više podsistema koje čine Sistem mašinske instalacije. Između osa 3 . Objekat ima dimenzije 112 x53. Ukupna dužina konstrukcije je 40. MATERIJAL I METOD Zadatak je bio da se u skladišnom delu objekta omogući skladištenje asortimana semenske robe prema datim podacima o robnim grupama. pšenice. šećerne repei povrća. Slaviša ŠTATKIĆ dipl. od čega 13 otvora za smeštaj tri palete u otvoru i 2 otvora za smeštaj dve palete u otvoru. ing. ing. p.000 paletnih mesta. Vlado ČAPELJA dipl. krmnog bilja. Od ideje do realizacije projekta proteklo je 16 meseci. mogu se postići znatne uštede u ceni proizvoda. kancelarije zaposlenih. suncokreta. . that consists of several smaller systems.uvođenje adekvatne i savremene stabilne i mobilne opreme i . prodajni prostor.Biblid: 1450-5029 (2008) 12.brz i efikasan prijem robe. UVOD Osnovna namera svakog Investitora je da putem ulaganja novčanih sredstava poveća efikasnost u poslovanju. Širina paletno-regalne konstrukcije je 1100 mm za jednoredne. U delu objek- ta između osa 1 . Ovakav objekat prvenstveno zahteva sledeće: . mechanical installations. In this short period of time object was constructed with complete infrastructure. U ovu masu je uračunata i masa palete i ambalaže. za sistem skladištenja paleta odabrana je paletno-regalna konstrukcija i to jednoredna i dvoredna. regalni sistem. seed storage.780 mm. dr Mladen TATIĆ. Naravno ovo se postiže uz primenu najsavremenijih tehnologija i uz potpunu automatizaciju od procesa proizvodnje pa sve do otpreme robe iz skladišta.brzo i efikasno uskladištenje kako bi se proizvodi što pre stavili na raspolaganje prodaji. Robne grupe planirane za skladištenje i distribuciju su i gotovi upakovani semenski proizvodi: soje. It took 16 months from initial idea to realization of this project . After reviewing all aspects of the problem. 21000 Novi sad. Because of this demands System of mechanical installation was built. Svetla dužina otvora sa 3 palete u otvoru iznosi 2700 mm. . rack system. sanitarni čvor. garderobe. Paletnoregalna konstrukcija oformljena je u 25 redova od čega 6 redova su formirani kao jednoredne paletno-regalne konstrukcije i 20 redova kao dvoredne paletno-regalne konstrukcije. čuvanje semena. Object was projected by latest technology and according to EU regulations. . Karlo ĐILVESI dipl.80-82 UDK: 631. Maksima Gorkog 30 REZIME Grupa stručnjaka Instituta za ratarstvo i povrtarstvo iz Novog Sada definisala je projektne zadatke za izgradnju skladišnodistributivnog centra na lokaciji Rimski Šančevi neposredno pored Novog Sada. Ovo ima naročitog značaja kod skladištenja transporta i manipulacije u skladištima. Key words: retail distribution warehouse.000 m2. Ključne reči: skladišni centar. Pri tome. Institut za ratarstvo i povrtarstvo.01 Stručni rad Paper SISTEM SKLADIŠTENJA I ČUVANJA SEMENA POLJOPRIVREDNIH KULTURA U KONTROLISANIM USLOVIMA STRORAGE AND PRESERVATION SYSTEMS OF SEEDS IN CONTROLLED CONDITIONS Mr Velimir LONČAREVIĆ.3 (slika 1) smešteno je paletno regalno skladište. 80 PTEP 12(2008) 1-2 . masa tako formirane palete ne sme preći 1030 kg. SUMMARY Group of experts from the Institute of Field and Vegetable crops Novi Sad has defined project tasks for building retail distribution warehouse on location Rimski Sancevi next to Novi Sad.53. Iz ovih razloga radi iskorišćenja prostora i zadovoljenja traženog kapaciteta.

Taj prostor je fizički odvojen od ostalog dela magacina i dodatno izolovan. Odgovarajuća kontrola ova dva činioca obezbeđuje uslove za njegovo uspešno čuvanje i skladištenje. Nosivost vertikalnog nosača je 12.000 kg i ta težina se raspoređuje na dve stope. temperatura zrna do 10 . celina 2 -3 i celina 1 . a čine ga postupci kojima se roba nakon prijema i kontrole odlaže u skladište. Skladištenje podrazumeva čuvanje više vrsta semena na odgovarajućoj temperaturi i u propisanim uslovima.2 koja je sa kontrolisanom temperaturom čuvanja od 10 . obrnutim redosledom. Za visoke kategorije semena ipak treba obezbediti bezbednije uslove preciznije temperature vazduha do +12 ºC. Ista operacija se obavlja tokom otpreme. Čeoni viljuškar odlaže palete na konzolu po dužoj strani od 1200 mm. Za tu svrhu su sva mesta u celom skladištu označena bar kodom.000 kg na pod skladišta. REZULTATI I DISKUSIJA Osnovna funkcija objekta je skladištenje i distribucija semena. U podu regala su predviđene vođice za bezbedno kretanje viljuškara koji mora imati bočne točkove. U zavisnosti od vrste robe koja je pristigla. Istovar ili utovar iz/u vozila vrši se klasičnim čeonim viljuškarom sa pneumaticima. Kota gornjeg nivoa zadnje palete je 7550 mm. 1. 1 Blueprint of storage-distributive centre 3 4 Po visini paletno-regalne konstrukcije su formirane za smeštaj paleta u 4 nivoa. drugi nivo paleta je na 2180 mm. odakle ih nakon toga preuzima visokodohvatni viljuškar i smešta na predviđenu lokaciju u paletnom regalu. treći nivo paleta je na 3950 mm i četvrti nivo paleta je na 6000 mm.15oC i relatvna vlažnost vazduha do 75% su parametri vazduha za bezbedno skladištenje semena do jedne godine čuvanja. nakon adresiranja. na osnovu više faktora koji su ugrađeni u informacioni sistem. Pošto su predviđene 3 konzole po visini. Po preuzimanju paleta iz vozila. Vozila koja su na prijemu ili opremi su veće nosivosti i parkiraju se paralelno sa objektom. Kota kolovoza i kota skladišta su u istom nivou. koja se dodeljuje paleti. automatski se određuje mesto uskladištenja.000 kg. 2004. Prema podacima (Milošević M. Iz centra za pakovanje palete se dopremaju propisno obezbeđene. čeoni viljuškar transportuje palete u skladište i smešta ih na konzole paletno-regalne konstrukcije.) za suvo seme. Nosivost para horizontalnih nosača sa 3 palete je 3. i Malešević. otprema viljuškarima do mesta za skladištenje. Razmak između vođica je 1650 mm. Ovim se obezbeđuje stabilnost tereta prilikom manipulacija paletama. ili na drugi način. obmotane streč folijom. prilikom prijema.000 kg. Vođice su L profili 100/50 mm. visina dizanja čeonog viljuškara je 1000 kg na 4400 mm. Lokacija odlaganja palete nalazi se u radnom nalogu i na nalepnici ili adresarskoj kartici. Prvi nivo paleta je na 250 mm. Šematski prikaz Skladišno-distributivnog centra Fig. Roba se iz dela skladišta određenog za prijem. Na taj način pored iskorišćenja kapaciteta skladišta omogućen je prilaz svakoj pojedinačnoj paleti radi uzorkovanja. a sa dve palete 2. gde ostaje do isporuke. Skladište je podeljeno u dve celine i to sa normalnim temperaturnim režimom. Analizom količine semena visoke kategorije koji godišnje prolazi kroz skladišta Instituta došlo se do zaključka da je dovoljno hladiti samo do oko 300 paletnih mesta.12°C Relativna vlažnost i temperatura vazduha su dva činioca koja najviše utiču na starenje semena. Za ulaganje i iskladištenje paleta predviđen je električni visokodohvatni viljuškar sa okretnom glavom ili teleskopskim viljuškama koji zahteva malu širinu radnog hodnika. PTEP 12(2008) 1-2 81 . Opterećenje po stopi je 6.1 2 3 4 1 2 Sl.

6 10. Novi Sad. Primljeno: 10.3.2 12. Unutrašnja temperatura ovog dela magacina se kreće +12 ±2°C. 2000. s. Podrazumeva se da se ventilacija vrši povremeno po potrebi svih prostorija pa je predviđeno ručno rukovanje sa svim elementima podsistema. Naučni Institut za ratarstvo i povrtarstvo.za skladišni prostor.7 10. Podsistem vazdušnih zavesa Podsistem ventilacije obuhvata sve funkcionalne delove objekta. [3] Interna dokumentacija Instituta za ratarstvo i povrtarstvo.1 48. Za prodajni deo je predviđena toplovodna vazdušna zavesa na ulazu. Deo skladišta koji je hlađen ima dva ulaza tako da se na oba ulaza nalaze klima uređaji koji obezbeđuju hladnu zavesu vazduha prilikom otvaranja vrata.03. Podsistem rashladne instalacije se sastoji od agregata sa direktnom ekspanzijom i isparivačko-ventilatorskom sekcijom unutar dela skladišta sa kontrolisanom temperaturom.Average Temperatura vazduha Air temperature C 9.6 9.2008. U zavisnosti od pozicije merača temperature i relativne vlažnosti vazduha postoji izvesna razlika po mernim mestima. Potrebno je da se uklone svi sitni nedostaci i razrade svi neophodni sistemi logističke podrške koji su u fazi uvođenja. – 20. jer se vazduh u skladištu ne sme ovlažiti da ne bi dovelo do ovlaživanja semenskog materijala. Sistem hlađenja je projektovan tako da je teoretski predviđen unos do max. a njihove prosečne vrednosti za period od 01.01. Podsistem grejanja 2.za administrativni.2008.85 – 141. 1) vrši se na osam mernih mesta. broj izmena vazduha 6 izmena/čas .5 izmena/čas.za prodajni proctor.1 9. a troškovi bili u prihvatljivim okvirima za grejane.2008.4 12.0 41.8 12. Relativna vlažnost i temperatura vazduha su dva činioca koja najviše utiču na kvalitet semena. a leti hladna. [2] Babić. prostor broj izmena vazduha 3 izmene/čas .03. Malešević. Odgovarajuća kontrola ova dva činioca obezbeđuje uslove za njegovo uspešno čuvanje i skladištenje.za skladišni prostor.da bi se sačuvala efikasnost i funkcionalnost. No. Tabela 1.8 54.za toalete. Uslovi koji su traženi da ispuni ovaj podsistem su sledeći: . LITERATURA [1] Milošević. Mirjana.2008. M: Sušenje i skladištenje. broj izmena vazduha 1 izmena/čas .4 48. a koji treba da obezbede visok nivo funkcionisanja objekta ovakvog tipa. godine predstavljene su u tabeli. broj izmena vazduha 5 izmena/čas . Za mesec dana se pokazalo da je ovakav objekat nedostajao ne samo Institutu već i potrošačima.0 54. pošto se vrata za ulaz automatski otvaraju preko senzora pa se tako automatski uključuje i vazdušna zavesa. hlađene i klimatizovane prostorije predviđene su vazdušne zavese na ulazima.7 o Relativna vlažnost Relative air humidity % 57. sa kontrolisanom temperaturom 0. Ljiljana. Zvanično je otvoren 18. Agregat poseduje vazduhom hlađeni kondenzator.3. 70 t/dan semena. Novi sad.2008. Prosečne vrednosti parametara vazduha u skladišnom centru Table 1. Poljoprivredni fakultet. Babić. ali sistem za sada zadovoljava tražene uslove.7 ZAKLJUČAK Skladišno-distributivni centar Instituta za ratarstvo i povrtarstvo izgrađen je u rekordnom roku. Razumljivo je da je zimi vazdušna zavesa topla.Zahtevane uslove okoline u objektu obezbeđuje Sistem mašinske instalacije koji se sastoji od sledećih podsistema: 1. Objekat je urađen i opremljen po najsavremenijim standardima EU. Merenje parametara vazduha u skladišnom centru (tab.za tehničke prostorije. N values of air parameters in the storagecentre Br. Prihvaćeno: 11. Podsistem ventilacije 3. a nadoknada se vrši prestrujavanjem svežeg spoljnog vazduha.4 52. Sistem mašinske instalacije opravdava očekivanja i za sada obezbeđuje tražene parametre vazduha u skladišnom delu objekta.9 9. Podsistem vazdušnih zavesa . Novi sad.5 61. Ventilatori za provetravanje samo odsisavaju vazduh.za garderobe. 82 PTEP 12(2008) 1-2 . Podsistem rashladne instalacije 4. broj izmena vazduha 8 izmena/čas .4 55. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Merno mesto Measurement location 1 2 3 4 5 6 7 8 Prosek . broj izmena vazduha 2 izmene/čas . 2004. M: Monografija Semenarstvo.

agriculture and primary processing of agricultural products are most available for usage.85 UDK: 631. The main factor that determines the cost-effectiveness of every form of harvest remains usage is the efficiency of the organisation and the achieved preparation expenses. pored očiglednih gubitaka iskoristive biomase. Key words: straw. preparation.61 €.76%). SUMMARY Since fossil fuels have been becoming ever more deficient. pa se slama spaljuje ili u najboljem slučaju zaorava. Ovaj problem jednim delom može da reši oduvek dostupna.54 €. Posmatrani tehnološki postupci su normirani na takav način rada se potencijali pojedinih sistema za sakupljanje koriste u celosti.yu REZIME Budući da fosilana goriva postaju sve deficitarnija potrebno je povećati korišćenje drugih izvora energije. while the baling expenses ranked second and made 21. Iz ovoga moguće je ustanoviti potrebu za daljim povećavanjem mehanizovanosti radnih procesa u poljoprivredi. a danas drastično zapostavljena. U nekim rejonima sporedne sirovine su zauzele svoje funkcionalno mesto u nastavku procesa proizvodnje. Poljoprivreda produkuje veliku količinu različitih vrsta biomase ali su za energetsku primenu najpogodniji žetveni ostaci ratarske proizvodnje. e-mail: zekic@polj. p. energija dobijena organskom konverzijom. or 23. or 18. loading included with 35. the utilisation of other sources of energy should be increased. spremanje.76% dok su troškovi baliranja na drugom mestu i čine 21. Agriculture produces large quantities of different types of biomass.07%.1:620. The calculation of the expenses confirmed that the price of the preparation of a ton of small grain straw by the system of small quadratic bales amounted to 1. Osnovni činilac koji u najvećoj meri određuje ekonomičnost svakog oblika korišćenja žetvenih ostataka je efikasnost organizacije i ostvareni troškovi spremanja. UVOD Poznato je da osnovna proizvodnja ratarskih useva povlači za sobom istu ili čak i do tri puta veću količinsku produkciju biljnih ostataka. expenses.88% ukupnih troškova. Najznačajniju stavku u ukupnim troškovima čine troškovi transpotra sa 27. therefore different types of biomass are becoming more significant. Pri tome u slučaju malih četvrtastih bala proces se bazira velikom korišćenju nekvalifikovane PTEP 12(2008) 1-2 83 .61 €. odnosno 18. Departman za ekonomiku poljoprivrede i sociologiju sela. poljoprivrede i primarne prerade poljoprivrednih proizvoda. MATERIJAL I METOD RADA Projektovanje troškova spremanja žetvenih ostataka sistemom malih četvrtastihi i velikih valjkastih bala.00 dinars. Ovakva praksa.ns. Kroz obračun troškova utvrđeno je da cena spremanja jedne tone slame strnih žita sistemom malih četvrtastih bala iznosi 1. but the most favourable for energy usage are harvest remains.54 €. odnosno slama strnih žita. Ključne reči: slama. the expenses of the system of cylindrical bales were lower by 21.557. drvne industrije. Spremanja slame sistemom valjkastih bala moguće je izvršiti po ceni od 1.88 dinara.95 Originalni naučni rad Orginal Scientific Paper UTVRĐIVANJE TROŠKOVA SPREMANJA SLAME SISTEMOM VALJKASTIH BALA I SISTEMOM MALIH ČETVRTASTIH BALA DETERMINATION OF PREPARATION COSTS OF THE SMALL GRAIN STRAW BY THE SYSTEM OF CYLINDRICAL AND SMALL QUADRATIC BALES Dr Vladislav ZEKIĆ Poljoprivredni fakultet Novi Sad. Najznačajniju stavku u ukupnim troškovima takođe čine troškovi transpotra u koje je uključen i utovar sa 35. Pri tome.48% niže troškove. The most important item in total expenses would be transportation expenses.982. Due to all previously stated it possible to stipulate the need for a further increase of mechanisation of working processes in agriculture. Posebnu pažnju bi trebalo posvetiti tehničkim rešenjima za energetsko iskorišćenje biomase poreklom iz poljoprivrede. a negde predstavljaju sirovinski balast.48%. Wastage and by-products of forestry. i. odnosno sagorevanje. According to calculations conducted.39% of the overall expenses.982. prouzrokuje i brojne negativne posledice.ac. izvedeno je na dva ispitivana gazdinstvu koja istu koriste za dobijenje toplotne energije.e. akcenat bi trebalo staviti na tehnička rešenja koja bi omogućila korišćenje biomase na postojećoj ili modifikovanoj opremi.00 dinara. da bi se navedeni period trajanja postojećih rezervi sirove nafte sveo na manje od deset godina.88% of the total expenses. Najpogodniji za energetsku primenu su otpaci i nusproizvodi šumarstva. troškovi. 1-2.39% ukupnih troškova Prema izvedenim obračunima sistem valjkastih bala ostvaruje za 21. kada bi ukupno stanovništvo na Zemlji trošilo energiju na nivou zemalja razvijenog sveta. The preparation of the straw by the system of small quadratic bales could be achieved with a price of 1. Sa druge strane ograničenost fosilnih goriva prisiljava čovečanstvo da se okrene traženju zamene za fosilna goriva. usled toga različiti vidovi biomase postaju sve značajniji.88 dinars. wood industry.07% dok su troškovi baliranja na višem nivou u odnosu na prethodni sistem i čine 29. Činjenica je. while the baling expenses would be higher compared to the previous system and would make 29. odnosno 23.557. The most significant item in overall expenses accounted for transportation expenses (27. Ovakva rešenja bi u znatnoj meri smanjila početna investiciona ulaganja i direktno uticala na ekonomičnost energetske ili drugih vrsta upotrebe biomase. small grain straw.83 .Biblid: 1450-5029 (2008) 12.

mogu se primeniti dva osnovna principa: 1) princip zamene i 2) princip prinosne vrednosti.2 kilograma po toni balirane slame.401 Manipulator Zmaj Z . Sa druge strane u slučaju valjkastih bala isti se temelji na što većem mehanizovanju radnih procesa. 2) princip cene koštanja. Iskustva sa posmatranog gazdinstva ukazuju da je najrealnija procenjenja težina od 15 kilograma. U slučaju baliranja malih bala navedenom presom koristi se polipropilensko vezivo tip p 320 u količini koja prema normativima iznosi 3. Troškovi ulja se utvrđuju u skladu sa nabavnim cenama standardno korišćenog motornog ulja i normativima utroška. Obračun je izveden prema normativima utvrđenim u praksi (tabela 1).radne snage.402 Troškovi (d/času) Cost (d/hour) 765. dok je u na posmatranog gazdinstvu ova potrošnja veća i iznosi oko 4.76 1. Zmaj Z – 401.90 1. vrednost žetvenih ostataka se ne obračunava.5 tone balirane slame po času rada. troškove manipulacije i skladištenja. Prosečna udaljenost je procenjena na 7 kilometara. te se mora uzeti u obzir pri obračunu. odnosno ukupno 4.592 Zmaj . U toku radnog vremena od 12 časova procenjen je učinak od 3600 bala slame u realnim uslovima.48 1. vezanim proizvodima. presa John Deere – 592. Pri ovakvoj organizaciji rada dnevni učinak radne grupe iznosi približno petnaest kompozicija za radno vreme od 12 časova. model 1. Pored pogonske mašine proces baliranja žita podrazumeva i upotrebu sledećih priključnih mašina: presa Welger 730a. zarade traktoriste. kalkulacije troškova korišćenja priključnih mašina. Valorizacija vrednosti slame ili bilo kojeg proizvoda može da se izvodi na više načina. Obračun troškova uključuje troškove korišćenja izabranog traktora. manipulacija i odmotavanje. i korišćenje iste mašine u ostalim operacijama (transport. Na posmatranom gazdinstvu koristi se klasična kompozicija za transport malih četvrtastih bala koja se sastoji od traktora za vuču i dve modifikovane prikolice.573. nije predmet tržišnog prometa i da se pri utvrđivanju cene koštanja nailazi na teškoće budući da se radi o tzv. koji se sastoji iz tri oštra čelična tela koja služe za nabadanje bala i odmotač Zmaj – 402. Troškovi osiguranja određeni su prema aktima “DDOR” Novi Sad. Kao osnovne pogonska mašina u procesu ubiranja. Troškovi održavanja utvrđuju se normativnim metodom na bazi normativa ukupnih troškova održavanja u toku veka trajanja razvijenih putem istraživanja unutar Instituta KTBL. pri čemu učinak iznosi 7. odnosno 5. Troškovi ulja za diferencijal i menjač. Budući da slama. Predračun troškova korišćenja pogonskih i priključnih mašina Table 1. Prema podacima sa ispitivanog gazdinstva.7 kilograma po hektaru.5 tona balirane slame po času rada. 3) princip cene zamene i 4) princip prinosne vrednosti. Tabela 1. Kao rezultat procesa baliranja dobijaju se standardne rolo bale standarnih dimenzija pri čemu masa pojednačne bale iznosi do 350 kg. Utovar bala na prikolicu vrši se utovarivačem koji je pričvršćen na prikolicu. pa sve do 35 kilograma. Isti su izvedeni za sve bitne elemente konačne kalkulacije. prikolice za transport Zmaj Z – 489.63 tona slame na sat. transporta i manipulacije žetvenih ostataka strnih žita koristi se traktori IMT – 539 i Belorus MTZ – 820.81 M regular. Kao osnovne načine za valorizaciju materijala koji se koristi u poljoprivrednoj proizvodnji moguće je primeniti sledeće principe: 1) princip preovlađujće tržišne cene. prese i zaradu rukovaoca traktora. Troškovi smeštaja utvrđuju se u skladu sa cenom eksploatacije kvadratnog metra tipskog građevinskog objekta i prostorom potrebnim za smeštaj mašine. tovatne masti i guma utvrđivani su prema normativima Zadružnog saveza Vojvodine. tako da učinak iznosi 300 bala. Troškovi poreza i taksi utvrđuju se u skladu sa važećim zakonskim propisima.624. Na osnovu obračunatih troškova prema pojedinim kategorijama moguće je doći do ukupnih troškova spremanja. Kako je veoma teško govoriti o povećanju vrednosti u proizvodnji koja koristi biomasu a obračun cene zamene zahteva čitav niz pretpostavki pri obračunu troškova energetskog korišćenja slame. Težina bala zavisi od podešavanja prese i vlažnosti balirane biomase.33 952.539 MTZ .5 hektara na čas rada. pri sakupljanju ostvaruje se prosečan prinos slame od 3 tone slame po hektaru. Radni dan u trajanju od 12 časova ne predstavlja izuzetak kod radova sezonskog karaktera.820 / transport Welger 730 a John Deere .481 Zmaj . Troškovi utovara bala obračunati su zajedno sa troškovima transporta. Obračun troškova korišćenja pogonskih i priključnih mašina izveden je na osnovu ranije izrađenog modela implementiranog kroz program za tabelarne obračune.94 281.U toku procesa baliranja dolazi i do utroška materijala. U praksi je moguće ostvariti učinak od približno 2. širine 490 mm i visine 360 mm.072. Troškovi pogonskog goriva za traktore utvrđuju se u skladu sa zvaničnim cenama pogonskog goriva na tržištu i normativima utroška goriva za standardne režime korišćenja traktorskog agregata.85 195. Standaradna organizacija ovoga radnog procesa na ispitivanom gazdinstvu podrazumeva angažovanje šest do osam radnika. Usage costs estimation for the operative and appended machines Mašina Machines IMT . Obračun zarada bazira se na bruto zaradi pri čemu je ista obračunata u skladu sa prosečnim zaradama na posmatranim gazdinstvima. Obračun troškova podrazumeva korišćenja traktora IMT – 539 u procesu baliranja malih četvrtastih bala i MTZ – 820 pri eksploataciji u procesu baliranja valjkastih bala. te se ista koristi u obračunu. Navedeni model pored obračuna ukupnih troškova korišćenja pogonskih i priključnih mašina omogućuje i izvođenje senzitivne analiza i izradu kalkulacije diferencijalnih troškova.5 tona slame. REZULTATI I DISKUSIJA U prvom delu obračuna izrađeni su predračuni korišćenja pogonskih i priključnih mašina. veziva za povezivanje bala (polipropilensko vezivo). Navedeni normativi korigovani su u skladu sa iskustvenim normativima unutar ispitivanog gazdinstava. Sam proces baliranja malih četvrtastih bala vrši se agregatom sastavljenom od traktora i prese za male prizmatične bale. odnosno slame na samoj parceli. odnosno 4.500 bala slame prosečne težine od 15 kg. transporta i manipulacije slame spremljene u obliku malih četvrtastih bala (tabela 2). odnosno: kalkulacije troškova korišćenja pogonskih mašina za pojedine režime korišćenja. Utovar bala vrši sezonska radna snaga bez korišćenja mehaničkih pomagala.49 Troškovi eksploatacije slame sadrže troškove spremanja slame.21 15. U suštini obračun troškva energetske eksploatacije treba početi sa obračunom vrednosti žetvenih ostataka. tako da može da varira od 12. 84 PTEP 12(2008) 1-2 . U procesu baliranja dobijaju se bale dužine 800 mm. transport do mesta skladištenja. po pravilu. kao i kalkulacije troškova zarada za stalno zaposlene radnike. Troškovi spremanja slame sistemom velikih valjkastih bala se sastoje iz troškova korišćenja agregata sastavljenog iz traktora i prese za baliranje. uređaj za manipulaciju jednostavne konstrukcije. te troškova utrošenog veziva.06 120. Pri tome dnevni učinak iznosi 67.820 MTZ .

Troškovi skladištenja se obračunavaju polazeći od pretpostavke da se slama skladišti na otvorenom prostoru.372. transporta i manipulacije. [2] Krmpotić.88% ukupnih troškova. PTEP. T. 1998. ISSN 0354-9496. Subotica.50 1.982. Műnchen.38 kilograma po toni balirane slame. Jovanović. Najznačajniju stavku u ukupnim troškovima. Značaj poljoprivrede je utoliko veći budući da su poljoprivredna gazdinstva osnova buduće proizvodnju energije iz biomase. Zbog velikog potencijala i obnovljivosti biomasa predstavlja jedan od značajnijih izvora energije. odnosno slama strnih žita. transporta i manipulacije slame spremljene u obliku valjkastih bala (tabela 3).40 243. M. Transport se vrši specijalizovanom traktorskom prikolicom koju pogoni traktor MTZ – 820. Pri odmotavanju bala nastaju troškovi korišćenja traktorskog agregata sa priključenim odmotačem Zmaj . Godina 12. 1997.07% dok su troškovi baliranja na na višem nivou u odnosu na prethodni sistem i čine 29. takođe.35 259. Troškovi manipulacije obuhvataju samo troškove slaganja bala.39% ukupnih troškova Prema izvedenim obračunima sistem valjkastih bala ostvaruje za 21. 2006.88 9. 2000. Iz ovoga moguće je ustanoviti potrebu za daljim povećavanjem mehanizovanosti radnih procesa. V: Upravljanje troškovima korišćenja pogonskih mašina u poljoprivredi. Darmstadt. Međutim veći deo potencijala biomase zbog relativno niske energetske vrednosti i prostorne disprerzije nije pogodan za eksploataciju.88 21. T.3. [10] Zekić. JUMTO. Pri tome. UDK 43. jer su troškovi istovara obuhvaćeni pri obračunu troškova transporta. obuhvataju utovar i transport od parcele do ekonomskog dvorišta ili neke druge lokacije gde se slama skladišti.07 330. Tica.67 100. 1985.76 12.com/facts/Energy Density of Coal. [4] Renijus. Najznačajniju stavku u ukupnim troškovima čine troškovi transpotra sa 27.402 i troškovi zarade rukovaoca traktora.39 3. N: Valorizacija vrednosti slame strnih žita. Ekonoimski fakultet.557. Troškovi se obračunavaju prema ceni jednog časa korišćenja navedenih mašina i troškovima zarade za traktoristu u skladu sa normativima ispitivanog gazdinstva.982. Univerzitet u Novom Sadu. Estimation of the total costs for the straw in cylinder bales Operacija / Operation Baliranje Pressure Materijal Material Utovar i transport Lading and transport Manipulacija Kaying Odmotavanje Disertangle Skladištenje Storage Ukupno Total Troškovi (d/toni) Struktura (%) Cost (d/ton) Structure (%) 457. i sar. 1995. ISSN 0354-2092 broj 5.00 LITERATURA [1] Janjić. Verlagsunion – Agrag. pri čemu se obračun primenjuje na utvrđene troškove sakupljanja. [5] Schmid A: Wirtschaftliche Betriebsführung und Kalkulation im Lohnunternehmen (KTBL). [9] Zekić. Na ispitivanom gazdinstvu ova potrošnja iznosi oko 40 metara po bali.76% dok su troškovi baliranja na drugom mestu i čine 21.67 100. Kroz obračun troškova utvrđeno je da cena spremanja jedne tone slame strnih žita sistemom malih četvrtastih bala iznosi 1. U datom slučaju troškovi transporta ostataka biomase su relativno niski što predstavlja značajan uslov ekonomičnosti celokupnog procesa. 36. Poljoprivredni fakultet Novi Sad. Estimation of the total costs for the straw in small square bales Operacija Operation Baliranje Pressure Materijal Material Utovar i transport Lading and transport Manipulacija Kaying Odmotavanje Disertangle Skladištenje Storage Ukupno Total Troškovi (d/toni) Struktura (%) Cost (d/ton) Structure (%) 433. odnosno 23. doktorska disertacija.88 dinara. prednost se mora dati onim tehnološkim rešenjima koja su već raširena u praksi pri čemu akcenat treba da bude na njihovom modifikovanju i dopunjavanju. 2007. Poljoprivredni fakultet Novi Sad. [7] Zekić. V. V: Ocena ekonomske opravdanosti energetske upotrebe biomase. 2006.00 ZAKLJUČAK Budući da fosilana goriva postaju sve deficitarnija potrebno je povećati korišćenje drugih izvora energije. Tabela 3. Novi Sad. UDK 631.01 100. Prihvaćeno: 11. Poljoprivreda produkuje veliku količinu različitih vrsta biomase ali su za energetsku primenu najpogodniji žetveni ostaci ratarske proizvodnje.: Sagorevanje balirane biomase. Revija agronomska saznanja. Manipulacija u skladištu prema definisanim parametrima obavlja se prednjim traktorskim utovarivačem priključenim na traktor MTZ – 820. baliranih u obliku velikih valjkastih bala. R. 2007. Novi Sad.00 243. BVL. Institut za poljoprivrednu tehniku.Tabela 2. K:Traktoren – Technik und ihre Anwendung.86 182. 2007.61 €.43 9. magistarski rad.48 1.27 16. Poljoprivredni fakultet.00 29. Na osnovu obračunatih troškova prema pojedinim kategorijama moguće je doći do ukupnih troškova spremanja. 1995. Obračun ukupnih troškova slame spremljene u obliku valjkastih bala Table 3. [12] http://hypertextbook.17 35. Traktori i pogonske mašine. V: Utvrđivanje troškova spremanja slame sistemom malih četvrtastih bala. Poljoprivredni fakultet Novi Sad. Zadružni savez Vojvodine. odnosno 18. Novi Sad. Troškovi transporta slame. Spremanja slame sistemom valjkastih bala moguće je izvršiti po ceni od 1. te se procenjuju se kroz vrednost gubitka do 20% količine korišćene slame.54 €. Novi Sad. M: Utvrđivanje troškova spremanja slame sistemom valjkastih bala. Brkić. PTEP 12(2008) 1-2 85 .557.07 550. Agoekonomika. što iznosi oko 0.26 27. i sar: Potrošnja dizel goriva u ratarstvu (monografija). obračun se izvodi na osnovu tržišne cene. Osnovni parametar ekonomičnosti korišćenja žetvenih ostataka u bilo koje svrhe predstavljaju troškovi spremanja. Obračun ukupnih troškova slame spremljene u obliku malih četvrtastih bala Table 2.htm Primljeno: 10. broj 2.26 16.2008. Novi Sad. [11] Cenovnik mašinskih usluga na obradi poljoprivrednog zemljišta.07 6. čine troškovi transpotra u koje je uključen i utovar sa 35.57 49. [3] Nikolić. V. [8] Zekić.2008. [6] Zekić.3.00 dinara.18 12.: Menadžment poljoprivrednih mašina.40 546.48% niže troškove. Verlagsgesellschaft.17 144.

To je jedan od razloga da se u Institutu za ratarstvo i povrtarstvo iz Novog Sada pristupilo ozbiljnom pokušaju da se utvrdi stvarna količina izgubljenog sredstva sa površine semena. Daliborka BUTAŠ dipl. predstavljajući opasnost od trovanja. Proizvođači zaštitnih sredstava danas u promet stavljaju sredstva u obliku praha i tečnosti. Oglede su postavili prof. p. slojevito. što znači praškasti oblik hemijskih zaštitnih sredstava. veličini pakovanja i sredstvima za zaštitu koja se nanose na seme. To može biti vlažnost u manjoj količini koja se ponaša stabilno ili dinamična vlažnost koja se pojavljuje usled pljuskova a ponaša se nestabilno i brzo prodire u dublje slojeve. sa površine semena posle setve a nakon dodira sa vlažnim zemljištem koje izaziva klijanje. korišćenih prilikom zaprašivanja semena.. količina hemijskih zaštitnih sredstava. Most protectants that are presently used for seed treatments are labelled XL. but their common characteristics are that they are harmless for the germ and are chemically inert. podrazumeva i korišćenje inkrust mase. or extra moisture coming from heavy rainfall or showers.Biblid: 1450-5029 (2008) 12. Evidentno je da su rezultati tih ogleda pokazali da se primarna zaraza plamenjače na suncokretu javlja kod doze zaprašivanja 86 PTEP 12(2008) 1-2 . they are either blended or are applied separately in several layers. The objective of this study was to determine by an analytical method the amount of seed protectants that is washed off from a seed surface during germination and leached into the soil. ing. which come under different brand names. primary infection. When several protectants are used. Kada se istovremeno koristi više zaštitnih sredstava za zaštitu semena. Zaštitna sredstva koja se danas koriste za zaprašivanje semena uglavnom se stavljaju u promet sa oznakom XL što znači da su u tečnom stanju. Tretiranje semena suncokreta prilikom dorade. which is limited in volume and is stable. U radu je opisana jedna analitička metoda za utvrđivanje izgubljene količine hemijskih zaštitnih sredstava i široj javnosti su prikazani praktični rezultati. Prvenstveno iz ekoloških razloga nastup na inostranim tržištima bez primene inkrust mase je teško zamisliv. noseći sa sobom čestice hemijskih zaštitnih sredstava. sreds- tva koje omogućava bolje prianjanje pesticida za površinu semena. klijanje.854. Rad sa praškastim oblicima je težek kako u doradnim centrima tako i u toku manipulacije.dr Stevan Maširević i Karlo Đilvesi dipl. Institut za ratarstvo i povrtarstvo. seed dusting. insekticidi itd. Key words: chemical protectants. This paper describes the analytical method used to assess the amount of leached protectants and discusses the obtained experimental data.78 Stručni rad rad Paper ODREĐIVANJE KOLIČINE IZGUBLJENOG SREDSTVA ZA ZAŠTITU SEMENA SUNCOKRETA USLED SPIRANJA LOSS OF SUNFLOWER SEED PROTECTANT DUE TO LEACHING Karlo ĐILVESI dipl. U ovom radu pokušalo se analitičkom metodom utvrditi. make use of various carriers. dr Vladimir MIKLIČ. Još početkom devedesetih godina prošlog veka postavljeni su ogledi koji su trebali odgovoriti na pitanje koja je minimalna količina sredstva prilikom zaprašivanja semena koja još pruža efikasnu zaštitu od primarne zaraze posle klijanja. Razlika se javlja u primenjenim tehnologijama. Svakako da u današnje vreme treba strogo voditi računa koja su sredstva za tretiranje semena poljoprivrednih bilja dozvoljena zakonom. primarna zaraza. Slaviša ŠTATKIĆ dipl. seed or plant.ing. ostali su za internu upotrebu Institutu. UVOD Prilikom industrijske dorade semenskog materijala koriste se uglavnom poznati i propisani metodi rada i mašine. which are in the form of powder. Sva navedena hemijska sredstva su otrovna i rad sa njima traži pridržavanje propisanim preventivnim i zaštitnim merama. koja se speru u dublje slojeve zemljišta.. Maksima Gorkog 30. ali rezultati nikada zvanično nisu objavljeni. The moisture causing the protectants to wash off may be resident moisture. Iz dubljih slojeva čestice pesticida nisu dostupne klijancu u startu te su izloženiji patogenima i primarnoj zarazi. pathogens. određujući najmanju dozu koja još pruža zaštitu od primarne zaraze ili napada patogena. patogeni. SUMMARY Manufacturers of agricultural chemicals supply recommendations regarding the doses to be used.86-88 UDK: 633. ali koja količina sredstva se gubi sa površine semena dolaskom u dodir sa vlagom oduvek interesuje korisnike. Sredstva koja se nanose na seme su uglavnom fungicidi. REZIME Kompanije koje proizvode hemijska zaštitna sredstva za poljoprivredu za svoje proizvode propisuju dozu za korisnike. Efikasnost zaštite semena od primarnih zaraza zaprašivanjem je nesporno. 21000 Novi Sad. koriste se razni tečni nosači koji imaju različite trgovačke nazive ali su im zajedničke osobine da su neškodljivi za klicu i da ne stupaju u hemijske reakcije (inertni su). leaching. Boško DEDIĆ dipl. spiranje. which signifies that they are liquids. The seeds that lost their protective coating are prone to pathogen attacks and primary infection. transporta i setve semena. i najveće doze iznad koje je sredstvo toksično za klicu. The WP formulations. 1-2. Za WP formulaciju.ing. Fini otrovni prah zaštitnih sredstava leti u okolinu i zavlači se u sve delove mašina za zaprašivanje. Do preporučenih doza najčešće se dolazi eksperimentalnim putem. a služi kao nosač zaštitnih sredstava i daje semenu lepši izgled. zaprašivanje semena. semenku ili biljku.ing. ambalaži. which is dynamic and which percolates quickly into deep soil layers carrying along the washed off protectants. The recommended rates are typically experimentally calculated by determining the minimum effective dose that provides protection against primary infection or pathogen attack and the maximum dose above which the chemical in question becomes toxic for the germ..ing. osim nanošenja fungicida i eventualno insekticida. Ključne reči: hemijska zaštitna sredstva. nanose se u vidu koktela ili pojedinačno. transport i setvu. germination.

Ovi uzorci su dobili oznaku II (rimsko dva).0041 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 I I I I I II II II II II A-1 4. godine.7 4. Za preciznije podatke.2 94. A-1 tretirano seme sa tečnim Apronom + voda 3.Od svih uzoraka izmerene su mase.5747 6.P.3746 104. joj padavini i kada koristi vlagu iz zemljišta ili je izloženo slabijoj padavini. Method Code 100 seed weight 1 I A-0 4.1493 106. ovde korišćena analitička metoda može da se detaljnije razradi i dopuni. ZAKLJUČAK Postavljeni ogledi su pokazali da korišćene doze hemijskih zaštitnih sredstava pružaju zaštitu semenu bez obzira na delimični gubitak usled nepredviđenih uslova (suša.Posle 24 časa izmerene su mase praznih Petri kutija sa uloškom na laboratorijskoj analitičkoj vagi.A.metalaxylom od 130g/100kg semena. U zadnjoj koloni prikazana je oprana suva materija izražena u procentima koja se dobila ogledom. Voda po potrebi za dozu bacanja 32 ml/1kg semena. Toner (inkrust masa) u dozi 300 g/100 kg semena 3. da se utvrdi količina sredstva koja se gubi sa semena.0082 104.6872 0.1344 94.2361 121. Na kraju treba dodati da je semenski materijal korišćen za oglede posejan i ispitan u kontrolisanim uslovima na primarnu zarazu. ocedilo se.10.0006 4.6 T+A1 4. Razlozi za to su što se korišćena računska metoda u nekim delovima oslanja na pretpostavke koje u praksi nisu idealne kao što se uzima u teoriji. Posle zaprašivanja seme je uskladišteno 2 dana na sobnoj temperaturi u spremištu predviđenom za držanje manjih količina hemijskih sredstava i tretiranog semenskog materijala.8002 0. Tabela 1. Ostali kvaliteti semena su zanemareni.8438 0. tačnije kada je seme pre klijanja izloženo obilni- I – uzorci stavljeni na filter papir i potopljeni vodom I – samples placed on filter paper and immersed in water II – uzorci stavljeni na navlaženi filter papir II – samples placed on wet filter paper P. Measurements of the rate of leaching of sunflower seed protectant Masa100 R.P.3 L+A1 4. Obe grupe uzoraka sa Petri kutijom stavljene su u laboratorijsku sušnicu na 6 sati na temperaturu od 45 oC stepeni.2622 116.A. – Petrijeva posuda sa ostatkom taloga P.9129 121. Zaprašivalo se na sledeći način: 1. To je i razlog što je ovo stručni a ne naučni rad. Lepak u dozi 15 g/100 kg semena 4.0 M-1 M-2 6. do 25.1862 104.4584 123. odlučilo se za korišćenje semena sa na oko glatkim perikarpom.7 6. preve- PTEP 12(2008) 1-2 87 .0072 22.0026 18. U ogled su uključena i dva uzorka industrijski zaprašena iz inostranstva.0011 7. pa se na takav papir rasporedilo seme suncokreta.6357 106.2 T+A1 4.0123 0.voda po potrebi za dozu od 28 ml/1 kg semena. MATERIJAL I METOD Cilj istraživanja je bio. U odnosu na kontrolni uzorak svi uzorci su pokazali pozitivne rezultate na otpornost na primarnu zarazu bez obzira na spiranje dela hemijskih zaštitnih sredstava.Ogledi su izvedeni u periodu od 01.P.0087 32.3766 123. izraže.9590 94. P.) suncokreta i polivene prskalicom sa vodom dok se filter papir nije dobro natopio. Druga grupa uzoraka se pripremala tako da se filter papir umočio u posudu sa vodom.Sepiret 4355 blue 240 g/100 kg semena . Odabrano seme roda iz 2006.0072 22. T-A1 tretirano seme tonerom Viospor + Apron + voda 5.-P. Količina vode se nije merila. Nakon dosta predloga i diskusija prihvaćena je analitička metoda koja se sastojala u sledećem: .0511 0. Masa semena koja se zaprašivala u laboratorijskim uslovima bila je po 1 kg. ( % ) No.5586 123.0015 10. To je količina izražena u gramima koja se spere pre klijanja.0036 25.4671 0.3989 104. Nakon sušenja Petri kutije su stavljene u eksikator na sobnoj temperaturi da se ohlade. .6800 106. 1) rezultati izražavaju masu oprane suve materije sa perikarpa semena suncokreta.4115 106.6383 0. (tab.2648 0. Sa dozom od 150g/100kg semena nije se javljala zaraza.P. U ovu grupu je svrstan i kontrolni uzorak. L-A1 tretirano seme tečnim Apronom + lepak + voda 4. Treba primetiti da se javlja razlika u masi i kod kontrolnog uzorka u prvom redu tabele (A-0).11.1898 0. P. 2007.8 L+A1 4.-P.0013 9. M-1 seme iz inostranstva tretirano tonerom Sepiret + Apron + voda 6. nagli pljuskovi.9%. godine bilo je industrijski dorađeno sa čistoćom 99. Ovlaživanjem semena na dva načina pokušali su se oponašati prirodni uslovi.A. .na u masenim jedinicama iz kojih se može izračunati i procenat. – Petri dish containing remaining residues Rezultati u ovom radu ne mogu se smatrati apsolutno tačnim.2376 0.6299 104. M-2 seme iz inostranstva tretirano tonerom Sepiret + Apron + voda Seme iz inostranstva tretirano je sledećim dozama: .P. – prazna Petri posuda P. P.Spremljene su Petri kutije sa upijajućim filter papirom laboratorijske finoće kao uloškom i stavljene su u eksikator sa silika gelom na sobnoj temperaturi 24 časa. Prilikom izračunavanja procenata treba i to uzeti u obzir. To se objašnjava prisustvom prašine na ljusci semena suncokreta.6 M-1 M-2 A-1 6.0026 20.Apron (metalaxyl) 200 g/100 kg semena .broj Metoda Šifra sem.7989 94. te su gubici veći nego kod površina koje su neravne (hrapave ili sa uzdužnim brazdama).A.3643 116. . Posle hlađenja seme suncokreta je stavljeno u natron vrećice a Petri kutije sa filter papirom su izmerene na laboratorijskoj analitičkoj vagi.28 REZULTATI I DISKUSIJA U toku dva dana dok je seme bilo u skladištu razradila se metoda određivanja količine opranih hemijskih sredstava sa perikarpa semena.Od svih uzoraka se odbrojalo 2 x 100 semenki osim kontrole od koje se odbrojalo samo 100. Posle opisanih priprema u Petri kutije su raspoređene semenke (100 kom. – empty Petri dish P. Rezultati merenja spiranja hemijskih zaštitnih sredstava sa semena suncokreta Table 1. Ovako pripremljeni uzorci su dobili oznaku I (rimsko jedan). A-0 netretirano seme – kontrola 2.8366 104. Apron (metalaxyl) u dozi 300 g/100 kg semena 2. U pretposlednjoj koloni P.A.0500 123.1350 0. Pretpostavljajući da se sa glatke površine lakše spere zaštitno sredstvo. Nakon tretiranja semena u laboratoriji uzorci su šifrirani na sledeći način: 1.

3. soil improvement. Zlatibor.lika količina vlage). Mihaljev I. K.njaka poljoprivredne tehnike Vojvodine i VI savetovanja PTEP-94. Beograd. dimitra@mt. redukcije i injektovanja substrata su predtretmani od bitnog značaja. timjugo@mt. Nolit. Uspostavljanje idealne termostanica. Zbornik radoBiblid: 1450-5029 (2008) 12. while onsite heating and cooling equipment is used to meet non-electric energy requirements. K.net.2 va sa XX savetovanja stru. Podaci u tabeli potvrđuju pretpostavku da je gubitak sredstava za zaštitu semena veći usled jačih padavina. this was due to the limited rarige of operationally safe and well-tested systems available and to negative experience with cheap solutions in the past. V. Ćirović. Miklič. U uobičajenoj praksi razdvojenih mehaničkih i toplotih ssitema elktricitet se generiše u termoelektrani. Zbornik radova sa XXVI seminara agronoma. U odnosu na već ispitanu činjenicu da doza metalaxyla od 150 g/100 kg semena pruža još odgovarajuću zaštitu od primarne zaraze. Beograd. kalkulacije nameću potrebu za optimizacijom bioloških procesa razmatrajući pojedinačno stukturne i hidrauličke zahteve. i drugi: Suncokret.. As a result. Donji Milanovac. sveska 37 Interna dokumentacija Instituta za ratarstvo i povrtarstvo iz Novog Sada Ljubisavljević. along with the 10w level . hygienisation and stabilization of sewage sludge. water protection and avoidance of gaseous emissions in agricultural economics.or indeed total lack . integrated system. Primljeno: 10.2008. Energiju oprodukuje metan (CH4) koji proizvode specifične bakterije dekompozicijom organskog materijala bez prisustva kiseonika. K. INTRODUCTION Because of high energy costs during the seventies. Dokić. Nolit. Key words: Biogas.767. communal and industrial sewage treatment works.88-92 UDK: 662. reduction and injection of the substrate are all vital preconditions.: Uporedna analiza sredstava i tehnologije zaprašivanja prilikom dorade na klijavost semenskog suncokreta. where they not only helped produce energy. it was due to the relatively 10w pri<. Biogas from liquid manure can be used to provide hot water. Dr Vangelica Jovanovska** IN-TREJDING-Bitola. dok se sopstveni postojeći sistem za zagrevanje i hlađenje upotrebljava da obezbedi neelektične oblike energije. Ključne reči: Biogas. homogenisation. električne energije bez ikakve dodatne dorade (desumorisanja). 1988 Prihvaćeno: 12. 1989 Marić. Novi Sad. Prole. dobijeni rezultati potvrđuju da nema gubitaka zaštitnih sredstava u toj količini da se ugrozi zdravstveno stanje useva. The energy is provided by methane gas (CH4) which is produced by highly specialised bacteria when organic material decomposes in an oxygen-free atmosphere. On the other.: Semenarstvo. P. but also performed a variety of important functions in the pre-treatment of highly organically polluted sewage.mk. This contrasts with the common practice of separate heat and power (SHP) where electricity is generated at a central power plant. 2002. M. 1987 Milošević.: Zrnasti proizvodi u prometu. Maksimalni gubitak sredstva za zaštitu iz iznetih podataka iznosi 32. sveska 20 [2] Đilvesi.: Uticaj inkrust mase nove formulacije na kvalitet semena suncokreta.. Bitola. Dobijeni podaci iz ogleda upućuju na to da treba preispitati ispravnost preporučenih doza za zaprašivanje semena koje daju proizvođači hemije. there has been a drastic change in the perceived significance of almost all these factors. Beograd.: Opšte semenarstvo. Biogas proizveden od tečnog đubreta može se upotrebiti za obezbeđivanje tople vode..: Prva iskustva sa domaćom inkrust masom za zaprašivanje semena poljoprivrednih kultura. p.mk * ABSTRACT The technology of biogas production is a complex one. Macedonia.. M. Macedonia.e paid by the power authorities for electricity fed into the public network.of account taken of such items as manure efficiency. Novi Sad. ** Faculty of Biotechnical Sciences. continuous blending.3.2% što još uvek obezbeđuje 203. Kombinovani toplotno-mehanički (CHP) sistemi generišu električnu i upotrebljivu toplotnu energiju u jednom integrisanom sistemu.2008. combined heat and power. 88 PTEP 12(2008) 1-2 . biogas plants became widely used in both.. REZIME Tehnologija proizvodnje biogasa je kompleksna. electricity and automotive energy without any further processing (desulphurization). S. Institut za ratarstvo i povrtarstvo. Zbornik radova Naučnog instituta za ratarstvo i povrtarstvo. since biological processes need to be optimised taking individual structural and hydraulic requirements into account. homogenizacije. digester. 1992. On the one hand. 1-2. Naučna knjiga. 1996 Škorić. Stručni rad Paper BIOGAS TECHNOLOGY IN AGRICULTURE TEHNOLOGIJA PROIZVODNJE BIOGASA U POLJOPRIVREDI Mr Nikola Jovanovski *. however. "fertiliser factory". Biogas technology failed to have the same degree of success in the agricultural field. Perfect thermo statisation. [3] [4] [5] [6] [7] [8] LITERATURA [1] Đilvesi. Over the last few years. Mira. kombinovanje toplotna i mehanička snage. 1994 Đilvesi.4 g/100 kg ostatka zaštinih sredstava na semenu. kontinualnog mešanja. D. M.net. fabika đubriva. digestor. Combined heat and power (CHP) systems generate electricity and useful thermal energy in a single.

The energy is provided by methane gas (CH4) which is produced by highly specialised bacteria when organic material decomposes in the oxygen-free atmosphere. 1. This completes the CO2 cycle so that energy won from biogas does not contribute to the controversial "greenhouse effect". The digester The technology of biogas production is a complex one. Digestor The power station Biogas from liquid manure can be used to provide hot water. continuous blending. plastics. Fig.mobilisation and redemption of plant nutrients mostatisation.hygienisation and biological treatment of liquid manure and slurry . a solution of the waste problem becomes more and more inevitable. The optimised process control ensures that the nitrogen loss in the ammonia form . Once well fermented. which corresponds to an energy content of 5. waste became a serious danger to the steady-state of the natural metabolic processes. With the continuous growth of the cities and the concentration of an increasing part of the population in municipal areas.2. is extracted from the air during the process of plant biomass production and is released again when the biogas burns. the biggest part of the organic waste fraction is still simply put on waste disposal sites. Biogas plant Sl. an efficiency factor of more than 90% is achieved in conversion to hot water and electricity (in comparison: modern calorific and atomic power stations operate with an efficiency factor of around 40%). all the nitrogen content is in the ammonium form. hydrogen (CH4) and small quantities of oxygen (CO2). In modern heat recovery generation sets (gas motor). During this process. All by-products and final products of natural processes are used in a continuous cycle of the composition and mineralisation of organic substances. i. Nature does not produce any wastes. homogenization.e. During combustion in heat recovery generation sets. Only with the growth of human population and its economical activities. since biological processes need to be optimized taking individual structural and hydraulic requirements into account. The organic "liquid manure" has been replaced by a fully-fledged "liquid fertiliser" with trace elements and growth hormones. Perfect ther- PTEP 12(2008) 1-2 89 . metals.it is actually the ecological advantages of the biogas method which could make it a vitally important factor for the continued existence of many large.and medium-scale businesses: .avoidance of gaseous emissions . biogas liquid manure can be applied all year round . which reduces the risk of erosion and ground water pollution to a minimum. Since there is no opportunity for transmission or transport loss from high-voltage power cables. electricity and automotive energy without any further processing (desulphurisation). This means that around 80 to 90% of the biodegradable organic substances are transformed in the reactor and the nutrients they contain are converted into a water-soluble form. the solar energy stored by the plant in the form of an organic substance is bacterially converted into a directly utilisable form. the energy contained in the methane gas is converted into electricity (or automotive energy) and hot water at a ratio of 1:3.avoidance of nitrate erosion . The waste gases mainly consist of CO2 and water (catalytic mode). All that is actually extracted from the liquid manure is carbon. the organically bound nutrients are almost completely mineralised. 2.5 to 6 kW per m³.is avoided. it also helps redeem valuable plant nutrients from liquid manure and slurry in a biologically and ecologically viable form and to "manufacture" a valuable soil improvement material. Digester Sl.year-round application of fermented substrate . reduction and injection of the substrate are all vital preconditions. 1 Postrijenje za proizvodnju biogasa The "fertilizer factory" A biogas plant is not only a supplier of energy. Biogas contains approximately 65 to 70% methane.) meanwhile are being recycled. which greatly increases efficiency.energy production . The biosphere has a high buffer potential giving it a wide tolerance range for all natural products and processes. All the plant nutrients remain in the substrate and can be applied according to plant growth.even to growing crops . Thanks to the anaerobic processing method. transformed into a form in which they are utilisable by plants. it is possible to make virtually full use of the primary energy available. The par- Fig. The CO2 released is a product of plant photosynthesis.without risk of causticisation. The uncontrolled decomposition of these materials adds another stress factor to our endangered environment. While a big part of the inorganic wastes (like glass. After a biological treatment in the reactor.resulting in unpleasant smells and environmental pollution . etc.

restaurant garbage and residues from industrial processes and slaughter houses which are stored in separate tanks. This act played a critical role in expanding cogeneration into the marketplace by addressing many barriers that were present in the early 1980s. there is the possibility to take over liquid wastes like fats. and float. industries found they could reduce energy demand if they built larger. would make use of the valuable components and characteristics of the materials. The pre-crushed material is fed from the top and diluted with the process water up to a dry matter content of about 10 %. nitrates. In the late 1970s. Due to the intensive movement of the liquid. The final milling and homogenisation takes place in the folllowing step. 3. Since PURPA provided the only way for non-utility generators to sell excess electricity. Homogenisation. the separation is done automatically. As the cost and reliability of a separate electric power industry improved in the United States. many independent power producers found a use for some of their waste thermal energy. This allowed Pre-Crushing Pre-crushing is necessary only to open plastic bags and other packaging. Instalirani kapaciteti (GW) u Sjedinjenim Džavama 90 PTEP 12(2008) 1-2 . a homogeneous suspension of water and organic material free of foreign matters is made. The floating fraction is removed from the surface by an especially designed screen and conveyed to a container. In addition. and Separation This is done in one single stage by means of a special suspending unit consisting of a steel tank with a built in mixer. At the turn of the century in the United States. users abandoned their on-site electric generation in favour of more convenient purchased electricity. Suspension. and environmental conditions of the particular area. Glass and metals are separated from the liquid by sedimentation. CHP's share of electricity use had fallen to only 4 percent (Casten 1998). This suspension with a dry-matter-content of about 10% is pumped to a buffer tank to allow a constant feeding of the reactor over 24 h/d. technical. utilities had become sophisticated in protecting their markets for electricity. after the energy price increases resulting from the 1973 and 1979 "energy crises. Technologies which have been developed for the large-scaleprocessing of organic wastes are the composting and the anaerobic fermentation. Engineers have always appreciated the tremendous efficiency opportunity of combining electricity generation with thermal loads in buildings and factories. while on-site heating and cooling equipment is used to meet non-electric energy requirements. in the example in the figure. organic wastes contain significant energy potentials as well as valuable plant nutrients and the capability of improving and conserving agricultural soils. This situation motivated the enactment of the Public Utilities Regulatory Policy Act of 1978 (PURPA).S. and the future is uncertain if we stay with current policies. Since preseparated garbage is delivered. the suspension is heated up to about 70°C. Interest in CHP has fluctuated over the years because of changes in the marketplace and government policies. while the products of the mineralisation processes contaminate the ground water with phosphates. For these reasons. the total efficiency of these integrated systems is much greater than from separate systems (e. ammonia and methane to the atmosphere. It is done by a slow running screw mill producing a particle size of approximately 40 mm. integrated system (see figure). at the same time. However. U. 3. As a result. CHP is a well-established concept with a long history. thus poisoning the basic resources of human life. They are removed from the bottom of the tank and gathered in a separated container. The decision for one of these technologies can only be taken with regard to infrastructural. CHP systems were the most common electricity generators. CHP has evolved differently in Europe than in the United States. By 1978. Because CHP captures the heat that would otherwise be rejected in traditional generation of electric power. and other mineral salts. On the other hand. wood. This contrasts with the common practice of separate heat and power (SHP) where electricity is generated at a central power plant. small plastic particles. efforts have been made during the last decades on the development of waste processing technologies which would be ecologically safe and." a renewed interest in CHP developed. From the buffer tank the suspension can be either pumped directly into the methane reactor or mixed with other liquid wastes prior to fermentation. more economical cogeneration plants optimized for both thermal and electric output (Cicio 1998). limiting on-site electricity generation to the level usable at the site (EEA 1998). The take-over station The take-over procedure is the same as previously described. by this time. Installed capacity (GW) in United Sated Sl.. In order to achieve better solubility of fats and proteins and for hygienisation purposes. What Is Combined Heat and Power? Combined heat and power (CHP) systems (also known as cogeneration) generate electricity and useful thermal energy in a single. and paper are separated from adhesive fats etc.g. Many utilities refused to purchase excess power from CHP facilities.tially anaerobic conditions cause gaseous emissions of carbondioxyd. Both methods have their specific advantages and disadvantages. The screw mill is placed on the top of the suspending unit and is fed with the bio waste by a crane. Fig. During the diluting process the pre-crushed material is intensively mixed and suspended. the CHP system has an efficiency of 85% while the separate systems have a combined efficiency of only 45%). The thermal energy recovered in a CHP system can be used for heating or cooling in industry or buildings.

4. the market interest in CHP has gained in strength in many European countries. As time progresses. district energy systems). Similarly. 5. These electricity-optimized CHP systems are called "non-traditional" cogenerators. Figure ES-5 presents the results of the analysis conducted for this report of the potential for CHP capacity with barriers removed. smaller industrial. will take longer to become a major factor in CHP because of the time required to develop and grow the piping network. 5). and petrochemical plants. godini Potential Current projections foresee a stagnation of the CHP market. Fig. Most of this capacity was installed at large industrial facilities such as pulp and paper. While on average the European Union countries obtain about the same amount of their electricity from CHP as the United States (9 percent). shows the percentage of national power production generated by Fig. 3). Fig. 5. Planirana i stvarna proizvodnja PTEP 12(2008) 1-2 91 . Balance of the combined heat and thermo energy production Sl. Percentage of national power production European countries generated by CHP systems in 1997 Sl. 5. Installed CHP capacity has risen to 3. CHP systems in 1997 in a variety of European countries. Fig. 6. Installed capacity increased from less than 10 gigawatts electric (GWe) in 1980 to almost 44 GWe by 1993 (Fig. The United Kingdom has seen CHP's share of electricity power production double in the last decade. Green 1999). institutional. 5. Policy and Base case Sl.them to qualify as a cogenerator under PURPA. Poređenje konverzije goriva u upotrebljivu toplotnu i električnu energiju kombinovanim i razdvojenim sistemima Fig. Bilans kombinovane proizvodnje toplone i električne energije These plants provided a "thermal host" for the electric generator. However. which aggregate the thermal demands of several facilities or buildings. with these countries now obtaining more than 30 percent of their electricity from CHP. Denmark and the Netherlands have seen tremendous growth in CHP since 1980. 4. if these barriers are removed. However. 6. This analysis draws upon several other studies and analyses. Table ES-1 summarizes the impacts of this added capacity. new capacity would likely be built. Estimating this added CHP capacity is difficult because of the diversity of system types and potential sites. and commercial facilities will begin to make up a greater part of the new capacity. with projections of increases to 5 GWe by the year 2000. along with the United States (Brown 1998. it is anticipated that much of the early capacity will occur at larger industrial and institutional facilities that already have boiler systems and thermal distribution infrastructures (e. petroleum. with no significant additions to capacity because of the barriers discussed above (Fig. 4.g. New district energy systems.7 GWe in 1997. Procentualni udeo u nacionalnim proizvodnjienergije Evropskih zemalja CHP sistemom u 1997. Comparation conversion of the fuel in useful thermal and electricity energy by combined and separated systems Sl. The 1980s saw a rapid growth of CHP capacity in the United States.

300 1.2002 [2] Biogas. Livestock Waste Streams:Energy and Environment. 2000 [11] Instalation and performanse of low-cost polyethylene tube biodigesters on small-scale farms.B.07. NA—not reported in source CONCLUSIONS Combined heat and power can contribute to the transformation of the United States' energy future.C. The DOE and the EPA have begun to review the means for achieving this target. Đulbic M. Univerzitet “Sv. Ikubovskii IO.A. Masinski fakultet – Nis. ($mill. Preston T.540 Small CHP (Kaarsberg et al.035 21 51 17 35 73 143 grams at both the federal and state levels for overcoming the significant hurdles to greater use of CHP..394 4. Lior International. B. In Proceedings of Workshop.W.. Capital Savings (MMTce) CHP Gen. 1997 [6] Zakon za kvalitet na vozduhot. while continuing to squander over two-thirds of the energy contained in the fuel. Biomass Program Office . CHP offers significant. CHP represents an opportunity to make significant progress toward meeting our Kyoto commitments on greenhouse gas reductions. During the last two years. Tehnicka kniga. 4. 18th Biennial Conference of the Intarnacional Association onWater Quality. 1991 [9] AvtomobilbnbII transport i zaŠtita okružaI Šoei sredbI.R. Sumiranje uticaja dodatih kapacoiteta Impact of Additional CHP Capacity DisCumulative Net EnNew Adplaced Net Additional ergy ditional Carbon Savings Util.290 5.860 2020 50 390 19. Skopje ..Wedver.) ($Mill) (TBtu) (GWe) (TWhe) Industrial (ACEEE) 2010 34 217 22. Rodriguez L.V. Huub J. 2000 Primljeno: 10. with increasing fuel consumption and carbon emissions.1997 [10] Gaseous fuels & other alternative fuels.... The primary barriers to greater CHP use are regulatory and institutional.S. D. while creating a favourable regulatory environment for CHP. Socletu of Automotive Engineers.210 NA NA 8.214 5. Stewart. 1995 [14] Biomass Gasification. Sobranie na RM.L. G.Table 1. The target now needs to be translated into concrete policies and pro- 92 PTEP 12(2008) 1-2 . Auvermann. 1988 [4] Comparison of start-up of an upflow anaerobic sludge blanket reactor and a polyurethane carrier reactor. The United States has taken the first steps toward setting in place policies to promote CHP by establishing a national target. Dimitrovski M. Parker.Ohrid.2008.World Animal Review Number 88 FAO Rome. Ferrero G.both for environmental and "bottom-line" benefits.Gijzen. HidrometeoroloŠki zavod .2008.. while also providing a path for improving the environment.Dimitrovski M.Robinson.600 480 960 2.918 34 2020 62 396 40. Summarizes the impacts of added capacity Tabela 1. Beograd .Dimovski I...Kiril i Metodi”. 1997 [12] Agricultural energy consumption. Sarwatt S.MF – Beograd. B. At least half this wasted energy could be recaptured if we shift from centralised generation to distributed systems that cogenerate power and thermal energy. Petrovic S... CHP presents an opportunity to improve the "bottom line" for businesses and public organizations.960 2020 152 786 59.100 1. Konjević B. 1994 [8] Stetna izduvna emisija MSUS i mogucnost njenog smanjena . 1996 [5] Aerozagađenje od strane putnickih vozila. The private sector must work with government regulators and policy makers to insure that competition and incentives for innovation are preserved.. Stefanovic A.1996 [3] Prilog proučavanju uticajnih veličina na radne karakteristike motora sa biogasom kao osnovnim gorivom. Our existing system of centralised electricity generation charts an unsustainable energy path.. biomass generation and livestock manure value in the Southern High Plains. August.3. Sovetuvanje DTM III . The private sector also needs to take a leadership role.555 2.A. Skopje. Prihvaćeno. 2004 [7] Dinamička ramnoteža vo prirodata (EkoloŠki opservacii). distributed generation also addresses emerging congestion problems within the electricity transmission and distribution grid.840 700 1. CHP has become an important element of the national energy debate.825 57 2010 19 148 13.. Singapore.208 14. Moskva transport. The local air quality improvements and opportunities for economic growth presented by CHP are equally compelling. 1997 [13] Anaerobic digestion data base: Guide for operation and analysis. economy-wide energy efficiency improvement and emissions reductions. not technical or economic. Solar Energy Research Institute.Bui Xuan An. 1998) 2010 20 NA NA 2020 40 NA NA Total 2010 73 365 35. And the private sector should actively pursue adoption of CHP .995 8. Besides saving energy and reducing emissions.Frank Kansiime. LITERATURE [1] Teorija na motori so vnatresno sogoruvawe. Dolberg F.

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->