P. 1
Vektori - seminarski

Vektori - seminarski

|Views: 1,605|Likes:
Published by sllazic

More info:

Published by: sllazic on Mar 03, 2011
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as DOC, PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

05/19/2013

pdf

text

original

MATEMATIČKI FAKULTET BEOGRAD

SEMINARSKI RAD IZ METODIKE NASTAVE MATEMATIKE II

TEMA: VEKTORI I PRIMENA

Student: Ivana Vučković Profesor: Zoran Lučić Beograd Maj 2004.

Sadržaj: 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7
Uvod Vektor i skalar Podela vektora prema prirodi fizičke veličine Proizvod i količnik vektora i skalara Jedinični vektor ili ort vektora Vektor položaja ili radijus vektor Sabiranje i oduzimanje vektora Razlaganje vektora na komponente Kolinearni i komplanarni vektori Projekcija vektora Proučavanje vektora u koordinatnom sistemu. Koordinate vektora Linearna zavisnost Skalarni ili unutrašnji proizvod vektora Vektorski ili spoljašnji proizvod dva vektora Orjentacija površine i predstavljanje površine vektorom Proizvod tri vektora Literatura
3 4 6 6 7 7 8 8 9 10 10 12 15 17 19 20

2

3 . Razvojem mehanike fizičari su dolazili do novih otkrića I zaključaka. analitički metod. godine u Parizu. kinetici I dinamici). pomoću kojeg je vektor uziman kao celina I predstava jedne fizičke veličine. po prvi put od svih naučnika. te je s njima računao kao sa običnim matematičkim funkcijama. Mehanika. U ovom delu nema crteža.1. Njutn izlaže svoj drugi zakon gde dokazuje da su ubrzanje I sila uvek jednako usmereni. Analitički metod vektorske veličine nije predstavljao niti nazivao vektorima. nego je vektor razlagao na tri komponente po koordinatnim osama u prostoru i smatrao ih skalarima. pominje vektore u svojim delima 1585. On je preko usmerenih duži dao princip paralelograma sila. Njen deo statika je prva nauka u kojoj je nastao vektor. Sto godina nakon Stevinovog dela. Uvod Holanđanin Simon stevin. godine. pa su geometriske kao i mehaničke veličine podvrgnute algebarskom računu analitičkim metodom (za svaku geometrisku veličinu koja je postavljala neku fizičku veličinu. posmatrali u celini. odnosno svi zakoni mehanike su se odnosili na usmerene fizičke veličine (I u statici. Analitički metod u tom dobu dostiže kulminaciju baš u delu Lagranžea “Analitička mehanika”. Nešto kasnije kad je uveden koordinatni sistem sa tri koordinate mnogo je bilo lakše računanje u prostoru pomoću istog. Jednom rečju fizičari I matematičari su pronašli mnogo važnih odnosa mežu vektorima I negovoreći o njima. Ovaj metod je počeo uvoditi Parent 1700-te godine ali ga je u stvari razvio Klero tek 1731. Descartes uvodi koordinatni sistem. a sila je predstavljala konkretni obrazac vektorske veličine. Time dobijamo novi metod računanja sa vektorskim veličinama. tj. uzima se po tri broja koji predstavljaju komponente na koordinatnim osama). koji su sadržali odnose vektorskih veličina. dakle i vektorske veličine. nego je sve svedeno na matematičke algebarske operacije. U XVII i XVIII veku Deskartesov sistem je postao univerzalan pa su ga koristili i veliki matematičari tog doba. U svom delu “Recherches sur les courbes a double courbure”. godine. primenjujući na njih obične zakone algebre i analize beskonačno malih veličina. Prve operacije sa vektorima predstavljao je elementarni geometriski metod. Ali to nije zadovoljavalo komplikovane zadatke mehanike I to naročito u prostornom prikazivanju. 1637. koja je objavljena 1788. Mnogi naučnici su te geometriske veličine.

Do proizvoda vektora Hamilton je došao 1843.Vektor i skalar Poznato je da se neke fizičke veličine mogu prikazivati jednim brojem. Uzimajući vektor kao celinu stvori se novi aparat kako za obeležavanje. “Lekcije o kvaternionima” Vilia Roman Hamilton (1853) Ova dela nisu bila odmah širom prihvaćena jer su bila matematički vrlo komplikovana i teško dostupna.. kao što su: James Maxwell (“Traktat o elektricitetu i magnetizmu”).Posmatrali su ih izolovano. godine. “Učenje o liniskom istezanju” Herman Grasman (1844) 2. Znači. To je opet upotreba ranijeg geometriskog metoda ali ipak na višem stepenu. Danas.ipak postoje još neka pitanja iz oblasti matematičke fizike isl. Hamilton je dao pojam polja i nekih diferencijalnih operacija u polju. koju taj metod razlaže na tri komponente. pravca i smera u analitičkom metodu izgubi svoje kvalitete i razlaže se na svoje delove. pa i pored svojih vanrednih genijalnosti nisu uspeli dati prost. I pored pozitivnih strana analitičkog metoda. analize i uopšte teorija vektora. Abraham i u XX veku Max Planck. ne vodi računa o fizičkoj stvarnosti koju vektor odražava i prikazuje. Tek u drugoj polovini 19-tog veka je razgrađena teorija vektora. pa je vrlo velik broj analitičkih jednačina a često je i složenost veća pod uticajem izabranog koordinatnog sistema. Te veličine koje se mogu prikazivati jednim brojem nazivaju 4 . koji su drugačijeg karaktera. Razvojem fizike i mehanike u drugoj polovini 19-tog veka ponovo se prišlo posmatranju. praktičnošću i kratkoćom. analitički metod je rastavlja pa te delove analizira bez veze sa celinom. Ogovarajući brojevi određenih jedinica ne zahtevaju nove dopunske komponente za karakterisanje veličine koju prikazuju. Savremenici ih jednostavno moraju znati. Opet svaki prigovor se obara prirodnošću.. tako i za proučavanje i prikazivanje. tj. Gde se vektori tek počinju primenjivati. čak i elegantnošću vektora. Savremena fizika je usvojila vektorski račun u svim važnim oblastima. a Grasman nezavisno od njega 1844. nego što je sam vektor. hidromehanika itd. predstavlja neku fizičku veličinu u celini i kao celina. Ali i pored toga dati su izvesni pojmovi i operacije iz vektorskog načina. istina je da vektorska veličina. 2. John Willard Gibbs. Heaveside. jasan i pristupačan metod operisanja sa tim veličinama. kod analitičkog metoda se umesto jednog broja upotrebljavaju tri. Tada se pojavljuje plejada fizičara koji razvijaju vektorski račun. Zato teorija vektora predstavlja najelegantniji metod u fizici. Vektor kao konkretno jedinstvo brojne veličine. Prvi radovi iz teorije vektora: 1. godine. Neosporno je to da simbolika u teoriji vektora ne osvaja na blizinu i zbog vraćanja na komponente prilikom definitivnog izračunavanja i rešavanja pojedinih zadataka i pitanja. se jednostavno ne mogu zamisliti bez vektora. elektrodinamika. Pronađeni su i novi metodi vektorske algebre. a da se i ne govori o fizičkoj stvarnosti. Fizičar Gibbs je uglavnom dao i formu vektorskog računa još 1881. Ali.

na primer silu. Za vektorske veličine važi slično kao i za skalarne veličine (da imaju različita svojstva prema svojoj prirodi) pa se ne može reći da ih navedena tri svojstva vektora potpuno karakterišu. Smer vektora označava se strelicom na kraju duži. Ali intezitet nije ništa drugo nego apsolutna vrednost vektora. veličinom vektora. Intezitet vektora se može nazvati i dužinom vektora. što znači. Ako uzmemo. Zato se obična algebra može smatrati kao skalarna algebra. a = b ako su sve tri karakteristike vektora jednake. V (zapremina) itd. Vektor ima početnu tačku ili početak i naravno krajnju tačku ili kraj. Vektor se predstavlja usmerenom duži. Brojevi moraju biti realni. Ali. npr. 1. A-početak vektora. njena brojna vrednost nije njena jedina karakteristika.Ovakve veličine su orjentisane i nazivaju se vektorske velićine ili vektori. Na neko telo može delovati manja ili veća sila pa to predstavlja intezitet. Dva vektora su međusobno jednaka ako su jednaki njihovi inteziteti (apsolutne vrednosti). ako su istog pravca i istog smera. Brojna vrednost vektora ili modul vektora označavamo istim slivom kao i vektor. ispostavlja se da su ta tri elementa vektora vrlo efikasni. pravac 3. tj. Apsolutna vrednost (intezitet) vektora je skalarna veličina koja ne može biti negativna. Vrlo su važne veličine koje se ne mogu baš najbolje prikazati jednim brojem. intezitet (jačina) 2. Na primer masa. Broj koji tu veličinu kvantitativno prikazuje naziva se brojna vrednost skalarne veličine. mernim brojem vektoraitd. a dužina duži predstavlja veličinu vektora. B-krajnja tačka vektora  Vektori se obeležavaju malim slovima latinice sa strelicom iznad ( a ) ili velikim slovima latinice sa strelicama ( AB ). Prirodno. Skalarne veličine se označavaju običnim slovima kao t (vreme). Odmah se postavlja pitanje u kom pravcu deluje ta sila. ali oni su i fizičke i matematičke veličine. skalari potiču iz fizike. 5 . ali i pravac ima dva smera. a mogu biti pozitivni i negativni. smer. pa je utoliko veća i njihova važnost. Priroda skalarnih fizičkih veličina ne iscrpljuje se jednim brojem koji predstavlja njenu vrednost.. jedna njena karakteristika je odgovarajući broj jedinica ali ona je i mera za inerciju tela. Modul vektora a označavamo sa | a |. ako i vektora uopšte. m (masa). za kvantitativno fizičko prikazivanje.se skalarne veličine ili skalari. ali  bez strelice. Dva jednaka vektora ne moraju biti prestavljeni jednom istom usmerenom duži već to mogu biti i paralelne duži.. Znači karakteristike vektora su.

a0 = 0 Početak i kraj nulti vektora se nalaze u jednoj tački. koji mu je jednak. 4. III VEZANI VEKTORI – ovom vektoru određena je početna tačka pa se on ne može pomerati. a  suprotnog ako je negativan. kao početne i tačke B i D kao završne. Proizvod i količnik vektora i skalara Proizvod vektora i skalara je vektor istog pravca i onoliko puta veće apsolutne vrednosti koliko taj skalar ima jedinica. Primer vezanog vektora je vektor polja gde je u svakoj tački polja različiti vektor kao predstavnik fizičke veličine u dotičnom polju. II LINISKI VEKTORI – kod ovog vektora se početna tačka može pomerati po liniji koja se poklapa sa pravcem vektora. Svaka tačka tela ima istu brzinu pri translatornom kretanju pa zato možemo odabrati bilo koju za napadnu tačku našeg slobodnog vektora. može paralelnim pomeranjem poklopiti sa vektorom a tj. Nulti vektor se smatra bez orjentacije i to tako da se obični vektor ne menja sabiranjem sa nultim vektorom. Ali.Ako je vektor a nepokretan. Svi nulti vektori su međusobno jednaki. onda se vektor b . ako nulti vektor predstavlja limes vektora konačne dužine koja opada prema nuli onda se smatra da nulti vektor uzima pravac tog vektora.Podela vektora prema prirodi fizičke veličine Početak vektora posmatran kao “napadna” tačka vektora može biti proizvoljno uzet. a da ne dođe do ikakve promene. Slobodni vektor se može paralelno pomerati. Kao primer slobodnog vektora uzimamo brzinu translatornog kretanja tela. a može biti određen u izvesnom domenu ili potpino u čitavom prostoru pa prema tome vektori se dele na: I SLOBODNI VEKTORI – kod ovog vektora napadna tačka se može proizvoljno izabrati u prostoru pri čemu modul. Oni mogu biti bez pravca pa se predstavljaju kao geometriska tačka. a proizvod običnog i nultog vektora je jednak nuli. 3. Pomeranje napadne tačke sile duž prave koja se poklapa sa pravcem sile ne remeti prvobitno kretanje. pravac i smer vektora ostaju nepromenjeni. jer će u različitim tačkama biti drugačiji. a = AB = b = CD | a |= a = AB = b |= b = CD | AB || CD Nulti vektor je onaj vektor čija je dužina jednaka nuli. Tačke A i C će se pokolopiti. To znači da je proizvod vektora a i skalara k novi 6 . Primer klizećeg vektora je vektor sile koja deluje na čvrsto telo. Istog smera ako je skalar pozitivan.

onda je b = −a pa se za takva dva vektora kaže da su međusobno suprotni. koji ima isti pavac kao i vektor a i isti smer ako je k>0. Novi vektor ima isti smer kao i prvobitni ako je skalar pozitivan. Vektor položaja ili radijus vektor 7 . Svaki vektor se može prikazati kao proizvod svojeg inteziteta i jediničnog vektora koji je orentisan kao taj dati vektor. k Kao količnik dobija se vektor istog pravca kao i prvobitni vektor. a suprotan smer ako je k<0.m – skalarne veličine k ( m ⋅ a ) =( k ⋅ m) a =m( k ⋅ a ) ( k +m) a =k a +m a  Vektor a se može dobiti ako se vektor b podeli skalarom k a = b .Jedinični vektor se obično označava isto kao i njegov vektor ali sa indeksom nula. a apsolutne veličine onoliko puta manje koliko jedinica ima ta skalarna veličina. a ako se taj vektor označi sa c njegova apsolutna vrednost biće: | c |= c = |a| |m| 5. 6. a suprotan smer ako je negativan. a ort jednog vektora jednak je količniku tog vektora i apsolutne vrednosti istog vektora. Apsolutna vrednost vektora b je: b =| a | k Ako je k=1.Jedinični vektor koji ima isti pravac i smer kao dati vektor naziva se jedinični vektor ili ort datog vektora. a samim tim znači da su paralelni (da imaju iste brojne vrednosti) ali su suprotnog smera. Iz ovoga sledi: k ⋅a =a ⋅k  k.vektor b . a = a ⋅ a0 a0 = a a | a 0 |=1 Svaki vektor je jednak proizvodu svoje apsolutne vrednosti i svoga orta. a to znači da su jednaki vektori paralelni i istog smera. ako  se neki vektor a podeli skalarnom veličinom dobija se vektor. Takvi vektori se nazivaju antiparalelni. Uopšte. onda je b = a . Ako je k=-1. Jedinični vektor ili ort vektora Vektor čija je apsolutna vrednost jednaka jedinici naziva se jedinični vektor.

r = r ⋅ r0 = r | ⋅r0 | r0 = r r = r |r| 7. Za zbir vektora važe sledeća svojstva : 1. b. a na kraj b nanese c  . Pravilo sabiranja vektora poznato je u fizici kod paralelograma sila. a zbir ova tri vektora je vektor koji polazi iz početka vektora a .Položaj neke tačke se određuje vektorom. odnosno da je orjentisan ka toj tački. a završava se na završetku tako prenesenog vektora b . distributivnost k ⋅ (a + b + c) = k ⋅ a + k ⋅ b + k ⋅ c Oduzimanje vektora vrši se na taj način što se razlika dva vektora dobija kao zbir prvog vektora i vektora koji je suprotan drugom vektoru.  8. odnosno a −b = a + (−b) . komutativnost a + b = b + a ( a + b) + c = a + (b + c) 2. Sabiranje i oduzimanje vektora Imamo vektor a i vektor b . Zbir a + b = c je  takođe vektor koji počinje u početku vektora a .   Zbir tri vektora ( a. Ort vektora položaja se označava kao r0 . Zbir ta dva vektora se dobija kada na vrh vektora a stavi početak vektora b koji se paralelno samom sebi prenese. Usvojeno je i to da se vektor položaja neke tačke završava u toj tački. pa sa  tim zbirom sabere vektor c ili kada se na taj a nanese b .a usvojeno je da to bude vektor položaja ili radijus vektor. To znači da za sabiranje vektora važi pravilo poligona koje važi i za proizvoljan broj vektora. c ) nalazi se kada se sa vektorom a sabere vektor b . asocijativnost 3. a završava se u završetku vektora c . Razlaganje vektora na komponente 8 .

brzine.. Pravci komponenata mahom zavise od prirode i zahteva problema koji se tretira. kojom se telo baci. Ako se neki vektor c = k a +lb c može razložiti na dve komponente.. ____________ c = c + c 2 +. Ali. Uslov kolinearnosti dva vektora može se prikazivati i ovako: −k a +b = 0 −kλ =η ηa +λ =0 b Tri ili više vektora su komplanarni kada su  paralelni jednoj ravni ili se nalaze u jednoj ravni.) razlažu uglavnom na dve ili tri komponente. U fizici se vektori ( sile. Za nalaženje potrebnih veličina odmah se na početku razlaže brzina. npr. Neka su data tri vektora a .. + c n = ( k1 + k 2 + . na dve komponente i to na jednu horizontalnu i drugu vertikalnu... 9... ogromna većina problema zahteva razlaganje na dve komponente u ravni. + l n ) ⋅ b ako je c =0 .. onda važi relacija : c Na isti način se može izraziti i veći broj komponenata vektora c1 = k1 a + l1 b c2 = k 2 a + l 2 b . Vektori na koje se dati vektor razlaže nazivaju se komponente vektora. a glavno je samo da budu paralelni. + k n ) ⋅ a + (l1 + l 2 + . kosi hitac.. Kolinearni i komplanarni vektori Dva vektora su kolinearna kada su paralelna jednoj pravoj ili se nalaze na jednoj pravoj. + k n = 0 i l1 + l 2 + .Iz pravila o sabiranju vektora proizilazi da se jedan vektor prema potrebi može razložiti na dva ili više vektora tako da dati vektor bude njihov vektorski zbir. b i c 9 . + l n = 0 . i to skoro redovno na dve komponente koje su međusobno normalne. Pošto je proizvod vektora i skalara takođe vektor onda kažemo da je vektor b = k a  kolinearan vektorom a .. kolinearni vektori mogu biti vektori različite brojne vrednosti i smera. onda i k1 + k 2 + . Uzmimo.. Znači..

a projekcija vektora na pravoj vektorskom veličinom. Presečna tačka normale iz te tačke i ose biće projekcija tačke na osi. y-osa . Dat je vektor OP = a u koordinantnom sistemu. Kao projekcija vektora na nekoj osi uzima se rastojanje među pravama provučenim kroz krajnje tačke vektora normalno na datu osu. OY i OZ se nazivaju koordinatne ose i to x-oca. Projekcija vektora na osi se smatra skalarnom veličinom. Ovim elementima je određen Dekardov pravougli koordinantni sistem u prostoru.u jednoj ravni. 11. OP = a = OA + OB + OC 10 . c1 i c2 koje c = k a +l b −k a −l b +c = 0 ηa +λb +µc = 0 −kµ =η −lµ = λ 10. OY i OZ tri uzajamno normalne orijentisane prave koje se seku u tački O. zosa. Proučavanje vektora u koordinatnom sistemu. Ako sa α označimo ugao između  vektora a i ose x onda će projekcija iznositi a x = a cos α . Orijentisane prave OX. Projekcija vektora Poznato je da se projekcija neke tačke na datoj osi dobija kada se iz te tačke povuče normala na tu osu. Dati vektor možemo razložiti na tri vektora duž koordinantnih osa. Veličina te projekcije je rastojanje među dvema navedenim pravama. Onda je moguće vektor razložiti na dve komponente  su paralelne vektorima a i b . Koordinate vektora Neka su OX. Projekcija vektora a = AB na osi XX predstavljena je sa A1 B1 . a tačka O je koordinantni početak.

Sabiranjem ova dva vektora dobijamo : a + b = ( x1 i + y1 j + z k ) + ( x i + y 2 j + z 2 k ) = ( x1 + x 2 )i + ( y1 + y 2 ) j + ( z1 + z 2 )k tj. Tada je a = x1 i + y1 j + z1 k i b = x 2 i + y 2 j + z 2 k . a y = a cos α2 . z1 ) + (−x 2 . z 2 ) proizvoljni vektori.  Tako se vektor a može napisati u obliku zbira njegovih komponenata koje su paralelne sa koordinantnim osama tj. 2. Projekcije vektora a na ose su algebarske veličine: OA = a x . y1 . λz1 ) x z 3. a = x1 i + y1 j + z1 k λa = λ( x1 i + y1 j + z1 k ) = (λx1 )i + (λy1 ) j + (λz1 )k λa = (λx1 . Linearna zavisnost 11 . z1 + z 2 ). y1 . a − b = ( x1 − x 2 .−z 2 )  tj. 1. pa sledi 2 2 2 | a |= a x + a y + a z . a − b = a + ( −b) = ( x1 . .−y1 . OB = a y .A B C Vektori. y1 . y1 + y 2 . OB = a y j .− 1 ) 4. Neka su dati i b = ( x 2 .a je suprotan vektoru a = ( x1 .−y 2 . z1 − z 2 ) 12. O predstavljaju komponente vektora a . z1 ) a + b = ( x1 + x 2 .   a = ax i + a j + az k a x = a cos α1 . O . pa prema tome : jedinični vektori ) komponenata vektora OA = a x i. j i k isto tako su ortovi (  a . Koordinantni ortovi i. y 2 . OC = a z k . OC = a z To su koordinate vektora OP = a . a = ( x1 . O . a z = a cos α3 2 2 2 2 Po Pitagori a = a x + a y + a z . y1 − y 2 . z1 ) pa sledi −a =( − 1 . λy1 .

..− ). α2 . Odrediti realan broj tako da vektori p = a +αb i q =a +2c budu kolinearni. + α n > 0  1... αn koji nisu svi jednaki nuli. Ako su ν . α 1 + α 2 + . Rešenje: uslov kolinearnosti : p =k ⋅ q α a +αb = ( a x +α x )i + (a y +α y ) j = (2 +α)i + (3 −3α) j b b a + 2c = ( a x + 2c x )i + (a y + 2c y ) j = ( 2 − 2)i + (3 + 6) j = 0 ⋅ i + 9 ⋅ j ⇒ a +αb = k ⋅ (a + 2c ) (2 +α)i + (3 −3α) j = k ⋅ (0i + 9 j ) 2 +α = 0 ⇒α = −2 3 −3α = k ⋅ 9 3 + 6 = 9 ⇒k = 1 Zadatak 2.  2. c = (− .vektori .3) . Dati su vektori a = (2.. Naći koeficijente te linearne nezavisnosti.ν2 ... = α n onda su vektori linearno nezavisni b) ako postoje realni brojevi α1 . b =(1. +αnνn naziva linearna kombinacija.. b i c su linearno zavisni ako i samo ako su međusobno komplanarni. Rešenje p1 p2 k a + nb + m c = 0 k ( p1 + p 2 ) + n( p1 − 2 p 2 ) + m(−p1 + 4 p 2 ) = 0 k p1 + k p 2 + n p1 − 2 p 2 − m p1 + 4m p 2 = 0 p1 (k + n − m) + p 2 (k − 2n + 4m) = 0 k + n −m = 0 k − 2n + 4 m = 0 Neka su vektori i 12 .... onda kažemo 2 2 2 da su vektori linearno zavisni tj. Dokazati da su vektori a = p1 + p 2 ∧ b = p1 − 2 p 2 ∧ c = − p1 + 4 p 2 linearno zavisni.... a α ...3). α 2 . proizvoljni... Ne-nula vektori a i b su linearno zavisni ako i samo ako su kolinearni. νn 1 3 1 Zadatak 1. α n realni brojevi tada se izraz α1ν1 +α2ν +. a) ako je α1 = α 2 = . Ne-nula vektori a .

k +n = m − k + 2n = 4 m 3n = 5m ⇒ n = 5 m 3 5 2 k =m− m =− m 3 3 2 5 3 − m ⋅ a + m ⋅ b + mc = 0 / ⋅ 3 3 m − 2a + 5b + 3c = 0 k = −2 ∧ n = 5 ∧ m = 3 Zadatak 3.b.c da je OD =αOA + βOB +γOC gde je O proizvoljna tačka.B.C nekolinearne. tada postoje takvi realni brojevi a. Rešenje: 13 . Ako su četri tačke A.B. pri čemu su tačke A.C i D komplanarne.

BS : SD = q : p BS = q SD p q (OD − OS ) p q q OS − OB = OD − OS p p q q OS (1 + ) = OD + OB p p q+p q OS ( ) = OD + OB p p q p p OS = ⋅ OD + OB p q+p q+p q =π p pπ p OS = OD + OB p + pπ p + pπ π 1 OS = OD + OB 1 +π 1 +π OS − OB = AS : SB = m : n m AS = SC n m OS − OA = (OC − OS ) n m m OS = OC − OS + OA n n m m OS (1 + ) = OC + OA n n n +m m OS ( ) = OC + OA m n m n n OS = ⋅ OC + OA n n +m n +m m n OS = OC + OA n +m n +m m:n =λ λn n OS = OC + OA λn + m n + λn λ 1 OS = OC + OA λ +1 λ +1 λ 1 π 1 OC + OA = OD + OB λ +1 λ +1 π +1 π +1 π λ 1 1 OD = OC + OA − OB π +1 λ +1 λ +1 π +1 λ 1+π 1 π +1 1 π +1 OD = ⋅ OC + ⋅ OA − ⋅ OB λ +1 π λ +1 π π +1 π λ (1 + π ) =α π (λ + 1) π +1 β= π ⋅ (λ + 1) 1 − =γ π λ (π + 1) π +1 1 + − =1 π (λ + 1) π (λ + 1) π λ + λ π+ 1 + π − λ − 1 π (λ + 1) = =1 π (λ + 1) π (λ + 1) 14 .

2. Prema tome rad vrši samo ona komponenta tih sila koja je u pravcu kretanja tela. Skalarni proizvod : vektor-tačka-vektor a ⋅ b =| a | ⋅ | b | ⋅cos( a. a druga je nmormalna na nju. a ) ⇒a ⋅ b = b ⋅ a 2. Skalarni ili unutrašnji proizvod dva vektora je proizvod apsolutne vrednosti ( intenziteta ) jednog vektora i projekcije drugog vektora. 1. Rad je prema svojoj prirodi tipično skalarna veličina. Ako na njega deluje drugo telo silom F . pa ne vrši ni rad. Skalarni ili unutrašnji proizvod vektora Dato je telo koje se moše kretati po horizontalnoj podlozi. Sila F2 ne izaziva nikakvo pomeranje tela. Skalarni proizvod dva vektora je proizvod njihovih apsolutnih vrednosti ( intenziteta ) i kosinusa ugla između tih vektora. nego samo njena komponenta F1 . s ) Ovo je skalarani proizvod dva vektora. Zato se sila F razlaže na komponente F1 i F2 . distributivni zakon 15 . Znamo da je pri tom izvesni rad A=Fs. Uzmimo najpre slučaj da sila F deluje paralelno podlozi i neka je taj određeni put s. Prva je definisana kao pomeraj tela. Odmah se vidi da je ta skalarna veličina u ovom slučaju jadnaka proizvodu intenziteta vektora sile i vektora puta. s ) ⇒ A = F ⋅ s ⋅ cos θ = F ⋅ s ⋅ cos( F . onda je iz elementarne fizike poznato da se rad vrši samo ako se telo pomerilo za izvesno rastojanje. U opštem slučaju sila ne deluje baš u pravcu kretanja tela. komutativni zakon cos( a. b) Iz ovoga se može videti da skalarni proizvod dva međusobno normalna vektora je jednak nuli. nego sa tim pravcem zahvata neki ugao q. tako da aktivna sila koja vrši rad nije celokupna sila F .13. Taj proizvod je skalarna veličina pa se zato naziva skalarnim. A = F1 ⋅ s F1 = F cos θ = F cos( F . 1. b) = cos( b.

Naći ugao između vektora a = n + m ∧ b = m − n ako je Rešenje: a ⋅ a = a | 2 cos 0 = a | 2 | | ( m + n)( m + n) = m ⋅ m + 2m ⋅ n + n ⋅ n = m | + | n | +2 | m || n | cos θ | | m |= n |≠0 . a vektor π od . | b |= 5. ( a + b ) ⋅ (c + d ) = a ⋅ c + b ⋅ c + a ⋅ d + b ⋅ d a ⋅ a = a ⋅ a cos 0 = a 2 ( a ± b ) = a ⋅ a ± 2a ⋅ b + b ⋅ b ( a + b)( a − b) = a ⋅ a − b ⋅ b = a 2 − b 2 3. asocijativni zakon ( k ⋅ a)b = k (a ⋅ b) = k ⋅ a ⋅ b = ( k b) a Skalarni proizvod dva vektora u analitičkom obliku : a = ax i +a y j +az k b = b x i +b y j + bz k a ⋅ b = (a x i + a y j + a z k ) ⋅ (b x i + b y j + bz k ) a ⋅ b = a x bx + a y b y + a z bz i ⋅ j = j ⋅i = j ⋅ k = k ⋅ j = k ⋅i =i ⋅ k = 0 i ⋅i = j ⋅ j = k ⋅ k =i 2 = j 2 = k 2 Zadatak 4. Ako je | a |= 3...) = a ⋅ b + a ⋅ c + a ⋅ d +. | θ = ∠ m. n) ( b ⋅ b = m | 2 + | n | 2 −2 | m || n | cos θ | cos θ = a ⋅b | a || b | = | m |2 − | n |2 ( m x + n x ) 2 + ( m y + n y ) 2 + ( m z + n z ) 2 ⋅ ( m x − n x ) 2 + ( m y − n y ) 2 + (m z − n z ) 2 c =0 Zadatak 5.. Vektori a i b su uzajamno ortogonalni . Ovo se može proširiti i na proizvod vektorskih polinoma.. | c |= 8 .. naći: 3 gradi sa njima uglove a) (3a − 2b)(b + 3c) = 3ab + 9a c − 2b 2 − 6bc = π π 1 1 9 | a || c | cos − 2 | b | 2 cos 0 − 6 | b || c | cos = 9 ⋅ 3 ⋅ 8 ⋅ − 2 ⋅ 5 ⋅ 5 − 6 ⋅ 5 ⋅ 8 ⋅ = −62 3 3 2 2 b) (a + b + c) 2 = a + b + c + 2ab + 2ac + 2bc = π π π | a | 2 + | b | 2 + | c | 2 +2 | a || b | cos + 2 | a || c | cos + 2 | b || c | cos = 2 3 3 9 + 25 + 64 + 24 + 40 = 162 2 2 2 c) 16 .a ⋅ (b + c ) = a ⋅ b + a ⋅ c a (b + c + d +.

Ako je q ugao između a i b .( a + 2b − 3c) 2 = a + 4b + 9c + 4ab + −6a c −12 bc = | a | 2 +4 | b | 2 +9 | c | 2 −6 | a || c | cos 9 + 100 + 576 − 72 − 240 = 373 2 2 2 π 3 −12 | b || c | cos π 3 = 14. 17 . Vektorski proizvod nekog vektora samim sobom je jednak nuli: a ×a = 0 . ugao između njih je nula stepeni. b3 su na pravoj koja je paralelna sa a Za vektorski proizvod vazi distributivni zakon: a ×(b + c ) = a ×b + a ×c Pri množenju vektorskog proizvoda skalarom važi asocijativni zakon: m ⋅ ( a ×b) = ( ma ) ×b = m a ×b Uslov paralelnosti vektora je: a ×b = 0 tj. Uslov kolinearnosti vektora: k a × a + λa × b = 0 ⇒ a × b = 0 . To znači da b za vektorski proitvod ne važi komutativni zakon nego umesto njega važi antikomutativni ili alterativni zakon. a takvog je smera da za posmatrača. b i c čine desni koordinatni sistem. Posmatranjem paralelograma stranice a i b zaključujemo da se vektorski proizvod ne menja kada se jednom faktoru doda vektor paralelan sa drugim faktorom.Vektori a . Vektorski ili spoljasnji proizvod dva vektora Vektorski proizvod dva vektora a i b je vektor c čiji je intezitet jednak povrsini paralelograma. čije su stranice dati vektori i koji je normalan na tu povrsinu. dobija se − pa zbog c toga se uzima: axb =− x a . b2 . axb1 = axb 2 = axb 3 Vrhovi b1 .Kao znak vektorskog mnozenja usvojeno je x. b ) menja se znak proizvoda tj. koji stoji uz vektor c rotacija najkraćim putem od a vektora do b vektora bude pozitivna (suprotno smeru kazaljke na satu ). što znači da su paralelni. a c 0 ort vektora c biće: c = a xb = c 0 ⋅ c Apsolutna vrednost vektorskog proizvoda : c = c |= axb |= ab sin θ | | Promenom reda faktora ( a.

Koji uslov treba da ispunjavaju vektori 2a + b ∧ 2a − b bili kolinearni. k ×i = j . Neka su i. Vektorski proizvod dva vektora u analitičkom obliku Data su dva vektora: a = a x i + a y j + a z k i b = bx i + b y j + bz k . Rešenje: = b ×2a +b ×2a = 2(b ×2a ) = 4b ×a = 0 a i b da bi vektori ( 2a +b) ×( 2a −b ) = 2a ×( 2a −b) +b ×( 2a −b) = 2a ×2a −2a ×b +b ×2a −b ×b = sledi. onda je: a ×b = ( a y bz − a z b y )i + ( a z bx − a x bz ) j + (a x b y − a y bx )k . pošto su ova dva vektora kolinearna onda su a i b kolinearni. j ×k = i. ne može se tek tako odrediti drugi faktor. k ortovi koordinatnih osa dekartovog pravouglog koordinatnog sistema u prostoru. Zadatak 7.Izračunati: a) i × j × i × i = ( k × i) × i = j × i = −k [( ) ] i ×( j +k ) − j ×(i +k ) + k ×(i + j + k ) = b) i × j +i ×k − j ×i − j ×k +k ×i +k × j +k ×k = k +( − j ) −( − ) −i + j +( − ) = 2k −2i = 2( k −i ) k i 18 . c y = a z bx − a x bz . j . c z = a x b y − a y bx i a ×b = a x bx j ay by k az bz Vektorski proizvod se može prikayati i determinantom: a možemo koristiti i šemu: Zadatak 6. ako se zna vektorski proizvod i jedan faktor. Vektorski proizvod koordinatnih ortova: i × j = k . To znači da.Kod vektorskog proizvoda ne postoji deljenje kao obrnuta operacija množenju. Ako označimo a ×b = c vidi se da su projekcije vektora c na koordinatnim osama vezane sa projekcijama vektora – faktora sledećim relacijama: c x = a y bz − a z b y .

trostrana piramida : iz jednog temena idu 3 vektora a. Kada je površini dat smer cirkulacije onda je pozitivni smer normale. koji ima brojnu vrednost jednaku brojnoj vrednosti te površine a smer vektora je smer pozitivne normale na površini ( pravilo desne šake ). Strana površine prema normali n naziva se pozitivnom stranom. DBC kao 2 S 2 = b × c . odnosno normalni ort n te površine takav da posmatraču koji stoji uz normalni ort. a suprotna strana je negativna strana. DCA kao 2S 4 = c × a i ABC kao 2 S 1 = (c − a) × (b − a) ∨ 2 S 1 = ( a − b) × (c − b) . Tu se radi o zatvorenoj ravnoj orijentisanoj površini. Kada se radi o orijentaciji površina nekog tela. b. Tako su spoljašnje strane ravnih površina poliedara pozitivne. Proizvod tri vektora 19 .dvostruka površina DAB je predstavljena kao 2S 3 = a × b . onda je vektor koji predstavlja tu orijentisanu površinu : S = S ⋅ n gde je n jedinični vektor vektora S . Pojavila se potreba za orijentaciju površine a to znači da se jedna strana površine usvoji kao pozitivna. Napadna ( početna ) tačka M tog vektora je bilo koja tačka te površine. Na primer. c i to su ivice piramide. Orijentacija površine i predstavljanje površine vektorom U raznim oblastima fizike i matematike obe strane jedne površi ne igraju istu ulogu. Brojna vrednost te površine neka je S. . Kada bi se usvojio levi koordinantni sistem onda bi pozitivna strana površine bila ona strana koja je negativna. cirkulacija teče u pozitivnom smeru ( pravilo desnog zavrtnja ).glavno je da vektorski zbir stranica trougla bude jednak nuli . Kada se usvoji desni koordinatni sistem onda je pozitivna strana površine orijentisana tako da osobi koja bi išla po konturi u ravni u smeru orijentacije pozitivna strana površine u ravni ostaje stalno na levoj strani. onda treba da se zna da su površinski vektori orijentisani u smeru izvan tela. Konvencijalno je uzeto da se orijentisana površina predstavlja vektorom.15. 16. druga kao negativna. Poznato je da između struje i magnetnog polja jednog provodnika nije isti na obe strane površine strujnog kola. a ostale ivice predstavljaju razlike odgovarajućih vektora.

b. a svakom drugom permutacijom se menja znak proizvoda kao na primer (a ×b) ⋅ c = −(b ×a ) ⋅ c . a sa negativnim ako je redosled obrnut. Vektorsko-skalarni proizvod je skalar ako se sluzimo desnim koordinatnim sistemom i ako uzmemo da vektori a. a ⋅ ( a ×c ) = 0 ∧ a ⋅ (b ×c ) = 0 ⇔a. Skalarni proizvod dva vektora je skalar. b.Tri vektora se međusobno mogu množiti na osnovu skalarnog i vektorskog proizvoda tako da se dobija jedna od tri kombinacije proizvoda. Cikličnom permutacijom tri vektora se ne menja njihov mešoviti proizvod: (a × b) ⋅ c = (b × c ) ⋅ a = (c × a ) ⋅ b . Vektorski proizvod dva vektora se vektorski pomnoži trećim ( dvostruki vektorski proizvod ) 1. b) Ovakvi proizvodi su različitog pravca i smera. -pošto ugao θ može biti i tup: ( a ×b) ⋅ c = ± V Mešoviti proizvod tri vektora brojno je jednak zapremini paralelopipeda. a u obrnutom redosledu je: i ⋅ (k × j ) = i ⋅ ( −i ) = −1 20 . .S ⋅ c = S ⋅ c ⋅ cos θ = S ⋅ h = V gde je V zapremina paralelopipeda. 1. pa je (a ⋅ b) ⋅ c ≠ a ⋅ (b ⋅ c ) ≠ b ⋅ (a ⋅ c) 2. Vektorski proizvod dva vektora se skalarno pomnoži trećim ( mešoviti proizvod ) 3. c polaze iz iste tačke ali da nisu komplanarni onda: . c su komplanarni Mešoviti proizvod koordinatnih ortova je jednak jedinici: i ⋅ ( j ×k ) =1 = i ⋅ i . Mešoviti proizvod vektora se ne menja kada se međusobno zamene znaci vektorskog i skalarnog množenja ali samo ako se ne menja redosled faktora: (a ×b) ⋅ c = a ⋅ (b ×c ) .Vektorski proizvod a ×b brojno je jednak površini paralelograma ( stranica a i b) i predstavljen je vektorom S = a ×b ( koji je normalan na ravan vektora a i b . Ako imamo tri vektora a. Prema definiciji ovaj proizvod je (a ×b) ⋅ c . sa pozitivnim znakom ispred ako je redosled vektora isti kao kod osa usvojenog sistema. Proizvod tog skalara sa trećim vektorom je vektor kolinearan sa trećim vektorom. Ako su u mešovitom proizvodu tri vektora dva vektora međusobno identična ili ako su data tri vektora komplanarna onda je taj proizvod jednak nuli. b. Skalarni proizvod dva vektora se pomnoži trećim vektorom 2. c onda je njihov proizvod : ( a ⋅ b) ⋅ c = c ⋅ ( a ⋅ b) = (b ⋅ a ) ⋅ c = a ⋅ b ⋅ c ⋅ cos( a. čije su ivice dati vektori.

Množenjem se dobija: [a ×(b ×c)] ⋅ d = k ⋅ (b ⋅ d ) [(b ×c) × d ] ⋅ a = k ⋅ (b ⋅ d ) Sa slike vidimo da je vektor (b ×c ) ×d usmeren po vektoru c i : π (b × c) × d = bcd sin( b. b budu redosleda desnog sistema.Analitički oblik mešovitog proizvoda: a = ax i + a y j + az k b = bx i + b y j + bz k c = cx i + c y j + cz k a (b × c ) = ( a x i + a y j + a z k ) ⋅ (b y c z − b z c y ) ⋅ i + (bz c x − bx c z ) ⋅ j + (b x c y − b y c x ) ⋅ k = b x cx [ ] ax ay by cy az bz cz 3. Smer vektora d tako da vektori d . Prema definiciji ovaj proizvod je a ×(b ×c) . To znači da se konačni vektor nalazi u ravni b ∧c tj. d ) = c(b ⋅ d ) ⇒ (b × c) × d = c(b ⋅ d ) 2 zamenom se dobija k = a ⋅c [(b ×c) ×d ] ⋅ a = (a ⋅ c)( b ⋅ d ) = k ⋅ (b ⋅ d ) ćemo da napišemo u obliku odakle je m = −(a ⋅ b) . Iz uslova komplanarnosti se dobija: a ×(b ×c ) = k b + mc gde su k i m skalarni faktori. on je komplanaran sa njima. c) sin = cbd cos( b. Ove skalarne faktore nije lako odrediti pa se uvodi pomoćni vektor d koji je u ravni sa b ∧c i normalan je na vektor c . Napokon se dobija: a ×(b ×c ) = k ⋅ b + m ⋅ c Da bi dobili m relaciju a ×(b ×c) = − a ⋅ c) ⋅ b − mc ( a ×(b ×c) = b( a ⋅ c ) −c ( a ⋅ b) 21 . Vektorsko-vektorski proizvod je vektor. c. On je normalan i na vektor proizvoda b ×c i na vektor a .

b =( 2.4.0) 1 V = a ⋅ (b ×c ) |= 0 | 3 0 1 4 3 2 = − |=17 | 17 0 a =(1.Vektorsko-vektorski proizvod tri vektora transformira se u razliku dva vektora. | b |= 2.3). | c |= 3 i vektori a. Vektor 30 stepeni. c su međusobno ortogonalni.1). c = (3. a drugi proizvod drugog vektora iz zagrade i skalarnog proizvoda ostala dva vektora. b. od kojih je prvi proizvod srednjih vektora i skalarnog proizvoda krajnjih vektora. Izračunati zapreminu paralelopipeda koga određuju vektori: a) c) a = (1. b.− . Ciklična permutacija dovodi do tri potpuno različita vektora.ako je a =c matematički sledi a × (b × a ) = a ⋅ b − a ⋅ ( a ⋅ b) Zadatak 8. c obrazuju desni triedar.0. a =4i b =2 j c =3k 4 0 0 0 2 0 0 0 =8 ⋅ 3 = 24 3 c b) | a |= 6.1.2. c =(1. c ⋅ (a × b) =| c | ⋅ | a | ⋅ | b | ⋅ sin je ortogonalan na a i b i ugao između a i b je π 1 ⋅ cos 0 = 3 ⋅ 6 ⋅ 3 ⋅ ⋅ 1 = 27 6 2 Zadatak 9.1) 3 3 1 V = a ⋅ (b ×c ) |= 2 | 1 −3 1 2 1 −3 =2 5 1 b) d) 22 .1. | b |= 3. | c |= 3 . Izračunati mešoviti proizvod ovih vektora ako je: a) | a |= 4. Vektori a.2). a ×(b × c ) = b ⋅ ( a ⋅ c ) − c (a ⋅ b) b × (c × a ) = c ⋅(b ⋅ a ) − a ⋅ (b ⋅ c ) c × ( a × b ) = a ⋅ ( c ⋅ b ) − b ⋅ (c ⋅ a ) Promena mesta zagrade izaziva promenu: a ×(b ×c ) ≠ ( a ×b) ×c Analitičko izvođenje -ako je [a ×(b ×c)] p = (b ×c ) onda je koordinata na x-osi sledi x = a y p z − a z p y = a y (bx c y − b y c x ) − a z (bz c x − b x c z ) -ako [a ×(b ×c)] = b (a c x x dodamo identitet x a x bx c x − a x b x c x = 0 2 matematički + a y c y + a z c z ) − c x ( a x b x + a y b y + a z b z ) = b x ( a × c ) − c x ( a ×b ) .− ). b = (0.

1.1) 3 2 4 V = a ⋅ (b ×c ) |= 1 | 1 a =(0. b = (1. b =(1.1). Živorad Ivanović Zbirka rešenih zadataka za treći razred gimnazija i tehničkih škola 23 . Ivanović Vektorska analiza 2.a = ( 4.1).1).1.− ).5. Kečkić Matematika za III razred srednje škole 3.− . Dr inž. c =(1.0) 0 V = a ⋅ (b ×c ) |= 1 | 1 1 0 1 1 1 =2 0 5 −2 1 −3 1 1 = − |= 2 | 21 1 Literatura: 1.1.0. c = (1. Jovan D. Dragiša M. Srđan Ognjanović.

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->