P. 1
zivotna-sredina-mcet

zivotna-sredina-mcet

|Views: 562|Likes:
Published by Petar Matovski

More info:

Published by: Petar Matovski on Jul 05, 2011
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

10/02/2013

pdf

text

original

DA ZBORUVAME ZA
@IVOTNATA SREDINA

skopje: Fondacija institut otvoreno op{testvo . .Katalogizacija vo publikacija nacionalna i univerzitetska biblioteka “sv. 2010.Qubeckij Likovno-grafi~ko oblikuvawe: brigada dizajn Pe~at: ProPoint tira`: 2000 primeroci CIP .MK.48 str. ISBN 978-608-218-093-9 a) @ivotna sredina COBISS. izvr{en direktor avtor: makedonski centar za evropsko obrazovanie Lektura: aneta vasilevska . . 20sm. . : ilustr.makedonija za izdava~ot: vladimir mil~in. skopje 502/504 Da zboruvame za `ivotnata sredina. Kliment ohridski”.makedonija.ID 83147274 .Da zboruvame za @ivotnata sreDina izdava: Fondacija institut otvoreno op{testvo .

nevoobi~aeniot efekt na stakleni~ki gasovi 3. VODA 4.1 Klimatski promeni 3.1 Poobi~aeniot efekt na stakleni~ki gasovi 3. EKOLO[KI AKCISKI PLAN NA EVROPSKATA UNIJA 3.5 [to mo`eme da storime nie? 4.2.3.3 iznao|awe re{enija 3.1.DA ZBORUVAME ZA @IVOTNATA SREDINA Sodr` ina 1.voda za kapewe 07 09 11 12 13 13 14 16 18 20 21 22 22 24 24 .2 efekti od globalnoto zatopluvawe 3.1.4 [to pravi evropskata unija za re{avawe na problemot? 3.1.2 morski breg 4. EKOLO[KATA POLITIKA KAKO VRVEN PRIORITET 2. VOZDUH 3.1.1.1 se za vodata 4. voda za piewe 4.1.

Kompostirawe 5.2.5.4.3.2.4.1.3.3 [to prezema evropskata unija? 4.2.1 ^ista tehnologija 5. reciklirawe na otpad 5. Prevencija 5. sogoruvawe 5. [to mo`eme da storime nie? 24 26 28 29 30 30 31 32 33 33 34 35 36 38 . [to e toa tretman na otpadot? 5.2. [to pravi evropskata unija? 5. Deponija 5.4 [to mo`eme da storime nie? 5.2.1.2 soo~uvawe so problemite 4.1. OTPAD 5.3. reciklirani materijali 5.1.

3. zagrozeni vidovi 6.1.3. Prekugrani~na sorabotka so Grcija 9.2.1 Prekugrani~na sorabotka so bugarija 9.1. [TO PRAVI REPUBLIKA MAKEDONIJA 9. Glavni prioriteti i celi 9. [to mo`e da storime nie? 7. KAKO RABOTI EVROPSKATA UNIJA INDIKATORI ZA @IVOTNATA SREDINA? 8.6.1. [to pravi evropskata unija? 6.2. PRIRODA 6.2.1. za{tita i obnovuvawe na prirodnite ekosistemi 6. INSTRUMENT ZA PRETPRISTAPNA POMO[ .1. @iveali{tata vo evropa 6.1.1.1.1.1. o{tetuvawe na prirodnite `iveali{ta 6.1.1. Prekugrani~na sorabotka so albanija 39 40 40 41 42 43 45 47 49 51 52 52 52 53 53 .4.1. iPa – II komponenta (Prekugrani~na sorabotka) 9.IPA 9.

iPa Komponenta III 9.1. @ivot+ ekolo{ka politika i upravuvawe 10.2.1. Pravila za kofinansirawe 11.1.1.2. @ivot+ (2007 – 2013) 10. Kriteriumi za izbor na prifatlivi proekti 10. @IVOT+ 10.9.1.1.1. USPE[NI PRIMERI NA @IVOT+ 12.3.2.3. izbor na proektite 10.1.3. Potencijalni korisnici 10.2.1. KONTAKTI 53 54 54 55 56 56 56 56 57 57 58 58 59 65 67 . Glavni prioriteti i celi 10.3.3.1. @ivot+ informirawe i komunikacii 10. Finansiski pokazateli 9.1. @ivot+ Priroda i biolo{ka raznovidnost 10.4.1.3.2. PROGRAMA ZA KONKURENTNOST I ZA INOVACII/EKOINOVACII 13.

istra`uvawe. razvojna i regionalna politika. na primer. ili za postignuvawe „zelena ekonomija” (ekonomija so namaleno ispu{tawe na CO2). kako i vgraduvawe na principot na odr`liv razvoj vo postojnoto zakonodavstvo dovede do zasilena sorabotka vo sektorot. dr`avjani na evropskata unija se izjasnile deka za{titata na `ivotnata sredina e va`na za niv . obezbeduvawe pravilno funkcionirawe na edinstveniot evropski pazar. ekolo{kata politika pove}e ne e na sporedniot kolosek. s# pove}e merki na ekolo{kata politika se prelevaat vo drugata politika i vo sektorite kako {to se transport. tuku se nao|a na vrvot na listata prioriteti na site pretsedatelstva na evropskata unija. Duri 96% od ispitanicite. energetskata politika zboruva za celi kako {to se namaluvawe na ispu{taweto gasovi {to predizvikuvaat efekt na staklena gradina. energetika. Poslednata ekonomska kriza be{e najdobroto predupreduvawe za unijata da raboti na postignuvaweto zelena ekonomija i na toj na~in Potrebata od za{tita na `ivotnata sredina i od obezbeduvawe kvaliteten `ivot na gra|anite na eu. zemjodelstvo.1 EKOLO[ KATA POLITIKA KAKO VRVEN PRIORITET i deka gi zasegaat pra{awata kako {to se klimatskite promeni i zagaduvaweto. industrija. a podocna i do razvivawe zaedni~ka ekolo{ka politika.

zemjodelskata politika zasileno gi promovira odr`livoto koristewe na zemji{teto i upravuvaweto na resursite. po~ist transport i klimatski promeni. reformata {to ja prezema unijata vo zaedni~kata zemjodelska politika s# pove}e gi naso~uva evropskite fondovi vo poddr{ka na ruralniot razvoj. 8 . sepak faktot deka se pravat seriozni napori i se vlo`uvaat golemi sredstva pomaga vo negovoto zapirawe. obnovliva energija. upravuvawe na vodite i na otpadot. Dr`avite {to se ~lenki }e treba ovie sredstva od fondovite na unijata da gi iskoristat za soo~uvawe so predizvicite kako {to se: namaluvawe na biolo{kata raznovidnost. iako trendot na degradirawe na `ivotnata sredina ne mo`e da se zavrti vo obratna nasoka. za{tita na prirodata.Ekolo{ kata politika kako vrven prioritet da obezbedi pottiknuvawe na ekonomskata obnova i po~nuvawe nov razvoen ciklus. Pra{awata kako {to e odr`liviot razvoj se klu~ni pri koristeweto na strukturnite fondovi. koj }e ja garantira konkurentnosta na evropskata unija.

a toj be{e kone~no usvoen po {irokata javna debata vo april 2007 godina. Glaven instrument na ekolo{kata politika na unijata za postignuvawe konkretni rezultati vo za{titata na `ivotnata sredina e t. priroda i biolo{ka raznovidnost. ekolo{ki akciski plan. vo sila e [estiot ekolo{ki akciski plan na evropskata zaednica.2 EKOLO[KI AKCISKI PLAN NA EVROPSKATA UNIJA evropskata unija gi planira svoite aktivnosti vo odnos na za{titata na `ivotnata sredina i o~ekuva deka }e mo`e da prerasne vo globalen lider koga stanuva zbor za zelenata ekonomija i za za{titata na `ivotnata sredina. nekontroliranoto namaluvawe na biolo{kata raznovidnost. revizijata na planot be{e napravena vo tekot na 2006 godina. so planot se pro- . i pokraj postojaniot porast na ispu{taweto gasovi {to sozdavaat efekt na staklena gradina vo svetot. unijata postignala odreden napredok vo za{titata na `ivotnata sredina. koj go opfa}a periodot 2002-2012 godina. Planot utvrduva ~etiri prioritetni oblasti. a ekolo{kiot akciski plan gi fokusira naporite i im dava strategiska ramka. Posvetenosta na unijata e klu~ot za uspehot. zagaduvawe i javno zdravje. [estiot ekolo{ki akciski plan na unijata be{e usvoen so odluka na evropskiot parlament i na sovetot na eu na 22 juli 2002 godina i go opfa}a periodot od 2002 godina do 2012 godina.n. i prirodni resursi i otpad. zagaduvaweto i zgolemuvaweto na koli~estvoto otpad. i toa: klimatski promeni.

pri nivnoto donesuvawe se sproveduvaat {iroki konsultacii so site u~esnici vo politikata. ƒ Prirodni resursi. tuku se posvetuva vnimanie i na nivnoto sproveduvawe. [estiot ekolo{ki akciski plan predviduva izrabotuvawe sedum tematski strategii kako obid za modernizacija na ekolo{kata politika na unijata i obezbeduvawe eden po{irok strategiski pristap. socijalnoto vlijanie i vlijanieto vrz `ivotnata sredina na razli~nite alternativni re{enija na politikata. me|u drugoto. se obezbeduva i vrskata me|u za{titata na `ivotnata sredina i celite od Lisabonskata strategija za porast. tematskite strategii vo taa smisla se pridru`eni so analiza na vlijanieto so koja se procenuva ekonomskoto vlijanie. ƒ Prevencija na nastanuvaweto otpad i negovo reciklirawe. tematskite strategii se nadgraduvaat nad postojnata pravna i regulatorna ramka i vklu~uvaat novi poznavawa za zakanite vrz zdravjeto na lu|eto i na `ivotnata sredina. Preku tematskite strategii se obezbeduva ne samo vklu~uvawe na ekolo{kata politika vo drugite sektorski politiki. Pokraj utvrdenite prioriteti {to se odnesuvaat na evropskata unija i na sektorskata politika. konkurentnost i za vrabotuvawe. ƒ Pesticidi. unijata so planot ima utvrdeno prioriteti i za pra{awa od globalno zna~ewe. ƒ Po~va. 10 tematskite strategii se odnesuvaat na slednive podra~ja: ƒ Vozduh. ƒ Urbani podra~ja. . preku tematskite strategii se odgovara na potrebata od realizirawe na strategijata za podobro regulirawe. voedno. a nivnata cel e da se poednostavi regulatornata ramka. na ovoj na~in. ƒ Pomorski ekosistemi.Ekolo{ ki akciski plan na evropskata unija movira celosno vklu~uvawe na za{titata na `ivotnata sredina vo site sektorski politiki na unijata odrazuvaj}i ja taka ekolo{kata ili zelena komponenta na strategijata za odr`liv razvoj na evropskata unija.

problem e osiroma{uvaweto na ozonskata obvivka i. Kako rezultat na tie napori denes mo`e da se zboruva za odredena uspe{nost vo soo~uvaweto so predizvikot i za podobruvawe na kvalitetot na vozduhot. Prvo. site ovie problemi se javuvaat poradi toa {to lu|eto preku svoite aktivnosti ispu{taat {tetni materii vo vozduhot. 3 . Ponatamu.VOZDUH evropskata unija ve}e podolgo vreme posvetuva golemo vnimanie na podobruvaweto i na za{titata na kvalitetot na vozduhot. sekako. klimatskite promeni. isto kako {to ima i pove}e re{enija vo zavisnost od ispu{tenata materija. koi gi ima premnogu. evropskata unija mo`e da napravi mnogu i ve}e pravi mnogu za podobruvawe na sostojbata. iako kvalitetot na vozduhot e podobren. sepak toa ne zna~i deka nema problemi {to i ponatamu treba da se re{avaat. slabiot kvalitet na vozduhot vo golemite gradovi e {teten za zdravjeto na lu|eto i go pravi `ivotot neprijaten.

1. Klimatski promeni vo posledniot eden vek prose~nata temperatura na zemjata se zgolemi za 0. poka~uvawe na nivoto na moreto predizvikuvaj}i ekstremni vremenski uslovi.Vozduh 12 3. Klimatskite promeni i soo~uvaweto so predizvicite od ovaa pojava za evropskata unija pretstavuva prioritetno podra~je na aktivnost. buri i poplavi na krajbre`nite podra~ja. Globalnoto zatopluvawe }e ima su{tinsko vlijanie vrz klimata predizvikuvaj}i topewe na ve~niot mraz na polovite.3 .6ºC.0. . a nau~nicite o~ekuvaat da prodol`i pojavata na globalno zatopluvawe.

Dokolku normalniot efekt na radijacijata ne funkcionira{e na ovoj na~in zemjinata kora i atmosferata }e bea postudeni za 33°C odo{to se sega. dodeka okeanite i moriwata.Da zboruvame za `ivotnata sredina 3. son~evite zraci pominuvaat niz atmosferata i stignuvaat do zemjata. Poznati se {est glavni gasovi {to predizvikuvaat efekt na staklena gradina.2. ottamu. a nekoi od atmosferskite gasovi {to predizvikuvaat efekt na staklena gradina ne dozvoluvaat ovaa radijacija da pobegne nazad vo vselenata i se odrazuvaat nazad kon zemjata zagrevaj}i ja. vakvata toplina ne e vidliva. zo{to toga{ site nau~nici se tolku zagri`eni? zatoa {to mnogumina od niv se pla{at deka zemjata premnogu se zagreva tokmu poradi nevoobi~aeniot efekt na ovie gasovi. so vakva prose~na temperatura celokupnite izvori na voda na planetata }e bea zamrznati. Del od ovaa toplina izleguva od staklenata gradina. Koga lu|eto di{at tie zemaat kislorod i ispu{taat jagleroddioksid. rastenijata vo staklenata gradina vra}aat del od toplinata (infracrvena radijacija). istoto se slu~uva i kaj site drugi `ivi su{testva i tie vdi{uvaat kislorod. ovoj primer bi mo`el da ni pomogne da go razbereme zna~eweto na gasovite {to predizvikuvaat efekt na staklena gradina. vo poslednoto stoletie koncentracijata na ovie gasovi vo atmosferata e enormno zgolemena i poradi toa nastanuva globalno zatopluvawe. odnosno so prose~na temperatura od -18°C. no lu|eto mo`e da ja po~uvstvuvaat. son~evata svetlina (vidlivata radijacija) pominuva preku stakloto na staklenata gradina i se apsorbira vo rastenijata vo staklenata gradina. a izdi{uvaat jagleroddioksid. Jagleroddioksid (CO2) e najpoznatiot i najzastapeniot od niv. na toj na~in zemjata se odr`uva zagreana. kako i site rastenija se poznati kako prima~i (apsorbira~i) 13 .1 Voobi~aeniot efekt na stakleni~ki gasovi toa {to go znaeme site e deka sonceto ja zagreva zemjata! zo{to toga{ na zemjata e potoplo otkolku vo vselenata? za da go razbereme seto ova mora da go razbereme efektot na staklena gradina. Drugite pet se: ƒ Nitrogenoksid (N2O). Nevoobi~aeniot efekt na gasovite {to predizvikuvaat efekt na staklena gradina ako voobi~aeniot efekt na gasovite {to predizvikuvaat efekt na staklena gradina e polezen za zemjata. }e vidime deka ovoj gas postojano se ispu{ta i prima. tokmu ova e toa {to se slu~uva so zemjata bidej}i nejzinata atmosfera e kako staklena gradina i go ima istiot efekt. ƒ Metan (CH4) ƒ Hidrofluorokarbonati (HFCs) ƒ Sulfurheksafluorid (SF6) ƒ Perfluorokarbonati (PFCs) ako se fokusirame samo na jagleroddioksidot. 3.1. tie se poznati kako ispu{ta~i (emituva~i).1. spored niv. koj e najzastapeniot vo atmosferata. no del od nea ostanuva vo nea. nevidlivata infracrvena radijacija se odrazuva kon vselenata. stakloto od staklenata gradina povtorno ja odrazuva ovaa infracrvena radijacija kon rastenijata i gradinata se zagreva vnatre.

dodeka tie {to imaat poumerena ili postudena klima }e prodol`at da se zagrevaat. tuku se zgolemi i koli~estvoto na ispu{ten CO2 vo vozduhot. pa prose~noto koli~estvo vo atmosferata se odr`uva{e na stabilno nivo. Efekti od globalnoto zatopluvawe Lu|eto se zagri`eni bidej}i temperaturata na zemjata porasna vo prili~no kratok period. Denes. kratok period. no nau~nicite se obiduvaat koristej}i sovremena oprema da predvidat kako }e se odnesuva zemjata ako prodol`i ponatamu nejzinoto zagrevawe. nikoj ne mo`e da predviduva {to }e se slu~uva vo idninata. vo minatoto. [to mo`eme da o~ekuvame? verojatno nema da bide premnogu te{ko da pretpostavime deka podra~jata {to i taka se `e{ki }e stanat u{te potopli. tie {to `iveat vo podra~jata so studena klima }e si pomislat „super! Kone~no. 14 .Vozduh na jagleroddioksid. ili ispu{tawata na jagleroddioksid se napraveni od ~ovekot. jaglen i na nafta. }e uspeat da se prisposobat na povisokite temperaturi. koga nema{e elektri~na energija. 3. pribli`no eden vek. duri. no. kako {to se {umite vo Ju`na amerika i Jugozapadna azija bea ise~eni ili zapaleni i na toj na~in ne samo {to se namalija prima~ite. Posledicata od ovoj proces e zgolemenoto koli~estvo na jagleroddioksid vo atmosferata. Pra{aweto e kako }e se soo~at so toa rastenijata. navistina. vo niv spa|aat pe~kite na drvja. malku potoplo vreme”. tradicionalnite golemi povr{ini se prima~i. `ivotnite i rastenijata se prisposobuvaat na odredeni promeni vo klimatski uslovi i `iveali{ta. glavno od energetsko sogoruvawe vo industrijata. naj~estoto transportno sredstvo be{e kowot. mo`ebi. koli~estvoto na ispu{ten jagleroddioksid vo vozduhot na godi{no nivo e pribli`no 7 milijardi toni. reakcijata na lu|eto. za da bide problemot u{te pogolem. gasni centrali i drugi izvori vo doma}instvata i sli~no. faktot deka vakvoto zagrevawe }e bide na site strani. transportot. Poradi toa izvorite na jagleroddioksid se zgolemija drasti~no. mnogu od izvorite. ottamu koli~estvoto na ispu{ten i koli~estvoto na primen jagleroddioksid bea pribli`no ednakvi. isto taka. }e zna~i deka efektot na opustinuvawe }e bide u{te posilen. no ne mo`e da se o~ekuva da se prisposobat na olku drasti~na promena. koj dopolnitelno go spre~uva propu{taweto na infracrvenata radijacija. odnosno ja odrazuva nazad na zemjata i so toa dopolnitelno ja zagreva. {to vo sporedba so milionite godini kolku {to e stara planetata e. `ivotnite i lu|eto {to `iveat vo podra~jata {to }e opustinat? nekoi lu|e }e uspeat da se soo~at so gore{tinite. gas. }e bide razli~na.2. koi so sogoruvaweto sozdavaat jagleroddioksid. istovremeno se slu~uva namaluvawe na prima~ite.

so zatopluvaweto na studenite podra~ja }e po~ne i topeweto na ve~niot mraz na polovite. {to }e predizvika porast na nivoto na svetskite moriwa. evropskata unija i pokraj dramati~nosta na predviduvawata veruva deka mo`e da gi promeni ne{tata i raboti da go postigne toa. del od `ivotnite }e se obidat da se preselat kon postudeni podra~ja. a so toa }e se namali koli~inata hrana itn. a nivoto na moreto }e se poka~i me|u 9 i 88 santimetri vo tekot na narednite 100 godini.Da zboruvame za `ivotnata sredina so zagrevaweto na odreden region.4-5. efektot }e bide sli~en i vrz kultiviranite rastenija {to poradi toplinata nema da mo`at da se odgleduvaat pove}e. mnogu od ostrovite i krajbre`nite gradovi }e bidat poplaveni ili }e is~eznat. Domino-efektot }e bide pove}e od zabele`itelen i seriozen poradi faktot {to vo prirodata s# e povrzano. u{te pove}e poplavi itn.8°C. mnogu silni uragani. Del od rastenijata }e is~eznat predizvikuvaj}i izumirawe i na del od `ivotnite {to se hranat so niv i taka ponatamu kon vrvot na sinxirot na ishrana. buri. nekoi nau~nici predviduvaat deka temperaturata }e se poka~i za 1. vakvite vremenski uslovi ve}e se zabele`uvaat vo evropa. na toj na~in sozdavaj}i seriozna konkurencija za ograni~eniot prostor vo toa podra~je na ve}e postojnata populacija. 15 . spored niv. Kade vo takvi uslovi }e odat lu|eto od poplavenite podra~ja? spored mnogu nau~nici zatopluvaweto na zemjata }e dovede do isklu~itelno lo{i vremenski uslovi.

evropa i vo Japonija.5 % vo periodot me|u 1990 godina i 1998 godina. od fermentacijata vo orizovite poliwa Poteknuva najmnogu od ve{ta~kite |ubriva i od se~eweto drvja (deforestacija) vo celost poteknuvaat od industrijata . zagri`uva~ki. vo soglasnost so potrebite na dr`avite i nivnata odgovornost za sozdavawe na problemot.3 Nao|awe re{enija Predviduvawata za posledicite od klimatskite promeni se.Vozduh 3. ako sakame da ostaneme vo ramkite na ovie granici e potrebno vedna{ da se namalat ispu{tawata gasovi {to predizvikuvaat efekt na staklena gradina za 60%! ova e nevozmo`no. Pove}eto od drugite dr`avi {to se ~lenki. no nema da bide fer ako se pobara od niv da go zaprat svojot razvoj. nè prinuduva da najdeme re{enija vedna{. vo saD. ottuka. obvrskata e prete`no na industriski razvienite dr`avi da se promenat. naporite da se namali globalnoto zatopluvawe mora da bide spodelen ednakvo i pravi~no. ako se pra{ame od kade doa|aat poedine~nite gasovi. mo`e da se prisposobi na varijacija i zatopluvawe od 0. Postojaniot ekonomski razvoj vo dr`avite kako {to se Kina i indija }e dovede Jagleroddioksid (CO2) Metan (CH4) Nitrogenoksid (N2O) Hidrofluorokarbonati (HFCs) Sulfurheksafluorid (SF6) Perfluorokarbonati (PFCs) se ispu{ta najmnogu od energetskata industrija i od se~eweto drvja (deforestacija) se ispu{ta najmnogu od sogoruvaweto i od proizvodstvoto na energija. kako i na namaluvaweto na kapacitetite od te{kata industrija po obedinuvaweto na Germanija. osobeno poradi faktot deka gasovite {to predizvikuvaat efekt na staklena gradina se zadr`uvaat vo atmosferata dolg vremenski period. no tokmu poradi toa. }e vidime deka imaat razli~ni izvori: tri ~etvrtini od gasovite {to predizvikuvaat efekt na staklena gradina se ispu{taat od edna ~etvrtina od svetskoto naselenie. na primer. Glavniot problem na unijata e usoglasuvaweto na dr`avite {to se ~lenki. kako ekosistem. go zgolemija ispu{taweto gasovi {to predizvikuvaat efekt na staklena gradina. nau~nicite presmetale deka zemjata.1°C i poka~uvawe na nivoto na svetskite moriwa za 2 santimetra vo tekot na edna godina. navistina. ispu{taweto gasovi {to sozdavaat efekt na staklena gradina se namali za 2. 16 samo do pove}e ispu{tawa. pak. ova namaluvawe najmnogu se dol`e{e na zatvoraweto na golem del od rudarsko-geolo{kata industrija vo obedinetoto Kralstvo.

Zabele`an be{e uspeh vo nasoka na zgolemuva na energetskata efikasnost na proizvodstvoto vo periodot me|u 1980 godina i 1989 godina. mora da se namali potro{uva~kata na energija. o~igledno. }e porasne i cenata na proizvodstvoto. ƒ da se zgolemi energetskata efikasnost na potro{uva~kata . Ako ja sporeduvate potro{uva~kata na gorivo na avtomobilite denes i pred 10 godini. da vnimavame kakvi aparati za doma}instvo koristime bidej}i i tie imaat oznaka za potro{uva~kata na energija.Da zboruvame za `ivotnata sredina Koli~estvoto na emisijata na ovie gasovi vo evropskata unija: Jagleroddioksid (CO2) Metan (CH4) Nitrogenoksid (N2O) Hidrofluorokarbonati (HFCs) Sulfurheksafluorid (SF6) Perfluorokarbonati (PFCs) 78% 11% 9% 1. Pove}e od programite na zaednicata se fokusirani na poddr{ka na proizvodstvoto na energija od obnovlivi izvori. iako vo istiot period proizvodstvoto porasna za 50 % {to pridonese za anulirawe na pozitivniot efekt. koga potro{uva~kata na energija padna za 30 %. Sekako. ƒ da se zgolemi energetskata efikasnost na proizvodstvoto .6% re{enijata mo`e da se obideme da gi najdeme vrz osnova na ovie podatoci. a se poddr`uvaat i nau~ni istra`uvawa vo istata nasoka. ottamu glavnoto re{enie treba da bide namaluvawe na ispu{tawata kako posledica na potro{uva~kata na energija. odnosno tradicionalnite izvori na energija najmnogu pridonesuvaat za globalnoto zatopluvawe. Jasno e deka sektorot energetika.proizvodstvo na istoto koli~estvo proizvodi so namalena potro{uva~ka na energija zna~i zgolemuvawe na efikasnosta na procesot na proizvodstvo. obnovlivi izvori na energija i/ili poefikasni procesi na proizvodstvo. ƒ da se zgolemi proizvodstvoto na energija od obnovlivi resursi . Problemot e deka toa nema da bide dovolno. na primer. mo`nite re{enija se: ƒ da se odano~i potro{uva~kata na energija .proizvodstvoto na energija od obnovlivi izvori e prioritet za Evropskata unija. no }e treba da se vnimava so visinata na danocite {to }e se napla}aat. ova }e ima i negativen efekt ako cenata na energijata porasne. no denes sè pove}e lu|e koristat avtomobili za transport. ~isti.odano~uvaweto na potro{uva~kata na energija }e ja napravi cenata na energijata povisoka {to kako posledica na toa }e ima namaluvawe na potro{uva~kata. odano~uvaweto e edno od re{enija. isklu~itelno se va`ni i vlo`uvaweto i istra`uvaweto vo razvivawe i otkrivawe novi.poefikasni avtomobili bi rabotele podolgo za pomalku potro{eno gorivo. re{enieto e vo kombinirana primena na site mo`ni re{enija. Ottuka. sekoga{ koga e vozmo`no da go koristime javniot transport mesto da patuvame so sopstvenite avtomobili. }e zabele`ite deka se namalila. Pokraj toa. 17 . kako i cenata na proizvodite {to }e predizvika namaluvawe na konkurentnosta na evropskite kompanii za smetka na tie vo drugite dr`avi. taka {to povtorno doa|a do anulirawe na pozitivniot efekt.

[to pravi Evropskata unija za re{avawe na problemot? zagaduvaweto na vozduhot e eden od glavnite politi~ki prioriteti na unijata u{te od po~etokot na sedumdesettite godini na minatiot vek. a kvalitetot na vozduhot se podobruva. evropskata unija e potpisnik na pove}e zna~ajni me|unarodni dogovori za da se podobri kvalitetot na vozduhot na globalno nivo i da se namali zagaduvaweto. iako mora da prodol`ime da se obiduvame da napravime pove}e.Vozduh 3. napraveni se pove}e obidi za namaluvawe na zagaduvaweto.4. 18 .

a posebno vnimanie se posvetuva na sitniot prav ili ~esticite {to imaat najgolemo {tetno dejstvo vrz zdravjeto na lu|eto. prakti~no. vo sporedba so nivoto od 2000 godina. evropskata unija ja poddr`a Konvencijata na obedinetite nacii za klimatski promeni voveduvaj}i go istovremeno principot na odr`liv razvoj. kako i mnogumina {to ne go potpi{aa gi postignaa predvidenite namaluvawa. evropskata unija se obvrza do 2010 godina da go namali ispu{taweto sulfurdioksid (so2) za 50 %. hemiskata i drvo-prerabotuva~kata industrija. toplanite i energetskite centrali.ednostavno prestanaa da se proizveduvaat i da se emituvaat vo evropskata unija. kako i namaluvawe na {tetnoto vlijanie od zagaduvaweto na vozduhot. hlorofluorokarbonatite (CFCs) .naj{tetnite od site gasovi . Dopolnitelni namaluvawa na ispu{taweto se o~ekuvaat vo narednite dekadi. na samitot na planetata zemja vo rio de @aneiro. vo sporedba so nivoto vo 1990 godina. Cel na strategijata e spre~uvawe na namaluvaweto na podra~jata so {umi i na drugite ekosistemi. Pove}eto od dr`avite {to se ~lenki na evropskata unija go potpi{aa Protokolot za namaluvawe na ispu{taweto sulfur za da go namalat ispu{taweto sulfurdioksid (so2) za 30 % do 1993 godina (vo sporedba so nivoto od 1980 godina). spored stru~wacite. od po~etokot na nejzinoto sproveduvawe. transportot. a sli~ni ograni~uvawa bea primeneti i na sogoruvaweto na otpadot. kako i postrojkite za postapuvawe so otpad da gi namalat svoite ispu{tawa sulfurdioksid (so2) i nitrogenoksid (N20). zna~i podobruvawe na kvalitetot na `ivotot preku zadovoluvaweto na potrebite na lu|eto bez da se predizvikuvaat {tetni vlijanija vrz `ivotnata sredina i da se spre~uvaat idnite generacii da gi zadovolat svoite potrebi. iako poradi zasiluvaweto na intenzitetot na patniot transport efektot na konvencijata vrz ispu{tawata na nitrogenoksid e nezabele`itelen. Kako rezultat na ovoj protokol. ispu{tawata sulfur niz evropa se zna~itelno namaleni. dodeka situacijata so nitrogenoksid i so amonijak e malku poinakva bidej}i malkumina napravile ne{to za da se soo~at so nego. montrealskiot protokol utvrduva celi i krajni rokovi za namaluvawe na gasovite {to ja namaluvaat ili o{tetuvaat ozonskata obvivka. kako i instalaciite od metalskata. namaluvaweto na ispu{taweto sulfurdioksid e dosti`no. 19 . vo Kjoto. evropskata unija usvoi direktiva so koja gi obvrza energetskite postrojki. be{e lansirana programata za masla za avtomobili so koja se utvrdija postrogi energetski standardi za privatnite avtomobili. ovoj dogovor be{e poznat kako osnovawe na „Klubot na 30%” i so nego site dr`avi {to go potpi{aa. vo brazil.Da zboruvame za `ivotnata sredina 1979 1985 1987 1988 1992 1994 1996 1997 2001 2005 @enevskata konvencija za dalekuse`no prekugrani~no zagaduvawe na vozduhot postavuva celi za namaluvawe na ispu{taweto jagleroddioksid i sulfurmonoksid. a ispu{taweto amonijak za 30 %. ~ija{to cel be{e da go pottiknuva nao|aweto na~ini za zapirawe na zagaduvaweto na vozduhot i negovoto {tetno dejstvo vrz zdravjeto na lu|eto i na `ivotnata sredina. Japonija. Principot. Komisijata ja lansira{e strategijata za namaluvawe na zagaduvaweto na vozduhot vo evropa so cel do 2020 godina da ja namali smrtnosta kaj lu|eto od bolesti {to se javuvaat kako posledica na zagaduvaweto na vozduhot za 40%. Grupa od dr`avi {to se ~lenki na evropskata unija potpi{aa vtor protokol za sulfurot i ottoga{ site dr`avi {to se ~lenki na unijata ja postignaa celta namaluvawe na ispu{taweto sulfur za 35% vo sporedba so nivoto vo 1990 godina. be{e lansirana programata za ~ist vozduh za evropa.

20 ƒ Site mo`eme da re{ime da go koristime pove}e velosipedot kako prevozno sredstvo (dobar e za `ivotnata sredina i za na{eto zdravje) ili. a hidrofluorokarbonatite od starite fri`ideri i klima-uredi da ne gi ispu{tame vo atmosferata.5. . pak. da koristime javen gradski prevoz tamu i toga{ koga e vozmo`no. na primer besfosfaten detergent. [to mo`eme da napravime nie? ako se ima predvid deka fabrikite go proizveduvaat toa {to ni e potrebno. odnosno proizvodi {to se soodvetni na godi{noto vreme. ƒ Zagaduvaweto na vozduhot nastanuva najmnogu kako posledica na transportot i osobeno na kargo-transportot. ƒ Da zasadime {to pove}e drvja! Tie go apsorbiraat jagleroddioksidot (C02). Da kupuvame proizvodi {to se proizvedeni blizu do mestoto vo koe `iveeme. ƒ Da koristime proizvodi {to imaat oznaka deka ne ja o{tetuvaat ozonskata obvivka. proizvodi so najmalku ambala`a itn. prvi~niot pristap bi bil koristewe reciklirana hartija ili proizvodi {to mo`at da se reupotrebat ili da se koristat proizvodi {to imaat ekooznaka. ƒ Da gi reciklirame starite fri`ideri ili klima-uredi. ƒ Da gi isklu~ime site elektri~ni uredi koga ne gi koristime.Vozduh 3.

VODA
tihi okean pokriva edna polovina od teritorijata na zemjata - toa e podra~je {to e dovolno golemo za da gi sobere site kontinenti. vsu{nost, duri 75% od povr{inata na zemjata se pokrieni so voda. ironijata na ne{tata e deka na{ata planeta ja narekuvame „zemja”. Pogolemiot del od vodata na planetata e solena, odnosno samo okolu 3 % e slatka voda od

4
koja eden pogolem del e zamrznat vo polarnite kapi i vo drugite gle~eri. vodata e su{tinska za opstanokot na planetata, a bidej}i ima mnogu ograni~eni izvori, stanuva s# poskapocena. mora da bideme povnimatelni kon ovoj resurs. za{titata i upravuvaweto na vodata e eden od prioritetite na ekolo{kata politika na evropskata unija.

Voda

22

4.1. S# za vodata
slatkata i solenata voda se me|usebno povrzani. ako rekite se zagadeni, toga{ i moriwata i vodnite ekosistemi }e bidat zagadeni i o{teteni. iako dobar del od vodata {to ja koristime za piewe, kako i taa za kapewe e po~ista od porano, evropskata unija, sepak, ima u{te mnogu da napravi za za{tita na nejziniot kvalitet.

4.1.1. Voda za piewe
Prirodniot proces {to go poznavame kako ciklus na vodata gi povrzuva site vodi na planetata. zamislete go patot na kapkata do`d... mo`e da padne na zemjata ili, pak, vo voda. Pribli`no edna tretina od do`dovite {to pa|aat na zemjata odat direktno vo vodata. Drugite dve tretini se vpivaat vo po~vata. Del od vodite vo moriwata i vo okeanite isparuvaat pod `e{tinata na sonceto i gi sozdavaat oblacite na neboto. Koga oblacite se prepolneti, toga{ vrne i na toj na~in kapkata do`d go zatvora krugot na ciklusot. ako, pak, se obideme da gi sledime onie dve tretini od do`dot {to se vpivaat vo po~vata }e mo`eme da utvrdime deka se vpivaat vo po~vata so brzina od pribli`no eden metar vo tekot na edna godina. Krajot na nivnoto pate{estvie go ozna~uva nekoja podzemna voda.

Da zboruvame za `ivotnata sredina

so stotici, ili iljadnici godini, ovaa podzemna voda gi apsorbira atmosferskite vodi {to se vpivaat vo po~vata dodavaj}i specifi~en vkus ili kvalitet. vodata od okeanite mo`e da bide podlo`ena na tretman na desalinizacija so {to bi mo`ela da se koristi i za piewe. za `al, ovoj proces e skap i pri negovata primena ima ogromna potro{uva~ka na energija. Poradi toa, pribli`no 65 % od vodata {to ja koristime za piewe doa|a od podzemnite vodi. otpadnata voda i upotrebenata voda na krajot zavr{uvaat vo rekite, ottamu vo moriwata i ottuka odnovo po~nuva cikPrva faza

lusot na vodata. Koli~estvoto na vodata na zemjata i denes e isto kako i pred 100, 1.000 ili 10.000 godini. zamislete si samo vodata {to ja pieme denes, mo`ebi, e istata taa {to ja piele dinosaurusite pred milioni godini. Koga se ispumpuva od podzemni izvori ili od rekite, vodata sodr`i razni ~estici prav, bakterii i sl., koi moraat da bidat otstraneti pred vodata da bide pogodna za piewe. Procesot za nejzinoto pro~istuvawe ima pove}e fazi, za ilustracija }e ja iskoristime vodata od sena i nejzinoto pro~istuvawe do fazata vo koja odi do gra|anite na Pariz za piewe.

23

vodata se filtrira i od nea se izvlekuvaat site pokrupni ~estici, kako {to se pesokot i padnatite lisja. vodata pominuva niz u{te eden filter na aktiven jaglen za da se is~istat Vtora faza sitnite ~estici i nekoi mikroorganizmi. vodata se tretira so ozon - vo proces {to li~i na duvawe so vozduh. so ovoj Treta faza tretman se ubivaat najgolemiot del od patogenite mikroorganizmi. vodata pominuva niz mikronski filter za nejzino perfektno i celosno ^etvrta faza pro~istuvawe.

ottamu ~istata voda za kapewe e va`na i za razvoj na turizmot. mnogu lu|e pretpo~itaat pakuvana mineralna voda za{to vo nea kompaniite dodavaat hlor za zadr`uvawe na vkusot i za odr`uvawe na ~istinata za vreme na nejziniot transport od mestoto na polnewe do na{iot dom. zemjodelstvoto i za doma{ni potrebi se koristat me|u 200 i 1. silata na branovite mo`e da gi razurne bregovite predizvikuvaj}i erozija na po~vata. no na drugo mesto sedimentot od urnatiot breg se talo`i. sepak vo minatoto toa ne be{e voobi~aena praktika. prekrasnata „Costa Amalfitana” sekoja godina gubi po malku od svoeto kopno poradi silata na branovite. kako i od ve{ta~ki |ubriva i od {talsko |ubre.1.2. Krajbre`nite vodi bea zagadeni od otpadni vodi i od tiwa od domovite i od industrijata. vodata od ~e{ma nasekade vo evropskata unija e ~ista i bezbedna za piewe. Voda za kapewe Prviot praven akt so koj se ureduva za{titata na vodata vo evropskata unija se odnesuva{e tokmu na vodata za kapewe i be{e donesen pred pribli`no 25 godini. a za nekoi gradovi da se prisposobat na vaka postavenata obvrska vo zakonodavstvoto na eu treba{e da pominat pove}e godini i da se izgradat novi sistemi za tretman na otpadnite vodi. vo blizina na neapol. Morski breg evropskata unija ima pribli`no 95.3. sepak. koe treba da se sledi.2. 24 4.000 kilometri morski breg. na toj na~in oddale~uvaj}i nekoe krajbre`no selo na „Costa Brava” kaj barselona vo [panija. ova e glavnoto pravilo. Glavniot uslov za dobar leten odmor e ~ista krajbre`na voda. dodeka na druga strana moreto talo`i sediment sozdavaj}i nova po~va.Voda otkako }e pomine eden olku dolg proces na pro~istuvawe. Kapeweto vo zagadena voda mo`e da bide osobeno {tetno za zdravjeto na lu|eto. 4. otpadnite vodi ne smee da bidat ispu{tani vo rekite ili vo moriwata pred prethodno da bidat pre~isteni. koe se koriste{e vo zemjodelstvoto. Soo~uvawe so problemite vo evropskata unija za industrijata. 4. golem broj lu|e vo evropa po~inaa poradi kapeweto vo zagadeni vodi otkako progoltaa nekoi smrtonosni bakterii vo moriwata.000 kubni metri voda po `itel godi{no. Kako se raspredeluva ova koli~estvo? Industrija Zemjodelstvo Doma}instvo pribli`no 53 % pribli`no 26 % pribli`no 19 % .1.

tuku i solenite. osobeno preku koristeweto ve{ta~ki i {talski |ubriva. kako }e se snao|ame vo idnina? za da se napolnat podzemnite rezervoari so voda e potrebno istata voda da pomine niz pove}e sloevi od zemjinata kora. pesticidi i drugi hemiski proizvodi za podobruvawe na procesot na zemjodelsko proizvodstvo. no najgolemite problemi vo odnos na zagaduvaweto ne gi predizvikuva industrijata bidej}i taa mo`e odli~no da se regulira. kade {to sonceto brzo ja zagreva i taa isparuva. sli~no na ova. {to vo su{tina go zasiluva problemot. Kako dopolnuvawe na ova. 25 MESTO ZAKLU^OK Vodite se zagaduvaat od pove}e izvori: ƒ Ispu{tawe zagaduva~i ƒ Ispu{tawe toplina ƒ Voznemiruvawe na morskoto dno ƒ Is~eznuvawe na prirodnite `iveali{ta ƒ Talo`ewe sediment ƒ ƒ ƒ ƒ ƒ Organski zagaduva~i Ispu{tawe i isfrlawe nedozvoleni gasovi Isfrlawe cvrst otpad Preterano iskoristuvawe odredeni vidovi Isfrlawe otpad vo moriwata . ili golemi mre`i na pati{ta nie go presekuvame patot na do`dovnicata i ja zadr`uvame na povr{inata na zemjinata kora. najgolemoto zagaduvawe go pravi zemjodelstvoto. vo prodol`enie na listata na problemi e zagaduvaweto na vodata. koj do`dot ne mo`e da go probie za da stigne do podzemnata voda. rastenijata i lu|eto. zagaduvaweto ne gi zagrozuva samo slatkite vodi.Da zboruvame za `ivotnata sredina Denes na godi{no nivo se koristi pogolemo koli~estvo podzemni vodi od {to mo`e vo tekot na edna godina da se nadomesti preku ciklusot na vodata. Glavniot efekt na ova zapirawe na do`dovnicata da stigne vo podzemnata voda e deka mnogu pobrzo se sleva vo rekite. ottamu pra{aweto {to treba da si go postavime e slednovo. morskite vodi. mo`ebi }e zvu~i zbunuva~ki. ottamu vo moriwata i go zatvora ciklusot bez ~ove{tvoto da ima polza od toa. za `al. koga vo na{ite urbani centri gradime parking-prostori. a gi zagrozuva `ivotnite. trgovski centri. naprotiv duri ima i pogolemi problemi bidej}i ponekoga{ rekite ne mo`at da se soo~at so tolku mnogu voda i doa|a do izlevawa od seriozni razmeri prosledeni so materijalni i so ~ove~ki zagubi. intenzivnoto zemjodelstvo doveduva do pokompakten goren sloj na zemjinata kora. del od ispraznetite podzemni rezervoari za voda vo krajbre`nite podra~ja otkako }e se ispraznat od ~istata voda za piewe se polnat so solena voda od moriwata.

me|utoa gri`ata mora da prodol`i. vo poslednite 30 godini. se propi{uvaat i poednostavno se primenuvaat pravila i sovremena tehnika {to go spre~uvaat industriskoto zagaduvawe.700 kubni metri voda! mieweto na avtomobilot pobaruva pribli`no 200 litri voda. vo domovite koristime s# pove}e i pove}e voda. Glavniot zagaduva~ i ponatamu ostanuva zemjodelstvoto. kolku {to se razviva politikata. taa e voedno najlesniot sektor za regulirawe. [to prezema Evropskata unija? Kvalitetot na vodata otsekoga{ bil va`no pra{awe za evropskata unija i za nejzinata ekolo{ka politika. zna~i deka }e se tretiraat celi re~ni slivovi. Glavnata cel {to saka da ja postigne unijata vo ovoj sektor e dobriot ekolo{ki status na „evropskite vodi” do 2015 godina za da mo`at da profitiraat site lu|e. mesto da se razdeluvaat vodite spored administrativni ili politi~ki granici. a pritoa ovozmo`uvaat koristewe na pomalo koli~estvo voda.3. za navodnuvawe na privatnoto zelenilo se koristat 17 kubni metri voda za sekoj kvadraten metar zelenilo. 26 . dodeka ma{inata za perewe tro{i 100 litri voda za sekoi 5 kilogrami ali{ta. ostvaruvaweto na ovaa cel e vozmo`no samo preku zaedni~ki pristap i tretman na celiot ciklus na vodata {to za evropskata unija zna~e{e kompletno nov pristap vo istra`uvaweto. prakti~no.Voda 4. osobeno koga stanuva zbor za koristeweto na vodata i za koli~estvoto voda {to go koristime. ili dvorno mesto od 100 kvadratni metri pobaruva potro{uva~ka od 1. iako industrijata e golem potro{uva~. a. zaedni~kiot pristap. individualno. no i vo zakonodavstvoto. postignat e zabele`itelen napredok. diviot svet i `ivotnata sredina voop{to. vo prosek.

evropskata unija ne donesuva samo novo zakonodavstvo. mikrobiolo{ka ispravnost. vo 1991 godina Direktivata za tretman na urbanite otpadni vodi utvrdi pravila za za{tita na `ivotnata sredina od {tetnoto dejstvo na urbanite otpadni vodi {to gi ispu{tame vo `ivotnata sredina. infrastrukturata i li~niot imot.). no. Evropskata unija raboti zaedno so svoite gra|ani sledej}i go svojot pove}enaso~en pristap. evropskata komisija. kako i za{tita na resursite od koi zavisat pomorskite ekonomski i socijalni aktivnosti. koja ima za cel namaluvawe na iskoristenoto koli~estvo ve{ta~ki |ubriva.EUWI). inicijativata ima za cel da utvrduva celi (mileniumski razvojni celi) {to se odnesuvaat na upotrebata i na pro~istuvaweto na vodite. `ivotnata sredina. Direktivata za voda za piewe od 1998 godina utvrduva standardi za zdravstvena ispravnost na vodata (na primer. me|utoa i `ivotnata sredina. kako {to se nitratite i fosfatite. vo istata godina be{e donesena i Direktivata za nitrati. no i na krajbre`nata morska voda. zagaduvawe so olovo i sl. Direktivata za voda za kapewe od 1976 godina gi za{tituva kapa~ite. predlo`i i ambiciozna strategija za za{tita na morskite ekosistemi.Da zboruvame za `ivotnata sredina Evropskite direktivi evropskata unija ima usvoeno golem broj direktivi so koi se obiduva da gi razre{i problemite so koi se soo~uva vo koristeweto ~ista voda. no i so odveduvaweto otpadna voda. paralelno so golemiot broj direktivi. tuku vo 2002 godina na svetskiot samit za odr`liv razvoj po~na inicijativa za vodata (EU Water Initiative . ovaa direktiva ne se odnesuva na standardite za zdravstvena ispravnost na bazenite za kapewe. so izmenite i so dopolnuvawata na ovaa direktiva napraveni vo 2006 godina se poednostavuvaat zdravstvenite standardi so cel da se podobri upravuvaweto na pla`ite i da se obezbedi pravilno informirawe na kapa~ite i se pravat kvalitetni programi za sledewe na ispolnuvaweto na standardite. sekako. Glavnata cel e da se namali za edna polovina koli~estvoto voda {to go koristat lu|eto. i od domovite. so ramkovnata direktiva za vodi od 2000 godina se predviduva izrabotuvawe planovi za upravuvawe na re~nite slivovi. preku utvrduvawe standardi za zdravstvena ispravnost na slatkata voda. osobeno od industrijata. 27 . dodeka so Direktivata za za{tita od poplavi od 2006 godina se sozdava sistem preku koj treba da se obezbedi namaluvawe i upravuvawe na rizicite od poplavite vrz zdravjeto na lu|eto. tematskata strategija za za{tita i za za~uvuvawe na pomorskite ekosistemi ima za cel postignuvawe dobar ekolo{ki status na morskite vodi do 2021 godina.

da ne gi koristime ma{inite za perewe i za sadovi premnogu. ribarite. strogi pravila {to mora da se po~ituvaat za da mo`e da se dobie ekoetiketa. . najdobroto ne{to e da izbirame detergenti {to imaat ekoetiketa. ispu{tawe {tetni gasovi vo vozduhot. Me|unarodni dogovori evropskata unija potpi{a i ratifikuva golem broj me|unarodni dogovori za za{tita na moriwata i na okeanite. koristewe prirodni resursi. tuku promovira nivno reciklirawe i reupotreba na ambala`ata. skladirawe na otpadot sozdaden vo procesot. na primer. ekologistite. namaluvawe na {tetnite sostojki. [to mo`eme da napravime nie? ako samo se setime deka samite sme odgovorni za sè {to se slu~uva vo `ivotnata sredina. ƒ Konvencijata od Bukure{t od 1992 godina za za{tita na Crno More od zagaduvawe. a prepora~uva i koristewe detergenti {to koristat pomalku energija za postignuvaweto na vistinskiot efekt. sportistite itn. itn. ƒ Konvenciite od Oslo i od Pariz od 1974 godina i od 1978 godina za za{tita na severoisto~niot del na Atlantski Okean. vodata i vo po~vata itn. za da postigneme namaluvawe na zagaduvaweto. da ne navodnuvame i da ne gi mieme avtomobilite so ~istata voda za piewe itn.4. unijata organizira javni raspravi vo koi go slu{a misleweto na site lu|e i na razli~nite sektori: industrijata. kako na primer: ƒ Konvencijata od Helsinki od 1974 godina za za{tita na pomorskite balti~ki ekosistemi. grade`ni{tvoto. vo 1999 godina be{e utvrden standardot za detergenti. istra`uva~ite. hotelierite. 28 4. Postojat. navistina. lokalnite vlasti. toga{ mora da vnimavame da ne gi ostavime ~e{mite da ni kapat ili da ja ostavame vodata da te~e dodeka si gi mieme zabite ili gi mieme sadovite. a obedinuvaat visoki standardi na procesot na proizvodstvo. ƒ Konvencijata od Barselona od 1976 godina za za{tita na Sredozemno More.Voda unijata razviva golem broj instrumenti za naso~uvawe i za menuvawe na navikite na lu|eto za koristeweto na vodata. vo unijata se koristi i ekoetiketirawe za odredeni proizvodi {to ne predizvikuvaat {teti vrz `ivotnata sredina. transportnite dru{tva. turistite. sozdavawe bu~ava. energija. a denes ima standardi za ekoetiketirawe za pove}e od 19 grupi razli~ni proizvodi. kaj detergentite evropskata unija ne samo {to usvoila direktiva za namaluvawe na koristenoto koli~estvo detergent. golemite sopstvenici na zemja.

mo`e dvojno da se zgolemi za period od samo 12 godini. toga{ vo 2020 godina. zagrozuvaweto na `ivotnata sredina i na zdravjeto na lu|eto od raste~koto koli~estvo otpad stanuva s# poseriozno i ottamu evropskata unija re{i da prezeme merki za soo~uvawe so problemot. ako prodol`ime so istoto tempo.5 OTPAD najbrzoraste~kite tipovi otpad . Koli~estvoto otpad od elektronska i od elektri~na oprema . koli~estvoto frlen otpad se poka~i za 15%. }e isfrlame pove}e od 45% pove}e otpad otkolku vo 1995 godina. sekojdnevno frlame s# pove}e i pove}e otpad.eden od . verojatno. me|u 1995 godina i 1998 godina.

evropskata unija gi ohrabruva proizvoditelite da dizajniraat proizvodi pri ~ie{to proizvodstvo }e se sozdava pomalku otpad i zagaduvawe. pove}e od jasno e zo{to imame problem da se oslobodime od otpadot.1. koi godi{no proizveduvaat pribli`no 3 milijardi toni otpad.1. Prevencija Koj e najednostavniot. da ne sozdavame otpad. ^ista tehnologija vo evropskata unija `iveat pribli`no 500 milioni lu|e. najevtiniot. ottamu. Proizvodite proizvedeni na ovoj na~in otkako }e bide upotrebeni }e bidat povtorno frleni. industrijata mo`e da pridonese za soo~uvawe so problemot preku dizajnirawe i proizvodstvo na proizvodi {to sozdavaat pomalku otpad i se frlaat bez da sozdadat {teta na `ivotnata sredina. najefikasniot na~in da se izleze na kraj so otpadot? se razbira. Presmetuvaj}i go individualnoto proizvodDizajnirawe proizvodi {to se energetski efikasni i pobaruvaat pomalku materijali Zamena na materijali {to predizvikuvaat {teta na `ivotnata sredina Dizajnirawe trajni i izdr`livi proizvodi Proizvodstvo na proizvodi {to se odr`uvaat poednostavno Dizajnirawe proizvodi {to mo`at povtorno da se upotrebat i recikliraat proizvodi {to koristat malku materijal i energija proizvodi {to ne $ {tetat na `ivotnata sredina proizvodi {to traat i se koristat podolgo proizvodi {to se popravaat polesno koristewe materijali {to mo`at da bidat reciklirani i povtorno upotrebeni . no razlikata e vo toa {to bile korisni i dobri za `ivotnata sredina za vreme na nivnoto proizvodstvo i koristewe. toa e vistinskiot na~in na izleguvawe na kraj so otpadot.Otpad 5.1. site nie kako potro{uva~i igrame klu~na uloga vo ohrabruvaweto na primenata na ~ista tehnologija preku odbiraweto „~isti” proizvodi i uslugi. ova se narekuva ~ista tehnologija. stvo na otpad proizleguva deka sekoj `itel vo eu sozdava pribli`no 6 toni otpad godi{no. ottuka. Postojat golem broj na~ini kako da se postigne toa: 30 5.

elektronski i elektri~ni uredi i za baterii. koja odgovara na pove}e kriteriumi za „zeleni proizvodi”. Dosega ima utvrdeno celi za reciklirawe za stari vozila. 31 . bi gi potro{ila za nabavka na repromaterijali. kompaktni diskovi i kaseti se obiduva da najde na~in kako da go napravi proizvodstvoto poefikasno spre~uvaj}i go zagaduvaweto i za{teduvaj}i sredstva. mnogu od dr`avite {to se ~lenki na unijata ve}e recikliraat pove}e od 50% od otpadot od pakuvawa. a na toj na~in go namaluvame zagaduvaweto i koristeweto na prirodnite resursi. Reciklirawe otpad so reciklirawe se namaluva kvantitetot na otpad {to go skladirame vo deponijata i na toj na~in ja polnime. inaku. Proizvoditel na kancelariska oprema razvil tehnologija za proizvodstvo na ma{ini za fotokopirawe so upotreba na stari/amortizirani ma{ini za fotokopirawe.1 milioni kilogrami.Da zboruvame za ` ivotnata sredina eve nekolku prakti~ni pri~ini: Poznat proizvoditel na elektri~ni uredi. 5. nare~ena ekoetiketa. proda`ba.000 ma{ini za fotokopirawe da obnovi i povtorno da proizvede 75% od niv i na toj na~in da za{tedi duri 93 milioni evra. vo 1996 godina kompanijata objavi deka noviot proces za proizvodstvo na medicinska samolepliva lenta za{teduva duri 77% od prethodno potro{enata energija. Kompanijata uspeala od povratenite 80. Kompanijata {to proizveduva bele`nici. koristewe i skladirawe) uspe{no gi namaluvaat: ƒ koristeweto na prirodnite resursi i na energijata.2. go namaluvame koli~estvoto energija potrebna za proizvodstvoto na novi proizvodi. vodata i vo po~vata. ƒ skladiraweto otpad. Proizvodite dobivaat ekooznaka ako za vreme na nivnoto postoewe (proizvodstvo. koi. Paralelno. ƒ ispu{tawata vo vozduhot. ƒ bu~avata i {tetnite vlijanija vrz ekosistemite. kako model za povtorna upotreba na delovite. lambi i prekinuva~i razvil grupa proizvodi nare~ena „zelen pojas”. odnosno go ima namaleno koristeweto na solventi za 1. evropskata unija ima razvieno oznaka za identifikuvawe na proizvodite vo prodavnicite {to imaat minimalno vlijanie vrz `ivotnata sredina. a naskoro unijata }e utvrdi i novi povisoki celi za reciklirawe.

kartonska ambala`a za jajca. mo`at da bidat iskoristeni i po recikliraweto da dobieme nov karton. ovoj otpad e eden od najgolemite izvori na te{ki metali i organski zagaduva~i. sekoja godina. ovie nekolku primeri poka`uvaat deka recikliraweto. toaletna hartija. vo ponovo vreme. kako i starite vesnici. ili tripati pobrzo otkolku komunalniot otpad. a proizvoditelite na vozila }e napravat povrat na dobar del od cenata platena za skladirawe na otpadnite vozila. otpadot od elektronski i od elektri~ni uredi porasnuva za 16 do 28% na sekoi pet godini. isto taka. delovi za vozila i ~etki za boewe. unijata donese novo zakonodavstvo so koe gi obvrza proizvoditelite da ja prezemat ve}e iskoristenata oprema bez pritoa da napla}aat odredena cena za toa. hidrauli~nite te~nosti. toa pretstavuva re~isi 10% od vkupnoto koli~estvo opasen otpad sozdaden vo unijata. salfetki i sl. glicerinot za sopira~ki i antifrizot.2. Reciklirani materijali recikliraweto na eden ton vesnici go spre~uva ispu{taweto na 2. vredi. izolacija za palta. motornite masla. no }e vredi u{te pove}e ako lu|eto kupuvaat proizvodi dobieni od recikliran materijal. go spre~uva i se~eweto na 17 drvja i zazemaweto na pribli`no 2. {i{iwa i kontejneri. 32 zagaduva~i preku te{kite metali. navistina.5 kubni metri otpad. podni pokrivki. gorivoto. recikliraweto na motorot od edno vozilo zna~i ispu{tawe ogromno koli~estvo . recikliraniot karton. ova mo`e da se zeme i kako motiv pove}e za da se proizveduvaat elektronski i elektri~ni uredi {to proizveduvaat pomalku zagaduvawe. kutii. a se spre~uva i ispu{taweto na toni jagleroddioksid vo atmosferata.1. hartieni {amiv~iwa. evropskata unija se obiduva da po~ne so reciklirawe vozila. hartija za pe~atewe. a potoa mo`at da ja recikliraat i da prodavaat novi proizvodi. a sozdava dovolno toplina za da se zagree domot vo period od {est meseci. bri{a~i za kujna. recikliranata plastika mo`e da se koristi za da se izrabotat novi proizvodi kako {to se novo crevo za voda ili novi cevki.5 toni jagleroddioksid vo atmosferata. novata direktiva za otpadni vozila predlaga sopstvenicite da dobijat sertifikat od ovlastenoto lice za skladirawe na voziloto pred da bide izbri{ano od registarot na vozila vo upotreba i da prestanat da pla}aat danoci i drugi dava~ki za nego. sopstvenicite }e mo`at svoite vozila da gi dostavat do ovlastenoto lice bez nikakvi tro{oci.Otpad 5. so recikliraweto na konzervite se za{teduva duri 95 % od energijata potrebna za nivno proizvodstvo. vre}i za spiewe. pribli`no 9 milioni toni otpad se sozdavaat poradi isfrlaweto na starite vozila. sakaj}i da go nadmine so ovoj problem.

mora da bide tretiran na poinakov na~in. ja namaluva erozijata i potrebata od dopolnitelno dodavawe ve{ta~ki |ubriva. reupotreben ili recikliran. gabi i bezrbetnici gi konsumiraat i gi razgraduvaat organskite materijali.Da zboruvame za ` ivotnata sredina 5. 33 . staveni na kup vo vistinski uslovi po nekolku nedeli }e stanat kvaliteten kompost.2. kako i od celata dr`ava. [to e toa tretman na otpadot? otpadot {to ne mo`e da bide namalen. Koristeweto kompost ja zasiluva organskata sodr`ina na po~vata vo mnogu evropski regioni. 5. kako i poluraspadnato ovo{je i zelen~uk. crvi. so drugi zborovi. upotrebata na kompostot. ako sakame da bideme tehni~ki to~ni. no mo`e da bide i so poddr{ka od lokalnite zaednici. Kompostirawe Kompostiraweto e priroden na~in za reciklirawe.3. kompostiraweto e kontroliran proces na razgraduvawe na materijalite so pomo{ na razli~ni mikroorganizmi i bezrbetnici. pak. a najpolezno e poradi faktot deka go namaluva koli~estvoto otpad {to treba da se skladira i na toj na~in ja zagaduva `ivotnata sredina. e neograni~ena.2. kompost se dobiva koga raznite bakterii. trevata. obata na~ina imaat {tetno vlijanie vrz `ivotnata sredina i poradi toa mora da bidat strogo kontrolirani. evropskata unija se obiduva da gi ohrabri dr`avite {to se ~lenki i lokalnite zaednici da se soo~at prvo so sozdavaweto otpad. kako bubalki. lisjata i drugite otpadoci od rastenija vo na{ite gradini. pol`avi i sl. Pove}e od 50% od otpadot od doma}instvata mo`e da se reciklira na ovoj na~in. Po~vata. Kompostiraweto mo`e da se sproveduva poedine~no. a za toa mo`e da bidat odredeni i instrumenti za finansiska poddr{ka. Kompostot ja podobruva teksturata na po~vata. mo`e da se koristi vo zemjodelstvoto kako |ubrivo ili da se stava vo saksiite pri sadewe cve}iwa. no ima nekoi materii {to ne mo`at da bidat reupotrebeni ili reciklirani. a na~inot na nivnoto tretirawe e sogoruvawe ili skladirawe. ja zgolemuva sposobnosta na po~vata da apsorbira pove}e vozduh i voda.

KAKO ZAGADUVAAT DEPONIITE? 34 Vozduh Voda Po~va ispu{tawe CO2 (jagleroddioksid) i CH4 (metan). deponiite ne bea ni{to pove}e od dupki vo koi be{e skladiran otpadot. zafa}a prostor i go zagaduva zemji{teto so skladirawe opasni materijali vo po~vata. a poradi toa nekoi te{ki metali i drugi toksini istekuvaat i se vpivaat vo po~vata i vo podzemnite vodi. sekoj den kompresiraniot cvrst otpad se skladira vo deponijata i se pokriva so sloj zemja. ili skladiraweto na otpadot e glavniot na~in na tretman na otpadot. se utvrduva obvrskata deponiite da imaat instalacii za sobirawe na metanot i za proizvodstvo na energija od nego. Deponija Deponijata.3. neprijatna mirizba.1. vo minatoto.Otpad 5. Denes. te{ki metali i nitrati se vlevaat vo podzemnite vodi. a potoa se pokriva so zemja i podra~jeto na deponijata prodol`uva da se koristi za drugi celi. a kako na~in za kontrola na zagaduvaweto i ispu{tawata metan. prepolna so pesticidi. deponiite se golemi moderni postrojki so za{titni pojasi i so sistem za sobirawe i za otstranuvawe na supstanciite i na gasovite {to istekuvaat i se ispu{taat od otpadot vo raspa|awe. ponekoga{ duri i za rekreacija. edna od glavnite celi na Direktivata za deponii e namaluvawe na koli~estvoto biorazgradliv otpad da se skladira vo deponiite. cijanid. Deponiite vo svetot se polnat sè pove}e i ispu{taj}i metan pridonesuvaat za klimatskite promeni. organski zagaduva~i. . vo deponijata se skladira otpad s# do onoj moment dodeka ne se napolni. vo 1995 godina duri 67% od otpadot be{e skladiran vo deponiite.

a nekoi incineratori1 mo`at duri da sogoruvaat i opasen otpad spre~uvaj}i opredeleni toksini ili organski soedinenija da gi zagaduvaat vozduhot i po~vata. no2. odnosno 6070 % vo te`ina.2. vodata i vozduhot. deponirawe pepel od incineratorot i pro~istuvawe rezidui. 1 evropskata unija utvrdi nova direktiva za sogoruvaweto na otpadot. so direktivata eu se obiduva da postigne seriozno namaluvawe na ispu{tawata vo vozduhot nitrogenoksidi. HCL. koi po nivnata upotreba i prepolnetost povtorno }e zavr{at na deponijata. koja utvrduva strogi granici na ispu{taweto na ovie zagaduva~i so cel da se namali {tetnoto dejstvo po zdravjeto na lu|eto. sulfurdioksid i hidrohloridi.Da zboruvame za ` ivotnata sredina KAKO ZAGADUVA INCINERATOROT? Vozduh Voda Po~va ispu{tawe so2. Posebno vnimanie se posvetuva na namaluvaweto i na kontrolata na ispu{tawe na zagaduva~ite vo pomorskite ekosistemi. 35 incinerator e pe~ka vo koja se sogoruva opasniot otpad i otpadot {to dokolku se skladira vo deponija mo`e da ima seriozno {tetno dejstvo vrz po~vata. dioksini i te{ki metali. so sogoruvaweto se postignuva namaluvawe na otpadot za 90 % vo zafat. Sogoruvawe vo 1995 godina duri 17% od vkupnoto koli~estvo otpad sozdaden vo evropskata unija be{e tretiran so sogoruvawe.3. kako i nekoi te{ki metali. skladirawe opasni supstancii na povr{inskite vodi. Po zavr{uvaweto na procesot na sogoruvawe. organski soedinenija. koja se skladira vo deponija. 5. Problemot na sogoruvaweto e deka za da bide spre~eno zagaduvaweto na vozduhot od ispu{tawata gasovi {to sozdavaat efekt na staklena gradina od sogoruvaweto postrojkite moraat da postavuvaat skapi filtri. . Preku sogoruvaweto na otpadot se osloboduva energija {to mo`e da se iskoristi za zagrevawe. od otpadot ostanuva samo pepelta.

Otpad 5. 2.4. 4. Ottamu opasnite supstancii mora da bidat otkrieni. Princip na prevencija: namaluvawe na otpadot u{te od po~etokot na negovoto nastanuvawe i pottiknuvawe na industrijata da proizveduva . Celta na unijata e vo 2010 godina da go namali skladiraniot otpad za 20% vo sporedba so 2000 godina. Princip na pretpazlivost: sekoga{ koga ima potencijalen rizik treba da se prezemat merki za negovo spre~uvawe. a proizvoditelite moraat da bidat odgovorni za pribiraweto. Princip na bliskost: tretirawe na otpadot na mestoto na koe nastanuva. za postignuvaweto na ovaa cel unijata gi ima postaveno slednive prioriteti vo svojata tematska strategija za otpad: ƒ spre~uvawe nastanuvawe otpad. razvivaj}i i promoviraj}i evropska strategija za reciklirawe na otpadot. [to pravi Evropskata unija? evropskata unija ima uloga da pridonese kon spre~uvaweto na nastanuvaweto na otpadot i da go promovira recikliraweto preku informiraweto na potro{uva~ite. 3. ƒ namaluvawe na koli~estvoto otpad preku povtorna upotreba i reciklirawe kako i za{teda na energija. poddr{ka na istra`uvaweto i na tehnolo{kiot razvoj za proizvodstvo na novi proizvodi {to imaat pomalo vlijanie vrz `ivotnata sredina i koristat pomalku energija. ƒ regulirawe na transportot. odnosno za 50 % vo 2050 godina. 36 . vrskata me|u ekonomskiot razvoj i zgolemuvaweto na koli~estvoto sozdaden otpad mora da bide prekinata.i potro{uva~ite da izbiraat . Istovremeno. Pri soo~uvaweto so otpadot unijata raboti spored ~etiri osnovni principi: 1. ƒ podobreni uslovi za tretman na otpadot. tretmanot i za recikliraweto na otpadot. Princip korisnikot pla}a: toj {to go sozdava otpadot mora da gi nadomesti tro{ocite za negoviot tretman.proizvodi i uslugi {to sozdavaat pomalku otpad.

vo 1991 godina Direktivata za opasen otpad gi utvrdi pravilata za upravuvawe na ovoj tip otpad. ƒ kampawi za podigawe na svesta na javnosta. vo 1999 godina se vovede obvrska da se sobira i tretira metanot ispu{ten od deponiite. ƒ zamena na opasnite supstancii. ƒ ekodizajn na proizvodite. razli~nite vidovi opasni materijali i sl. koja od dr`avite {to se ~lenki bara{e da upravuvaat otpad preku ohrabruvawe na prevencijata i na pravilnoto skladirawe. dodeka za periodot 2006-2016 godina be{e postavena cel . a vo 2005 godina be{e usvoena i nova direktiva so koja se ograni~ija ispu{tawata dioksini {to se dobivaat so sogoruvawe na otpadot. i ƒ regulativi i odano~uvawe. ƒ informativni deklaracii. . ƒ upatstva. vo periodot me|u 1985 godina i 2000 godina. upotrebenite masla.Da zboruvame za ` ivotnata sredina vlijanieto vrz izborot na potro{uva~ite da izbiraat proizvodi {to imaat pomalo vlijanie vrz `ivotnata sredina preku: ƒ koristewe ekoetiketi. Prvo vo 1975 godina be{e usvoena ramkovnata direktiva za otpad. kako na primer sodr`inata na te{kite metali vo bateriite.90 %. ƒ procena na `ivotniot ciklus.namaluvawe na biorazgradliviot otpad vo deponiite za 65 %. 37 Evropskite direktivi Dosega bea doneseni golem broj direktivi so cel podobruvawe na sostojbata vo sektorot. a bea doneseni i mnogu drugi direktivi {to se odnesuvaat na bateriite. be{e utvrdena i stapka za namaluvawe na dioksinite (supertoksi~ni hemikalii) . a nejzinata cel be{e da im olesni na potro{uva~ite da gi prepoznaat proizvodite so ekoetiketa. ekoetiketata be{e promovirana so donesuvaweto na direktivata vo 1992 godina. evropskata unija ima zabrana i za izvoz na odredeni vidovi opasen otpad vo dr`avite {to ne se ~lenki na organizacijata za ekonomska sorabotka i razvoj. vo 1994 godina direktivata za otpad od pakuvawa gi utvrdi celite za namaluvawe i za reciklirawe na otpadot od pakuvawa. unijata prezede aktivnosti i za prevencija na nastanuvaweto otpad preku pove}e odluki za ograni~uvawe na nastanuvaweto toksi~en otpad. ƒ razvoj na ~ista tehnologija.

a }e dobiete pomalku ambala`a. a potoa pobarajte gi vo bliskata prodavnica i prepoznajte gi po logoto. 5. ƒ Servisirajte gi rasipanite proizvodi i razmislete dobro pred da gi frlite. ƒ Obidete se da # dadete vtor `ivot na oblekata {to ne e vo moda. Pred da odite na pazaruvawe.Otpad Kone~no. ƒ Mnogu marketi davaat plasti~ni kesi na sekoj potro{uva~ koga pazaruva. 38 . ƒ Informirajte se za proizvodite {to imaat ekoetiketa.5. prepravete ja ili podarete ja. ƒ Ako kupuvate refusni proizvodi }e dobiete ist kvalitet. Predlo`ete mu na prodava~ot da vi dava pomalku ambala`a i da koristi pomalku ambala`a vo idnina. ovaa dolgoro~na strategija ima za cel da obezbedi evropa da bide op{testvo {to go reciklira otpadot i se obiduva da izbegne sozdavawe otpad i da go koristi otpadot kako resurs. [to mo`eme da napravime nie? ƒ Podgotvuvajte se za reciklirawe na otpadot i podu~uvajte gi site vo semejstvoto da go razberat procesot na reciklirawe i {to podrazbira toj. Kako prv ~ekor vo ispolnuvaweto na strategijata Komisijata predlo`i revizija na ramkovnata direktiva za otpad od 1975 godina i vospostavuvawe standardi za reciklirawe. ƒ Mo`ebi ne vi e potrebna tolku golema ambala`a za proizvodite {to gi kupuvate. evropskata komisija predlo`i usvojuvawe nova tematska strategija za spre~uvawe i za reciklirawe na otpadot. vo dekemvri 2005 godina. koi gi obvrzuvaat dr`avite {to se ~lenki da razvivaat nacionalni programi za spre~uvawe na nastanuvaweto otpad. vnimavajte da si zemete so vas kesa ili torba mesto da zemete nova.

se nao|a i vo raznovidnosta na nejzinite predelski tipovi: od planini so alpski karakteristiki.PRIRODA bogatstvoto na evropa. a ima i mnogu vidovi {to ve}e is~eznale. site ovie predelski tipovi se `iveali{te na mnogu vidovi od evropskiot div svet. me|u drugoto. Golema e brojkata na vidovi {to se zagrozeni ili se pod zakana od is~eznuvawe. preku {umi do mo~uri{ta i drugi vodni `iveali{ta. 6 .

`ivotni i insekti. seto ova go narekuvame biolo{ka raznovidnost. vodite i atmosferata kade {to `iveat razli~nite `ivi organizmi se narekuva biosfera.1. . se pod zakana od is~eznuvawe. nivnoto `iveali{te i na~inite na koi se povrzuvaat me|u sebe se narekuva ekosistem. vklu~uvaj}i tuka nekoi specifi~ni vidovi {umi. ƒ Delot od Zemjinata kora. planini. vo niv se vklu~eni pasi{ta. ptici. definirani spored vegetaciskite ili prirodnite karakteristiki. nekoi od vidovite se mnogu retki ili. Lu|eto vlijaat vrz najgolemiot del od ovie `iveali{ta. iako mnogu od niv. morski bregovi i u{te mnogu drugi. vo nea se vklu~eni od nekolku santimetri do nekolku metri od Zemjinata kora na povr{inata kako i na morskoto dno. vo evropskata unija se klasifikuvani pribli`no 2.1. ƒ @ivite organizmi. pak. za `al. ƒ Sredinata vo koja `iveat zaedni~ki `ivotnite ili rastenijata. reki.1. zagaduvaweto e.500 `iveali{ta. a pati{tata i gradovite gi uni{tuvaat nivnite prirodni `iveali{ta. @iveali{tata vo Evropa 40 ima pove}e razli~ni nivoa vo koi mo`e da bide prou~uvan `iviot svet: ƒ Rastenie ili `ivotno {to mu pripa|a na odreden vid e edinka. {tetno po nivnoto zdravje kako {to mu {teti na zdravjeto na lu|eto. 6. ƒ [irokite tipovi ekosistemi so sli~ni karakteristiki {to gi razdeluvaat od drugite i se rasprostraneti niz svetot se narekuvaat biomi. ƒ Grupa edinki ili razli~ni vidovi {to `iveat zaedno vo to~no utvrdeno podra~je se narekuvaat zaednica. takvite `iveali{ta se osobeno retki. ribi.Priroda 6. peso~ni dini. morame da spre~ime ova da se slu~uva i ponatamu i da ja za{titime biolo{kata raznovidnost. ƒ Pove}e edinki od istiot ili od razli~ni vidovi {to `iveat vo edno geografsko podra~je i imaat razli~ni demografski karakteristiki se narekuvaat populacija. se narekuva `iveali{te. isto taka. Za{tita i obnovuvawe na prirodnite ekosistemi na evropska po~va ima golem broj ekosistemi vo koi `iveat iljadnici rastenija. do nekolku kilometri vo atmosferata. pustinska tundra. treseti{ta i mo~uri{ta {to se relativno nedopreni od ~ovekovata aktivnost. ezera.

pticite i od ribite se zagrozeni. gre{at! vo poslednite nekolku dekadi is~eznaa duri 64 evropski rastenija (osum vo osumdesettite i devet vo tekot na devedesettite godini na minatiot vek). Poslednata pre`iveana edinka od ovoj vid. ima duri i nekoi voobi~aeni vidovi ptici {to site gi prepoznavame. Zagrozeni vidovi tie {to mislea deka is~eznuvaweto na vidovite zavr{i so is~eznuvaweto na dinosaurusite. Dopolnitelno na `ivotinskite vidovi. pribli`no polovinata (45%) od cica~ite vo evropskata unija i edna tretina (38%) od vle~ugite. a koi. a 27 vidovi se pod zakana od is~eznuvawe.2. koja `ivee{e na {panskite Pirinei. i pokraj site napori na {panskata vlada i na evropskata unija umre na 6 januari 2001 godina. se vo rizi~nata grupa. isto taka. duri 3.000 vidovi rastenija se zagrozeni. Postojat i vidovi {to se tolku retki {to mo`e da izumrat celosno.1.Da zboruvame za ` ivotnata sredina 6. Prviot cica~ {to is~ezna vo noviot milenium e pirinejskiot ibeks. ƒ Ris (Lynx lynx) ƒ Kafena me~ka (Ursus arctos arctos) ƒ Mediteranska mona{ka foka (Monachus monachus) ƒ Saimarska prstenesta foka (Pusa hispida saimensis) ƒ Male~ok delfin (Phocoena phocoena) ƒ Aduenov galeb (Ichthyaetus audouinii) ƒ Zelen gulab (Drepanoptila holosericea) ƒ Siv sokol (Falco peregrinus) ƒ Beloopa{est krajbre`en orel (Haliaeetus albicilla) ƒ Severen gologlav ibis (Geronticus eremita) ƒ Azorski biqbiq (Pyrrhula murina) ƒ Carski (imperijalen) orel (Aquila heliaca) ƒ Kosa~ka (Crex crex) ƒ Glavesta `elka (Caretta caretta) ƒ Golem kanarski gu{ter (Gallotia simonyi machadoi) ƒ Crvenostoma~na muka~ka `aba (Bombina bombina) ƒ Orhideja damska ƒ Kafena vle~ka (Cypripedium mo~uri{na pepecalceolus) ruga (Euphydryas aurinia aurinia) ƒ Korzikanska peperuga so opa{ka kako na lastovi~ka (Papilio hospiton) . eve edna mala lista na zagrozeni vidovi: Cica~i Ptici Vle~ugi i vodozemci Insekti Rastenija 41 Denes.

vo krajbre`niot pojas zagaduvaweto i prekumernoto ribarewe gi zagrozuvaat morskite vidovi. namaluvawe na razmenata na genetski materijal. peso~nite dini. kako {to se branite. taka {to trpat seriozni vlijanija od zemjodelstvoto i od intenziviraweto na negoviot obem. nekoi vidovi foki i morski `elki ponekoga{ se `rtvi na ribarskite mre`i. treseti{tata i mo~uri{tata na celiot evropski kontinent se namaleni me|u 60% i 90%. ottamu. zagaduvaweto i golemite grade`ni proekti. tuku i nivnite `iveali{ta.Priroda 6. no ima i takvi {to zavisat od prirodnite podra~ja i od nedoprenoto `iveali{te. a se zagrozeni i od degradacijata na 42 pla`ite i na krajbre`jeto. O{tetuvawe na prirodnite `iveali{ta mnogu od razli~nite divi vidovi `iveat vo harmonija so lu|eto.2. imaat {tetno dejstvo vrz vodnite `iveali{ta i ekosistemite vo golemite estuari. Golemite transportni koridori gi razdeluvaat populaciite {to doveduva do izolirawe na delovi od populaciite. stepite. vo [panija. . slabeewe na karakteristikite na vidovite i. izumirawe na populacijata. osobeno e va`no e da se za{tituvaat ne samo vidovite. Francija i vo italija duri 75% od peso~nite dini is~eznaa pred po~etokot na minatiot vek. na krajot. razmno`uvawe vo ograni~eni grupi.

43 .Da zboruvame za ` ivotnata sredina 6. evropskata unija ja prifati ovaa globalna cel. so ovaa direktiva unijata utvrdi lista od 194 zagrozeni vidovi ili podvidovi na koi treba{e da im se posveti posebno vnimanie. vladite se obvrzaa zna~itelno da ja namalat zagubata na biolo{kata raznovidnost do 2010 godina. Dr`avite {to se ~lenki vo soglasnost so ovaa direktiva treba da utvrduvaat posebni podra~ja za za{tita kade {to ovie vidovi mo`at da `iveat bezbedno.3. iako so svoeto zakonodavstvo se obiduva{e da go postigne toa u{te od sedumdesettite godini na minatiot vek. Dr`avite {to se ~lenki moraat da gi za{titat i za~uvaat `iveali{tata i vidovite {to se od poseben interes. a posebnite planovi za upravuvawe na nivnata za{tita se kombiniraat so ekonomskata aktivnost na lu|eto i se primenuva principot na odr`liv razvoj. a pribli`no 200 vidovi `ivotni i pribli`no 500 vidovi rastenija vo pribli`no 200 tipovi `iveali{ta imaat potreba od za{tita. vo 1992 godina evropskata unija ja usvoi Direktivata za divite vidovi i za nivnite `iveali{ta so koja odgovori na ovaa potreba. [to pravi Evropskata unija? na svetskiot samit za odr`liv razvoj odr`an vo Johanesburg vo 2002 godina vo ramkite na obedinetite nacii. vo 1979 godina evropskata unija ja usvoi Direktivata za divite ptici.

sproveduvaweto na ovie konvencii e klu~no za postignuvaweto odr`liv razvoj dogovoren vo rio de @aneiro vo 1992 godina. ƒ Konvencijata na OON za biolo{ka raznovidnost (1993). nitu edna golema odluka {to se odnesuva na transportnata. ottoga{ navamu.Priroda ovie podra~ja na posebna za{tita se me|usebno povrzani vo edna cvrsta ekolo{ka mre`a. vo listata na ratifikuvani dogovori se vklu~uvaat: ƒ Ramsarskata konvencija za za{tita na vodnite `iveali{ta (1971). ili teritorija {to e pribli`no golema kolku i Germanija. ƒ Helsin{kata konvencija za za{tita na Balti~ko More (1974). ƒ Bernskata konvencija za diviot svet i za prirodnite `iveali{ta (1979). ƒ Konvencijata za za{tita na Alpite (1991). energetskata ili na zemjodelskata politika ne mo`e da bide donesena bez analiza i procena na vlijanijata. 44 vakviot pristap be{e zasilen so usvojuvaweto na Dogovorot od mastriht vo 1992 godina. vo celiot proces. evropskata unija e del i od golem broj me|unarodni inicijativi. ƒ Barselonskata konvencija za za{tita na Sredozemno More (1976). so mre`ata ve}e se pokrieni 15% od povr{inata na evropskata unija. unijata ja ima ulogata da gi usoglasuva i sledi naporite {to gi prezemaat poedine~no dr`avite {to se ~lenki. . nare~ena natura 2000. so koj se utvrdi obvrskata od vklu~uvawe na za{titata na `ivotnata sredina vo drugata sektorska politika. ƒ Bonskata konvencija za vidovi preselnici (1979). koi taa odluka bi gi imala vrz `ivotnata sredina i prirodata. Dosega unijata ima ratifikuvano golem broj me|unarodni dogovori za za{tita na prirodata.

4. [to mo`e da napravime nie? za{titata na prirodata i na biolo{kata raznovidnost od lu|eto bara po~it i po~ituvawe. Vo slu~aj na nejzino naru{uvawe. ƒ Prirodata u`iva pravo na za{tita na ekosistemite. Istrebuvaweto i natamo{noto zagrozuvawe na vidovite e zabraneto. ƒ Mora da postoi opravduvawe za sekoe naru{uvawe na prirodata. vidovite i populaciite vo nivnata me|usebna zavisnost. kako i tie so isklu~itelno bogata biolo{ka raznovidnost se predmet na najstroga za{tita.Da zboruvame za ` ivotnata sredina 6. za{tita i na razvoj. Lu|eto treba da imaat po~it za slednive prava na prirodata: ƒ Prirodata ima pravo na postoewe. ƒ Retkite ekosistemi. ƒ Prirodata ima pravo na za~uvuvawe i razvoj na nejzinoto genetsko nasledstvo. `iveali{tata. ƒ @ivite organizmi imaat pravo na `ivot {to e dostoen za soodvetnite vidovi. 45 . prirodata ima pravo na vra}awe vo porane{na sostojba. vklu~uvaj}i go tuka i nivnoto razmno`uvawe vo ramkite na soodvetnite ekosistemi.

ƒ Pred zaminuvawe soberete go otpadot {to ste go napravile. Za{titete gi za dobroto na idnite generacii! . vodete gi na kus povodnik tamu kade {to se granicite na prirodnoto nasledstvo. retkite minerali i na fosilite e najstrogo zabraneto. Vnimavajte na Va{ite postapki! ƒ Uni{tuvaweto na pe{terskite ukrasi. Vnimavajte na opasnosta od po`ari! ƒ Va{ite doma{ni mileni~iwa (ku~iwa. Vo prirodata nema prostor za skladirawe otpad. ƒ Kampuvaweto i paleweto ognovi vo granicite na prirodnoto nasledstvo e zabraneto. toa mo`e da dovede do namaluvawe na biolo{kiot minimum i da predizvika naru{uvawe na prirodnata ramnote`a. ƒ Ne voznemiruvajte gi divite `ivotni. potrebno e site posetiteli i u`ivateli vo prirodata da gi po~ituvaat slednive pravila za za{tita na zelenoto zlato .Priroda vo odnos na po~ituvaweto. ƒ Prijavete ja {tetata {to ste ja zabele`ale na ~uvarskata slu`ba ili vo upravata na za{titenoto podra~je. tie mo`at da bidat mnogu opasni po `ivotot. ƒ Zabraneto e sobirawe i ~uvawe primeroci od divi vidovi ili nivni delovi. ƒ Vo granicite na prirodnoto nasledstvo ne e dozvoleno dvi`ewe so motorni vozila nadvor od naselenite mesta i ozna~enite pateki. Vnimavajte da ne go zagrozite nivniot natamo{en opstanok vo prirodata! 46 ƒ Pregraduvaweto na vodotecite e zabraneto.prirodata: ƒ Dvi`eweto vo granicite na prirodnoto nasledstvo se vr{i samo po obele`anite pateki i planinarski pateki. ma~ki).

KAKO RAbOTI EVROPSKATA UNIJA 7 izvor: evrostat .POKAZATELI ZA 2 @IVOTNATA SREDINA? 2 .

2 Prirodni katastrofi povrzani so klimatskite promeni  1.3 recikliran otpad od ambala`a  5.5 izlo`enost na ekosistemite na acidifikacija  3.3 Proekcii na ispu{tawe na zagaduva~i na vozduhot  3.lo{o.8 Prose~na emisija na CO2 od patni~ki vozila  1. Klimatski promeni i energija 1.6 Podra~ja odredeni spored Direktivata za divite vidovi i za nivnite `iveali{ta  2.prose~no.2 izlo`enost na zagaden vozduh so ozon  3.3 vkupni ispu{tawa gasovi {to predizvikuvaat efekt na staklena gradina spored Kjoto  1.7 indeks na eksploatacija na vodata  3. 1.3 2. Priroda i biolo{ka raznovidnost Ptici  Podelba na predelot  Kargo-transport  zemji{te za organsko proizvodstvo na zemjodelski proizvodi  2.6 intenzitet na energija  1.  .7 Kone~na potro{uva~ka na energija vo transportot  1.1 Globalen kvalitet na vozduhot i zgolemuvawe na temperaturata  1.1 ulov na riba pogolem od biolo{ki maksimalno dozvolenata koli~ina  4.9 rezidui na pesticidi vo hranata  4.uspe{no.1 ekotaksi  6.Kako raboti Evropskata unija . Prirodni resursi i otpad 4. @ivotna sredina i zdravje 3.1 2. Sproveduvawe 6.7 Podra~ja od natura 2000  2.1 Prekr{uvawe na zakonodavstvoto na eu  48 .2 2.pokazateli za ` ivotnata sredina?  .4 3.1 izlo`enost na zagaden vozduh so razni ~esti~ki  3.6 izlo`enost na ekosistemite na eutrofikacija  3.5 zemjodelsko zemji{te na koe se primenuva ekopraktika  2.4 ispu{tawe vo vozduhot na nitrogenoksidi  3.9 vkupna potro{uva~ka od nuklearni centrali  2.8 Proizvodstvo na toksi~ni materijali  3.2 Koli~estvo na komunalen otpad  4.  .5 Kombinirano proizvodstvo na toplina i na energija  1. @ivotna sredina i ekonomija 5.4 Proizvodstvo na elektri~na energija od obnovlivi izvori  1.

Dosega vo nasoka na usoglasuvawe na zakonodavstvoto vo ovoj sektor se doneseni slednive zakoni: ƒ Zakon za `ivotna sredina. ƒ Zakon za za{tita na prirodata. ƒ Zakon za prostorno i za urbanisti~ko planirawe. ƒ Zakon za upravuvawe pakuvawa i otpad od pakuvawa. . ƒ Zakon za za{tita od bu~ava vo `ivotnata sredina. koe gi utvrduva kratkoro~nite i dolgoro~nite prioriteti na procesot i gi izrabotuva godi{nite planovi vo ramkite na nacionalnata programa za prezemawe na evropskoto zakonodavstvo.[ TO PRAVI vo soglasnost so obvrskite prezemeni so spogodbata za stabilizacija i za asocijacija republika makedonija prezema aktivnosti za usoglasuvawe na makedonskoto zakonodavstvo so toa na evropskata unija. i ƒ Zakon za vodi. 8 REPUbLIKA MAKEDONIJA ƒ Zakon za upravuvawe otpad. ƒ Zakon za genetski modifikuvani organizmi. ƒ Zakon za kvalitet na ambientalniot vozduh. vo oblasta na `ivotnata sredina procesot go vodi ministerstvoto `ivotna sredina i za prostorno planirawe.

pritoa utvrdeniot kraen rok za postignuvawe celosna usoglasenost e 2015 godina. a vo ovoj moment makedonija uspe{no se obiduva da ja odol`i primenata na oddelni propisi.[ to pravi Republika Makedonija 50 Dopolnitelno za sproveduvaweto na donesenite zakoni se doneseni i pogolem broj podzakonski akti za sproveduvawe na navedenite zakoni. navistina. tuku i evropskite sredstva {to ve}e bea isprogramirani vo nasoka na sproveduvaweto na ovoj zakon. od druga strana. mnogu da napravi. kako i potrebata od sozdavawe ili zasiluvawe na odredeni institucii vo poddr{ka na izmenetoto zakonodavstvo.2014 godina . republika makedonija ima u{te. vo ramkite na procesot ministerstvoto za `ivotna sredina i za prostorno planirawe gi odreduva evropskite propisi {to }e bidat prioritetni za nivno prezemawe vo makedonskoto zakonodavstvo. 3 Primenata na zakonot za vodi e oddlo`ena za 1. site ovie akti se doneseni vo ramkite na procesot za usoglasuvawe na nacionalnoto zakonodavstvo so toa na evropskata unija.1. osven ministerstvoto za `ivotna sredina i za prostorno planirawe vo procesot se vklu~eni i site drugi organi vo sostav na ministerstvoto. me|u koi i zakonot za vodi3 `rtvuvaj}i go ne samo procesot i kvalitetot na `ivotot na svoite gra|ani. me|u drugoto. kako i stru~ni i nau~ni ustanovi {to rabotat vo oblasta na `ivotnata sredina. me|utoa i od uspe{nosta vo procesot na pregovori za pristapuvawe vo ~lenstvo. ili usoglaseno zakonodavstvo. Koga stanuva zbor za sproveduvaweto na novoto. a uspehot }e zavisi od pravilnoto koristewe na finansiskata pomo{ na unijata. sledej}i go procesot na prezemawe na evropskoto zakonodavstvo za `ivotna sredina vo nacionalnoto zakonodavstvo na republika makedonija evropskata komisija utvrdila deka zakonodavstvoto za `ivotna sredina na republika makedonija e usoglaseno vo pove}e od 65% so evropskoto. drugi upravni organizacii. zavisi i od primenata na donesenite zakoni. sproveduvaweto. kako i na drugite instrumenti dostapni vo procesot. odnosno za odredeni evropski propisi 2020 godina. vo ramkite na ovoj proces ministerstvoto pravi i analiza na potrebnite izmeni vo makedonskoto zakonodavstvo.

Celta na instrumentot e da obezbedi naso~ena pomo{ na dr`avite {to se kandidati i za potencijalnite kandidati vo nivnoto postapno usoglasuvawe so standardite i politikata na evropskata unija. .INSTRUMENT ZA instrumentot za pretpristapna pomo{ (iPa) e vospostaven od strana na evropskata unija so donesuvaweto na regulativata (ez) 1085/2006 od 17 juli 2006 godina.IPA instrumentot za pretpristapna pomo{ e sostaven od slednive 5 komponenti: ƒ Pomo{ vo periodot na tranzicija i na institucionalna nadgradba. kako i so nejzinoto zakonodavstvo. ƒ Razvoj na ~ove~ki resursi. i ƒ Ruralen razvoj. ƒ Prekugrani~na sorabotka. 9 PRETPRISTAPNA POMO[ . ƒ Regionalen razvoj.

poddr{ka na zaedni~kite aktivnosti za za{tita na `ivotnata sredina i podobruvawe na kvalitetot na `ivotot. ƒ Albanija .1.Pela. Prekugrani~na sorabotka me|u Makedonija i Bugarija: 52 9. Blagoevgrad. jugozapaden i polo{ki region. Kuku{.jugoisto~en. isto~en i jugoisto~en region. Prekugrani~na sorabotka me|u Makedonija i Albanija: ƒ Makedonija . glavno.]ustendil. regioni {to mo`at da konkuriraat od obete strani na granicite spored podelbata na regioni (t. ƒ Da se prodol`at postojnite ili da se sozdadat novi vrski me|u lokalnite/regionalnite administracii. ƒ da se podobri turisti~kata i transportnata infrastruktura so cel da se zgolemi potencijalot za razvoj na turizmot.1. ƒ da se intenziviraat kontaktite na lokalno nivo me|u `itelite {to `iveat vo EU i nadvor od nea.komponenta II (Prekugrani~na sorabotka) Pomo{ta za prekugrani~nata sorabotka spored komponentata II od iPa e naso~ena kon unapreduvawe na dobrite odnosi me|u regionite i dr`avite.pelagoniski. vardarski i pelagoniski region. stabilnosta i za prosperitetot na grani~nite oblasti za zaedni~ki interes na `itelite i na instituciite vo dvete dr`avi.1. Elbasan.Kor~a. Diber. Lerin. ƒ Bugarija .1.1. ƒ Grcija . NUTS) se slednive: 1.Instrument za pretpristapna pomo[ . i ƒ da se pomogne so sproveduvaweto na programata i da se pridonese za navremena isporaka na rezultatite. kako i da se pridonese za za{tita na `ivotnata sredina. nevladini organizacii ili pretprijatija za da se zasili ekonomskiot i socijalen razvoj na pograni~nite regioni. ovaa pomo{. 2. Prekugrani~na sorabotka me|u Makedonija i Grcija: ƒ Makedonija . asocijacii. IPA .1 Glavni prioriteti i celi Prekugrani~nite programi se naso~eni kon toa da dadat svoj pridones za odr`liviot razvoj. }e se fokusira na sozdavawe vrski me|u pograni~nite regioni. . Dr`avite {to se u~esni~ki gi dogovorija slednive celi: 9. Seres.IPA 9. Prekugrani~na sorabotka so Bugarija ƒ Makedonija: severoisto~en. 3.n.

50% 10% . 53 9. da se garantira odr`livo upravuvawe na prirodnite resursi.20% maksimum 10% 90% vo odnos na programite za prekugrani~na sorabotka so srbija i so Kosovo. }e re{at koga }e po~ne procesot na programirawe i kako }e izgleda preraspredelbata na sredstvata.2. . promocijata i na upravuvaweto na prirodnite resursi i ekosistemi: da se vospostavi zaedni~ka politika za `ivotna sredina.1. i ƒ da se pomogne vo sproveduvaweto na programata i da se pridonese za navremena isporaka na rezultatite. ƒ da se zgolemi potencijalot za turizam na pograni~niot region i da se zgolemi brojot na stranski posetiteli. zemjite {to se korisnici.1.50% 20% .60% 30% . alternativni vidovi turizam i razvoj na mala infrastruktura. da se vklu~i gra|anskoto op{testvo vo donesuvaweto politika.Da zboruvame za `ivotnata sredina 9. ƒ Da se poddr`i ekonomskiot razvoj so poseben akcent na turizmot: prodol`eni turisti~ki aktivnosti. kako rezultat na sorabotkata me|u ekonomskite u~esnici.3. ƒ da se intenziviraat kontaktite na lokalno i na regionalno nivo me|u `itelite {to `iveat vo EU i nadvor od nea.2. i ƒ da se pomogne vo sproveduvaweto na programata i da se pridonese za navremena isporaka na rezultatite.1. Finansiski pokazateli spored komponentata II. ƒ da se intenzivira kulturnata razmena preku aktivnosti ~ovek na ~ovek i institucija na institucija. Prekugrani~na sorabotka so Grcija 9. ƒ da se promoviraat zaedni~ki aktivnosti za za{tita na prirodnata i na kulturnata sredina. kako i da se za{titi javnoto zdravje preku prekugrani~ni aktivnosti.40% 10% .1. rasporedot za koristewe na sredstvata e spored prikazot vo tabelata. zaedno so evropskata komisija.1. ƒ da se promovira odr`liviot razvoj so poseben akcent na za{titata.20% maksimum 10% maksimum 10% Grcija 30% . Prekugrani~na sorabotka so Albanija ƒ Da se namali jazot vo ekonomskiot razvoj me|u pograni~nite regioni i drugite delovi od dr`avata so pomagawe da se sozdadat novi rabotni mesta. Programa Ekonomski razvoj Turizam/ Infrastruktura Gradewe prekugrani~ni mre`i Tehni~ka pomo{ Albanija Bugarija 40% .

vrz osnova na vaka utvrdenite celi i prioriteti. 54 . koga ne postojat postrojki za tretman na otpadni vodi. Preku pomo{ta od ovaa komponenta na iPa se obezbeduva i tehni~ka pomo{ za ministerstvoto za za{tita na `ivotnata sredina i za prostorno planirawe za sproveduvawe na usoglasenoto nacionalno zakonodavstvo so evropskoto zakonodavstvo za `ivotna sredina. a e naso~ena kon unapreduvaweto na regionalniot razvoj preku povrzuvaweto na razli~nite regioni (razvoj na transportnata mre`a) i izgradba i rekonstrukcija na infrastrukturata so cel poddr{ka na ekonomskiot razvoj. ƒ Zgolemuvawe na brojkata na gra|ani {to }e dobivaat ~ista voda preku postrojkite za tretman na otpadnite vodi vo soglasnost so evropskoto zakonodavstvo. evropskata komisija i vladata na republika makedonija go dogovorile kako prioritetna aktivnost za ovaa komponenta na instrumentot podobruvaweto na infrastrukturata za upravuvawe na `ivotnata sredina i proektot „izgradba na sistem za sobirawe i za tretman na otpadni vodi vo Prilep” vo vkupna vrednost od 13 milioni evra. 9.2. tuka osobeno {tetnoto vlijanie na transportot vrz `ivotnata sredina.IPA 9.komponenta III (Regionalen razvoj) Pomo{ta od komponenta III e otvorena samo za dr`avite {to se kandidati. kako i postignuvawe usoglasenost so zakonodavstvoto za sektorot `ivotna sredina preku soodvetni investicii. Paralelno so toa pomo{ta od ovaa komponenta pomaga i vo gri`ata da se za{titi `ivotnata sredina od vlijanijata {to gi ima vrz nea ekonomskiot razvoj. ƒ Namaluvawe na naru{uvawata na `ivotnata sredina preku nesoodvetno skladirawe otpad i voveduvawe infrastruktura za upravuvawe cvrst otpad vrz osnova na zakonodavstvo usoglaseno so evropskoto. specifi~nite celi na ovaa komponenta vklu~uvaat: ƒ Promocija na odr`liviot razvoj preku namaluvawe na minimum na {tetnite vlijanija vrz `ivotnata sredina. IPA . Glavni prioriteti i celi Glavna cel na komponentata III na iPa za regionalen razvoj e poddr{ka na regionalniot razvoj preku ispolnuvawe na potrebnite ekolo{ki uslovi za obezbeduvawe kvaliteten `ivot i ekonomski razvoj. ƒ Namaluvawe na koli~estvoto otpadna voda ispu{tena vo pogolemi aglomeracii.2. kako i obuka za idnoto menaxirawe na sredstvata od evropskiot fond za regionalen razvoj i zaedni~kiot fond. a zakonodavstvoto za vodi e usoglaseno so evropskoto.1.Instrument za pretpristapna pomo[ .

reformata i za razvojot na ekolo{kata politika i zakonodavstvo na evropskata unija.2 milijardi evra. .014 proekti. i @ivot-III (2000-2006). op{tata cel na @ivot+ e da pridonese za sproveduvaweto. so pribli`no 2. @ivotII (1996-1999). Postignuvaweto na op{tata cel na programata se vr{i preku kofinansirawe proekti {to imaat dodadena evropska vrednost. vo dosega{niot period so programata @ivot bea kofinansirani 3.10 @IVOT+ Programata @ivot+ e finansiskiot instrument na evropskata unija za poddr{ka na ekolo{kata politika. Programata @ivot po~na vo 1992 godina i dosega be{e sprovedena vo tekot na tri finansiski periodi: @ivot-I (1992-1995).

barem 50% od vkupniot buxet na @ivot+ mora da bide potro{en na kofinansirawe proekti od ovaa komponenta. metodi i instrumenti za politikata. Prifatlivi za kofinansirawe se i proekti {to pretstavuvaat sproveduvawe na Komunikacijata na Komisijata (Kom) 216/2006 godina za „zapirawe na zagubata na biolo{kata raznovidnost do 2010 godina i ponatamu”. prirodata i za biolo{kata raznovidnost.1.3. Komponentata za ekolo{ka politika i upravuvawe. dodeka barem 78% od vkupniot buxet se tro{at za finansirawe proekti vo trite komponenti na programata: @ivot+ Priroda i biodiverzitet.@ivot+ 10. so ovaa komponenta se kofinansiraat proekti za sproveduvawe na evropskata ekolo{ka politika i za razvoj na inovativni idei. .1. kofinansirawe mo`at da obezbedat i proekti za sledewe na ekolo{kite problemi. i @ivot+ informirawe i komunikacii. @IVOT+ Priroda i biolo{ka raznovidnost 10. pretstavuva prodol`enie na porane{nata programa @ivot . kako i drugi proekti so koi se ustanovuvaat informativni centri ili.1. @IVOT+ (2007 . vsu{nost.2013) vo aktuelniot finansiski period programata @ivot+ }e funkcionira za celoto vreme na va`nost na finansiskata perspektiva od 2007 godina do 2013 godina so buxet od 2.2. tehnologii. se organiziraat specijalizirani obuki za lica vraboteni vo sektorot. @IVOT+ Ekolo{ka politika i upravuvawe 56 Komponentata od programata nameneta za za{tita na prirodata i na biolo{kata raznovidnost pretstavuva prodol`enie na prethodnata programa @ivot .1.Priroda. 10. 10. @IVOT+ Informirawe i komunikacii ovaa nova komponenta obezbeduva sredstva za kofinansirawe kampawi za podigawe na javnata svest za `ivotnata sredina. kako i proekti za vospostavuvawe na podra~jata od mre`ata natura 2000.1. @ivot+ ekolo{ka politika i upravuvawe.143 milijardi evra. Paralelno. Pravnata osnova na programata e regulativata (ez) 614/2007 i so nea se reguliraat operativnite tro{oci na Generalniot direktorat za `ivotna sredina za upravuvawe na programata. so ovaa komponenta se kofinansiraat proekti {to pridonesuvaat za sproveduvaweto na direktivite za divite ptici i za divite vidovi i za nivnite prirodni `iveali{ta. pak.ekolo{ka programa.

kako i za institucii od evropskata unija. i sl.1. razvoj i promocija na najdobra tehnika i tehnologija za za{tita na `ivotnata sredina.1.Da zboruvame za `ivotnata sredina 10. ƒ Proektite da pretstavuvaat inovativen pristap kon ostvaruvaweto na celite na ekolo{kata politika. ƒ Proektite treba da mo`at da poka`at sinergija me|u razli~nite prioriteti na [estiot ekolo{ki akciski plan. no i drugi dr`avi od evropa. ƒ Proektite mora da bidat tehni~ki i finansiski cvrsti. ƒ Proektite da predviduvaat i kampawi za podigawe na svesta kaj javnosta za za{titata na `ivotnata sredina i specifi~ni obuki za potrebite na za{titata na `ivotnata sredina. koe go koordinira eden od partnerite od pove}eto dr`avi {to se korisni~ki. 57 . Proektite gi podnesuvaat korisnicite povrzani vo partnerstvo.2. Programata @ivot+ e otvorena za javni ustanovi i za privatni organizacii i dru{tva. Kriteriumi za izbor na prifatlivi proekti 10.3. me|u koi i republika makedonija. Potencijalni korisnici Proektite {to se kofinansiraat so sredstva od programata @ivot+ mora da gi ispolnuvaat slednive kriteriumi: ƒ Proektite mora da bidat od interes za Evropskata unija pridonesuvaj}i za ostvaruvaweto na op{tata cel na programata. za `al.3. ostvarlivi i da poka`uvaat soodveten rezultat za vlo`enite sredstva. republika makedonija vo posleden moment re{i da ne go plati vlezniot bilet za u~estvo vo programata i na toj na~in re{i samata da go finansira usoglasuvaweto so evropskoto zakonodavstvo i aktivnostite za za{tita na prirodata i na biolo{kata raznovidnost.1. ƒ Dopolnitelnite kriteriumi spored koi se odbiraat prifatlivite proekti opfa}aat: ƒ Proektite da pretstavuvaat najdobra praktika vo sproveduvaweto na direktivite za divite ptici i za divite vidovi i nivnite `iveali{ta.

58 .3. oddelenieto za @ivot+ od Generalniot direktorat za `ivotna sredina e zadol`eno za postapkata na evaluacija. kofinansirawe od maksimum 75% }e mo`at da dobijat proekti vo komponentata @ivot+ Priroda i biolo{ka raznovidnost.3.@ivot+ 10. otkako listata so proekti za kofinansirawe }e dobie odobrenie od evropskiot parlament.4. a pretsedava pretstavnikot na evropskata komisija. najgolemiot iznos na sredstva za kofinansirawe utvrden so regulativata na @ivot+ e 50% od prifatlivite tro{oci. koi imaat konkretni aktivnosti za za{tita na odredeni prioritetni vidovi ili tipovi `iveali{ta od direktivite za divite ptici i za divite vidovi i za prirodnite `iveali{ta. koordinatorot na korisni~kata partnerska mre`a }e bide povikan da go potpi{e dogovorot. oddelenieto }e go utvrdi ispolnuvaweto na uslovite za isklu~uvawe ili za prifatlivost na proektot i za dodeluvawe finansii i }e mu predlo`i na Komitetot na @ivot+ lista na predlog-proekti {to mo`at da se kofinansiraat za soodvetnata buxetska godina. Izbor na proektite 10.3. Pravila za kofinansirawe Predlog-proektite se na nacionalnata vlast odgovorna za @ivot+. Komitetot na @ivot+ e sostaven od pretstavnici na dr`avite {to se ~lenki.1.1. toga{ evropskata komisija srazmerno na sredstvata odredeni za soodvetnata buxetska godina }e ja utvrdi listata so proekti {to }e bidat kofinansirani za soodvetnata godina. niv gi registrira evropskata komisija. Kako isklu~ok. ako ovoj komitet dade pozitivno mislewe. a potvrda za priemot na proektot mu se izdava na koordinatorot od partnerskata mre`a.

11 USPE[ NI PRIMERI NA @ IVOT+ .

[panija. novozdobienite znaewa od fiziologijata na rastenijata uka`uvaat na to~noto koli~estvo voda {to im e potrebno na plodovite.000 evra (692 000 evra pridones na LIFE+) Veb-stranica: www.org Lice za kontakt: Nieves Subales Marko 60 Korisnikot na proektot e Fondacijata „san valero” od saragosa.life-optimizagua.org navodnuvaweto na zemjodelskoto zemji{te. a bea instalirani i klimatski senzori. tuku deka odgovornite za vr{eweto na dejnosta nemaat podatoci koga treba da navodnuvaat. zemjodelstvoto e osobeno golem potro{uva~ na voda i koristi pribli`no 70% od vodite vo evropa. Korisnik: Fondacija „san valero” Vkupen buxet: 1. E-po{ta: nzubalez@svalero. koga na plodovite im treba najmnogu voda i koga postojat optimalni uslovi za navodnuvawe. koj povtorno elektronski go po~nuva navodnuvaweto so koli~estvoto voda {to go dobil kompjuterot so presmetkite. sistemot so podatocite {to gi obezbeduva go hrani centralniot kompjuter. odnosno vremeto koga treba da se navodnuvaat.Uspe{ ni primeri na @ivot+ OPTIMIZAGUA . dva javni parka vo saragosa i na gradinite na nekolku rezidencii od Logrowo bea postaveni senzori za vla`nost na pove}e razli~ni dlabo~ini vo po~vata. Proektot istovremeno primeni nekolku vode~ki svetski tehnologii i go sozdade sistemot OPTIMIZAGUA vo ramkite na koj na poliwata so p~enka i so p~enica vo sorija i vo monte Hulija. ovie znaewa vmetnati vo sistem za presmetka i za sledewe }e im ka`e na sopstvenicite na zemji{teto kako najefikasno da gi koristat vodite i pritoa da postignat najdobar rezultat. rekreativnite zoni i na gradskoto zelenilo i na dvorovite e najgolemiot potro{uva~ na voda vo evropa. koi uka`uvaa na vremenskite uslovi i nivnata pogodnost za navodnuvawe. koj so presmetki utvrduva koga e najpogodniot period za navodnuvawe i za toa go izvestuva operatorot. koja zaklu~i deka ne samo {to e potrebno golemo koli~estvo voda za navodnuvawe na zemjodelskite povr{ini. .Za{teda na voda za navodnuvawe preku eksperimentirawe so kompjuterski i so avtomatski sistemi za operirawe so navodnuvaweto.452.

zaklu~okot e deka sistemot OPTIMIZAGUA koristel 54% pomalku voda za kontrolnite podra~ja ili za vreme na probniot period na podra~jeto od samo 4 ha uspeal da za{tedi 22. pritoa namaluvaweto na koristeweto ~ista voda bilo za 50%. ƒ 50% za doma{nite gradini.000 kubni metri voda. 61 .Da zboruvame za `ivotnata sredina sistemot bil namesten na takov na~in da mo`e da obezbedi i alarmirawe za nekoi drugi aktivnosti {to se itno potrebni. i ƒ 40% za poliwata so p~enka i so p~enica. Gradot saragosa i javnata ustanova {to go upravuva sistemot za navodnuvawe vo okolinata na saragosa go prifatija proektot i re{ija da gi napravat prvi~nite investicii za instalirawe i za koristewe na sistemot. za{tedata na voda so koristeweto na sistemot bila impresivna: ƒ 60% na javnite zeleni povr{ini. Dopolnitelen proizvod na proektot usoglasen so sistemot za navodnuvawe bil i sistemot za sobirawe do`dovnica i za nejzino koristewe za navodnuvawe.

iskoristeniot antifriz. Proektot uspea vo utvrduvaweto model za najgolemiot del od otpadnite vodi: preku vozdu{na flotacija i tangenciska ultrafiltracija go ovozmo`i koristeweto na 98 % od vodata za miewe na avtobusite. no ne i vo sektorot transport. koi bi mo`ele da bidat mnogu opasni za `ivotnata sredina.es Proektot re{i da sozdade sistem za zaedni~ko upravuvawe na {est razli~ni tipovi te~en otpad: voda od mieweto na avtobusite. op{tinskoto transportno pretprijatie od valensija upravuva ekstenzivna flota od 480 avtobusi.urbantbat. . iskoristena kiselina od akumulatorite i voda od mieweto na akumulatorite i na podovite na avtobusite. vakuumska evaporizacija i elektroliza. voda od ~isteweto na sistemot za ladewe i za greewe i iskoristenoto maslo za sopira~kite. voda od mieweto na motorite i na drugite delovi. koi se mnogu poznati i koristeni vo drugi sektori. istiot uspeh ne be{e zabele`an kaj povtornata upotreba na kiselinata od akumulatorite. koe se nasobira za vreme na koristeweto.000 evra (833.721. akumulatorskata kiselina sodr`i 15-20% sulfurna kiselina i rastvoreno olovo vo koloidna sostojba. Povtornata primena na rezultatite od ovoj proekt e vozmo`na i prenosliva vo site pogolemi evropski gradovi {to imaat sistem za javen transport i pritoa se raspolo`eni da u~estvuvaat vo negovo kofinansirawe. Koristeweto druga tehnika ovozmo`i iskoristuvawe na 96 % od vodata za miewe na akumulatorite i na podovite. mikrofiltrirawe. Korisnik: op{tinsko transportno pretprijatie na valensija Vkupen buxet: 1.Sistem za integralno upravuvawe otpad od javniot gradski transport. nitu kaj iskoristenoto maslo za sopira~ki iako be{e postignato visoko nivo na nivno pre~istuvawe. koi godi{no pominuvaat po 22 milioni kilometri. na primer. kako i gara`a {to e locirana vo gradot valensija.com Kontakt-lice: Hesus Herero Gamon E-po{ta: emt@emtvalencia.Uspe{ ni primeri na @ivot+ URBANBAT . sistemot se zasnova na koristeweto na najdobrata dostapna tehnika kako ultrafiltrirawe. sekojdnevnite aktivnosti na odr`uvawe na avtobusite proizveduvaat golemo koli~estvo efluenti.000 evra pridones na LIFE+) Veb-stranica: www.

Polifenolot DIONYSOS se poka`a kako solidna krema za lice. `ivotnite vo vodata i za kvalitetot na vodata. . koi kako antioksidansi imaat upotrebna vrednost vo kozmeti~kata industrija.000 evra pridones na LIFE+) Veb-stranica: http://www. kako hrana.310. kako i |ubrivo {to mo`e da se reupotrebi.gr/dionysos/index.Da zboruvame za `ivotnata sredina DIONYSOS .htm Kontakt-lice: prof. i vo farmacijata. najgolemiot del od 400 vinarski vizbi se mali i sredni pretprijatija {to ja odgleduvaat i koristat istata doma{na sorta grozje.pharm. Proektot se koncentrira na otkrivawe i promocija na bilo{kite svojstva na otpadot od grozjeto. Preku koristewe hemiski metodi od otpadot od grozjeto se dobivaat soedinenija polifenoli.gr Proizvodstvoto na vino sozdava golemo koli~estvo cvrst otpad bidej}i re~isi 17% od vkupnoto koli~estvo grozje se sobira vo tankerite i ne mo`e da bide iskoristeno za proizvodstvo na alkohol poradi strogoto zakonodavstvo. koja ne poka`uva{e nuspojavi. a so biorazgraduvaweto sozdavaat toksini {to podocna gi zagaduvaat po~vata i vodata.uoa. Korisnik: zemjodelskiot univerzitet od atina Vkupen buxet: 1. a vo mle~nata industrija se upotrebuva{e 63 Gr~kite vinarski vizbi proizveduvaat godi{no okolu 400 milioni litri vino i koristat pribli`no 500. d-r Serkos Harutunijan E-po{ta: sehar@aua. Preku proektot bea sprovedeni istra`uvawa {to uspeaja da gi izdvojat polifenolite i kako proizvod da gi testiraat vo pove}e industriski granki.Razvoj na ekonomski izdr`an proces na zaedni~ko upravuvawe otpad od vinarskata industrija i proizvodstvoto na prirodni proizvodi so visok kvalitet i so golema upotrebna vrednost.000 evra (641. Duri i tiwata {to se sozdava ne mo`e da bide iskoristena i ispu{tena nitu vo voda nitu na po~vata poradi visokiot procent na organski materii {to mo`at da bidat mnogu {tetni za rastenijata.000 toni grozje vo celiot proces. Preku partnerstvo na dva univerziteta se pristapi kon istra`uvawe i sozdavawe sistem za zaedni~ko upravuvawe otpad od vinarskata industrija.

ekonomskoto modelirawe na LIFE+ utvrdi deka osnovaweto postrojka za izdvojuvawe polifenol. dodeka preku kompostirawe se sozdava odli~no |ubrivo. Kremata i jogurtot bea oceneti od stru~wacite LIFE+ i nivnoto proizvodstvo mo`e da po~ne otkako }e se obezbedat site dopolnitelni investicii. edna doza od polifenolot DIONYSOS poka`a deka za medicinski potrebi zamenuva eden kilogram crno grozje spored negovata hranliva vrednost. }e pretstavuva ekonomski izdr`an proekt. koj mo`e da dobie i nova dimenzija ako se prenese na prerabotka na maslinki i na drugi rastenija. koe dosega se koristi od dve vinarski vizbi za sopstvenite lozovi nasadi.000 kilogrami komiwe. Kone~no. 64 . treba da bide sprovedeno dopolnitelno istra`uvawe za da se utvrdi mo`nosta za koristewe vo farmacevtskata industrija. koristeweto na procesiranoto komiwe kako hrana za kozi i za ovci poka`a deka nivoto na najaktivnite sostojki na mle~nite lipidi e poka~eno za 50%.Uspe{ ni primeri na @ivot+ probno vo proizvodstvoto na jogurt. koja mo`e da preraboti 2.

da se sozdade ili pro{iri pazarot za povrzani/srodni proizvodi i da se zgolemi evropskata konkurentnost na svetskite pazari.EKOINOVACII inovaciite vo ekologijata (ekoinovacii) ja odrazuvaat potrebata za odr`liv porast. koi se poka`ale kako tehni~ki izvodlivi i uspe{ni.12 PROgRAMA ZA KONKURENTNOST I ZA INOVACII . a imaat golem potencijal za {iroka primena i za nivna natamo{na primena na pazarot vo evropa. proizvodi. za{titata od zagaduvawe i za efikasnoto koristewe na prirodnite resursi. so fondovite na ekoinovacii (Eco-Innovation). no poradi povrzanite rizici ne uspeale da se vovedat ili da prodrat na pazarot. uslugi. koj vodi smetka za za~uvuvawe i za odr`uvawe na `ivotnata sredina. procesi ili tehnologija. eu kofinansira proekti {to pretstavuvaat razli~na tehnika. . metodi. Poddr{kata na vakvi ekoinovativni tehnologii treba da pridonese za otstranuvawe na pre~kite za razvoj i za {iroka primena na ekoinovacii.

Hrvatska. srbija.Programa za konkurentnost i za inovacii . Lihten{tajn. za parite od fondot za ekoinovacii mo`at da konkuriraat organizacii od site dr`avi {to se ~lenki na eu. eu pritoa pokriva 50% od proektnite tro{oci. kako i od norve{ka. . makedonija. turcija i od albanija. drugite treba da bidat pokrieni od toj {to konkurira vo forma na kofinansirawe. izrael. poefikasna upotreba na prirodnite resursi i kon podobruvawe na karakteristikite na pretprijatijata (posebno na malite i na srednite pretprijatija) vo odnos na `ivotnata sredina. namaluvawe na zagaduvaweto. Crna Gora. vo periodot od 2008 godina do 2013 godina na raspolagawe se staveni re~isi 200 milioni evra za kofinansirawe na proektite za ekoinovacii.Ekoinovacii 66 Proektite treba da celat kon namaluvawe na vlijanieto vrz `ivotnata sredina.

13 KONTAKTI .

moepp. „Goce Del~ev” bb (zgrada na MRTV) 1000 Skopje Telefon: 02/3251400 Faks: 02/3220165 E-po{ta: infoeko@moepp.mk .npmavrovo.gov.gov.Kontakti MINISTERSTVO ZA @IVOTNA SREDINA I ZA PROSTORNO PLANIRAWE SEKTOR ZA SORABOTKA I ZA PROEKTNA KOORDINACIJA ul.org.nppelister.mk Veb-stranica: www.mk Veb-stranica: www.org.mk JAVNA USTANOVA NACIONALEN PARK „PELISTER” ul.org.mk JAVNA USTANOVA NACIONALEN PARK „MAVROVO” Mavrovi anovi bb 1256 Mavrovi anovi E-po{ta: infopoint@npmavrovo.org. „29 Noemvri” 14 7000 Bitola 68 E-po{ta: nppinfo@nppelister.mk Veb-stranica: www.

org. komesar za `ivotnata sredina E-po{ta: janez.galicica.1049 Brisel BELGIJA Faks: +32 (0)2 29 88 288 .potocnik@ec.europa. „Gali~ica” bb 6000 Ohrid E-po{ta: galicica@galicica.mk KOMISIJA NA EVROPSKATA UNIJA COMMISSION OF THE EUROPEAN UNION Rue de la Loi 200 B-1049 Brisel BELGIJA Janez Potocnik.Da zboruvame za `ivotnata sredina JAVNA USTANOVA NACIONALEN PARK „GALI^ICA” ul.mk Veb-stranica: www.eu 69 GENERALEN DIREKTORAT ZA @IVOTNATA SREDINA Avenue de Beaulieu 5 B .org.

martin@ec.friedrichsen@ec.europa.eu @IVOT+ @ivotna sredina i ekoinovacii Hervé MARTIN.eu .capitao@ec.europa.Kontakti COMMUNITY PROGRAMME LIFE+ PROGRAMA NA ZAEDNICATA @IVOT+ Avenue de Beaulieu 5 B .1049 Brisel BELGIJA Faks: +32 (0)2 29 21 787 @IVOT+ Priroda Angelo SALSI.europa.eu Joaquim CAPITAO 70 Telefon: +32 (0)2 29 59 328 E-po{ta: joaquim. zamenik-rakovoditel na oddel Telefon: +32 (0)2 29 65 444 E-po{ta: herve.eu Anne-Louise FRIEDRICHSEN Telefon: +32 (0)2 29 91 232 E-po{ta: anne-louise.salsi@ec.europa. zamenik-rakovoditel na oddel Telefon: +32 (0)2 29 69 376 E-po{ta: angelo.

izvr{en direktor E-po{ta: Jacqueline.mk Veb-stranica: www.europe.mes.org. d-r Qup~o Melovski Kuzman Josifovski Pitu 28/III-7 1256 Mavrovi anovi Telefon: 02/2403773 Faks: 02/2403772 E-po{ta: contact@mes.mk 71 .eu MAKEDONSKO EKOLO[KO DRU[TVO Prof.Da zboruvame za `ivotnata sredina EUROPEAN ENVIRONMENTAL AGENCY EVROPSKA AGENCIJA ZA @IVOTNA SREDINA Kongens Nytorv 6 DK-1050 Kopenhagen DANSKA Telefon: +45 (0)3336 7100 Jacqueline McGLADE.org.McGlade@eea.

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->