DA ZBORUVAME ZA
@IVOTNATA SREDINA

2010.Da zboruvame za @ivotnata sreDina izdava: Fondacija institut otvoreno op{testvo . 20sm. .makedonija.ID 83147274 .Katalogizacija vo publikacija nacionalna i univerzitetska biblioteka “sv. . .makedonija za izdava~ot: vladimir mil~in.MK.skopje: Fondacija institut otvoreno op{testvo . ISBN 978-608-218-093-9 a) @ivotna sredina COBISS. skopje 502/504 Da zboruvame za `ivotnata sredina.48 str. : ilustr. izvr{en direktor avtor: makedonski centar za evropsko obrazovanie Lektura: aneta vasilevska . Kliment ohridski”.Qubeckij Likovno-grafi~ko oblikuvawe: brigada dizajn Pe~at: ProPoint tira`: 2000 primeroci CIP .

1.1 se za vodata 4.1. EKOLO[KI AKCISKI PLAN NA EVROPSKATA UNIJA 3.DA ZBORUVAME ZA @IVOTNATA SREDINA Sodr` ina 1. VOZDUH 3.3.2 morski breg 4.1. voda za piewe 4.1.2 efekti od globalnoto zatopluvawe 3.2. VODA 4.1.3 iznao|awe re{enija 3. EKOLO[KATA POLITIKA KAKO VRVEN PRIORITET 2.5 [to mo`eme da storime nie? 4.1 Klimatski promeni 3. nevoobi~aeniot efekt na stakleni~ki gasovi 3.voda za kapewe 07 09 11 12 13 13 14 16 18 20 21 22 22 24 24 .1 Poobi~aeniot efekt na stakleni~ki gasovi 3.1.4 [to pravi evropskata unija za re{avawe na problemot? 3.

2.3.2.3.1.2. Prevencija 5.4.2.2 soo~uvawe so problemite 4.1.1 ^ista tehnologija 5. [to e toa tretman na otpadot? 5. reciklirawe na otpad 5.4.3 [to prezema evropskata unija? 4. reciklirani materijali 5. sogoruvawe 5.1. Deponija 5. [to mo`eme da storime nie? 24 26 28 29 30 30 31 32 33 33 34 35 36 38 .2.5. Kompostirawe 5. [to pravi evropskata unija? 5.1.3. OTPAD 5.4 [to mo`eme da storime nie? 5.

1. Prekugrani~na sorabotka so albanija 39 40 40 41 42 43 45 47 49 51 52 52 52 53 53 .1. @iveali{tata vo evropa 6.IPA 9.3. [to mo`e da storime nie? 7. za{tita i obnovuvawe na prirodnite ekosistemi 6.1.1. iPa – II komponenta (Prekugrani~na sorabotka) 9.1 Prekugrani~na sorabotka so bugarija 9. INSTRUMENT ZA PRETPRISTAPNA POMO[ .1.1. KAKO RABOTI EVROPSKATA UNIJA INDIKATORI ZA @IVOTNATA SREDINA? 8. o{tetuvawe na prirodnite `iveali{ta 6. [to pravi evropskata unija? 6.1.1. [TO PRAVI REPUBLIKA MAKEDONIJA 9.4.2.1.6.3. PRIRODA 6.1.1.1.1. Prekugrani~na sorabotka so Grcija 9.2. Glavni prioriteti i celi 9.2. zagrozeni vidovi 6.

1. @IVOT+ 10.1.1.2.3. PROGRAMA ZA KONKURENTNOST I ZA INOVACII/EKOINOVACII 13. KONTAKTI 53 54 54 55 56 56 56 56 57 57 58 58 59 65 67 .2. Potencijalni korisnici 10.4. @ivot+ informirawe i komunikacii 10. @ivot+ (2007 – 2013) 10.3. Kriteriumi za izbor na prifatlivi proekti 10.1. @ivot+ ekolo{ka politika i upravuvawe 10.1.3.3. Glavni prioriteti i celi 10.1.3.2.9.3. Finansiski pokazateli 9. @ivot+ Priroda i biolo{ka raznovidnost 10. USPE[NI PRIMERI NA @IVOT+ 12. izbor na proektite 10.2.1. iPa Komponenta III 9.1.1.1. Pravila za kofinansirawe 11.1.2.1.

obezbeduvawe pravilno funkcionirawe na edinstveniot evropski pazar. na primer. a podocna i do razvivawe zaedni~ka ekolo{ka politika. istra`uvawe. ekolo{kata politika pove}e ne e na sporedniot kolosek. energetskata politika zboruva za celi kako {to se namaluvawe na ispu{taweto gasovi {to predizvikuvaat efekt na staklena gradina. razvojna i regionalna politika. energetika. tuku se nao|a na vrvot na listata prioriteti na site pretsedatelstva na evropskata unija. industrija. kako i vgraduvawe na principot na odr`liv razvoj vo postojnoto zakonodavstvo dovede do zasilena sorabotka vo sektorot. zemjodelstvo.1 EKOLO[ KATA POLITIKA KAKO VRVEN PRIORITET i deka gi zasegaat pra{awata kako {to se klimatskite promeni i zagaduvaweto. Poslednata ekonomska kriza be{e najdobroto predupreduvawe za unijata da raboti na postignuvaweto zelena ekonomija i na toj na~in Potrebata od za{tita na `ivotnata sredina i od obezbeduvawe kvaliteten `ivot na gra|anite na eu. s# pove}e merki na ekolo{kata politika se prelevaat vo drugata politika i vo sektorite kako {to se transport. dr`avjani na evropskata unija se izjasnile deka za{titata na `ivotnata sredina e va`na za niv . Duri 96% od ispitanicite. ili za postignuvawe „zelena ekonomija” (ekonomija so namaleno ispu{tawe na CO2).

koj }e ja garantira konkurentnosta na evropskata unija. upravuvawe na vodite i na otpadot. Pra{awata kako {to e odr`liviot razvoj se klu~ni pri koristeweto na strukturnite fondovi. iako trendot na degradirawe na `ivotnata sredina ne mo`e da se zavrti vo obratna nasoka.Ekolo{ kata politika kako vrven prioritet da obezbedi pottiknuvawe na ekonomskata obnova i po~nuvawe nov razvoen ciklus. reformata {to ja prezema unijata vo zaedni~kata zemjodelska politika s# pove}e gi naso~uva evropskite fondovi vo poddr{ka na ruralniot razvoj. po~ist transport i klimatski promeni. 8 . za{tita na prirodata. zemjodelskata politika zasileno gi promovira odr`livoto koristewe na zemji{teto i upravuvaweto na resursite. obnovliva energija. Dr`avite {to se ~lenki }e treba ovie sredstva od fondovite na unijata da gi iskoristat za soo~uvawe so predizvicite kako {to se: namaluvawe na biolo{kata raznovidnost. sepak faktot deka se pravat seriozni napori i se vlo`uvaat golemi sredstva pomaga vo negovoto zapirawe.

nekontroliranoto namaluvawe na biolo{kata raznovidnost. vo sila e [estiot ekolo{ki akciski plan na evropskata zaednica. i pokraj postojaniot porast na ispu{taweto gasovi {to sozdavaat efekt na staklena gradina vo svetot. revizijata na planot be{e napravena vo tekot na 2006 godina. a toj be{e kone~no usvoen po {irokata javna debata vo april 2007 godina. priroda i biolo{ka raznovidnost. i toa: klimatski promeni. unijata postignala odreden napredok vo za{titata na `ivotnata sredina. koj go opfa}a periodot 2002-2012 godina. zagaduvaweto i zgolemuvaweto na koli~estvoto otpad.2 EKOLO[KI AKCISKI PLAN NA EVROPSKATA UNIJA evropskata unija gi planira svoite aktivnosti vo odnos na za{titata na `ivotnata sredina i o~ekuva deka }e mo`e da prerasne vo globalen lider koga stanuva zbor za zelenata ekonomija i za za{titata na `ivotnata sredina. a ekolo{kiot akciski plan gi fokusira naporite i im dava strategiska ramka.n. Glaven instrument na ekolo{kata politika na unijata za postignuvawe konkretni rezultati vo za{titata na `ivotnata sredina e t. ekolo{ki akciski plan. [estiot ekolo{ki akciski plan na unijata be{e usvoen so odluka na evropskiot parlament i na sovetot na eu na 22 juli 2002 godina i go opfa}a periodot od 2002 godina do 2012 godina. i prirodni resursi i otpad. zagaduvawe i javno zdravje. Planot utvrduva ~etiri prioritetni oblasti. so planot se pro- . Posvetenosta na unijata e klu~ot za uspehot.

Ekolo{ ki akciski plan na evropskata unija movira celosno vklu~uvawe na za{titata na `ivotnata sredina vo site sektorski politiki na unijata odrazuvaj}i ja taka ekolo{kata ili zelena komponenta na strategijata za odr`liv razvoj na evropskata unija. ƒ Prevencija na nastanuvaweto otpad i negovo reciklirawe. konkurentnost i za vrabotuvawe. ƒ Pomorski ekosistemi. tuku se posvetuva vnimanie i na nivnoto sproveduvawe. preku tematskite strategii se odgovara na potrebata od realizirawe na strategijata za podobro regulirawe. na ovoj na~in. ƒ Urbani podra~ja. pri nivnoto donesuvawe se sproveduvaat {iroki konsultacii so site u~esnici vo politikata. ƒ Prirodni resursi. . voedno. a nivnata cel e da se poednostavi regulatornata ramka. me|u drugoto. se obezbeduva i vrskata me|u za{titata na `ivotnata sredina i celite od Lisabonskata strategija za porast. Pokraj utvrdenite prioriteti {to se odnesuvaat na evropskata unija i na sektorskata politika. [estiot ekolo{ki akciski plan predviduva izrabotuvawe sedum tematski strategii kako obid za modernizacija na ekolo{kata politika na unijata i obezbeduvawe eden po{irok strategiski pristap. ƒ Po~va. unijata so planot ima utvrdeno prioriteti i za pra{awa od globalno zna~ewe. 10 tematskite strategii se odnesuvaat na slednive podra~ja: ƒ Vozduh. tematskite strategii se nadgraduvaat nad postojnata pravna i regulatorna ramka i vklu~uvaat novi poznavawa za zakanite vrz zdravjeto na lu|eto i na `ivotnata sredina. tematskite strategii vo taa smisla se pridru`eni so analiza na vlijanieto so koja se procenuva ekonomskoto vlijanie. ƒ Pesticidi. Preku tematskite strategii se obezbeduva ne samo vklu~uvawe na ekolo{kata politika vo drugite sektorski politiki. socijalnoto vlijanie i vlijanieto vrz `ivotnata sredina na razli~nite alternativni re{enija na politikata.

sepak toa ne zna~i deka nema problemi {to i ponatamu treba da se re{avaat. slabiot kvalitet na vozduhot vo golemite gradovi e {teten za zdravjeto na lu|eto i go pravi `ivotot neprijaten. Prvo. isto kako {to ima i pove}e re{enija vo zavisnost od ispu{tenata materija. sekako. klimatskite promeni. evropskata unija mo`e da napravi mnogu i ve}e pravi mnogu za podobruvawe na sostojbata. site ovie problemi se javuvaat poradi toa {to lu|eto preku svoite aktivnosti ispu{taat {tetni materii vo vozduhot.VOZDUH evropskata unija ve}e podolgo vreme posvetuva golemo vnimanie na podobruvaweto i na za{titata na kvalitetot na vozduhot. 3 . Ponatamu. problem e osiroma{uvaweto na ozonskata obvivka i. iako kvalitetot na vozduhot e podobren. koi gi ima premnogu. Kako rezultat na tie napori denes mo`e da se zboruva za odredena uspe{nost vo soo~uvaweto so predizvikot i za podobruvawe na kvalitetot na vozduhot.

1. a nau~nicite o~ekuvaat da prodol`i pojavata na globalno zatopluvawe.Vozduh 12 3. . Klimatskite promeni i soo~uvaweto so predizvicite od ovaa pojava za evropskata unija pretstavuva prioritetno podra~je na aktivnost. poka~uvawe na nivoto na moreto predizvikuvaj}i ekstremni vremenski uslovi.0. Klimatski promeni vo posledniot eden vek prose~nata temperatura na zemjata se zgolemi za 0. Globalnoto zatopluvawe }e ima su{tinsko vlijanie vrz klimata predizvikuvaj}i topewe na ve~niot mraz na polovite.3 .6ºC. buri i poplavi na krajbre`nite podra~ja.

nevidlivata infracrvena radijacija se odrazuva kon vselenata. zo{to toga{ site nau~nici se tolku zagri`eni? zatoa {to mnogumina od niv se pla{at deka zemjata premnogu se zagreva tokmu poradi nevoobi~aeniot efekt na ovie gasovi. spored niv. no lu|eto mo`e da ja po~uvstvuvaat. so vakva prose~na temperatura celokupnite izvori na voda na planetata }e bea zamrznati. vakvata toplina ne e vidliva. Koga lu|eto di{at tie zemaat kislorod i ispu{taat jagleroddioksid.1. no del od nea ostanuva vo nea. 3. Drugite pet se: ƒ Nitrogenoksid (N2O). istoto se slu~uva i kaj site drugi `ivi su{testva i tie vdi{uvaat kislorod. odnosno so prose~na temperatura od -18°C.Da zboruvame za `ivotnata sredina 3. Nevoobi~aeniot efekt na gasovite {to predizvikuvaat efekt na staklena gradina ako voobi~aeniot efekt na gasovite {to predizvikuvaat efekt na staklena gradina e polezen za zemjata. Dokolku normalniot efekt na radijacijata ne funkcionira{e na ovoj na~in zemjinata kora i atmosferata }e bea postudeni za 33°C odo{to se sega. Poznati se {est glavni gasovi {to predizvikuvaat efekt na staklena gradina. vo poslednoto stoletie koncentracijata na ovie gasovi vo atmosferata e enormno zgolemena i poradi toa nastanuva globalno zatopluvawe. a nekoi od atmosferskite gasovi {to predizvikuvaat efekt na staklena gradina ne dozvoluvaat ovaa radijacija da pobegne nazad vo vselenata i se odrazuvaat nazad kon zemjata zagrevaj}i ja. dodeka okeanite i moriwata. ottamu. stakloto od staklenata gradina povtorno ja odrazuva ovaa infracrvena radijacija kon rastenijata i gradinata se zagreva vnatre. rastenijata vo staklenata gradina vra}aat del od toplinata (infracrvena radijacija). Del od ovaa toplina izleguva od staklenata gradina.2. Jagleroddioksid (CO2) e najpoznatiot i najzastapeniot od niv. ƒ Metan (CH4) ƒ Hidrofluorokarbonati (HFCs) ƒ Sulfurheksafluorid (SF6) ƒ Perfluorokarbonati (PFCs) ako se fokusirame samo na jagleroddioksidot. na toj na~in zemjata se odr`uva zagreana.1. koj e najzastapeniot vo atmosferata. son~evata svetlina (vidlivata radijacija) pominuva preku stakloto na staklenata gradina i se apsorbira vo rastenijata vo staklenata gradina. }e vidime deka ovoj gas postojano se ispu{ta i prima. tokmu ova e toa {to se slu~uva so zemjata bidej}i nejzinata atmosfera e kako staklena gradina i go ima istiot efekt. a izdi{uvaat jagleroddioksid. tie se poznati kako ispu{ta~i (emituva~i). son~evite zraci pominuvaat niz atmosferata i stignuvaat do zemjata. ovoj primer bi mo`el da ni pomogne da go razbereme zna~eweto na gasovite {to predizvikuvaat efekt na staklena gradina. kako i site rastenija se poznati kako prima~i (apsorbira~i) 13 .1 Voobi~aeniot efekt na stakleni~ki gasovi toa {to go znaeme site e deka sonceto ja zagreva zemjata! zo{to toga{ na zemjata e potoplo otkolku vo vselenata? za da go razbereme seto ova mora da go razbereme efektot na staklena gradina.

koga nema{e elektri~na energija.Vozduh na jagleroddioksid. istovremeno se slu~uva namaluvawe na prima~ite. Poradi toa izvorite na jagleroddioksid se zgolemija drasti~no. transportot. isto taka. pa prose~noto koli~estvo vo atmosferata se odr`uva{e na stabilno nivo. glavno od energetsko sogoruvawe vo industrijata. ili ispu{tawata na jagleroddioksid se napraveni od ~ovekot. naj~estoto transportno sredstvo be{e kowot. vo minatoto. `ivotnite i lu|eto {to `iveat vo podra~jata {to }e opustinat? nekoi lu|e }e uspeat da se soo~at so gore{tinite. ottamu koli~estvoto na ispu{ten i koli~estvoto na primen jagleroddioksid bea pribli`no ednakvi. kako {to se {umite vo Ju`na amerika i Jugozapadna azija bea ise~eni ili zapaleni i na toj na~in ne samo {to se namalija prima~ite. mo`ebi. duri. tuku se zgolemi i koli~estvoto na ispu{ten CO2 vo vozduhot. jaglen i na nafta. koi so sogoruvaweto sozdavaat jagleroddioksid. Denes. dodeka tie {to imaat poumerena ili postudena klima }e prodol`at da se zagrevaat. }e zna~i deka efektot na opustinuvawe }e bide u{te posilen. za da bide problemot u{te pogolem. }e bide razli~na. nikoj ne mo`e da predviduva {to }e se slu~uva vo idninata. gas. [to mo`eme da o~ekuvame? verojatno nema da bide premnogu te{ko da pretpostavime deka podra~jata {to i taka se `e{ki }e stanat u{te potopli. {to vo sporedba so milionite godini kolku {to e stara planetata e. }e uspeat da se prisposobat na povisokite temperaturi. no ne mo`e da se o~ekuva da se prisposobat na olku drasti~na promena. koj dopolnitelno go spre~uva propu{taweto na infracrvenata radijacija. tie {to `iveat vo podra~jata so studena klima }e si pomislat „super! Kone~no. reakcijata na lu|eto. no. gasni centrali i drugi izvori vo doma}instvata i sli~no. odnosno ja odrazuva nazad na zemjata i so toa dopolnitelno ja zagreva. tradicionalnite golemi povr{ini se prima~i. Pra{aweto e kako }e se soo~at so toa rastenijata. pribli`no eden vek. no nau~nicite se obiduvaat koristej}i sovremena oprema da predvidat kako }e se odnesuva zemjata ako prodol`i ponatamu nejzinoto zagrevawe. kratok period. 14 . koli~estvoto na ispu{ten jagleroddioksid vo vozduhot na godi{no nivo e pribli`no 7 milijardi toni. 3. mnogu od izvorite. faktot deka vakvoto zagrevawe }e bide na site strani.2. vo niv spa|aat pe~kite na drvja. Posledicata od ovoj proces e zgolemenoto koli~estvo na jagleroddioksid vo atmosferata. navistina. `ivotnite i rastenijata se prisposobuvaat na odredeni promeni vo klimatski uslovi i `iveali{ta. malku potoplo vreme”. Efekti od globalnoto zatopluvawe Lu|eto se zagri`eni bidej}i temperaturata na zemjata porasna vo prili~no kratok period.

mnogu od ostrovite i krajbre`nite gradovi }e bidat poplaveni ili }e is~eznat. a so toa }e se namali koli~inata hrana itn. a nivoto na moreto }e se poka~i me|u 9 i 88 santimetri vo tekot na narednite 100 godini. Kade vo takvi uslovi }e odat lu|eto od poplavenite podra~ja? spored mnogu nau~nici zatopluvaweto na zemjata }e dovede do isklu~itelno lo{i vremenski uslovi. nekoi nau~nici predviduvaat deka temperaturata }e se poka~i za 1. del od `ivotnite }e se obidat da se preselat kon postudeni podra~ja.8°C. u{te pove}e poplavi itn. {to }e predizvika porast na nivoto na svetskite moriwa. 15 .4-5. Domino-efektot }e bide pove}e od zabele`itelen i seriozen poradi faktot {to vo prirodata s# e povrzano. mnogu silni uragani. evropskata unija i pokraj dramati~nosta na predviduvawata veruva deka mo`e da gi promeni ne{tata i raboti da go postigne toa. vakvite vremenski uslovi ve}e se zabele`uvaat vo evropa. Del od rastenijata }e is~eznat predizvikuvaj}i izumirawe i na del od `ivotnite {to se hranat so niv i taka ponatamu kon vrvot na sinxirot na ishrana. so zatopluvaweto na studenite podra~ja }e po~ne i topeweto na ve~niot mraz na polovite.Da zboruvame za `ivotnata sredina so zagrevaweto na odreden region. na toj na~in sozdavaj}i seriozna konkurencija za ograni~eniot prostor vo toa podra~je na ve}e postojnata populacija. buri. spored niv. efektot }e bide sli~en i vrz kultiviranite rastenija {to poradi toplinata nema da mo`at da se odgleduvaat pove}e.

ispu{taweto gasovi {to sozdavaat efekt na staklena gradina se namali za 2. no tokmu poradi toa. navistina. vo soglasnost so potrebite na dr`avite i nivnata odgovornost za sozdavawe na problemot. no nema da bide fer ako se pobara od niv da go zaprat svojot razvoj. na primer. }e vidime deka imaat razli~ni izvori: tri ~etvrtini od gasovite {to predizvikuvaat efekt na staklena gradina se ispu{taat od edna ~etvrtina od svetskoto naselenie.3 Nao|awe re{enija Predviduvawata za posledicite od klimatskite promeni se. go zgolemija ispu{taweto gasovi {to predizvikuvaat efekt na staklena gradina.Vozduh 3. nè prinuduva da najdeme re{enija vedna{. vo saD. mo`e da se prisposobi na varijacija i zatopluvawe od 0. Pove}eto od drugite dr`avi {to se ~lenki. Glavniot problem na unijata e usoglasuvaweto na dr`avite {to se ~lenki. ako sakame da ostaneme vo ramkite na ovie granici e potrebno vedna{ da se namalat ispu{tawata gasovi {to predizvikuvaat efekt na staklena gradina za 60%! ova e nevozmo`no. ova namaluvawe najmnogu se dol`e{e na zatvoraweto na golem del od rudarsko-geolo{kata industrija vo obedinetoto Kralstvo. ottuka. pak. ako se pra{ame od kade doa|aat poedine~nite gasovi. od fermentacijata vo orizovite poliwa Poteknuva najmnogu od ve{ta~kite |ubriva i od se~eweto drvja (deforestacija) vo celost poteknuvaat od industrijata . osobeno poradi faktot deka gasovite {to predizvikuvaat efekt na staklena gradina se zadr`uvaat vo atmosferata dolg vremenski period. evropa i vo Japonija.5 % vo periodot me|u 1990 godina i 1998 godina. zagri`uva~ki. kako i na namaluvaweto na kapacitetite od te{kata industrija po obedinuvaweto na Germanija.1°C i poka~uvawe na nivoto na svetskite moriwa za 2 santimetra vo tekot na edna godina. kako ekosistem. 16 samo do pove}e ispu{tawa. nau~nicite presmetale deka zemjata. naporite da se namali globalnoto zatopluvawe mora da bide spodelen ednakvo i pravi~no. obvrskata e prete`no na industriski razvienite dr`avi da se promenat. Postojaniot ekonomski razvoj vo dr`avite kako {to se Kina i indija }e dovede Jagleroddioksid (CO2) Metan (CH4) Nitrogenoksid (N2O) Hidrofluorokarbonati (HFCs) Sulfurheksafluorid (SF6) Perfluorokarbonati (PFCs) se ispu{ta najmnogu od energetskata industrija i od se~eweto drvja (deforestacija) se ispu{ta najmnogu od sogoruvaweto i od proizvodstvoto na energija.

Ako ja sporeduvate potro{uva~kata na gorivo na avtomobilite denes i pred 10 godini.Da zboruvame za `ivotnata sredina Koli~estvoto na emisijata na ovie gasovi vo evropskata unija: Jagleroddioksid (CO2) Metan (CH4) Nitrogenoksid (N2O) Hidrofluorokarbonati (HFCs) Sulfurheksafluorid (SF6) Perfluorokarbonati (PFCs) 78% 11% 9% 1. no }e treba da se vnimava so visinata na danocite {to }e se napla}aat. Jasno e deka sektorot energetika. no denes sè pove}e lu|e koristat avtomobili za transport.6% re{enijata mo`e da se obideme da gi najdeme vrz osnova na ovie podatoci. kako i cenata na proizvodite {to }e predizvika namaluvawe na konkurentnosta na evropskite kompanii za smetka na tie vo drugite dr`avi. 17 . da vnimavame kakvi aparati za doma}instvo koristime bidej}i i tie imaat oznaka za potro{uva~kata na energija.proizvodstvo na istoto koli~estvo proizvodi so namalena potro{uva~ka na energija zna~i zgolemuvawe na efikasnosta na procesot na proizvodstvo. }e porasne i cenata na proizvodstvoto. mora da se namali potro{uva~kata na energija. na primer. iako vo istiot period proizvodstvoto porasna za 50 % {to pridonese za anulirawe na pozitivniot efekt. Zabele`an be{e uspeh vo nasoka na zgolemuva na energetskata efikasnost na proizvodstvoto vo periodot me|u 1980 godina i 1989 godina. }e zabele`ite deka se namalila. odano~uvaweto e edno od re{enija. Problemot e deka toa nema da bide dovolno. ova }e ima i negativen efekt ako cenata na energijata porasne. ƒ da se zgolemi proizvodstvoto na energija od obnovlivi resursi .proizvodstvoto na energija od obnovlivi izvori e prioritet za Evropskata unija. Pokraj toa. koga potro{uva~kata na energija padna za 30 %. Pove}e od programite na zaednicata se fokusirani na poddr{ka na proizvodstvoto na energija od obnovlivi izvori. a se poddr`uvaat i nau~ni istra`uvawa vo istata nasoka.odano~uvaweto na potro{uva~kata na energija }e ja napravi cenata na energijata povisoka {to kako posledica na toa }e ima namaluvawe na potro{uva~kata. ƒ da se zgolemi energetskata efikasnost na proizvodstvoto . Sekako. o~igledno. odnosno tradicionalnite izvori na energija najmnogu pridonesuvaat za globalnoto zatopluvawe.poefikasni avtomobili bi rabotele podolgo za pomalku potro{eno gorivo. ottamu glavnoto re{enie treba da bide namaluvawe na ispu{tawata kako posledica na potro{uva~kata na energija. ƒ da se zgolemi energetskata efikasnost na potro{uva~kata . obnovlivi izvori na energija i/ili poefikasni procesi na proizvodstvo. taka {to povtorno doa|a do anulirawe na pozitivniot efekt. re{enieto e vo kombinirana primena na site mo`ni re{enija. isklu~itelno se va`ni i vlo`uvaweto i istra`uvaweto vo razvivawe i otkrivawe novi. mo`nite re{enija se: ƒ da se odano~i potro{uva~kata na energija . ~isti. Ottuka. sekoga{ koga e vozmo`no da go koristime javniot transport mesto da patuvame so sopstvenite avtomobili.

18 . [to pravi Evropskata unija za re{avawe na problemot? zagaduvaweto na vozduhot e eden od glavnite politi~ki prioriteti na unijata u{te od po~etokot na sedumdesettite godini na minatiot vek. iako mora da prodol`ime da se obiduvame da napravime pove}e.4. evropskata unija e potpisnik na pove}e zna~ajni me|unarodni dogovori za da se podobri kvalitetot na vozduhot na globalno nivo i da se namali zagaduvaweto. a kvalitetot na vozduhot se podobruva.Vozduh 3. napraveni se pove}e obidi za namaluvawe na zagaduvaweto.

vo sporedba so nivoto vo 1990 godina. evropskata unija usvoi direktiva so koja gi obvrza energetskite postrojki. transportot. namaluvaweto na ispu{taweto sulfurdioksid e dosti`no. evropskata unija ja poddr`a Konvencijata na obedinetite nacii za klimatski promeni voveduvaj}i go istovremeno principot na odr`liv razvoj. montrealskiot protokol utvrduva celi i krajni rokovi za namaluvawe na gasovite {to ja namaluvaat ili o{tetuvaat ozonskata obvivka. be{e lansirana programata za ~ist vozduh za evropa. Grupa od dr`avi {to se ~lenki na evropskata unija potpi{aa vtor protokol za sulfurot i ottoga{ site dr`avi {to se ~lenki na unijata ja postignaa celta namaluvawe na ispu{taweto sulfur za 35% vo sporedba so nivoto vo 1990 godina.ednostavno prestanaa da se proizveduvaat i da se emituvaat vo evropskata unija. spored stru~wacite.Da zboruvame za `ivotnata sredina 1979 1985 1987 1988 1992 1994 1996 1997 2001 2005 @enevskata konvencija za dalekuse`no prekugrani~no zagaduvawe na vozduhot postavuva celi za namaluvawe na ispu{taweto jagleroddioksid i sulfurmonoksid. hlorofluorokarbonatite (CFCs) . vo Kjoto. ovoj dogovor be{e poznat kako osnovawe na „Klubot na 30%” i so nego site dr`avi {to go potpi{aa. kako i namaluvawe na {tetnoto vlijanie od zagaduvaweto na vozduhot. iako poradi zasiluvaweto na intenzitetot na patniot transport efektot na konvencijata vrz ispu{tawata na nitrogenoksid e nezabele`itelen. vo sporedba so nivoto od 2000 godina. ispu{tawata sulfur niz evropa se zna~itelno namaleni. toplanite i energetskite centrali.naj{tetnite od site gasovi . na samitot na planetata zemja vo rio de @aneiro. a ispu{taweto amonijak za 30 %. Principot. Dopolnitelni namaluvawa na ispu{taweto se o~ekuvaat vo narednite dekadi. prakti~no. Japonija. zna~i podobruvawe na kvalitetot na `ivotot preku zadovoluvaweto na potrebite na lu|eto bez da se predizvikuvaat {tetni vlijanija vrz `ivotnata sredina i da se spre~uvaat idnite generacii da gi zadovolat svoite potrebi. kako i mnogumina {to ne go potpi{aa gi postignaa predvidenite namaluvawa. od po~etokot na nejzinoto sproveduvawe. evropskata unija se obvrza do 2010 godina da go namali ispu{taweto sulfurdioksid (so2) za 50 %. vo brazil. Cel na strategijata e spre~uvawe na namaluvaweto na podra~jata so {umi i na drugite ekosistemi. kako i instalaciite od metalskata. dodeka situacijata so nitrogenoksid i so amonijak e malku poinakva bidej}i malkumina napravile ne{to za da se soo~at so nego. be{e lansirana programata za masla za avtomobili so koja se utvrdija postrogi energetski standardi za privatnite avtomobili. a sli~ni ograni~uvawa bea primeneti i na sogoruvaweto na otpadot. Kako rezultat na ovoj protokol. a posebno vnimanie se posvetuva na sitniot prav ili ~esticite {to imaat najgolemo {tetno dejstvo vrz zdravjeto na lu|eto. ~ija{to cel be{e da go pottiknuva nao|aweto na~ini za zapirawe na zagaduvaweto na vozduhot i negovoto {tetno dejstvo vrz zdravjeto na lu|eto i na `ivotnata sredina. Komisijata ja lansira{e strategijata za namaluvawe na zagaduvaweto na vozduhot vo evropa so cel do 2020 godina da ja namali smrtnosta kaj lu|eto od bolesti {to se javuvaat kako posledica na zagaduvaweto na vozduhot za 40%. kako i postrojkite za postapuvawe so otpad da gi namalat svoite ispu{tawa sulfurdioksid (so2) i nitrogenoksid (N20). Pove}eto od dr`avite {to se ~lenki na evropskata unija go potpi{aa Protokolot za namaluvawe na ispu{taweto sulfur za da go namalat ispu{taweto sulfurdioksid (so2) za 30 % do 1993 godina (vo sporedba so nivoto od 1980 godina). hemiskata i drvo-prerabotuva~kata industrija. 19 .

odnosno proizvodi {to se soodvetni na godi{noto vreme. Da kupuvame proizvodi {to se proizvedeni blizu do mestoto vo koe `iveeme. ƒ Zagaduvaweto na vozduhot nastanuva najmnogu kako posledica na transportot i osobeno na kargo-transportot. proizvodi so najmalku ambala`a itn. . ƒ Da koristime proizvodi {to imaat oznaka deka ne ja o{tetuvaat ozonskata obvivka. na primer besfosfaten detergent. ƒ Da zasadime {to pove}e drvja! Tie go apsorbiraat jagleroddioksidot (C02). prvi~niot pristap bi bil koristewe reciklirana hartija ili proizvodi {to mo`at da se reupotrebat ili da se koristat proizvodi {to imaat ekooznaka.5. [to mo`eme da napravime nie? ako se ima predvid deka fabrikite go proizveduvaat toa {to ni e potrebno. 20 ƒ Site mo`eme da re{ime da go koristime pove}e velosipedot kako prevozno sredstvo (dobar e za `ivotnata sredina i za na{eto zdravje) ili. ƒ Da gi isklu~ime site elektri~ni uredi koga ne gi koristime. da koristime javen gradski prevoz tamu i toga{ koga e vozmo`no. ƒ Da gi reciklirame starite fri`ideri ili klima-uredi.Vozduh 3. pak. a hidrofluorokarbonatite od starite fri`ideri i klima-uredi da ne gi ispu{tame vo atmosferata.

VODA
tihi okean pokriva edna polovina od teritorijata na zemjata - toa e podra~je {to e dovolno golemo za da gi sobere site kontinenti. vsu{nost, duri 75% od povr{inata na zemjata se pokrieni so voda. ironijata na ne{tata e deka na{ata planeta ja narekuvame „zemja”. Pogolemiot del od vodata na planetata e solena, odnosno samo okolu 3 % e slatka voda od

4
koja eden pogolem del e zamrznat vo polarnite kapi i vo drugite gle~eri. vodata e su{tinska za opstanokot na planetata, a bidej}i ima mnogu ograni~eni izvori, stanuva s# poskapocena. mora da bideme povnimatelni kon ovoj resurs. za{titata i upravuvaweto na vodata e eden od prioritetite na ekolo{kata politika na evropskata unija.

Voda

22

4.1. S# za vodata
slatkata i solenata voda se me|usebno povrzani. ako rekite se zagadeni, toga{ i moriwata i vodnite ekosistemi }e bidat zagadeni i o{teteni. iako dobar del od vodata {to ja koristime za piewe, kako i taa za kapewe e po~ista od porano, evropskata unija, sepak, ima u{te mnogu da napravi za za{tita na nejziniot kvalitet.

4.1.1. Voda za piewe
Prirodniot proces {to go poznavame kako ciklus na vodata gi povrzuva site vodi na planetata. zamislete go patot na kapkata do`d... mo`e da padne na zemjata ili, pak, vo voda. Pribli`no edna tretina od do`dovite {to pa|aat na zemjata odat direktno vo vodata. Drugite dve tretini se vpivaat vo po~vata. Del od vodite vo moriwata i vo okeanite isparuvaat pod `e{tinata na sonceto i gi sozdavaat oblacite na neboto. Koga oblacite se prepolneti, toga{ vrne i na toj na~in kapkata do`d go zatvora krugot na ciklusot. ako, pak, se obideme da gi sledime onie dve tretini od do`dot {to se vpivaat vo po~vata }e mo`eme da utvrdime deka se vpivaat vo po~vata so brzina od pribli`no eden metar vo tekot na edna godina. Krajot na nivnoto pate{estvie go ozna~uva nekoja podzemna voda.

Da zboruvame za `ivotnata sredina

so stotici, ili iljadnici godini, ovaa podzemna voda gi apsorbira atmosferskite vodi {to se vpivaat vo po~vata dodavaj}i specifi~en vkus ili kvalitet. vodata od okeanite mo`e da bide podlo`ena na tretman na desalinizacija so {to bi mo`ela da se koristi i za piewe. za `al, ovoj proces e skap i pri negovata primena ima ogromna potro{uva~ka na energija. Poradi toa, pribli`no 65 % od vodata {to ja koristime za piewe doa|a od podzemnite vodi. otpadnata voda i upotrebenata voda na krajot zavr{uvaat vo rekite, ottamu vo moriwata i ottuka odnovo po~nuva cikPrva faza

lusot na vodata. Koli~estvoto na vodata na zemjata i denes e isto kako i pred 100, 1.000 ili 10.000 godini. zamislete si samo vodata {to ja pieme denes, mo`ebi, e istata taa {to ja piele dinosaurusite pred milioni godini. Koga se ispumpuva od podzemni izvori ili od rekite, vodata sodr`i razni ~estici prav, bakterii i sl., koi moraat da bidat otstraneti pred vodata da bide pogodna za piewe. Procesot za nejzinoto pro~istuvawe ima pove}e fazi, za ilustracija }e ja iskoristime vodata od sena i nejzinoto pro~istuvawe do fazata vo koja odi do gra|anite na Pariz za piewe.

23

vodata se filtrira i od nea se izvlekuvaat site pokrupni ~estici, kako {to se pesokot i padnatite lisja. vodata pominuva niz u{te eden filter na aktiven jaglen za da se is~istat Vtora faza sitnite ~estici i nekoi mikroorganizmi. vodata se tretira so ozon - vo proces {to li~i na duvawe so vozduh. so ovoj Treta faza tretman se ubivaat najgolemiot del od patogenite mikroorganizmi. vodata pominuva niz mikronski filter za nejzino perfektno i celosno ^etvrta faza pro~istuvawe.

koe treba da se sledi.2. Morski breg evropskata unija ima pribli`no 95. na toj na~in oddale~uvaj}i nekoe krajbre`no selo na „Costa Brava” kaj barselona vo [panija. Glavniot uslov za dobar leten odmor e ~ista krajbre`na voda. ottamu ~istata voda za kapewe e va`na i za razvoj na turizmot. 4.000 kubni metri voda po `itel godi{no. 4. kako i od ve{ta~ki |ubriva i od {talsko |ubre.000 kilometri morski breg. prekrasnata „Costa Amalfitana” sekoja godina gubi po malku od svoeto kopno poradi silata na branovite.3. a za nekoi gradovi da se prisposobat na vaka postavenata obvrska vo zakonodavstvoto na eu treba{e da pominat pove}e godini i da se izgradat novi sistemi za tretman na otpadnite vodi.1. no na drugo mesto sedimentot od urnatiot breg se talo`i. koe se koriste{e vo zemjodelstvoto. 24 4. zemjodelstvoto i za doma{ni potrebi se koristat me|u 200 i 1. golem broj lu|e vo evropa po~inaa poradi kapeweto vo zagadeni vodi otkako progoltaa nekoi smrtonosni bakterii vo moriwata. vo blizina na neapol. sepak vo minatoto toa ne be{e voobi~aena praktika.2. Kako se raspredeluva ova koli~estvo? Industrija Zemjodelstvo Doma}instvo pribli`no 53 % pribli`no 26 % pribli`no 19 % . vodata od ~e{ma nasekade vo evropskata unija e ~ista i bezbedna za piewe. Soo~uvawe so problemite vo evropskata unija za industrijata. silata na branovite mo`e da gi razurne bregovite predizvikuvaj}i erozija na po~vata. Voda za kapewe Prviot praven akt so koj se ureduva za{titata na vodata vo evropskata unija se odnesuva{e tokmu na vodata za kapewe i be{e donesen pred pribli`no 25 godini. ova e glavnoto pravilo. dodeka na druga strana moreto talo`i sediment sozdavaj}i nova po~va. sepak.1. otpadnite vodi ne smee da bidat ispu{tani vo rekite ili vo moriwata pred prethodno da bidat pre~isteni. Krajbre`nite vodi bea zagadeni od otpadni vodi i od tiwa od domovite i od industrijata. mnogu lu|e pretpo~itaat pakuvana mineralna voda za{to vo nea kompaniite dodavaat hlor za zadr`uvawe na vkusot i za odr`uvawe na ~istinata za vreme na nejziniot transport od mestoto na polnewe do na{iot dom. Kapeweto vo zagadena voda mo`e da bide osobeno {tetno za zdravjeto na lu|eto.Voda otkako }e pomine eden olku dolg proces na pro~istuvawe.

kade {to sonceto brzo ja zagreva i taa isparuva. morskite vodi. trgovski centri. mo`ebi }e zvu~i zbunuva~ki. vo prodol`enie na listata na problemi e zagaduvaweto na vodata. koj do`dot ne mo`e da go probie za da stigne do podzemnata voda. a gi zagrozuva `ivotnite. za `al. del od ispraznetite podzemni rezervoari za voda vo krajbre`nite podra~ja otkako }e se ispraznat od ~istata voda za piewe se polnat so solena voda od moriwata. kako }e se snao|ame vo idnina? za da se napolnat podzemnite rezervoari so voda e potrebno istata voda da pomine niz pove}e sloevi od zemjinata kora. ottamu vo moriwata i go zatvora ciklusot bez ~ove{tvoto da ima polza od toa.Da zboruvame za `ivotnata sredina Denes na godi{no nivo se koristi pogolemo koli~estvo podzemni vodi od {to mo`e vo tekot na edna godina da se nadomesti preku ciklusot na vodata. koga vo na{ite urbani centri gradime parking-prostori. pesticidi i drugi hemiski proizvodi za podobruvawe na procesot na zemjodelsko proizvodstvo. no najgolemite problemi vo odnos na zagaduvaweto ne gi predizvikuva industrijata bidej}i taa mo`e odli~no da se regulira. zagaduvaweto ne gi zagrozuva samo slatkite vodi. tuku i solenite. {to vo su{tina go zasiluva problemot. naprotiv duri ima i pogolemi problemi bidej}i ponekoga{ rekite ne mo`at da se soo~at so tolku mnogu voda i doa|a do izlevawa od seriozni razmeri prosledeni so materijalni i so ~ove~ki zagubi. Glavniot efekt na ova zapirawe na do`dovnicata da stigne vo podzemnata voda e deka mnogu pobrzo se sleva vo rekite. 25 MESTO ZAKLU^OK Vodite se zagaduvaat od pove}e izvori: ƒ Ispu{tawe zagaduva~i ƒ Ispu{tawe toplina ƒ Voznemiruvawe na morskoto dno ƒ Is~eznuvawe na prirodnite `iveali{ta ƒ Talo`ewe sediment ƒ ƒ ƒ ƒ ƒ Organski zagaduva~i Ispu{tawe i isfrlawe nedozvoleni gasovi Isfrlawe cvrst otpad Preterano iskoristuvawe odredeni vidovi Isfrlawe otpad vo moriwata . osobeno preku koristeweto ve{ta~ki i {talski |ubriva. intenzivnoto zemjodelstvo doveduva do pokompakten goren sloj na zemjinata kora. Kako dopolnuvawe na ova. najgolemoto zagaduvawe go pravi zemjodelstvoto. ottamu pra{aweto {to treba da si go postavime e slednovo. ili golemi mre`i na pati{ta nie go presekuvame patot na do`dovnicata i ja zadr`uvame na povr{inata na zemjinata kora. rastenijata i lu|eto. sli~no na ova.

kolku {to se razviva politikata. vo prosek. za navodnuvawe na privatnoto zelenilo se koristat 17 kubni metri voda za sekoj kvadraten metar zelenilo. Glavniot zagaduva~ i ponatamu ostanuva zemjodelstvoto. taa e voedno najlesniot sektor za regulirawe. ili dvorno mesto od 100 kvadratni metri pobaruva potro{uva~ka od 1. prakti~no. a pritoa ovozmo`uvaat koristewe na pomalo koli~estvo voda. dodeka ma{inata za perewe tro{i 100 litri voda za sekoi 5 kilogrami ali{ta.Voda 4. ostvaruvaweto na ovaa cel e vozmo`no samo preku zaedni~ki pristap i tretman na celiot ciklus na vodata {to za evropskata unija zna~e{e kompletno nov pristap vo istra`uvaweto. a.700 kubni metri voda! mieweto na avtomobilot pobaruva pribli`no 200 litri voda. diviot svet i `ivotnata sredina voop{to. postignat e zabele`itelen napredok. individualno. vo poslednite 30 godini. zaedni~kiot pristap. 26 .3. Glavnata cel {to saka da ja postigne unijata vo ovoj sektor e dobriot ekolo{ki status na „evropskite vodi” do 2015 godina za da mo`at da profitiraat site lu|e. vo domovite koristime s# pove}e i pove}e voda. osobeno koga stanuva zbor za koristeweto na vodata i za koli~estvoto voda {to go koristime. no i vo zakonodavstvoto. [to prezema Evropskata unija? Kvalitetot na vodata otsekoga{ bil va`no pra{awe za evropskata unija i za nejzinata ekolo{ka politika. iako industrijata e golem potro{uva~. me|utoa gri`ata mora da prodol`i. zna~i deka }e se tretiraat celi re~ni slivovi. se propi{uvaat i poednostavno se primenuvaat pravila i sovremena tehnika {to go spre~uvaat industriskoto zagaduvawe. mesto da se razdeluvaat vodite spored administrativni ili politi~ki granici.

ovaa direktiva ne se odnesuva na standardite za zdravstvena ispravnost na bazenite za kapewe.). 27 . mikrobiolo{ka ispravnost. Glavnata cel e da se namali za edna polovina koli~estvoto voda {to go koristat lu|eto. inicijativata ima za cel da utvrduva celi (mileniumski razvojni celi) {to se odnesuvaat na upotrebata i na pro~istuvaweto na vodite. tuku vo 2002 godina na svetskiot samit za odr`liv razvoj po~na inicijativa za vodata (EU Water Initiative . tematskata strategija za za{tita i za za~uvuvawe na pomorskite ekosistemi ima za cel postignuvawe dobar ekolo{ki status na morskite vodi do 2021 godina. preku utvrduvawe standardi za zdravstvena ispravnost na slatkata voda. dodeka so Direktivata za za{tita od poplavi od 2006 godina se sozdava sistem preku koj treba da se obezbedi namaluvawe i upravuvawe na rizicite od poplavite vrz zdravjeto na lu|eto. no i so odveduvaweto otpadna voda. vo istata godina be{e donesena i Direktivata za nitrati. so ramkovnata direktiva za vodi od 2000 godina se predviduva izrabotuvawe planovi za upravuvawe na re~nite slivovi.EUWI). i od domovite. kako i za{tita na resursite od koi zavisat pomorskite ekonomski i socijalni aktivnosti. zagaduvawe so olovo i sl. predlo`i i ambiciozna strategija za za{tita na morskite ekosistemi. Direktivata za voda za piewe od 1998 godina utvrduva standardi za zdravstvena ispravnost na vodata (na primer. no. kako {to se nitratite i fosfatite. koja ima za cel namaluvawe na iskoristenoto koli~estvo ve{ta~ki |ubriva. evropskata unija ne donesuva samo novo zakonodavstvo. `ivotnata sredina. paralelno so golemiot broj direktivi. evropskata komisija. infrastrukturata i li~niot imot. Evropskata unija raboti zaedno so svoite gra|ani sledej}i go svojot pove}enaso~en pristap. me|utoa i `ivotnata sredina. osobeno od industrijata. vo 1991 godina Direktivata za tretman na urbanite otpadni vodi utvrdi pravila za za{tita na `ivotnata sredina od {tetnoto dejstvo na urbanite otpadni vodi {to gi ispu{tame vo `ivotnata sredina. so izmenite i so dopolnuvawata na ovaa direktiva napraveni vo 2006 godina se poednostavuvaat zdravstvenite standardi so cel da se podobri upravuvaweto na pla`ite i da se obezbedi pravilno informirawe na kapa~ite i se pravat kvalitetni programi za sledewe na ispolnuvaweto na standardite. sekako. Direktivata za voda za kapewe od 1976 godina gi za{tituva kapa~ite.Da zboruvame za `ivotnata sredina Evropskite direktivi evropskata unija ima usvoeno golem broj direktivi so koi se obiduva da gi razre{i problemite so koi se soo~uva vo koristeweto ~ista voda. no i na krajbre`nata morska voda.

vodata i vo po~vata itn. 28 4. navistina. a denes ima standardi za ekoetiketirawe za pove}e od 19 grupi razli~ni proizvodi. skladirawe na otpadot sozdaden vo procesot. sportistite itn. unijata organizira javni raspravi vo koi go slu{a misleweto na site lu|e i na razli~nite sektori: industrijata. vo 1999 godina be{e utvrden standardot za detergenti. ƒ Konvenciite od Oslo i od Pariz od 1974 godina i od 1978 godina za za{tita na severoisto~niot del na Atlantski Okean. toga{ mora da vnimavame da ne gi ostavime ~e{mite da ni kapat ili da ja ostavame vodata da te~e dodeka si gi mieme zabite ili gi mieme sadovite. ƒ Konvencijata od Barselona od 1976 godina za za{tita na Sredozemno More. grade`ni{tvoto. sozdavawe bu~ava. lokalnite vlasti. Postojat. kako na primer: ƒ Konvencijata od Helsinki od 1974 godina za za{tita na pomorskite balti~ki ekosistemi. hotelierite. a obedinuvaat visoki standardi na procesot na proizvodstvo. strogi pravila {to mora da se po~ituvaat za da mo`e da se dobie ekoetiketa. vo unijata se koristi i ekoetiketirawe za odredeni proizvodi {to ne predizvikuvaat {teti vrz `ivotnata sredina. ekologistite. energija. . da ne gi koristime ma{inite za perewe i za sadovi premnogu. tuku promovira nivno reciklirawe i reupotreba na ambala`ata. itn. koristewe prirodni resursi. transportnite dru{tva. ribarite.Voda unijata razviva golem broj instrumenti za naso~uvawe i za menuvawe na navikite na lu|eto za koristeweto na vodata. na primer. [to mo`eme da napravime nie? ako samo se setime deka samite sme odgovorni za sè {to se slu~uva vo `ivotnata sredina. za da postigneme namaluvawe na zagaduvaweto. kaj detergentite evropskata unija ne samo {to usvoila direktiva za namaluvawe na koristenoto koli~estvo detergent. Me|unarodni dogovori evropskata unija potpi{a i ratifikuva golem broj me|unarodni dogovori za za{tita na moriwata i na okeanite. namaluvawe na {tetnite sostojki.4. turistite. golemite sopstvenici na zemja. ispu{tawe {tetni gasovi vo vozduhot. istra`uva~ite. najdobroto ne{to e da izbirame detergenti {to imaat ekoetiketa. da ne navodnuvame i da ne gi mieme avtomobilite so ~istata voda za piewe itn. a prepora~uva i koristewe detergenti {to koristat pomalku energija za postignuvaweto na vistinskiot efekt. ƒ Konvencijata od Bukure{t od 1992 godina za za{tita na Crno More od zagaduvawe.

}e isfrlame pove}e od 45% pove}e otpad otkolku vo 1995 godina.mo`e dvojno da se zgolemi za period od samo 12 godini. verojatno. Koli~estvoto otpad od elektronska i od elektri~na oprema . me|u 1995 godina i 1998 godina. zagrozuvaweto na `ivotnata sredina i na zdravjeto na lu|eto od raste~koto koli~estvo otpad stanuva s# poseriozno i ottamu evropskata unija re{i da prezeme merki za soo~uvawe so problemot.eden od . ako prodol`ime so istoto tempo. koli~estvoto frlen otpad se poka~i za 15%. toga{ vo 2020 godina. sekojdnevno frlame s# pove}e i pove}e otpad.5 OTPAD najbrzoraste~kite tipovi otpad .

Prevencija Koj e najednostavniot. ottamu. ^ista tehnologija vo evropskata unija `iveat pribli`no 500 milioni lu|e.Otpad 5. no razlikata e vo toa {to bile korisni i dobri za `ivotnata sredina za vreme na nivnoto proizvodstvo i koristewe. evropskata unija gi ohrabruva proizvoditelite da dizajniraat proizvodi pri ~ie{to proizvodstvo }e se sozdava pomalku otpad i zagaduvawe. site nie kako potro{uva~i igrame klu~na uloga vo ohrabruvaweto na primenata na ~ista tehnologija preku odbiraweto „~isti” proizvodi i uslugi. pove}e od jasno e zo{to imame problem da se oslobodime od otpadot. najefikasniot na~in da se izleze na kraj so otpadot? se razbira. da ne sozdavame otpad. stvo na otpad proizleguva deka sekoj `itel vo eu sozdava pribli`no 6 toni otpad godi{no. najevtiniot. Postojat golem broj na~ini kako da se postigne toa: 30 5.1. koi godi{no proizveduvaat pribli`no 3 milijardi toni otpad.1. ova se narekuva ~ista tehnologija. toa e vistinskiot na~in na izleguvawe na kraj so otpadot. Proizvodite proizvedeni na ovoj na~in otkako }e bide upotrebeni }e bidat povtorno frleni.1. ottuka. industrijata mo`e da pridonese za soo~uvawe so problemot preku dizajnirawe i proizvodstvo na proizvodi {to sozdavaat pomalku otpad i se frlaat bez da sozdadat {teta na `ivotnata sredina. Presmetuvaj}i go individualnoto proizvodDizajnirawe proizvodi {to se energetski efikasni i pobaruvaat pomalku materijali Zamena na materijali {to predizvikuvaat {teta na `ivotnata sredina Dizajnirawe trajni i izdr`livi proizvodi Proizvodstvo na proizvodi {to se odr`uvaat poednostavno Dizajnirawe proizvodi {to mo`at povtorno da se upotrebat i recikliraat proizvodi {to koristat malku materijal i energija proizvodi {to ne $ {tetat na `ivotnata sredina proizvodi {to traat i se koristat podolgo proizvodi {to se popravaat polesno koristewe materijali {to mo`at da bidat reciklirani i povtorno upotrebeni .

Kompanijata uspeala od povratenite 80. Proizvodite dobivaat ekooznaka ako za vreme na nivnoto postoewe (proizvodstvo. koristewe i skladirawe) uspe{no gi namaluvaat: ƒ koristeweto na prirodnite resursi i na energijata. a naskoro unijata }e utvrdi i novi povisoki celi za reciklirawe. inaku. bi gi potro{ila za nabavka na repromaterijali. kako model za povtorna upotreba na delovite. ƒ ispu{tawata vo vozduhot. 5. koja odgovara na pove}e kriteriumi za „zeleni proizvodi”. mnogu od dr`avite {to se ~lenki na unijata ve}e recikliraat pove}e od 50% od otpadot od pakuvawa.2. 31 . kompaktni diskovi i kaseti se obiduva da najde na~in kako da go napravi proizvodstvoto poefikasno spre~uvaj}i go zagaduvaweto i za{teduvaj}i sredstva.Da zboruvame za ` ivotnata sredina eve nekolku prakti~ni pri~ini: Poznat proizvoditel na elektri~ni uredi. a na toj na~in go namaluvame zagaduvaweto i koristeweto na prirodnite resursi. Dosega ima utvrdeno celi za reciklirawe za stari vozila. odnosno go ima namaleno koristeweto na solventi za 1. Kompanijata {to proizveduva bele`nici. Paralelno. go namaluvame koli~estvoto energija potrebna za proizvodstvoto na novi proizvodi. elektronski i elektri~ni uredi i za baterii. proda`ba. evropskata unija ima razvieno oznaka za identifikuvawe na proizvodite vo prodavnicite {to imaat minimalno vlijanie vrz `ivotnata sredina. ƒ bu~avata i {tetnite vlijanija vrz ekosistemite.000 ma{ini za fotokopirawe da obnovi i povtorno da proizvede 75% od niv i na toj na~in da za{tedi duri 93 milioni evra. Proizvoditel na kancelariska oprema razvil tehnologija za proizvodstvo na ma{ini za fotokopirawe so upotreba na stari/amortizirani ma{ini za fotokopirawe. nare~ena ekoetiketa. koi.1 milioni kilogrami. vo 1996 godina kompanijata objavi deka noviot proces za proizvodstvo na medicinska samolepliva lenta za{teduva duri 77% od prethodno potro{enata energija. Reciklirawe otpad so reciklirawe se namaluva kvantitetot na otpad {to go skladirame vo deponijata i na toj na~in ja polnime. lambi i prekinuva~i razvil grupa proizvodi nare~ena „zelen pojas”. vodata i vo po~vata. ƒ skladiraweto otpad.

kutii. so recikliraweto na konzervite se za{teduva duri 95 % od energijata potrebna za nivno proizvodstvo. ovie nekolku primeri poka`uvaat deka recikliraweto. kako i starite vesnici.5 toni jagleroddioksid vo atmosferata. vre}i za spiewe. isto taka. hartija za pe~atewe.2. motornite masla.Otpad 5. ovoj otpad e eden od najgolemite izvori na te{ki metali i organski zagaduva~i. ova mo`e da se zeme i kako motiv pove}e za da se proizveduvaat elektronski i elektri~ni uredi {to proizveduvaat pomalku zagaduvawe. toaletna hartija. Reciklirani materijali recikliraweto na eden ton vesnici go spre~uva ispu{taweto na 2. pribli`no 9 milioni toni otpad se sozdavaat poradi isfrlaweto na starite vozila. izolacija za palta. a sozdava dovolno toplina za da se zagree domot vo period od {est meseci. vo ponovo vreme. ili tripati pobrzo otkolku komunalniot otpad. 32 zagaduva~i preku te{kite metali. podni pokrivki. a se spre~uva i ispu{taweto na toni jagleroddioksid vo atmosferata. vredi. glicerinot za sopira~ki i antifrizot. kartonska ambala`a za jajca. go spre~uva i se~eweto na 17 drvja i zazemaweto na pribli`no 2. {i{iwa i kontejneri. toa pretstavuva re~isi 10% od vkupnoto koli~estvo opasen otpad sozdaden vo unijata. salfetki i sl. bri{a~i za kujna.5 kubni metri otpad. mo`at da bidat iskoristeni i po recikliraweto da dobieme nov karton. a potoa mo`at da ja recikliraat i da prodavaat novi proizvodi. novata direktiva za otpadni vozila predlaga sopstvenicite da dobijat sertifikat od ovlastenoto lice za skladirawe na voziloto pred da bide izbri{ano od registarot na vozila vo upotreba i da prestanat da pla}aat danoci i drugi dava~ki za nego. sekoja godina. recikliraweto na motorot od edno vozilo zna~i ispu{tawe ogromno koli~estvo . hartieni {amiv~iwa. gorivoto. recikliranata plastika mo`e da se koristi za da se izrabotat novi proizvodi kako {to se novo crevo za voda ili novi cevki. navistina. unijata donese novo zakonodavstvo so koe gi obvrza proizvoditelite da ja prezemat ve}e iskoristenata oprema bez pritoa da napla}aat odredena cena za toa. a proizvoditelite na vozila }e napravat povrat na dobar del od cenata platena za skladirawe na otpadnite vozila. hidrauli~nite te~nosti. otpadot od elektronski i od elektri~ni uredi porasnuva za 16 do 28% na sekoi pet godini. sopstvenicite }e mo`at svoite vozila da gi dostavat do ovlastenoto lice bez nikakvi tro{oci. sakaj}i da go nadmine so ovoj problem. no }e vredi u{te pove}e ako lu|eto kupuvaat proizvodi dobieni od recikliran materijal.1. evropskata unija se obiduva da po~ne so reciklirawe vozila. delovi za vozila i ~etki za boewe. recikliraniot karton.

Da zboruvame za ` ivotnata sredina 5. staveni na kup vo vistinski uslovi po nekolku nedeli }e stanat kvaliteten kompost. e neograni~ena. pak. kako i od celata dr`ava. so drugi zborovi. no ima nekoi materii {to ne mo`at da bidat reupotrebeni ili reciklirani. mora da bide tretiran na poinakov na~in.2. ja zgolemuva sposobnosta na po~vata da apsorbira pove}e vozduh i voda. gabi i bezrbetnici gi konsumiraat i gi razgraduvaat organskite materijali. a na~inot na nivnoto tretirawe e sogoruvawe ili skladirawe. ako sakame da bideme tehni~ki to~ni. lisjata i drugite otpadoci od rastenija vo na{ite gradini. Po~vata. Kompostot ja podobruva teksturata na po~vata. crvi. no mo`e da bide i so poddr{ka od lokalnite zaednici. mo`e da se koristi vo zemjodelstvoto kako |ubrivo ili da se stava vo saksiite pri sadewe cve}iwa. obata na~ina imaat {tetno vlijanie vrz `ivotnata sredina i poradi toa mora da bidat strogo kontrolirani. Koristeweto kompost ja zasiluva organskata sodr`ina na po~vata vo mnogu evropski regioni. ja namaluva erozijata i potrebata od dopolnitelno dodavawe ve{ta~ki |ubriva. pol`avi i sl. trevata. evropskata unija se obiduva da gi ohrabri dr`avite {to se ~lenki i lokalnite zaednici da se soo~at prvo so sozdavaweto otpad. [to e toa tretman na otpadot? otpadot {to ne mo`e da bide namalen. kompostiraweto e kontroliran proces na razgraduvawe na materijalite so pomo{ na razli~ni mikroorganizmi i bezrbetnici. Kompostiraweto mo`e da se sproveduva poedine~no. Pove}e od 50% od otpadot od doma}instvata mo`e da se reciklira na ovoj na~in. 5. 33 . reupotreben ili recikliran. a najpolezno e poradi faktot deka go namaluva koli~estvoto otpad {to treba da se skladira i na toj na~in ja zagaduva `ivotnata sredina. upotrebata na kompostot. kompost se dobiva koga raznite bakterii. Kompostirawe Kompostiraweto e priroden na~in za reciklirawe. a za toa mo`e da bidat odredeni i instrumenti za finansiska poddr{ka.2.3. kako i poluraspadnato ovo{je i zelen~uk. kako bubalki.

vo deponijata se skladira otpad s# do onoj moment dodeka ne se napolni.3. deponiite se golemi moderni postrojki so za{titni pojasi i so sistem za sobirawe i za otstranuvawe na supstanciite i na gasovite {to istekuvaat i se ispu{taat od otpadot vo raspa|awe. Deponija Deponijata.1. . a kako na~in za kontrola na zagaduvaweto i ispu{tawata metan. ponekoga{ duri i za rekreacija. vo minatoto. ili skladiraweto na otpadot e glavniot na~in na tretman na otpadot. deponiite ne bea ni{to pove}e od dupki vo koi be{e skladiran otpadot. vo 1995 godina duri 67% od otpadot be{e skladiran vo deponiite.Otpad 5. edna od glavnite celi na Direktivata za deponii e namaluvawe na koli~estvoto biorazgradliv otpad da se skladira vo deponiite. neprijatna mirizba. a poradi toa nekoi te{ki metali i drugi toksini istekuvaat i se vpivaat vo po~vata i vo podzemnite vodi. cijanid. organski zagaduva~i. sekoj den kompresiraniot cvrst otpad se skladira vo deponijata i se pokriva so sloj zemja. se utvrduva obvrskata deponiite da imaat instalacii za sobirawe na metanot i za proizvodstvo na energija od nego. a potoa se pokriva so zemja i podra~jeto na deponijata prodol`uva da se koristi za drugi celi. zafa}a prostor i go zagaduva zemji{teto so skladirawe opasni materijali vo po~vata. Deponiite vo svetot se polnat sè pove}e i ispu{taj}i metan pridonesuvaat za klimatskite promeni. te{ki metali i nitrati se vlevaat vo podzemnite vodi. Denes. prepolna so pesticidi. KAKO ZAGADUVAAT DEPONIITE? 34 Vozduh Voda Po~va ispu{tawe CO2 (jagleroddioksid) i CH4 (metan).

a nekoi incineratori1 mo`at duri da sogoruvaat i opasen otpad spre~uvaj}i opredeleni toksini ili organski soedinenija da gi zagaduvaat vozduhot i po~vata. Sogoruvawe vo 1995 godina duri 17% od vkupnoto koli~estvo otpad sozdaden vo evropskata unija be{e tretiran so sogoruvawe. koja utvrduva strogi granici na ispu{taweto na ovie zagaduva~i so cel da se namali {tetnoto dejstvo po zdravjeto na lu|eto. od otpadot ostanuva samo pepelta.3. Posebno vnimanie se posvetuva na namaluvaweto i na kontrolata na ispu{tawe na zagaduva~ite vo pomorskite ekosistemi. Preku sogoruvaweto na otpadot se osloboduva energija {to mo`e da se iskoristi za zagrevawe.Da zboruvame za ` ivotnata sredina KAKO ZAGADUVA INCINERATOROT? Vozduh Voda Po~va ispu{tawe so2. deponirawe pepel od incineratorot i pro~istuvawe rezidui. organski soedinenija.2. Po zavr{uvaweto na procesot na sogoruvawe. dioksini i te{ki metali. so direktivata eu se obiduva da postigne seriozno namaluvawe na ispu{tawata vo vozduhot nitrogenoksidi. koi po nivnata upotreba i prepolnetost povtorno }e zavr{at na deponijata. 1 evropskata unija utvrdi nova direktiva za sogoruvaweto na otpadot. sulfurdioksid i hidrohloridi. 35 incinerator e pe~ka vo koja se sogoruva opasniot otpad i otpadot {to dokolku se skladira vo deponija mo`e da ima seriozno {tetno dejstvo vrz po~vata. so sogoruvaweto se postignuva namaluvawe na otpadot za 90 % vo zafat. Problemot na sogoruvaweto e deka za da bide spre~eno zagaduvaweto na vozduhot od ispu{tawata gasovi {to sozdavaat efekt na staklena gradina od sogoruvaweto postrojkite moraat da postavuvaat skapi filtri. no2. . kako i nekoi te{ki metali. vodata i vozduhot. odnosno 6070 % vo te`ina. koja se skladira vo deponija. skladirawe opasni supstancii na povr{inskite vodi. HCL. 5.

2.proizvodi i uslugi {to sozdavaat pomalku otpad. vrskata me|u ekonomskiot razvoj i zgolemuvaweto na koli~estvoto sozdaden otpad mora da bide prekinata. ƒ namaluvawe na koli~estvoto otpad preku povtorna upotreba i reciklirawe kako i za{teda na energija. 4. Ottamu opasnite supstancii mora da bidat otkrieni.i potro{uva~ite da izbiraat . 36 .Otpad 5. a proizvoditelite moraat da bidat odgovorni za pribiraweto. tretmanot i za recikliraweto na otpadot. Istovremeno. [to pravi Evropskata unija? evropskata unija ima uloga da pridonese kon spre~uvaweto na nastanuvaweto na otpadot i da go promovira recikliraweto preku informiraweto na potro{uva~ite.4. 3. ƒ regulirawe na transportot. odnosno za 50 % vo 2050 godina. Pri soo~uvaweto so otpadot unijata raboti spored ~etiri osnovni principi: 1. razvivaj}i i promoviraj}i evropska strategija za reciklirawe na otpadot. ƒ podobreni uslovi za tretman na otpadot. Princip na bliskost: tretirawe na otpadot na mestoto na koe nastanuva. Princip korisnikot pla}a: toj {to go sozdava otpadot mora da gi nadomesti tro{ocite za negoviot tretman. Princip na pretpazlivost: sekoga{ koga ima potencijalen rizik treba da se prezemat merki za negovo spre~uvawe. Celta na unijata e vo 2010 godina da go namali skladiraniot otpad za 20% vo sporedba so 2000 godina. Princip na prevencija: namaluvawe na otpadot u{te od po~etokot na negovoto nastanuvawe i pottiknuvawe na industrijata da proizveduva . poddr{ka na istra`uvaweto i na tehnolo{kiot razvoj za proizvodstvo na novi proizvodi {to imaat pomalo vlijanie vrz `ivotnata sredina i koristat pomalku energija. za postignuvaweto na ovaa cel unijata gi ima postaveno slednive prioriteti vo svojata tematska strategija za otpad: ƒ spre~uvawe nastanuvawe otpad.

vo 1999 godina se vovede obvrska da se sobira i tretira metanot ispu{ten od deponiite. koja od dr`avite {to se ~lenki bara{e da upravuvaat otpad preku ohrabruvawe na prevencijata i na pravilnoto skladirawe. upotrebenite masla. . 37 Evropskite direktivi Dosega bea doneseni golem broj direktivi so cel podobruvawe na sostojbata vo sektorot. ƒ kampawi za podigawe na svesta na javnosta. a bea doneseni i mnogu drugi direktivi {to se odnesuvaat na bateriite. ƒ ekodizajn na proizvodite. vo periodot me|u 1985 godina i 2000 godina. ƒ razvoj na ~ista tehnologija. ƒ zamena na opasnite supstancii. razli~nite vidovi opasni materijali i sl. ƒ upatstva. ekoetiketata be{e promovirana so donesuvaweto na direktivata vo 1992 godina.Da zboruvame za ` ivotnata sredina vlijanieto vrz izborot na potro{uva~ite da izbiraat proizvodi {to imaat pomalo vlijanie vrz `ivotnata sredina preku: ƒ koristewe ekoetiketi.namaluvawe na biorazgradliviot otpad vo deponiite za 65 %. be{e utvrdena i stapka za namaluvawe na dioksinite (supertoksi~ni hemikalii) . Prvo vo 1975 godina be{e usvoena ramkovnata direktiva za otpad. vo 1994 godina direktivata za otpad od pakuvawa gi utvrdi celite za namaluvawe i za reciklirawe na otpadot od pakuvawa. i ƒ regulativi i odano~uvawe. a vo 2005 godina be{e usvoena i nova direktiva so koja se ograni~ija ispu{tawata dioksini {to se dobivaat so sogoruvawe na otpadot. a nejzinata cel be{e da im olesni na potro{uva~ite da gi prepoznaat proizvodite so ekoetiketa. unijata prezede aktivnosti i za prevencija na nastanuvaweto otpad preku pove}e odluki za ograni~uvawe na nastanuvaweto toksi~en otpad. kako na primer sodr`inata na te{kite metali vo bateriite. evropskata unija ima zabrana i za izvoz na odredeni vidovi opasen otpad vo dr`avite {to ne se ~lenki na organizacijata za ekonomska sorabotka i razvoj. dodeka za periodot 2006-2016 godina be{e postavena cel . ƒ procena na `ivotniot ciklus. vo 1991 godina Direktivata za opasen otpad gi utvrdi pravilata za upravuvawe na ovoj tip otpad. ƒ informativni deklaracii.90 %.

a potoa pobarajte gi vo bliskata prodavnica i prepoznajte gi po logoto.Otpad Kone~no. Kako prv ~ekor vo ispolnuvaweto na strategijata Komisijata predlo`i revizija na ramkovnata direktiva za otpad od 1975 godina i vospostavuvawe standardi za reciklirawe. vo dekemvri 2005 godina.5. ƒ Informirajte se za proizvodite {to imaat ekoetiketa. ovaa dolgoro~na strategija ima za cel da obezbedi evropa da bide op{testvo {to go reciklira otpadot i se obiduva da izbegne sozdavawe otpad i da go koristi otpadot kako resurs. koi gi obvrzuvaat dr`avite {to se ~lenki da razvivaat nacionalni programi za spre~uvawe na nastanuvaweto otpad. ƒ Mo`ebi ne vi e potrebna tolku golema ambala`a za proizvodite {to gi kupuvate. 38 . ƒ Mnogu marketi davaat plasti~ni kesi na sekoj potro{uva~ koga pazaruva. Predlo`ete mu na prodava~ot da vi dava pomalku ambala`a i da koristi pomalku ambala`a vo idnina. Pred da odite na pazaruvawe. ƒ Ako kupuvate refusni proizvodi }e dobiete ist kvalitet. ƒ Servisirajte gi rasipanite proizvodi i razmislete dobro pred da gi frlite. a }e dobiete pomalku ambala`a. vnimavajte da si zemete so vas kesa ili torba mesto da zemete nova. ƒ Obidete se da # dadete vtor `ivot na oblekata {to ne e vo moda. prepravete ja ili podarete ja. evropskata komisija predlo`i usvojuvawe nova tematska strategija za spre~uvawe i za reciklirawe na otpadot. 5. [to mo`eme da napravime nie? ƒ Podgotvuvajte se za reciklirawe na otpadot i podu~uvajte gi site vo semejstvoto da go razberat procesot na reciklirawe i {to podrazbira toj.

Golema e brojkata na vidovi {to se zagrozeni ili se pod zakana od is~eznuvawe. me|u drugoto.PRIRODA bogatstvoto na evropa. se nao|a i vo raznovidnosta na nejzinite predelski tipovi: od planini so alpski karakteristiki. preku {umi do mo~uri{ta i drugi vodni `iveali{ta. 6 . site ovie predelski tipovi se `iveali{te na mnogu vidovi od evropskiot div svet. a ima i mnogu vidovi {to ve}e is~eznale.

1.1. nekoi od vidovite se mnogu retki ili. ribi. a pati{tata i gradovite gi uni{tuvaat nivnite prirodni `iveali{ta. isto taka. seto ova go narekuvame biolo{ka raznovidnost. ƒ Delot od Zemjinata kora. 6. ezera. morame da spre~ime ova da se slu~uva i ponatamu i da ja za{titime biolo{kata raznovidnost. ƒ Grupa edinki ili razli~ni vidovi {to `iveat zaedno vo to~no utvrdeno podra~je se narekuvaat zaednica. @iveali{tata vo Evropa 40 ima pove}e razli~ni nivoa vo koi mo`e da bide prou~uvan `iviot svet: ƒ Rastenie ili `ivotno {to mu pripa|a na odreden vid e edinka. do nekolku kilometri vo atmosferata.1. zagaduvaweto e. se pod zakana od is~eznuvawe. {tetno po nivnoto zdravje kako {to mu {teti na zdravjeto na lu|eto. iako mnogu od niv. . ƒ [irokite tipovi ekosistemi so sli~ni karakteristiki {to gi razdeluvaat od drugite i se rasprostraneti niz svetot se narekuvaat biomi. vo niv se vklu~eni pasi{ta. ƒ Pove}e edinki od istiot ili od razli~ni vidovi {to `iveat vo edno geografsko podra~je i imaat razli~ni demografski karakteristiki se narekuvaat populacija. se narekuva `iveali{te.500 `iveali{ta. Lu|eto vlijaat vrz najgolemiot del od ovie `iveali{ta. pak. takvite `iveali{ta se osobeno retki. vo evropskata unija se klasifikuvani pribli`no 2. ptici. reki. vklu~uvaj}i tuka nekoi specifi~ni vidovi {umi. ƒ Sredinata vo koja `iveat zaedni~ki `ivotnite ili rastenijata. planini. nivnoto `iveali{te i na~inite na koi se povrzuvaat me|u sebe se narekuva ekosistem. treseti{ta i mo~uri{ta {to se relativno nedopreni od ~ovekovata aktivnost. vodite i atmosferata kade {to `iveat razli~nite `ivi organizmi se narekuva biosfera. ƒ @ivite organizmi. za `al. peso~ni dini. `ivotni i insekti.Priroda 6. definirani spored vegetaciskite ili prirodnite karakteristiki. morski bregovi i u{te mnogu drugi. Za{tita i obnovuvawe na prirodnite ekosistemi na evropska po~va ima golem broj ekosistemi vo koi `iveat iljadnici rastenija. vo nea se vklu~eni od nekolku santimetri do nekolku metri od Zemjinata kora na povr{inata kako i na morskoto dno. pustinska tundra.

Postojat i vidovi {to se tolku retki {to mo`e da izumrat celosno. pribli`no polovinata (45%) od cica~ite vo evropskata unija i edna tretina (38%) od vle~ugite. a 27 vidovi se pod zakana od is~eznuvawe. Prviot cica~ {to is~ezna vo noviot milenium e pirinejskiot ibeks. duri 3.2. ima duri i nekoi voobi~aeni vidovi ptici {to site gi prepoznavame. ƒ Ris (Lynx lynx) ƒ Kafena me~ka (Ursus arctos arctos) ƒ Mediteranska mona{ka foka (Monachus monachus) ƒ Saimarska prstenesta foka (Pusa hispida saimensis) ƒ Male~ok delfin (Phocoena phocoena) ƒ Aduenov galeb (Ichthyaetus audouinii) ƒ Zelen gulab (Drepanoptila holosericea) ƒ Siv sokol (Falco peregrinus) ƒ Beloopa{est krajbre`en orel (Haliaeetus albicilla) ƒ Severen gologlav ibis (Geronticus eremita) ƒ Azorski biqbiq (Pyrrhula murina) ƒ Carski (imperijalen) orel (Aquila heliaca) ƒ Kosa~ka (Crex crex) ƒ Glavesta `elka (Caretta caretta) ƒ Golem kanarski gu{ter (Gallotia simonyi machadoi) ƒ Crvenostoma~na muka~ka `aba (Bombina bombina) ƒ Orhideja damska ƒ Kafena vle~ka (Cypripedium mo~uri{na pepecalceolus) ruga (Euphydryas aurinia aurinia) ƒ Korzikanska peperuga so opa{ka kako na lastovi~ka (Papilio hospiton) . a koi. Poslednata pre`iveana edinka od ovoj vid. eve edna mala lista na zagrozeni vidovi: Cica~i Ptici Vle~ugi i vodozemci Insekti Rastenija 41 Denes. gre{at! vo poslednite nekolku dekadi is~eznaa duri 64 evropski rastenija (osum vo osumdesettite i devet vo tekot na devedesettite godini na minatiot vek).Da zboruvame za ` ivotnata sredina 6. i pokraj site napori na {panskata vlada i na evropskata unija umre na 6 januari 2001 godina. Zagrozeni vidovi tie {to mislea deka is~eznuvaweto na vidovite zavr{i so is~eznuvaweto na dinosaurusite. se vo rizi~nata grupa. Dopolnitelno na `ivotinskite vidovi.1. isto taka. koja `ivee{e na {panskite Pirinei.000 vidovi rastenija se zagrozeni. pticite i od ribite se zagrozeni.

Golemite transportni koridori gi razdeluvaat populaciite {to doveduva do izolirawe na delovi od populaciite. izumirawe na populacijata.Priroda 6. stepite. peso~nite dini. tuku i nivnite `iveali{ta. a se zagrozeni i od degradacijata na 42 pla`ite i na krajbre`jeto. nekoi vidovi foki i morski `elki ponekoga{ se `rtvi na ribarskite mre`i. no ima i takvi {to zavisat od prirodnite podra~ja i od nedoprenoto `iveali{te. razmno`uvawe vo ograni~eni grupi.2. vo krajbre`niot pojas zagaduvaweto i prekumernoto ribarewe gi zagrozuvaat morskite vidovi. slabeewe na karakteristikite na vidovite i. . Francija i vo italija duri 75% od peso~nite dini is~eznaa pred po~etokot na minatiot vek. vo [panija. namaluvawe na razmenata na genetski materijal. zagaduvaweto i golemite grade`ni proekti. na krajot. ottamu. imaat {tetno dejstvo vrz vodnite `iveali{ta i ekosistemite vo golemite estuari. O{tetuvawe na prirodnite `iveali{ta mnogu od razli~nite divi vidovi `iveat vo harmonija so lu|eto. kako {to se branite. taka {to trpat seriozni vlijanija od zemjodelstvoto i od intenziviraweto na negoviot obem. osobeno e va`no e da se za{tituvaat ne samo vidovite. treseti{tata i mo~uri{tata na celiot evropski kontinent se namaleni me|u 60% i 90%.

[to pravi Evropskata unija? na svetskiot samit za odr`liv razvoj odr`an vo Johanesburg vo 2002 godina vo ramkite na obedinetite nacii. vladite se obvrzaa zna~itelno da ja namalat zagubata na biolo{kata raznovidnost do 2010 godina.Da zboruvame za ` ivotnata sredina 6. a pribli`no 200 vidovi `ivotni i pribli`no 500 vidovi rastenija vo pribli`no 200 tipovi `iveali{ta imaat potreba od za{tita. vo 1992 godina evropskata unija ja usvoi Direktivata za divite vidovi i za nivnite `iveali{ta so koja odgovori na ovaa potreba. Dr`avite {to se ~lenki moraat da gi za{titat i za~uvaat `iveali{tata i vidovite {to se od poseben interes.3. 43 . iako so svoeto zakonodavstvo se obiduva{e da go postigne toa u{te od sedumdesettite godini na minatiot vek. Dr`avite {to se ~lenki vo soglasnost so ovaa direktiva treba da utvrduvaat posebni podra~ja za za{tita kade {to ovie vidovi mo`at da `iveat bezbedno. evropskata unija ja prifati ovaa globalna cel. a posebnite planovi za upravuvawe na nivnata za{tita se kombiniraat so ekonomskata aktivnost na lu|eto i se primenuva principot na odr`liv razvoj. vo 1979 godina evropskata unija ja usvoi Direktivata za divite ptici. so ovaa direktiva unijata utvrdi lista od 194 zagrozeni vidovi ili podvidovi na koi treba{e da im se posveti posebno vnimanie.

so mre`ata ve}e se pokrieni 15% od povr{inata na evropskata unija. koi taa odluka bi gi imala vrz `ivotnata sredina i prirodata. nitu edna golema odluka {to se odnesuva na transportnata. so koj se utvrdi obvrskata od vklu~uvawe na za{titata na `ivotnata sredina vo drugata sektorska politika. ƒ Barselonskata konvencija za za{tita na Sredozemno More (1976). evropskata unija e del i od golem broj me|unarodni inicijativi. ƒ Helsin{kata konvencija za za{tita na Balti~ko More (1974). ƒ Bernskata konvencija za diviot svet i za prirodnite `iveali{ta (1979). ottoga{ navamu. unijata ja ima ulogata da gi usoglasuva i sledi naporite {to gi prezemaat poedine~no dr`avite {to se ~lenki. energetskata ili na zemjodelskata politika ne mo`e da bide donesena bez analiza i procena na vlijanijata. sproveduvaweto na ovie konvencii e klu~no za postignuvaweto odr`liv razvoj dogovoren vo rio de @aneiro vo 1992 godina. ili teritorija {to e pribli`no golema kolku i Germanija. . vo celiot proces. nare~ena natura 2000. Dosega unijata ima ratifikuvano golem broj me|unarodni dogovori za za{tita na prirodata.Priroda ovie podra~ja na posebna za{tita se me|usebno povrzani vo edna cvrsta ekolo{ka mre`a. vo listata na ratifikuvani dogovori se vklu~uvaat: ƒ Ramsarskata konvencija za za{tita na vodnite `iveali{ta (1971). ƒ Konvencijata za za{tita na Alpite (1991). 44 vakviot pristap be{e zasilen so usvojuvaweto na Dogovorot od mastriht vo 1992 godina. ƒ Konvencijata na OON za biolo{ka raznovidnost (1993). ƒ Bonskata konvencija za vidovi preselnici (1979).

ƒ Prirodata ima pravo na za~uvuvawe i razvoj na nejzinoto genetsko nasledstvo. `iveali{tata. Lu|eto treba da imaat po~it za slednive prava na prirodata: ƒ Prirodata ima pravo na postoewe. [to mo`e da napravime nie? za{titata na prirodata i na biolo{kata raznovidnost od lu|eto bara po~it i po~ituvawe. vklu~uvaj}i go tuka i nivnoto razmno`uvawe vo ramkite na soodvetnite ekosistemi. Istrebuvaweto i natamo{noto zagrozuvawe na vidovite e zabraneto. ƒ Retkite ekosistemi. kako i tie so isklu~itelno bogata biolo{ka raznovidnost se predmet na najstroga za{tita.4. ƒ @ivite organizmi imaat pravo na `ivot {to e dostoen za soodvetnite vidovi.Da zboruvame za ` ivotnata sredina 6. ƒ Mora da postoi opravduvawe za sekoe naru{uvawe na prirodata. Vo slu~aj na nejzino naru{uvawe. ƒ Prirodata u`iva pravo na za{tita na ekosistemite. vidovite i populaciite vo nivnata me|usebna zavisnost. prirodata ima pravo na vra}awe vo porane{na sostojba. 45 . za{tita i na razvoj.

retkite minerali i na fosilite e najstrogo zabraneto. Vo prirodata nema prostor za skladirawe otpad. Za{titete gi za dobroto na idnite generacii! . toa mo`e da dovede do namaluvawe na biolo{kiot minimum i da predizvika naru{uvawe na prirodnata ramnote`a. ƒ Zabraneto e sobirawe i ~uvawe primeroci od divi vidovi ili nivni delovi. ma~ki). vodete gi na kus povodnik tamu kade {to se granicite na prirodnoto nasledstvo. Vnimavajte da ne go zagrozite nivniot natamo{en opstanok vo prirodata! 46 ƒ Pregraduvaweto na vodotecite e zabraneto. ƒ Vo granicite na prirodnoto nasledstvo ne e dozvoleno dvi`ewe so motorni vozila nadvor od naselenite mesta i ozna~enite pateki. ƒ Ne voznemiruvajte gi divite `ivotni.Priroda vo odnos na po~ituvaweto. potrebno e site posetiteli i u`ivateli vo prirodata da gi po~ituvaat slednive pravila za za{tita na zelenoto zlato . Vnimavajte na Va{ite postapki! ƒ Uni{tuvaweto na pe{terskite ukrasi. Vnimavajte na opasnosta od po`ari! ƒ Va{ite doma{ni mileni~iwa (ku~iwa. ƒ Kampuvaweto i paleweto ognovi vo granicite na prirodnoto nasledstvo e zabraneto. ƒ Pred zaminuvawe soberete go otpadot {to ste go napravile. tie mo`at da bidat mnogu opasni po `ivotot.prirodata: ƒ Dvi`eweto vo granicite na prirodnoto nasledstvo se vr{i samo po obele`anite pateki i planinarski pateki. ƒ Prijavete ja {tetata {to ste ja zabele`ale na ~uvarskata slu`ba ili vo upravata na za{titenoto podra~je.

KAKO RAbOTI EVROPSKATA UNIJA 7 izvor: evrostat .POKAZATELI ZA 2 @IVOTNATA SREDINA? 2 .

@ivotna sredina i zdravje 3.3 recikliran otpad od ambala`a  5.7 Podra~ja od natura 2000  2.  . Prirodni resursi i otpad 4.4 ispu{tawe vo vozduhot na nitrogenoksidi  3.9 rezidui na pesticidi vo hranata  4.2 izlo`enost na zagaden vozduh so ozon  3.5 zemjodelsko zemji{te na koe se primenuva ekopraktika  2.1 Prekr{uvawe na zakonodavstvoto na eu  48 .7 indeks na eksploatacija na vodata  3.uspe{no.1 izlo`enost na zagaden vozduh so razni ~esti~ki  3.lo{o.3 vkupni ispu{tawa gasovi {to predizvikuvaat efekt na staklena gradina spored Kjoto  1.prose~no. @ivotna sredina i ekonomija 5.6 izlo`enost na ekosistemite na eutrofikacija  3.  . Sproveduvawe 6.1 ekotaksi  6.6 Podra~ja odredeni spored Direktivata za divite vidovi i za nivnite `iveali{ta  2. 1.4 Proizvodstvo na elektri~na energija od obnovlivi izvori  1.2 Prirodni katastrofi povrzani so klimatskite promeni  1.2 Koli~estvo na komunalen otpad  4.8 Prose~na emisija na CO2 od patni~ki vozila  1.3 2. Priroda i biolo{ka raznovidnost Ptici  Podelba na predelot  Kargo-transport  zemji{te za organsko proizvodstvo na zemjodelski proizvodi  2.1 2.5 Kombinirano proizvodstvo na toplina i na energija  1.6 intenzitet na energija  1.8 Proizvodstvo na toksi~ni materijali  3.7 Kone~na potro{uva~ka na energija vo transportot  1. Klimatski promeni i energija 1.1 ulov na riba pogolem od biolo{ki maksimalno dozvolenata koli~ina  4.5 izlo`enost na ekosistemite na acidifikacija  3.Kako raboti Evropskata unija .9 vkupna potro{uva~ka od nuklearni centrali  2.3 Proekcii na ispu{tawe na zagaduva~i na vozduhot  3.1 Globalen kvalitet na vozduhot i zgolemuvawe na temperaturata  1.pokazateli za ` ivotnata sredina?  .4 3.2 2.

. ƒ Zakon za kvalitet na ambientalniot vozduh. i ƒ Zakon za vodi. ƒ Zakon za za{tita od bu~ava vo `ivotnata sredina. koe gi utvrduva kratkoro~nite i dolgoro~nite prioriteti na procesot i gi izrabotuva godi{nite planovi vo ramkite na nacionalnata programa za prezemawe na evropskoto zakonodavstvo.[ TO PRAVI vo soglasnost so obvrskite prezemeni so spogodbata za stabilizacija i za asocijacija republika makedonija prezema aktivnosti za usoglasuvawe na makedonskoto zakonodavstvo so toa na evropskata unija. ƒ Zakon za za{tita na prirodata. vo oblasta na `ivotnata sredina procesot go vodi ministerstvoto `ivotna sredina i za prostorno planirawe. ƒ Zakon za upravuvawe pakuvawa i otpad od pakuvawa. ƒ Zakon za genetski modifikuvani organizmi. Dosega vo nasoka na usoglasuvawe na zakonodavstvoto vo ovoj sektor se doneseni slednive zakoni: ƒ Zakon za `ivotna sredina. ƒ Zakon za prostorno i za urbanisti~ko planirawe. 8 REPUbLIKA MAKEDONIJA ƒ Zakon za upravuvawe otpad.

Koga stanuva zbor za sproveduvaweto na novoto. od druga strana.[ to pravi Republika Makedonija 50 Dopolnitelno za sproveduvaweto na donesenite zakoni se doneseni i pogolem broj podzakonski akti za sproveduvawe na navedenite zakoni. tuku i evropskite sredstva {to ve}e bea isprogramirani vo nasoka na sproveduvaweto na ovoj zakon. drugi upravni organizacii.1. 3 Primenata na zakonot za vodi e oddlo`ena za 1. sledej}i go procesot na prezemawe na evropskoto zakonodavstvo za `ivotna sredina vo nacionalnoto zakonodavstvo na republika makedonija evropskata komisija utvrdila deka zakonodavstvoto za `ivotna sredina na republika makedonija e usoglaseno vo pove}e od 65% so evropskoto. odnosno za odredeni evropski propisi 2020 godina. kako i stru~ni i nau~ni ustanovi {to rabotat vo oblasta na `ivotnata sredina. kako i na drugite instrumenti dostapni vo procesot. mnogu da napravi. navistina. zavisi i od primenata na donesenite zakoni. vo ramkite na ovoj proces ministerstvoto pravi i analiza na potrebnite izmeni vo makedonskoto zakonodavstvo. osven ministerstvoto za `ivotna sredina i za prostorno planirawe vo procesot se vklu~eni i site drugi organi vo sostav na ministerstvoto.2014 godina . me|u koi i zakonot za vodi3 `rtvuvaj}i go ne samo procesot i kvalitetot na `ivotot na svoite gra|ani. a uspehot }e zavisi od pravilnoto koristewe na finansiskata pomo{ na unijata. a vo ovoj moment makedonija uspe{no se obiduva da ja odol`i primenata na oddelni propisi. vo ramkite na procesot ministerstvoto za `ivotna sredina i za prostorno planirawe gi odreduva evropskite propisi {to }e bidat prioritetni za nivno prezemawe vo makedonskoto zakonodavstvo. ili usoglaseno zakonodavstvo. me|utoa i od uspe{nosta vo procesot na pregovori za pristapuvawe vo ~lenstvo. site ovie akti se doneseni vo ramkite na procesot za usoglasuvawe na nacionalnoto zakonodavstvo so toa na evropskata unija. republika makedonija ima u{te. pritoa utvrdeniot kraen rok za postignuvawe celosna usoglasenost e 2015 godina. sproveduvaweto. me|u drugoto. kako i potrebata od sozdavawe ili zasiluvawe na odredeni institucii vo poddr{ka na izmenetoto zakonodavstvo.

ƒ Razvoj na ~ove~ki resursi. 9 PRETPRISTAPNA POMO[ .IPA instrumentot za pretpristapna pomo{ e sostaven od slednive 5 komponenti: ƒ Pomo{ vo periodot na tranzicija i na institucionalna nadgradba. ƒ Regionalen razvoj. Celta na instrumentot e da obezbedi naso~ena pomo{ na dr`avite {to se kandidati i za potencijalnite kandidati vo nivnoto postapno usoglasuvawe so standardite i politikata na evropskata unija. i ƒ Ruralen razvoj. . ƒ Prekugrani~na sorabotka. kako i so nejzinoto zakonodavstvo.INSTRUMENT ZA instrumentot za pretpristapna pomo{ (iPa) e vospostaven od strana na evropskata unija so donesuvaweto na regulativata (ez) 1085/2006 od 17 juli 2006 godina.

pelagoniski. ƒ Grcija . jugozapaden i polo{ki region. asocijacii. poddr{ka na zaedni~kite aktivnosti za za{tita na `ivotnata sredina i podobruvawe na kvalitetot na `ivotot.1.IPA 9.]ustendil. Dr`avite {to se u~esni~ki gi dogovorija slednive celi: 9.jugoisto~en.n. Prekugrani~na sorabotka me|u Makedonija i Albanija: ƒ Makedonija . ƒ Da se prodol`at postojnite ili da se sozdadat novi vrski me|u lokalnite/regionalnite administracii. stabilnosta i za prosperitetot na grani~nite oblasti za zaedni~ki interes na `itelite i na instituciite vo dvete dr`avi.komponenta II (Prekugrani~na sorabotka) Pomo{ta za prekugrani~nata sorabotka spored komponentata II od iPa e naso~ena kon unapreduvawe na dobrite odnosi me|u regionite i dr`avite. NUTS) se slednive: 1. regioni {to mo`at da konkuriraat od obete strani na granicite spored podelbata na regioni (t. isto~en i jugoisto~en region. . Blagoevgrad. Lerin. nevladini organizacii ili pretprijatija za da se zasili ekonomskiot i socijalen razvoj na pograni~nite regioni. 3.1. ƒ da se intenziviraat kontaktite na lokalno nivo me|u `itelite {to `iveat vo EU i nadvor od nea. ovaa pomo{. Diber. kako i da se pridonese za za{tita na `ivotnata sredina. }e se fokusira na sozdavawe vrski me|u pograni~nite regioni.Pela.Kor~a.1 Glavni prioriteti i celi Prekugrani~nite programi se naso~eni kon toa da dadat svoj pridones za odr`liviot razvoj. Seres. ƒ da se podobri turisti~kata i transportnata infrastruktura so cel da se zgolemi potencijalot za razvoj na turizmot. Prekugrani~na sorabotka so Bugarija ƒ Makedonija: severoisto~en. ƒ Albanija .Instrument za pretpristapna pomo[ . Kuku{. 2. Prekugrani~na sorabotka me|u Makedonija i Bugarija: 52 9. Prekugrani~na sorabotka me|u Makedonija i Grcija: ƒ Makedonija . Elbasan.1. IPA .1. vardarski i pelagoniski region.1. i ƒ da se pomogne so sproveduvaweto na programata i da se pridonese za navremena isporaka na rezultatite. ƒ Bugarija . glavno.

1. ƒ Da se poddr`i ekonomskiot razvoj so poseben akcent na turizmot: prodol`eni turisti~ki aktivnosti.60% 30% . da se vklu~i gra|anskoto op{testvo vo donesuvaweto politika. Finansiski pokazateli spored komponentata II. rasporedot za koristewe na sredstvata e spored prikazot vo tabelata. ƒ da se promoviraat zaedni~ki aktivnosti za za{tita na prirodnata i na kulturnata sredina.1. Prekugrani~na sorabotka so Albanija ƒ Da se namali jazot vo ekonomskiot razvoj me|u pograni~nite regioni i drugite delovi od dr`avata so pomagawe da se sozdadat novi rabotni mesta.20% maksimum 10% 90% vo odnos na programite za prekugrani~na sorabotka so srbija i so Kosovo. }e re{at koga }e po~ne procesot na programirawe i kako }e izgleda preraspredelbata na sredstvata. i ƒ da se pomogne vo sproveduvaweto na programata i da se pridonese za navremena isporaka na rezultatite. ƒ da se promovira odr`liviot razvoj so poseben akcent na za{titata. promocijata i na upravuvaweto na prirodnite resursi i ekosistemi: da se vospostavi zaedni~ka politika za `ivotna sredina. ƒ da se intenzivira kulturnata razmena preku aktivnosti ~ovek na ~ovek i institucija na institucija.1. da se garantira odr`livo upravuvawe na prirodnite resursi. kako i da se za{titi javnoto zdravje preku prekugrani~ni aktivnosti.2. i ƒ da se pomogne vo sproveduvaweto na programata i da se pridonese za navremena isporaka na rezultatite.3.50% 10% . kako rezultat na sorabotkata me|u ekonomskite u~esnici.1.50% 20% .Da zboruvame za `ivotnata sredina 9.1. .20% maksimum 10% maksimum 10% Grcija 30% . 53 9. alternativni vidovi turizam i razvoj na mala infrastruktura. zemjite {to se korisnici. zaedno so evropskata komisija. Prekugrani~na sorabotka so Grcija 9. ƒ da se zgolemi potencijalot za turizam na pograni~niot region i da se zgolemi brojot na stranski posetiteli. Programa Ekonomski razvoj Turizam/ Infrastruktura Gradewe prekugrani~ni mre`i Tehni~ka pomo{ Albanija Bugarija 40% . ƒ da se intenziviraat kontaktite na lokalno i na regionalno nivo me|u `itelite {to `iveat vo EU i nadvor od nea.2.40% 10% .

tuka osobeno {tetnoto vlijanie na transportot vrz `ivotnata sredina. kako i obuka za idnoto menaxirawe na sredstvata od evropskiot fond za regionalen razvoj i zaedni~kiot fond.2. evropskata komisija i vladata na republika makedonija go dogovorile kako prioritetna aktivnost za ovaa komponenta na instrumentot podobruvaweto na infrastrukturata za upravuvawe na `ivotnata sredina i proektot „izgradba na sistem za sobirawe i za tretman na otpadni vodi vo Prilep” vo vkupna vrednost od 13 milioni evra. ƒ Namaluvawe na naru{uvawata na `ivotnata sredina preku nesoodvetno skladirawe otpad i voveduvawe infrastruktura za upravuvawe cvrst otpad vrz osnova na zakonodavstvo usoglaseno so evropskoto.komponenta III (Regionalen razvoj) Pomo{ta od komponenta III e otvorena samo za dr`avite {to se kandidati. IPA .IPA 9. Preku pomo{ta od ovaa komponenta na iPa se obezbeduva i tehni~ka pomo{ za ministerstvoto za za{tita na `ivotnata sredina i za prostorno planirawe za sproveduvawe na usoglasenoto nacionalno zakonodavstvo so evropskoto zakonodavstvo za `ivotna sredina.1. 9. ƒ Namaluvawe na koli~estvoto otpadna voda ispu{tena vo pogolemi aglomeracii. vrz osnova na vaka utvrdenite celi i prioriteti. kako i postignuvawe usoglasenost so zakonodavstvoto za sektorot `ivotna sredina preku soodvetni investicii.2. a zakonodavstvoto za vodi e usoglaseno so evropskoto. Glavni prioriteti i celi Glavna cel na komponentata III na iPa za regionalen razvoj e poddr{ka na regionalniot razvoj preku ispolnuvawe na potrebnite ekolo{ki uslovi za obezbeduvawe kvaliteten `ivot i ekonomski razvoj. ƒ Zgolemuvawe na brojkata na gra|ani {to }e dobivaat ~ista voda preku postrojkite za tretman na otpadnite vodi vo soglasnost so evropskoto zakonodavstvo. koga ne postojat postrojki za tretman na otpadni vodi. a e naso~ena kon unapreduvaweto na regionalniot razvoj preku povrzuvaweto na razli~nite regioni (razvoj na transportnata mre`a) i izgradba i rekonstrukcija na infrastrukturata so cel poddr{ka na ekonomskiot razvoj. Paralelno so toa pomo{ta od ovaa komponenta pomaga i vo gri`ata da se za{titi `ivotnata sredina od vlijanijata {to gi ima vrz nea ekonomskiot razvoj. specifi~nite celi na ovaa komponenta vklu~uvaat: ƒ Promocija na odr`liviot razvoj preku namaluvawe na minimum na {tetnite vlijanija vrz `ivotnata sredina. 54 .Instrument za pretpristapna pomo[ .

Postignuvaweto na op{tata cel na programata se vr{i preku kofinansirawe proekti {to imaat dodadena evropska vrednost.10 @IVOT+ Programata @ivot+ e finansiskiot instrument na evropskata unija za poddr{ka na ekolo{kata politika. i @ivot-III (2000-2006). @ivotII (1996-1999). so pribli`no 2. vo dosega{niot period so programata @ivot bea kofinansirani 3. op{tata cel na @ivot+ e da pridonese za sproveduvaweto. .014 proekti. Programata @ivot po~na vo 1992 godina i dosega be{e sprovedena vo tekot na tri finansiski periodi: @ivot-I (1992-1995). reformata i za razvojot na ekolo{kata politika i zakonodavstvo na evropskata unija.2 milijardi evra.

pak.1. dodeka barem 78% od vkupniot buxet se tro{at za finansirawe proekti vo trite komponenti na programata: @ivot+ Priroda i biodiverzitet. so ovaa komponenta se kofinansiraat proekti {to pridonesuvaat za sproveduvaweto na direktivite za divite ptici i za divite vidovi i za nivnite prirodni `iveali{ta.2. tehnologii. @IVOT+ (2007 . vsu{nost. @IVOT+ Informirawe i komunikacii ovaa nova komponenta obezbeduva sredstva za kofinansirawe kampawi za podigawe na javnata svest za `ivotnata sredina. prirodata i za biolo{kata raznovidnost. @IVOT+ Ekolo{ka politika i upravuvawe 56 Komponentata od programata nameneta za za{tita na prirodata i na biolo{kata raznovidnost pretstavuva prodol`enie na prethodnata programa @ivot .143 milijardi evra. so ovaa komponenta se kofinansiraat proekti za sproveduvawe na evropskata ekolo{ka politika i za razvoj na inovativni idei. metodi i instrumenti za politikata. se organiziraat specijalizirani obuki za lica vraboteni vo sektorot.1. @IVOT+ Priroda i biolo{ka raznovidnost 10. kako i proekti za vospostavuvawe na podra~jata od mre`ata natura 2000.@ivot+ 10.1. 10. 10.3.2013) vo aktuelniot finansiski period programata @ivot+ }e funkcionira za celoto vreme na va`nost na finansiskata perspektiva od 2007 godina do 2013 godina so buxet od 2. kofinansirawe mo`at da obezbedat i proekti za sledewe na ekolo{kite problemi. Pravnata osnova na programata e regulativata (ez) 614/2007 i so nea se reguliraat operativnite tro{oci na Generalniot direktorat za `ivotna sredina za upravuvawe na programata. barem 50% od vkupniot buxet na @ivot+ mora da bide potro{en na kofinansirawe proekti od ovaa komponenta. i @ivot+ informirawe i komunikacii. Komponentata za ekolo{ka politika i upravuvawe.1. pretstavuva prodol`enie na porane{nata programa @ivot .Priroda.ekolo{ka programa. Prifatlivi za kofinansirawe se i proekti {to pretstavuvaat sproveduvawe na Komunikacijata na Komisijata (Kom) 216/2006 godina za „zapirawe na zagubata na biolo{kata raznovidnost do 2010 godina i ponatamu”. . kako i drugi proekti so koi se ustanovuvaat informativni centri ili. Paralelno.1. @ivot+ ekolo{ka politika i upravuvawe.

me|u koi i republika makedonija. ƒ Proektite mora da bidat tehni~ki i finansiski cvrsti. kako i za institucii od evropskata unija.1. Proektite gi podnesuvaat korisnicite povrzani vo partnerstvo.3.2. Kriteriumi za izbor na prifatlivi proekti 10. ƒ Dopolnitelnite kriteriumi spored koi se odbiraat prifatlivite proekti opfa}aat: ƒ Proektite da pretstavuvaat najdobra praktika vo sproveduvaweto na direktivite za divite ptici i za divite vidovi i nivnite `iveali{ta. Potencijalni korisnici Proektite {to se kofinansiraat so sredstva od programata @ivot+ mora da gi ispolnuvaat slednive kriteriumi: ƒ Proektite mora da bidat od interes za Evropskata unija pridonesuvaj}i za ostvaruvaweto na op{tata cel na programata.1. i sl.1. Programata @ivot+ e otvorena za javni ustanovi i za privatni organizacii i dru{tva. za `al. ƒ Proektite da pretstavuvaat inovativen pristap kon ostvaruvaweto na celite na ekolo{kata politika. koe go koordinira eden od partnerite od pove}eto dr`avi {to se korisni~ki.3. 57 . ostvarlivi i da poka`uvaat soodveten rezultat za vlo`enite sredstva. no i drugi dr`avi od evropa. ƒ Proektite da predviduvaat i kampawi za podigawe na svesta kaj javnosta za za{titata na `ivotnata sredina i specifi~ni obuki za potrebite na za{titata na `ivotnata sredina. ƒ Proektite treba da mo`at da poka`at sinergija me|u razli~nite prioriteti na [estiot ekolo{ki akciski plan. razvoj i promocija na najdobra tehnika i tehnologija za za{tita na `ivotnata sredina. republika makedonija vo posleden moment re{i da ne go plati vlezniot bilet za u~estvo vo programata i na toj na~in re{i samata da go finansira usoglasuvaweto so evropskoto zakonodavstvo i aktivnostite za za{tita na prirodata i na biolo{kata raznovidnost.Da zboruvame za `ivotnata sredina 10.

3. a pretsedava pretstavnikot na evropskata komisija. ako ovoj komitet dade pozitivno mislewe. 58 . koi imaat konkretni aktivnosti za za{tita na odredeni prioritetni vidovi ili tipovi `iveali{ta od direktivite za divite ptici i za divite vidovi i za prirodnite `iveali{ta. Izbor na proektite 10. niv gi registrira evropskata komisija. toga{ evropskata komisija srazmerno na sredstvata odredeni za soodvetnata buxetska godina }e ja utvrdi listata so proekti {to }e bidat kofinansirani za soodvetnata godina. a potvrda za priemot na proektot mu se izdava na koordinatorot od partnerskata mre`a. Pravila za kofinansirawe Predlog-proektite se na nacionalnata vlast odgovorna za @ivot+. najgolemiot iznos na sredstva za kofinansirawe utvrden so regulativata na @ivot+ e 50% od prifatlivite tro{oci. kofinansirawe od maksimum 75% }e mo`at da dobijat proekti vo komponentata @ivot+ Priroda i biolo{ka raznovidnost. Komitetot na @ivot+ e sostaven od pretstavnici na dr`avite {to se ~lenki.4. oddelenieto za @ivot+ od Generalniot direktorat za `ivotna sredina e zadol`eno za postapkata na evaluacija. Kako isklu~ok.1. otkako listata so proekti za kofinansirawe }e dobie odobrenie od evropskiot parlament.1.@ivot+ 10. oddelenieto }e go utvrdi ispolnuvaweto na uslovite za isklu~uvawe ili za prifatlivost na proektot i za dodeluvawe finansii i }e mu predlo`i na Komitetot na @ivot+ lista na predlog-proekti {to mo`at da se kofinansiraat za soodvetnata buxetska godina.3. koordinatorot na korisni~kata partnerska mre`a }e bide povikan da go potpi{e dogovorot.3.

11 USPE[ NI PRIMERI NA @ IVOT+ .

koj povtorno elektronski go po~nuva navodnuvaweto so koli~estvoto voda {to go dobil kompjuterot so presmetkite. Proektot istovremeno primeni nekolku vode~ki svetski tehnologii i go sozdade sistemot OPTIMIZAGUA vo ramkite na koj na poliwata so p~enka i so p~enica vo sorija i vo monte Hulija. zemjodelstvoto e osobeno golem potro{uva~ na voda i koristi pribli`no 70% od vodite vo evropa. odnosno vremeto koga treba da se navodnuvaat. E-po{ta: nzubalez@svalero.org navodnuvaweto na zemjodelskoto zemji{te.org Lice za kontakt: Nieves Subales Marko 60 Korisnikot na proektot e Fondacijata „san valero” od saragosa. tuku deka odgovornite za vr{eweto na dejnosta nemaat podatoci koga treba da navodnuvaat. . koj so presmetki utvrduva koga e najpogodniot period za navodnuvawe i za toa go izvestuva operatorot. koja zaklu~i deka ne samo {to e potrebno golemo koli~estvo voda za navodnuvawe na zemjodelskite povr{ini. novozdobienite znaewa od fiziologijata na rastenijata uka`uvaat na to~noto koli~estvo voda {to im e potrebno na plodovite.452. sistemot so podatocite {to gi obezbeduva go hrani centralniot kompjuter. dva javni parka vo saragosa i na gradinite na nekolku rezidencii od Logrowo bea postaveni senzori za vla`nost na pove}e razli~ni dlabo~ini vo po~vata. [panija. koga na plodovite im treba najmnogu voda i koga postojat optimalni uslovi za navodnuvawe.Uspe{ ni primeri na @ivot+ OPTIMIZAGUA . rekreativnite zoni i na gradskoto zelenilo i na dvorovite e najgolemiot potro{uva~ na voda vo evropa. a bea instalirani i klimatski senzori.000 evra (692 000 evra pridones na LIFE+) Veb-stranica: www. ovie znaewa vmetnati vo sistem za presmetka i za sledewe }e im ka`e na sopstvenicite na zemji{teto kako najefikasno da gi koristat vodite i pritoa da postignat najdobar rezultat. Korisnik: Fondacija „san valero” Vkupen buxet: 1. koi uka`uvaa na vremenskite uslovi i nivnata pogodnost za navodnuvawe.Za{teda na voda za navodnuvawe preku eksperimentirawe so kompjuterski i so avtomatski sistemi za operirawe so navodnuvaweto.life-optimizagua.

i ƒ 40% za poliwata so p~enka i so p~enica. Dopolnitelen proizvod na proektot usoglasen so sistemot za navodnuvawe bil i sistemot za sobirawe do`dovnica i za nejzino koristewe za navodnuvawe. 61 . zaklu~okot e deka sistemot OPTIMIZAGUA koristel 54% pomalku voda za kontrolnite podra~ja ili za vreme na probniot period na podra~jeto od samo 4 ha uspeal da za{tedi 22. Gradot saragosa i javnata ustanova {to go upravuva sistemot za navodnuvawe vo okolinata na saragosa go prifatija proektot i re{ija da gi napravat prvi~nite investicii za instalirawe i za koristewe na sistemot. za{tedata na voda so koristeweto na sistemot bila impresivna: ƒ 60% na javnite zeleni povr{ini.000 kubni metri voda. pritoa namaluvaweto na koristeweto ~ista voda bilo za 50%. ƒ 50% za doma{nite gradini.Da zboruvame za `ivotnata sredina sistemot bil namesten na takov na~in da mo`e da obezbedi i alarmirawe za nekoi drugi aktivnosti {to se itno potrebni.

Sistem za integralno upravuvawe otpad od javniot gradski transport. Povtornata primena na rezultatite od ovoj proekt e vozmo`na i prenosliva vo site pogolemi evropski gradovi {to imaat sistem za javen transport i pritoa se raspolo`eni da u~estvuvaat vo negovo kofinansirawe. Koristeweto druga tehnika ovozmo`i iskoristuvawe na 96 % od vodata za miewe na akumulatorite i na podovite. koi bi mo`ele da bidat mnogu opasni za `ivotnata sredina.es Proektot re{i da sozdade sistem za zaedni~ko upravuvawe na {est razli~ni tipovi te~en otpad: voda od mieweto na avtobusite. istiot uspeh ne be{e zabele`an kaj povtornata upotreba na kiselinata od akumulatorite.000 evra pridones na LIFE+) Veb-stranica: www. op{tinskoto transportno pretprijatie od valensija upravuva ekstenzivna flota od 480 avtobusi. mikrofiltrirawe. kako i gara`a {to e locirana vo gradot valensija.com Kontakt-lice: Hesus Herero Gamon E-po{ta: emt@emtvalencia. Proektot uspea vo utvrduvaweto model za najgolemiot del od otpadnite vodi: preku vozdu{na flotacija i tangenciska ultrafiltracija go ovozmo`i koristeweto na 98 % od vodata za miewe na avtobusite. voda od mieweto na motorite i na drugite delovi. Korisnik: op{tinsko transportno pretprijatie na valensija Vkupen buxet: 1. nitu kaj iskoristenoto maslo za sopira~ki iako be{e postignato visoko nivo na nivno pre~istuvawe. no ne i vo sektorot transport. .Uspe{ ni primeri na @ivot+ URBANBAT . koi godi{no pominuvaat po 22 milioni kilometri. vakuumska evaporizacija i elektroliza.000 evra (833. sistemot se zasnova na koristeweto na najdobrata dostapna tehnika kako ultrafiltrirawe.urbantbat.721. iskoristena kiselina od akumulatorite i voda od mieweto na akumulatorite i na podovite na avtobusite. sekojdnevnite aktivnosti na odr`uvawe na avtobusite proizveduvaat golemo koli~estvo efluenti. voda od ~isteweto na sistemot za ladewe i za greewe i iskoristenoto maslo za sopira~kite. koi se mnogu poznati i koristeni vo drugi sektori. iskoristeniot antifriz. akumulatorskata kiselina sodr`i 15-20% sulfurna kiselina i rastvoreno olovo vo koloidna sostojba. na primer. koe se nasobira za vreme na koristeweto.

uoa. i vo farmacijata. `ivotnite vo vodata i za kvalitetot na vodata. Preku koristewe hemiski metodi od otpadot od grozjeto se dobivaat soedinenija polifenoli. a vo mle~nata industrija se upotrebuva{e 63 Gr~kite vinarski vizbi proizveduvaat godi{no okolu 400 milioni litri vino i koristat pribli`no 500.310. Duri i tiwata {to se sozdava ne mo`e da bide iskoristena i ispu{tena nitu vo voda nitu na po~vata poradi visokiot procent na organski materii {to mo`at da bidat mnogu {tetni za rastenijata. Korisnik: zemjodelskiot univerzitet od atina Vkupen buxet: 1. najgolemiot del od 400 vinarski vizbi se mali i sredni pretprijatija {to ja odgleduvaat i koristat istata doma{na sorta grozje.gr/dionysos/index.000 evra pridones na LIFE+) Veb-stranica: http://www. koi kako antioksidansi imaat upotrebna vrednost vo kozmeti~kata industrija. koja ne poka`uva{e nuspojavi.htm Kontakt-lice: prof.Da zboruvame za `ivotnata sredina DIONYSOS .gr Proizvodstvoto na vino sozdava golemo koli~estvo cvrst otpad bidej}i re~isi 17% od vkupnoto koli~estvo grozje se sobira vo tankerite i ne mo`e da bide iskoristeno za proizvodstvo na alkohol poradi strogoto zakonodavstvo. .000 toni grozje vo celiot proces. d-r Serkos Harutunijan E-po{ta: sehar@aua. Preku partnerstvo na dva univerziteta se pristapi kon istra`uvawe i sozdavawe sistem za zaedni~ko upravuvawe otpad od vinarskata industrija. Proektot se koncentrira na otkrivawe i promocija na bilo{kite svojstva na otpadot od grozjeto.000 evra (641. Preku proektot bea sprovedeni istra`uvawa {to uspeaja da gi izdvojat polifenolite i kako proizvod da gi testiraat vo pove}e industriski granki.Razvoj na ekonomski izdr`an proces na zaedni~ko upravuvawe otpad od vinarskata industrija i proizvodstvoto na prirodni proizvodi so visok kvalitet i so golema upotrebna vrednost. kako i |ubrivo {to mo`e da se reupotrebi. kako hrana.pharm. a so biorazgraduvaweto sozdavaat toksini {to podocna gi zagaduvaat po~vata i vodata. Polifenolot DIONYSOS se poka`a kako solidna krema za lice.

koe dosega se koristi od dve vinarski vizbi za sopstvenite lozovi nasadi. 64 . }e pretstavuva ekonomski izdr`an proekt. Kremata i jogurtot bea oceneti od stru~wacite LIFE+ i nivnoto proizvodstvo mo`e da po~ne otkako }e se obezbedat site dopolnitelni investicii. ekonomskoto modelirawe na LIFE+ utvrdi deka osnovaweto postrojka za izdvojuvawe polifenol. koristeweto na procesiranoto komiwe kako hrana za kozi i za ovci poka`a deka nivoto na najaktivnite sostojki na mle~nite lipidi e poka~eno za 50%.Uspe{ ni primeri na @ivot+ probno vo proizvodstvoto na jogurt. dodeka preku kompostirawe se sozdava odli~no |ubrivo. koj mo`e da dobie i nova dimenzija ako se prenese na prerabotka na maslinki i na drugi rastenija. treba da bide sprovedeno dopolnitelno istra`uvawe za da se utvrdi mo`nosta za koristewe vo farmacevtskata industrija. edna doza od polifenolot DIONYSOS poka`a deka za medicinski potrebi zamenuva eden kilogram crno grozje spored negovata hranliva vrednost. Kone~no.000 kilogrami komiwe. koja mo`e da preraboti 2.

Poddr{kata na vakvi ekoinovativni tehnologii treba da pridonese za otstranuvawe na pre~kite za razvoj i za {iroka primena na ekoinovacii. proizvodi. so fondovite na ekoinovacii (Eco-Innovation).12 PROgRAMA ZA KONKURENTNOST I ZA INOVACII . procesi ili tehnologija. koi se poka`ale kako tehni~ki izvodlivi i uspe{ni.EKOINOVACII inovaciite vo ekologijata (ekoinovacii) ja odrazuvaat potrebata za odr`liv porast. . metodi. za{titata od zagaduvawe i za efikasnoto koristewe na prirodnite resursi. eu kofinansira proekti {to pretstavuvaat razli~na tehnika. a imaat golem potencijal za {iroka primena i za nivna natamo{na primena na pazarot vo evropa. da se sozdade ili pro{iri pazarot za povrzani/srodni proizvodi i da se zgolemi evropskata konkurentnost na svetskite pazari. uslugi. no poradi povrzanite rizici ne uspeale da se vovedat ili da prodrat na pazarot. koj vodi smetka za za~uvuvawe i za odr`uvawe na `ivotnata sredina.

poefikasna upotreba na prirodnite resursi i kon podobruvawe na karakteristikite na pretprijatijata (posebno na malite i na srednite pretprijatija) vo odnos na `ivotnata sredina. Hrvatska. kako i od norve{ka. . turcija i od albanija.Ekoinovacii 66 Proektite treba da celat kon namaluvawe na vlijanieto vrz `ivotnata sredina. makedonija. drugite treba da bidat pokrieni od toj {to konkurira vo forma na kofinansirawe. Lihten{tajn. namaluvawe na zagaduvaweto. eu pritoa pokriva 50% od proektnite tro{oci. za parite od fondot za ekoinovacii mo`at da konkuriraat organizacii od site dr`avi {to se ~lenki na eu. srbija. vo periodot od 2008 godina do 2013 godina na raspolagawe se staveni re~isi 200 milioni evra za kofinansirawe na proektite za ekoinovacii.Programa za konkurentnost i za inovacii . izrael. Crna Gora.

13 KONTAKTI .

gov.mk Veb-stranica: www.mk Veb-stranica: www.mk JAVNA USTANOVA NACIONALEN PARK „MAVROVO” Mavrovi anovi bb 1256 Mavrovi anovi E-po{ta: infopoint@npmavrovo.org.nppelister.gov.org. „Goce Del~ev” bb (zgrada na MRTV) 1000 Skopje Telefon: 02/3251400 Faks: 02/3220165 E-po{ta: infoeko@moepp.moepp.org.mk Veb-stranica: www.Kontakti MINISTERSTVO ZA @IVOTNA SREDINA I ZA PROSTORNO PLANIRAWE SEKTOR ZA SORABOTKA I ZA PROEKTNA KOORDINACIJA ul.mk .npmavrovo.mk JAVNA USTANOVA NACIONALEN PARK „PELISTER” ul.org. „29 Noemvri” 14 7000 Bitola 68 E-po{ta: nppinfo@nppelister.

Da zboruvame za `ivotnata sredina JAVNA USTANOVA NACIONALEN PARK „GALI^ICA” ul. „Gali~ica” bb 6000 Ohrid E-po{ta: galicica@galicica.org.galicica.europa.eu 69 GENERALEN DIREKTORAT ZA @IVOTNATA SREDINA Avenue de Beaulieu 5 B .1049 Brisel BELGIJA Faks: +32 (0)2 29 88 288 .mk KOMISIJA NA EVROPSKATA UNIJA COMMISSION OF THE EUROPEAN UNION Rue de la Loi 200 B-1049 Brisel BELGIJA Janez Potocnik.mk Veb-stranica: www.potocnik@ec. komesar za `ivotnata sredina E-po{ta: janez.org.

Kontakti COMMUNITY PROGRAMME LIFE+ PROGRAMA NA ZAEDNICATA @IVOT+ Avenue de Beaulieu 5 B .friedrichsen@ec.europa.martin@ec. zamenik-rakovoditel na oddel Telefon: +32 (0)2 29 65 444 E-po{ta: herve.europa.europa.salsi@ec.eu Anne-Louise FRIEDRICHSEN Telefon: +32 (0)2 29 91 232 E-po{ta: anne-louise.eu Joaquim CAPITAO 70 Telefon: +32 (0)2 29 59 328 E-po{ta: joaquim.eu .europa.1049 Brisel BELGIJA Faks: +32 (0)2 29 21 787 @IVOT+ Priroda Angelo SALSI.capitao@ec.eu @IVOT+ @ivotna sredina i ekoinovacii Hervé MARTIN. zamenik-rakovoditel na oddel Telefon: +32 (0)2 29 69 376 E-po{ta: angelo.

mk Veb-stranica: www.mes.McGlade@eea.Da zboruvame za `ivotnata sredina EUROPEAN ENVIRONMENTAL AGENCY EVROPSKA AGENCIJA ZA @IVOTNA SREDINA Kongens Nytorv 6 DK-1050 Kopenhagen DANSKA Telefon: +45 (0)3336 7100 Jacqueline McGLADE.eu MAKEDONSKO EKOLO[KO DRU[TVO Prof.mk 71 .europe.org. d-r Qup~o Melovski Kuzman Josifovski Pitu 28/III-7 1256 Mavrovi anovi Telefon: 02/2403773 Faks: 02/2403772 E-po{ta: contact@mes. izvr{en direktor E-po{ta: Jacqueline.org.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful