DA ZBORUVAME ZA
@IVOTNATA SREDINA

makedonija za izdava~ot: vladimir mil~in.48 str. ISBN 978-608-218-093-9 a) @ivotna sredina COBISS. . .skopje: Fondacija institut otvoreno op{testvo . . : ilustr. 20sm. skopje 502/504 Da zboruvame za `ivotnata sredina. izvr{en direktor avtor: makedonski centar za evropsko obrazovanie Lektura: aneta vasilevska .makedonija.ID 83147274 .MK.Katalogizacija vo publikacija nacionalna i univerzitetska biblioteka “sv. 2010. Kliment ohridski”.Qubeckij Likovno-grafi~ko oblikuvawe: brigada dizajn Pe~at: ProPoint tira`: 2000 primeroci CIP .Da zboruvame za @ivotnata sreDina izdava: Fondacija institut otvoreno op{testvo .

1 se za vodata 4.1 Klimatski promeni 3.1.1. nevoobi~aeniot efekt na stakleni~ki gasovi 3.voda za kapewe 07 09 11 12 13 13 14 16 18 20 21 22 22 24 24 .5 [to mo`eme da storime nie? 4.1 Poobi~aeniot efekt na stakleni~ki gasovi 3.2 morski breg 4.DA ZBORUVAME ZA @IVOTNATA SREDINA Sodr` ina 1.2 efekti od globalnoto zatopluvawe 3.3.1. VOZDUH 3. voda za piewe 4.4 [to pravi evropskata unija za re{avawe na problemot? 3.1. EKOLO[KATA POLITIKA KAKO VRVEN PRIORITET 2.2.1.1. VODA 4.3 iznao|awe re{enija 3. EKOLO[KI AKCISKI PLAN NA EVROPSKATA UNIJA 3.

[to pravi evropskata unija? 5.2. reciklirawe na otpad 5. Deponija 5.5.1.2.2. [to mo`eme da storime nie? 24 26 28 29 30 30 31 32 33 33 34 35 36 38 .1 ^ista tehnologija 5.3 [to prezema evropskata unija? 4.1.4. reciklirani materijali 5. OTPAD 5.4.3. sogoruvawe 5.3.2 soo~uvawe so problemite 4.1.2.1. [to e toa tretman na otpadot? 5.3. Kompostirawe 5.2. Prevencija 5.4 [to mo`eme da storime nie? 5.

1. INSTRUMENT ZA PRETPRISTAPNA POMO[ .1.6. @iveali{tata vo evropa 6.3. [to pravi evropskata unija? 6.1.2. Prekugrani~na sorabotka so Grcija 9. PRIRODA 6.4. [TO PRAVI REPUBLIKA MAKEDONIJA 9.3.1 Prekugrani~na sorabotka so bugarija 9.IPA 9. za{tita i obnovuvawe na prirodnite ekosistemi 6. Glavni prioriteti i celi 9.1. KAKO RABOTI EVROPSKATA UNIJA INDIKATORI ZA @IVOTNATA SREDINA? 8.1.1.2. o{tetuvawe na prirodnite `iveali{ta 6.1.1. Prekugrani~na sorabotka so albanija 39 40 40 41 42 43 45 47 49 51 52 52 52 53 53 .2. zagrozeni vidovi 6.1. [to mo`e da storime nie? 7.1. iPa – II komponenta (Prekugrani~na sorabotka) 9.1.1.1.

1.1.2.3. @ivot+ ekolo{ka politika i upravuvawe 10.1.2.1.1. Glavni prioriteti i celi 10.4.3. @ivot+ (2007 – 2013) 10.3. @ivot+ informirawe i komunikacii 10. Kriteriumi za izbor na prifatlivi proekti 10. KONTAKTI 53 54 54 55 56 56 56 56 57 57 58 58 59 65 67 . izbor na proektite 10.1. @IVOT+ 10. Potencijalni korisnici 10. Pravila za kofinansirawe 11.3.1.2. USPE[NI PRIMERI NA @IVOT+ 12. PROGRAMA ZA KONKURENTNOST I ZA INOVACII/EKOINOVACII 13.3.2. @ivot+ Priroda i biolo{ka raznovidnost 10.9.1.1.3.1. iPa Komponenta III 9.1.1.2. Finansiski pokazateli 9.

ili za postignuvawe „zelena ekonomija” (ekonomija so namaleno ispu{tawe na CO2). razvojna i regionalna politika. Poslednata ekonomska kriza be{e najdobroto predupreduvawe za unijata da raboti na postignuvaweto zelena ekonomija i na toj na~in Potrebata od za{tita na `ivotnata sredina i od obezbeduvawe kvaliteten `ivot na gra|anite na eu. energetskata politika zboruva za celi kako {to se namaluvawe na ispu{taweto gasovi {to predizvikuvaat efekt na staklena gradina. Duri 96% od ispitanicite. tuku se nao|a na vrvot na listata prioriteti na site pretsedatelstva na evropskata unija. ekolo{kata politika pove}e ne e na sporedniot kolosek. obezbeduvawe pravilno funkcionirawe na edinstveniot evropski pazar. zemjodelstvo. energetika. a podocna i do razvivawe zaedni~ka ekolo{ka politika. kako i vgraduvawe na principot na odr`liv razvoj vo postojnoto zakonodavstvo dovede do zasilena sorabotka vo sektorot. industrija. s# pove}e merki na ekolo{kata politika se prelevaat vo drugata politika i vo sektorite kako {to se transport.1 EKOLO[ KATA POLITIKA KAKO VRVEN PRIORITET i deka gi zasegaat pra{awata kako {to se klimatskite promeni i zagaduvaweto. dr`avjani na evropskata unija se izjasnile deka za{titata na `ivotnata sredina e va`na za niv . istra`uvawe. na primer.

Pra{awata kako {to e odr`liviot razvoj se klu~ni pri koristeweto na strukturnite fondovi.Ekolo{ kata politika kako vrven prioritet da obezbedi pottiknuvawe na ekonomskata obnova i po~nuvawe nov razvoen ciklus. po~ist transport i klimatski promeni. sepak faktot deka se pravat seriozni napori i se vlo`uvaat golemi sredstva pomaga vo negovoto zapirawe. zemjodelskata politika zasileno gi promovira odr`livoto koristewe na zemji{teto i upravuvaweto na resursite. za{tita na prirodata. obnovliva energija. koj }e ja garantira konkurentnosta na evropskata unija. reformata {to ja prezema unijata vo zaedni~kata zemjodelska politika s# pove}e gi naso~uva evropskite fondovi vo poddr{ka na ruralniot razvoj. iako trendot na degradirawe na `ivotnata sredina ne mo`e da se zavrti vo obratna nasoka. 8 . Dr`avite {to se ~lenki }e treba ovie sredstva od fondovite na unijata da gi iskoristat za soo~uvawe so predizvicite kako {to se: namaluvawe na biolo{kata raznovidnost. upravuvawe na vodite i na otpadot.

2 EKOLO[KI AKCISKI PLAN NA EVROPSKATA UNIJA evropskata unija gi planira svoite aktivnosti vo odnos na za{titata na `ivotnata sredina i o~ekuva deka }e mo`e da prerasne vo globalen lider koga stanuva zbor za zelenata ekonomija i za za{titata na `ivotnata sredina. i pokraj postojaniot porast na ispu{taweto gasovi {to sozdavaat efekt na staklena gradina vo svetot. koj go opfa}a periodot 2002-2012 godina. so planot se pro- . [estiot ekolo{ki akciski plan na unijata be{e usvoen so odluka na evropskiot parlament i na sovetot na eu na 22 juli 2002 godina i go opfa}a periodot od 2002 godina do 2012 godina. revizijata na planot be{e napravena vo tekot na 2006 godina. i toa: klimatski promeni. a ekolo{kiot akciski plan gi fokusira naporite i im dava strategiska ramka. a toj be{e kone~no usvoen po {irokata javna debata vo april 2007 godina. zagaduvawe i javno zdravje. vo sila e [estiot ekolo{ki akciski plan na evropskata zaednica. Glaven instrument na ekolo{kata politika na unijata za postignuvawe konkretni rezultati vo za{titata na `ivotnata sredina e t. ekolo{ki akciski plan. Posvetenosta na unijata e klu~ot za uspehot. priroda i biolo{ka raznovidnost.n. Planot utvrduva ~etiri prioritetni oblasti. i prirodni resursi i otpad. nekontroliranoto namaluvawe na biolo{kata raznovidnost. unijata postignala odreden napredok vo za{titata na `ivotnata sredina. zagaduvaweto i zgolemuvaweto na koli~estvoto otpad.

10 tematskite strategii se odnesuvaat na slednive podra~ja: ƒ Vozduh. [estiot ekolo{ki akciski plan predviduva izrabotuvawe sedum tematski strategii kako obid za modernizacija na ekolo{kata politika na unijata i obezbeduvawe eden po{irok strategiski pristap. socijalnoto vlijanie i vlijanieto vrz `ivotnata sredina na razli~nite alternativni re{enija na politikata. me|u drugoto. preku tematskite strategii se odgovara na potrebata od realizirawe na strategijata za podobro regulirawe. ƒ Pomorski ekosistemi. tuku se posvetuva vnimanie i na nivnoto sproveduvawe. tematskite strategii vo taa smisla se pridru`eni so analiza na vlijanieto so koja se procenuva ekonomskoto vlijanie. Preku tematskite strategii se obezbeduva ne samo vklu~uvawe na ekolo{kata politika vo drugite sektorski politiki. a nivnata cel e da se poednostavi regulatornata ramka. ƒ Prevencija na nastanuvaweto otpad i negovo reciklirawe. . ƒ Pesticidi. konkurentnost i za vrabotuvawe. pri nivnoto donesuvawe se sproveduvaat {iroki konsultacii so site u~esnici vo politikata.Ekolo{ ki akciski plan na evropskata unija movira celosno vklu~uvawe na za{titata na `ivotnata sredina vo site sektorski politiki na unijata odrazuvaj}i ja taka ekolo{kata ili zelena komponenta na strategijata za odr`liv razvoj na evropskata unija. na ovoj na~in. ƒ Po~va. se obezbeduva i vrskata me|u za{titata na `ivotnata sredina i celite od Lisabonskata strategija za porast. tematskite strategii se nadgraduvaat nad postojnata pravna i regulatorna ramka i vklu~uvaat novi poznavawa za zakanite vrz zdravjeto na lu|eto i na `ivotnata sredina. ƒ Prirodni resursi. unijata so planot ima utvrdeno prioriteti i za pra{awa od globalno zna~ewe. voedno. ƒ Urbani podra~ja. Pokraj utvrdenite prioriteti {to se odnesuvaat na evropskata unija i na sektorskata politika.

site ovie problemi se javuvaat poradi toa {to lu|eto preku svoite aktivnosti ispu{taat {tetni materii vo vozduhot. Kako rezultat na tie napori denes mo`e da se zboruva za odredena uspe{nost vo soo~uvaweto so predizvikot i za podobruvawe na kvalitetot na vozduhot. sepak toa ne zna~i deka nema problemi {to i ponatamu treba da se re{avaat. 3 . Ponatamu. problem e osiroma{uvaweto na ozonskata obvivka i. klimatskite promeni. Prvo. isto kako {to ima i pove}e re{enija vo zavisnost od ispu{tenata materija. slabiot kvalitet na vozduhot vo golemite gradovi e {teten za zdravjeto na lu|eto i go pravi `ivotot neprijaten.VOZDUH evropskata unija ve}e podolgo vreme posvetuva golemo vnimanie na podobruvaweto i na za{titata na kvalitetot na vozduhot. koi gi ima premnogu. evropskata unija mo`e da napravi mnogu i ve}e pravi mnogu za podobruvawe na sostojbata. sekako. iako kvalitetot na vozduhot e podobren.

buri i poplavi na krajbre`nite podra~ja.1. Klimatskite promeni i soo~uvaweto so predizvicite od ovaa pojava za evropskata unija pretstavuva prioritetno podra~je na aktivnost. Globalnoto zatopluvawe }e ima su{tinsko vlijanie vrz klimata predizvikuvaj}i topewe na ve~niot mraz na polovite.0.6ºC. poka~uvawe na nivoto na moreto predizvikuvaj}i ekstremni vremenski uslovi. Klimatski promeni vo posledniot eden vek prose~nata temperatura na zemjata se zgolemi za 0. a nau~nicite o~ekuvaat da prodol`i pojavata na globalno zatopluvawe.3 . .Vozduh 12 3.

a izdi{uvaat jagleroddioksid.Da zboruvame za `ivotnata sredina 3. Koga lu|eto di{at tie zemaat kislorod i ispu{taat jagleroddioksid. odnosno so prose~na temperatura od -18°C. no lu|eto mo`e da ja po~uvstvuvaat. tokmu ova e toa {to se slu~uva so zemjata bidej}i nejzinata atmosfera e kako staklena gradina i go ima istiot efekt. 3. }e vidime deka ovoj gas postojano se ispu{ta i prima. Dokolku normalniot efekt na radijacijata ne funkcionira{e na ovoj na~in zemjinata kora i atmosferata }e bea postudeni za 33°C odo{to se sega. Drugite pet se: ƒ Nitrogenoksid (N2O). kako i site rastenija se poznati kako prima~i (apsorbira~i) 13 . son~evite zraci pominuvaat niz atmosferata i stignuvaat do zemjata. spored niv. istoto se slu~uva i kaj site drugi `ivi su{testva i tie vdi{uvaat kislorod. ottamu. a nekoi od atmosferskite gasovi {to predizvikuvaat efekt na staklena gradina ne dozvoluvaat ovaa radijacija da pobegne nazad vo vselenata i se odrazuvaat nazad kon zemjata zagrevaj}i ja. tie se poznati kako ispu{ta~i (emituva~i). son~evata svetlina (vidlivata radijacija) pominuva preku stakloto na staklenata gradina i se apsorbira vo rastenijata vo staklenata gradina. stakloto od staklenata gradina povtorno ja odrazuva ovaa infracrvena radijacija kon rastenijata i gradinata se zagreva vnatre. vo poslednoto stoletie koncentracijata na ovie gasovi vo atmosferata e enormno zgolemena i poradi toa nastanuva globalno zatopluvawe. Del od ovaa toplina izleguva od staklenata gradina. nevidlivata infracrvena radijacija se odrazuva kon vselenata. koj e najzastapeniot vo atmosferata.1. vakvata toplina ne e vidliva. Nevoobi~aeniot efekt na gasovite {to predizvikuvaat efekt na staklena gradina ako voobi~aeniot efekt na gasovite {to predizvikuvaat efekt na staklena gradina e polezen za zemjata. so vakva prose~na temperatura celokupnite izvori na voda na planetata }e bea zamrznati.1 Voobi~aeniot efekt na stakleni~ki gasovi toa {to go znaeme site e deka sonceto ja zagreva zemjata! zo{to toga{ na zemjata e potoplo otkolku vo vselenata? za da go razbereme seto ova mora da go razbereme efektot na staklena gradina.1. ovoj primer bi mo`el da ni pomogne da go razbereme zna~eweto na gasovite {to predizvikuvaat efekt na staklena gradina.2. rastenijata vo staklenata gradina vra}aat del od toplinata (infracrvena radijacija). Jagleroddioksid (CO2) e najpoznatiot i najzastapeniot od niv. na toj na~in zemjata se odr`uva zagreana. Poznati se {est glavni gasovi {to predizvikuvaat efekt na staklena gradina. ƒ Metan (CH4) ƒ Hidrofluorokarbonati (HFCs) ƒ Sulfurheksafluorid (SF6) ƒ Perfluorokarbonati (PFCs) ako se fokusirame samo na jagleroddioksidot. no del od nea ostanuva vo nea. dodeka okeanite i moriwata. zo{to toga{ site nau~nici se tolku zagri`eni? zatoa {to mnogumina od niv se pla{at deka zemjata premnogu se zagreva tokmu poradi nevoobi~aeniot efekt na ovie gasovi.

vo minatoto. transportot. Posledicata od ovoj proces e zgolemenoto koli~estvo na jagleroddioksid vo atmosferata. Denes. 3. tradicionalnite golemi povr{ini se prima~i. kako {to se {umite vo Ju`na amerika i Jugozapadna azija bea ise~eni ili zapaleni i na toj na~in ne samo {to se namalija prima~ite. koli~estvoto na ispu{ten jagleroddioksid vo vozduhot na godi{no nivo e pribli`no 7 milijardi toni. }e zna~i deka efektot na opustinuvawe }e bide u{te posilen. odnosno ja odrazuva nazad na zemjata i so toa dopolnitelno ja zagreva. gasni centrali i drugi izvori vo doma}instvata i sli~no. Pra{aweto e kako }e se soo~at so toa rastenijata. reakcijata na lu|eto. koga nema{e elektri~na energija. malku potoplo vreme”. naj~estoto transportno sredstvo be{e kowot. }e bide razli~na. Poradi toa izvorite na jagleroddioksid se zgolemija drasti~no. glavno od energetsko sogoruvawe vo industrijata. pribli`no eden vek. isto taka. dodeka tie {to imaat poumerena ili postudena klima }e prodol`at da se zagrevaat. jaglen i na nafta. ili ispu{tawata na jagleroddioksid se napraveni od ~ovekot. mo`ebi. ottamu koli~estvoto na ispu{ten i koli~estvoto na primen jagleroddioksid bea pribli`no ednakvi. duri. nikoj ne mo`e da predviduva {to }e se slu~uva vo idninata. navistina. mnogu od izvorite. }e uspeat da se prisposobat na povisokite temperaturi. Efekti od globalnoto zatopluvawe Lu|eto se zagri`eni bidej}i temperaturata na zemjata porasna vo prili~no kratok period. tuku se zgolemi i koli~estvoto na ispu{ten CO2 vo vozduhot. faktot deka vakvoto zagrevawe }e bide na site strani. pa prose~noto koli~estvo vo atmosferata se odr`uva{e na stabilno nivo. no ne mo`e da se o~ekuva da se prisposobat na olku drasti~na promena. [to mo`eme da o~ekuvame? verojatno nema da bide premnogu te{ko da pretpostavime deka podra~jata {to i taka se `e{ki }e stanat u{te potopli. no nau~nicite se obiduvaat koristej}i sovremena oprema da predvidat kako }e se odnesuva zemjata ako prodol`i ponatamu nejzinoto zagrevawe. kratok period. tie {to `iveat vo podra~jata so studena klima }e si pomislat „super! Kone~no.Vozduh na jagleroddioksid. istovremeno se slu~uva namaluvawe na prima~ite. vo niv spa|aat pe~kite na drvja. `ivotnite i rastenijata se prisposobuvaat na odredeni promeni vo klimatski uslovi i `iveali{ta. no. 14 . `ivotnite i lu|eto {to `iveat vo podra~jata {to }e opustinat? nekoi lu|e }e uspeat da se soo~at so gore{tinite. gas. koj dopolnitelno go spre~uva propu{taweto na infracrvenata radijacija. koi so sogoruvaweto sozdavaat jagleroddioksid.2. {to vo sporedba so milionite godini kolku {to e stara planetata e. za da bide problemot u{te pogolem.

spored niv.8°C. del od `ivotnite }e se obidat da se preselat kon postudeni podra~ja. mnogu od ostrovite i krajbre`nite gradovi }e bidat poplaveni ili }e is~eznat. {to }e predizvika porast na nivoto na svetskite moriwa. so zatopluvaweto na studenite podra~ja }e po~ne i topeweto na ve~niot mraz na polovite. evropskata unija i pokraj dramati~nosta na predviduvawata veruva deka mo`e da gi promeni ne{tata i raboti da go postigne toa. mnogu silni uragani. u{te pove}e poplavi itn. a so toa }e se namali koli~inata hrana itn. nekoi nau~nici predviduvaat deka temperaturata }e se poka~i za 1.Da zboruvame za `ivotnata sredina so zagrevaweto na odreden region. a nivoto na moreto }e se poka~i me|u 9 i 88 santimetri vo tekot na narednite 100 godini. vakvite vremenski uslovi ve}e se zabele`uvaat vo evropa. Del od rastenijata }e is~eznat predizvikuvaj}i izumirawe i na del od `ivotnite {to se hranat so niv i taka ponatamu kon vrvot na sinxirot na ishrana.4-5. buri. efektot }e bide sli~en i vrz kultiviranite rastenija {to poradi toplinata nema da mo`at da se odgleduvaat pove}e. Domino-efektot }e bide pove}e od zabele`itelen i seriozen poradi faktot {to vo prirodata s# e povrzano. Kade vo takvi uslovi }e odat lu|eto od poplavenite podra~ja? spored mnogu nau~nici zatopluvaweto na zemjata }e dovede do isklu~itelno lo{i vremenski uslovi. na toj na~in sozdavaj}i seriozna konkurencija za ograni~eniot prostor vo toa podra~je na ve}e postojnata populacija. 15 .

Vozduh 3. no nema da bide fer ako se pobara od niv da go zaprat svojot razvoj. }e vidime deka imaat razli~ni izvori: tri ~etvrtini od gasovite {to predizvikuvaat efekt na staklena gradina se ispu{taat od edna ~etvrtina od svetskoto naselenie. navistina. vo saD. ispu{taweto gasovi {to sozdavaat efekt na staklena gradina se namali za 2. vo soglasnost so potrebite na dr`avite i nivnata odgovornost za sozdavawe na problemot. nè prinuduva da najdeme re{enija vedna{. ako se pra{ame od kade doa|aat poedine~nite gasovi. evropa i vo Japonija. pak. nau~nicite presmetale deka zemjata. Glavniot problem na unijata e usoglasuvaweto na dr`avite {to se ~lenki. obvrskata e prete`no na industriski razvienite dr`avi da se promenat. ova namaluvawe najmnogu se dol`e{e na zatvoraweto na golem del od rudarsko-geolo{kata industrija vo obedinetoto Kralstvo. mo`e da se prisposobi na varijacija i zatopluvawe od 0. ottuka. Pove}eto od drugite dr`avi {to se ~lenki. kako i na namaluvaweto na kapacitetite od te{kata industrija po obedinuvaweto na Germanija. zagri`uva~ki.3 Nao|awe re{enija Predviduvawata za posledicite od klimatskite promeni se. ako sakame da ostaneme vo ramkite na ovie granici e potrebno vedna{ da se namalat ispu{tawata gasovi {to predizvikuvaat efekt na staklena gradina za 60%! ova e nevozmo`no. Postojaniot ekonomski razvoj vo dr`avite kako {to se Kina i indija }e dovede Jagleroddioksid (CO2) Metan (CH4) Nitrogenoksid (N2O) Hidrofluorokarbonati (HFCs) Sulfurheksafluorid (SF6) Perfluorokarbonati (PFCs) se ispu{ta najmnogu od energetskata industrija i od se~eweto drvja (deforestacija) se ispu{ta najmnogu od sogoruvaweto i od proizvodstvoto na energija. naporite da se namali globalnoto zatopluvawe mora da bide spodelen ednakvo i pravi~no. no tokmu poradi toa.5 % vo periodot me|u 1990 godina i 1998 godina. osobeno poradi faktot deka gasovite {to predizvikuvaat efekt na staklena gradina se zadr`uvaat vo atmosferata dolg vremenski period. 16 samo do pove}e ispu{tawa. na primer. go zgolemija ispu{taweto gasovi {to predizvikuvaat efekt na staklena gradina. od fermentacijata vo orizovite poliwa Poteknuva najmnogu od ve{ta~kite |ubriva i od se~eweto drvja (deforestacija) vo celost poteknuvaat od industrijata .1°C i poka~uvawe na nivoto na svetskite moriwa za 2 santimetra vo tekot na edna godina. kako ekosistem.

ƒ da se zgolemi proizvodstvoto na energija od obnovlivi resursi . obnovlivi izvori na energija i/ili poefikasni procesi na proizvodstvo. ƒ da se zgolemi energetskata efikasnost na potro{uva~kata . Zabele`an be{e uspeh vo nasoka na zgolemuva na energetskata efikasnost na proizvodstvoto vo periodot me|u 1980 godina i 1989 godina. mo`nite re{enija se: ƒ da se odano~i potro{uva~kata na energija .proizvodstvoto na energija od obnovlivi izvori e prioritet za Evropskata unija. kako i cenata na proizvodite {to }e predizvika namaluvawe na konkurentnosta na evropskite kompanii za smetka na tie vo drugite dr`avi. Sekako. mora da se namali potro{uva~kata na energija. }e porasne i cenata na proizvodstvoto. o~igledno. }e zabele`ite deka se namalila. da vnimavame kakvi aparati za doma}instvo koristime bidej}i i tie imaat oznaka za potro{uva~kata na energija. taka {to povtorno doa|a do anulirawe na pozitivniot efekt. ova }e ima i negativen efekt ako cenata na energijata porasne. Problemot e deka toa nema da bide dovolno. Jasno e deka sektorot energetika. no denes sè pove}e lu|e koristat avtomobili za transport. Ako ja sporeduvate potro{uva~kata na gorivo na avtomobilite denes i pred 10 godini. Pokraj toa. no }e treba da se vnimava so visinata na danocite {to }e se napla}aat. koga potro{uva~kata na energija padna za 30 %. re{enieto e vo kombinirana primena na site mo`ni re{enija. na primer. Pove}e od programite na zaednicata se fokusirani na poddr{ka na proizvodstvoto na energija od obnovlivi izvori.Da zboruvame za `ivotnata sredina Koli~estvoto na emisijata na ovie gasovi vo evropskata unija: Jagleroddioksid (CO2) Metan (CH4) Nitrogenoksid (N2O) Hidrofluorokarbonati (HFCs) Sulfurheksafluorid (SF6) Perfluorokarbonati (PFCs) 78% 11% 9% 1. a se poddr`uvaat i nau~ni istra`uvawa vo istata nasoka. ottamu glavnoto re{enie treba da bide namaluvawe na ispu{tawata kako posledica na potro{uva~kata na energija.odano~uvaweto na potro{uva~kata na energija }e ja napravi cenata na energijata povisoka {to kako posledica na toa }e ima namaluvawe na potro{uva~kata. odano~uvaweto e edno od re{enija.proizvodstvo na istoto koli~estvo proizvodi so namalena potro{uva~ka na energija zna~i zgolemuvawe na efikasnosta na procesot na proizvodstvo. ƒ da se zgolemi energetskata efikasnost na proizvodstvoto . iako vo istiot period proizvodstvoto porasna za 50 % {to pridonese za anulirawe na pozitivniot efekt.poefikasni avtomobili bi rabotele podolgo za pomalku potro{eno gorivo. 17 .6% re{enijata mo`e da se obideme da gi najdeme vrz osnova na ovie podatoci. sekoga{ koga e vozmo`no da go koristime javniot transport mesto da patuvame so sopstvenite avtomobili. ~isti. odnosno tradicionalnite izvori na energija najmnogu pridonesuvaat za globalnoto zatopluvawe. isklu~itelno se va`ni i vlo`uvaweto i istra`uvaweto vo razvivawe i otkrivawe novi. Ottuka.

iako mora da prodol`ime da se obiduvame da napravime pove}e. evropskata unija e potpisnik na pove}e zna~ajni me|unarodni dogovori za da se podobri kvalitetot na vozduhot na globalno nivo i da se namali zagaduvaweto. 18 .4. [to pravi Evropskata unija za re{avawe na problemot? zagaduvaweto na vozduhot e eden od glavnite politi~ki prioriteti na unijata u{te od po~etokot na sedumdesettite godini na minatiot vek. a kvalitetot na vozduhot se podobruva. napraveni se pove}e obidi za namaluvawe na zagaduvaweto.Vozduh 3.

spored stru~wacite. vo brazil. vo sporedba so nivoto od 2000 godina. a sli~ni ograni~uvawa bea primeneti i na sogoruvaweto na otpadot. 19 . Cel na strategijata e spre~uvawe na namaluvaweto na podra~jata so {umi i na drugite ekosistemi. vo Kjoto. namaluvaweto na ispu{taweto sulfurdioksid e dosti`no. Grupa od dr`avi {to se ~lenki na evropskata unija potpi{aa vtor protokol za sulfurot i ottoga{ site dr`avi {to se ~lenki na unijata ja postignaa celta namaluvawe na ispu{taweto sulfur za 35% vo sporedba so nivoto vo 1990 godina. kako i namaluvawe na {tetnoto vlijanie od zagaduvaweto na vozduhot.ednostavno prestanaa da se proizveduvaat i da se emituvaat vo evropskata unija. montrealskiot protokol utvrduva celi i krajni rokovi za namaluvawe na gasovite {to ja namaluvaat ili o{tetuvaat ozonskata obvivka. od po~etokot na nejzinoto sproveduvawe.Da zboruvame za `ivotnata sredina 1979 1985 1987 1988 1992 1994 1996 1997 2001 2005 @enevskata konvencija za dalekuse`no prekugrani~no zagaduvawe na vozduhot postavuva celi za namaluvawe na ispu{taweto jagleroddioksid i sulfurmonoksid. prakti~no. Dopolnitelni namaluvawa na ispu{taweto se o~ekuvaat vo narednite dekadi. ispu{tawata sulfur niz evropa se zna~itelno namaleni. be{e lansirana programata za ~ist vozduh za evropa. hlorofluorokarbonatite (CFCs) . toplanite i energetskite centrali. evropskata unija ja poddr`a Konvencijata na obedinetite nacii za klimatski promeni voveduvaj}i go istovremeno principot na odr`liv razvoj. Principot. na samitot na planetata zemja vo rio de @aneiro. evropskata unija usvoi direktiva so koja gi obvrza energetskite postrojki. Komisijata ja lansira{e strategijata za namaluvawe na zagaduvaweto na vozduhot vo evropa so cel do 2020 godina da ja namali smrtnosta kaj lu|eto od bolesti {to se javuvaat kako posledica na zagaduvaweto na vozduhot za 40%. be{e lansirana programata za masla za avtomobili so koja se utvrdija postrogi energetski standardi za privatnite avtomobili. a posebno vnimanie se posvetuva na sitniot prav ili ~esticite {to imaat najgolemo {tetno dejstvo vrz zdravjeto na lu|eto. vo sporedba so nivoto vo 1990 godina. ovoj dogovor be{e poznat kako osnovawe na „Klubot na 30%” i so nego site dr`avi {to go potpi{aa. Kako rezultat na ovoj protokol. dodeka situacijata so nitrogenoksid i so amonijak e malku poinakva bidej}i malkumina napravile ne{to za da se soo~at so nego. kako i postrojkite za postapuvawe so otpad da gi namalat svoite ispu{tawa sulfurdioksid (so2) i nitrogenoksid (N20). Pove}eto od dr`avite {to se ~lenki na evropskata unija go potpi{aa Protokolot za namaluvawe na ispu{taweto sulfur za da go namalat ispu{taweto sulfurdioksid (so2) za 30 % do 1993 godina (vo sporedba so nivoto od 1980 godina). iako poradi zasiluvaweto na intenzitetot na patniot transport efektot na konvencijata vrz ispu{tawata na nitrogenoksid e nezabele`itelen. kako i instalaciite od metalskata. a ispu{taweto amonijak za 30 %. transportot. zna~i podobruvawe na kvalitetot na `ivotot preku zadovoluvaweto na potrebite na lu|eto bez da se predizvikuvaat {tetni vlijanija vrz `ivotnata sredina i da se spre~uvaat idnite generacii da gi zadovolat svoite potrebi. kako i mnogumina {to ne go potpi{aa gi postignaa predvidenite namaluvawa. evropskata unija se obvrza do 2010 godina da go namali ispu{taweto sulfurdioksid (so2) za 50 %. ~ija{to cel be{e da go pottiknuva nao|aweto na~ini za zapirawe na zagaduvaweto na vozduhot i negovoto {tetno dejstvo vrz zdravjeto na lu|eto i na `ivotnata sredina. Japonija.naj{tetnite od site gasovi . hemiskata i drvo-prerabotuva~kata industrija.

proizvodi so najmalku ambala`a itn. na primer besfosfaten detergent. ƒ Da gi isklu~ime site elektri~ni uredi koga ne gi koristime.Vozduh 3. Da kupuvame proizvodi {to se proizvedeni blizu do mestoto vo koe `iveeme. ƒ Da gi reciklirame starite fri`ideri ili klima-uredi. a hidrofluorokarbonatite od starite fri`ideri i klima-uredi da ne gi ispu{tame vo atmosferata. da koristime javen gradski prevoz tamu i toga{ koga e vozmo`no. . [to mo`eme da napravime nie? ako se ima predvid deka fabrikite go proizveduvaat toa {to ni e potrebno. ƒ Da zasadime {to pove}e drvja! Tie go apsorbiraat jagleroddioksidot (C02). pak. ƒ Zagaduvaweto na vozduhot nastanuva najmnogu kako posledica na transportot i osobeno na kargo-transportot. 20 ƒ Site mo`eme da re{ime da go koristime pove}e velosipedot kako prevozno sredstvo (dobar e za `ivotnata sredina i za na{eto zdravje) ili. prvi~niot pristap bi bil koristewe reciklirana hartija ili proizvodi {to mo`at da se reupotrebat ili da se koristat proizvodi {to imaat ekooznaka. ƒ Da koristime proizvodi {to imaat oznaka deka ne ja o{tetuvaat ozonskata obvivka.5. odnosno proizvodi {to se soodvetni na godi{noto vreme.

VODA
tihi okean pokriva edna polovina od teritorijata na zemjata - toa e podra~je {to e dovolno golemo za da gi sobere site kontinenti. vsu{nost, duri 75% od povr{inata na zemjata se pokrieni so voda. ironijata na ne{tata e deka na{ata planeta ja narekuvame „zemja”. Pogolemiot del od vodata na planetata e solena, odnosno samo okolu 3 % e slatka voda od

4
koja eden pogolem del e zamrznat vo polarnite kapi i vo drugite gle~eri. vodata e su{tinska za opstanokot na planetata, a bidej}i ima mnogu ograni~eni izvori, stanuva s# poskapocena. mora da bideme povnimatelni kon ovoj resurs. za{titata i upravuvaweto na vodata e eden od prioritetite na ekolo{kata politika na evropskata unija.

Voda

22

4.1. S# za vodata
slatkata i solenata voda se me|usebno povrzani. ako rekite se zagadeni, toga{ i moriwata i vodnite ekosistemi }e bidat zagadeni i o{teteni. iako dobar del od vodata {to ja koristime za piewe, kako i taa za kapewe e po~ista od porano, evropskata unija, sepak, ima u{te mnogu da napravi za za{tita na nejziniot kvalitet.

4.1.1. Voda za piewe
Prirodniot proces {to go poznavame kako ciklus na vodata gi povrzuva site vodi na planetata. zamislete go patot na kapkata do`d... mo`e da padne na zemjata ili, pak, vo voda. Pribli`no edna tretina od do`dovite {to pa|aat na zemjata odat direktno vo vodata. Drugite dve tretini se vpivaat vo po~vata. Del od vodite vo moriwata i vo okeanite isparuvaat pod `e{tinata na sonceto i gi sozdavaat oblacite na neboto. Koga oblacite se prepolneti, toga{ vrne i na toj na~in kapkata do`d go zatvora krugot na ciklusot. ako, pak, se obideme da gi sledime onie dve tretini od do`dot {to se vpivaat vo po~vata }e mo`eme da utvrdime deka se vpivaat vo po~vata so brzina od pribli`no eden metar vo tekot na edna godina. Krajot na nivnoto pate{estvie go ozna~uva nekoja podzemna voda.

Da zboruvame za `ivotnata sredina

so stotici, ili iljadnici godini, ovaa podzemna voda gi apsorbira atmosferskite vodi {to se vpivaat vo po~vata dodavaj}i specifi~en vkus ili kvalitet. vodata od okeanite mo`e da bide podlo`ena na tretman na desalinizacija so {to bi mo`ela da se koristi i za piewe. za `al, ovoj proces e skap i pri negovata primena ima ogromna potro{uva~ka na energija. Poradi toa, pribli`no 65 % od vodata {to ja koristime za piewe doa|a od podzemnite vodi. otpadnata voda i upotrebenata voda na krajot zavr{uvaat vo rekite, ottamu vo moriwata i ottuka odnovo po~nuva cikPrva faza

lusot na vodata. Koli~estvoto na vodata na zemjata i denes e isto kako i pred 100, 1.000 ili 10.000 godini. zamislete si samo vodata {to ja pieme denes, mo`ebi, e istata taa {to ja piele dinosaurusite pred milioni godini. Koga se ispumpuva od podzemni izvori ili od rekite, vodata sodr`i razni ~estici prav, bakterii i sl., koi moraat da bidat otstraneti pred vodata da bide pogodna za piewe. Procesot za nejzinoto pro~istuvawe ima pove}e fazi, za ilustracija }e ja iskoristime vodata od sena i nejzinoto pro~istuvawe do fazata vo koja odi do gra|anite na Pariz za piewe.

23

vodata se filtrira i od nea se izvlekuvaat site pokrupni ~estici, kako {to se pesokot i padnatite lisja. vodata pominuva niz u{te eden filter na aktiven jaglen za da se is~istat Vtora faza sitnite ~estici i nekoi mikroorganizmi. vodata se tretira so ozon - vo proces {to li~i na duvawe so vozduh. so ovoj Treta faza tretman se ubivaat najgolemiot del od patogenite mikroorganizmi. vodata pominuva niz mikronski filter za nejzino perfektno i celosno ^etvrta faza pro~istuvawe.

4. ottamu ~istata voda za kapewe e va`na i za razvoj na turizmot. no na drugo mesto sedimentot od urnatiot breg se talo`i. ova e glavnoto pravilo. dodeka na druga strana moreto talo`i sediment sozdavaj}i nova po~va. mnogu lu|e pretpo~itaat pakuvana mineralna voda za{to vo nea kompaniite dodavaat hlor za zadr`uvawe na vkusot i za odr`uvawe na ~istinata za vreme na nejziniot transport od mestoto na polnewe do na{iot dom. sepak vo minatoto toa ne be{e voobi~aena praktika.000 kilometri morski breg. 24 4. na toj na~in oddale~uvaj}i nekoe krajbre`no selo na „Costa Brava” kaj barselona vo [panija. zemjodelstvoto i za doma{ni potrebi se koristat me|u 200 i 1.1. otpadnite vodi ne smee da bidat ispu{tani vo rekite ili vo moriwata pred prethodno da bidat pre~isteni. Kapeweto vo zagadena voda mo`e da bide osobeno {tetno za zdravjeto na lu|eto. kako i od ve{ta~ki |ubriva i od {talsko |ubre.000 kubni metri voda po `itel godi{no. silata na branovite mo`e da gi razurne bregovite predizvikuvaj}i erozija na po~vata. sepak.1.Voda otkako }e pomine eden olku dolg proces na pro~istuvawe. Glavniot uslov za dobar leten odmor e ~ista krajbre`na voda. Morski breg evropskata unija ima pribli`no 95. a za nekoi gradovi da se prisposobat na vaka postavenata obvrska vo zakonodavstvoto na eu treba{e da pominat pove}e godini i da se izgradat novi sistemi za tretman na otpadnite vodi. vodata od ~e{ma nasekade vo evropskata unija e ~ista i bezbedna za piewe. koe treba da se sledi.3. Kako se raspredeluva ova koli~estvo? Industrija Zemjodelstvo Doma}instvo pribli`no 53 % pribli`no 26 % pribli`no 19 % . Krajbre`nite vodi bea zagadeni od otpadni vodi i od tiwa od domovite i od industrijata.2. koe se koriste{e vo zemjodelstvoto. 4. prekrasnata „Costa Amalfitana” sekoja godina gubi po malku od svoeto kopno poradi silata na branovite. vo blizina na neapol. golem broj lu|e vo evropa po~inaa poradi kapeweto vo zagadeni vodi otkako progoltaa nekoi smrtonosni bakterii vo moriwata.2. Soo~uvawe so problemite vo evropskata unija za industrijata. Voda za kapewe Prviot praven akt so koj se ureduva za{titata na vodata vo evropskata unija se odnesuva{e tokmu na vodata za kapewe i be{e donesen pred pribli`no 25 godini.

koj do`dot ne mo`e da go probie za da stigne do podzemnata voda. mo`ebi }e zvu~i zbunuva~ki. morskite vodi. {to vo su{tina go zasiluva problemot. najgolemoto zagaduvawe go pravi zemjodelstvoto. koga vo na{ite urbani centri gradime parking-prostori. Glavniot efekt na ova zapirawe na do`dovnicata da stigne vo podzemnata voda e deka mnogu pobrzo se sleva vo rekite. a gi zagrozuva `ivotnite. vo prodol`enie na listata na problemi e zagaduvaweto na vodata. kako }e se snao|ame vo idnina? za da se napolnat podzemnite rezervoari so voda e potrebno istata voda da pomine niz pove}e sloevi od zemjinata kora. ili golemi mre`i na pati{ta nie go presekuvame patot na do`dovnicata i ja zadr`uvame na povr{inata na zemjinata kora.Da zboruvame za `ivotnata sredina Denes na godi{no nivo se koristi pogolemo koli~estvo podzemni vodi od {to mo`e vo tekot na edna godina da se nadomesti preku ciklusot na vodata. del od ispraznetite podzemni rezervoari za voda vo krajbre`nite podra~ja otkako }e se ispraznat od ~istata voda za piewe se polnat so solena voda od moriwata. ottamu vo moriwata i go zatvora ciklusot bez ~ove{tvoto da ima polza od toa. kade {to sonceto brzo ja zagreva i taa isparuva. no najgolemite problemi vo odnos na zagaduvaweto ne gi predizvikuva industrijata bidej}i taa mo`e odli~no da se regulira. naprotiv duri ima i pogolemi problemi bidej}i ponekoga{ rekite ne mo`at da se soo~at so tolku mnogu voda i doa|a do izlevawa od seriozni razmeri prosledeni so materijalni i so ~ove~ki zagubi. osobeno preku koristeweto ve{ta~ki i {talski |ubriva. trgovski centri. 25 MESTO ZAKLU^OK Vodite se zagaduvaat od pove}e izvori: ƒ Ispu{tawe zagaduva~i ƒ Ispu{tawe toplina ƒ Voznemiruvawe na morskoto dno ƒ Is~eznuvawe na prirodnite `iveali{ta ƒ Talo`ewe sediment ƒ ƒ ƒ ƒ ƒ Organski zagaduva~i Ispu{tawe i isfrlawe nedozvoleni gasovi Isfrlawe cvrst otpad Preterano iskoristuvawe odredeni vidovi Isfrlawe otpad vo moriwata . sli~no na ova. rastenijata i lu|eto. tuku i solenite. ottamu pra{aweto {to treba da si go postavime e slednovo. pesticidi i drugi hemiski proizvodi za podobruvawe na procesot na zemjodelsko proizvodstvo. Kako dopolnuvawe na ova. za `al. zagaduvaweto ne gi zagrozuva samo slatkite vodi. intenzivnoto zemjodelstvo doveduva do pokompakten goren sloj na zemjinata kora.

se propi{uvaat i poednostavno se primenuvaat pravila i sovremena tehnika {to go spre~uvaat industriskoto zagaduvawe. diviot svet i `ivotnata sredina voop{to. vo poslednite 30 godini.3.700 kubni metri voda! mieweto na avtomobilot pobaruva pribli`no 200 litri voda. [to prezema Evropskata unija? Kvalitetot na vodata otsekoga{ bil va`no pra{awe za evropskata unija i za nejzinata ekolo{ka politika. a. no i vo zakonodavstvoto. vo prosek. za navodnuvawe na privatnoto zelenilo se koristat 17 kubni metri voda za sekoj kvadraten metar zelenilo. taa e voedno najlesniot sektor za regulirawe. ili dvorno mesto od 100 kvadratni metri pobaruva potro{uva~ka od 1. postignat e zabele`itelen napredok. vo domovite koristime s# pove}e i pove}e voda. kolku {to se razviva politikata. mesto da se razdeluvaat vodite spored administrativni ili politi~ki granici. iako industrijata e golem potro{uva~. a pritoa ovozmo`uvaat koristewe na pomalo koli~estvo voda. zaedni~kiot pristap. ostvaruvaweto na ovaa cel e vozmo`no samo preku zaedni~ki pristap i tretman na celiot ciklus na vodata {to za evropskata unija zna~e{e kompletno nov pristap vo istra`uvaweto. dodeka ma{inata za perewe tro{i 100 litri voda za sekoi 5 kilogrami ali{ta. osobeno koga stanuva zbor za koristeweto na vodata i za koli~estvoto voda {to go koristime.Voda 4. Glavniot zagaduva~ i ponatamu ostanuva zemjodelstvoto. me|utoa gri`ata mora da prodol`i. zna~i deka }e se tretiraat celi re~ni slivovi. prakti~no. 26 . Glavnata cel {to saka da ja postigne unijata vo ovoj sektor e dobriot ekolo{ki status na „evropskite vodi” do 2015 godina za da mo`at da profitiraat site lu|e. individualno.

). 27 . Direktivata za voda za kapewe od 1976 godina gi za{tituva kapa~ite. kako i za{tita na resursite od koi zavisat pomorskite ekonomski i socijalni aktivnosti. `ivotnata sredina. osobeno od industrijata. preku utvrduvawe standardi za zdravstvena ispravnost na slatkata voda. Glavnata cel e da se namali za edna polovina koli~estvoto voda {to go koristat lu|eto. dodeka so Direktivata za za{tita od poplavi od 2006 godina se sozdava sistem preku koj treba da se obezbedi namaluvawe i upravuvawe na rizicite od poplavite vrz zdravjeto na lu|eto. koja ima za cel namaluvawe na iskoristenoto koli~estvo ve{ta~ki |ubriva.EUWI). vo 1991 godina Direktivata za tretman na urbanite otpadni vodi utvrdi pravila za za{tita na `ivotnata sredina od {tetnoto dejstvo na urbanite otpadni vodi {to gi ispu{tame vo `ivotnata sredina. sekako. evropskata komisija. tuku vo 2002 godina na svetskiot samit za odr`liv razvoj po~na inicijativa za vodata (EU Water Initiative . infrastrukturata i li~niot imot. so ramkovnata direktiva za vodi od 2000 godina se predviduva izrabotuvawe planovi za upravuvawe na re~nite slivovi. no i so odveduvaweto otpadna voda. Evropskata unija raboti zaedno so svoite gra|ani sledej}i go svojot pove}enaso~en pristap. tematskata strategija za za{tita i za za~uvuvawe na pomorskite ekosistemi ima za cel postignuvawe dobar ekolo{ki status na morskite vodi do 2021 godina. paralelno so golemiot broj direktivi. predlo`i i ambiciozna strategija za za{tita na morskite ekosistemi. evropskata unija ne donesuva samo novo zakonodavstvo. so izmenite i so dopolnuvawata na ovaa direktiva napraveni vo 2006 godina se poednostavuvaat zdravstvenite standardi so cel da se podobri upravuvaweto na pla`ite i da se obezbedi pravilno informirawe na kapa~ite i se pravat kvalitetni programi za sledewe na ispolnuvaweto na standardite. kako {to se nitratite i fosfatite. no i na krajbre`nata morska voda. i od domovite. vo istata godina be{e donesena i Direktivata za nitrati. me|utoa i `ivotnata sredina. Direktivata za voda za piewe od 1998 godina utvrduva standardi za zdravstvena ispravnost na vodata (na primer.Da zboruvame za `ivotnata sredina Evropskite direktivi evropskata unija ima usvoeno golem broj direktivi so koi se obiduva da gi razre{i problemite so koi se soo~uva vo koristeweto ~ista voda. ovaa direktiva ne se odnesuva na standardite za zdravstvena ispravnost na bazenite za kapewe. no. mikrobiolo{ka ispravnost. inicijativata ima za cel da utvrduva celi (mileniumski razvojni celi) {to se odnesuvaat na upotrebata i na pro~istuvaweto na vodite. zagaduvawe so olovo i sl.

itn. sozdavawe bu~ava. hotelierite. unijata organizira javni raspravi vo koi go slu{a misleweto na site lu|e i na razli~nite sektori: industrijata. ekologistite. namaluvawe na {tetnite sostojki.Voda unijata razviva golem broj instrumenti za naso~uvawe i za menuvawe na navikite na lu|eto za koristeweto na vodata. ƒ Konvencijata od Barselona od 1976 godina za za{tita na Sredozemno More.4. najdobroto ne{to e da izbirame detergenti {to imaat ekoetiketa. istra`uva~ite. ispu{tawe {tetni gasovi vo vozduhot. a obedinuvaat visoki standardi na procesot na proizvodstvo. toga{ mora da vnimavame da ne gi ostavime ~e{mite da ni kapat ili da ja ostavame vodata da te~e dodeka si gi mieme zabite ili gi mieme sadovite. [to mo`eme da napravime nie? ako samo se setime deka samite sme odgovorni za sè {to se slu~uva vo `ivotnata sredina. strogi pravila {to mora da se po~ituvaat za da mo`e da se dobie ekoetiketa. energija. golemite sopstvenici na zemja. da ne navodnuvame i da ne gi mieme avtomobilite so ~istata voda za piewe itn. ƒ Konvenciite od Oslo i od Pariz od 1974 godina i od 1978 godina za za{tita na severoisto~niot del na Atlantski Okean. da ne gi koristime ma{inite za perewe i za sadovi premnogu. sportistite itn. a denes ima standardi za ekoetiketirawe za pove}e od 19 grupi razli~ni proizvodi. navistina. ribarite. 28 4. Me|unarodni dogovori evropskata unija potpi{a i ratifikuva golem broj me|unarodni dogovori za za{tita na moriwata i na okeanite. . za da postigneme namaluvawe na zagaduvaweto. vo 1999 godina be{e utvrden standardot za detergenti. na primer. kako na primer: ƒ Konvencijata od Helsinki od 1974 godina za za{tita na pomorskite balti~ki ekosistemi. vodata i vo po~vata itn. grade`ni{tvoto. ƒ Konvencijata od Bukure{t od 1992 godina za za{tita na Crno More od zagaduvawe. koristewe prirodni resursi. lokalnite vlasti. skladirawe na otpadot sozdaden vo procesot. kaj detergentite evropskata unija ne samo {to usvoila direktiva za namaluvawe na koristenoto koli~estvo detergent. tuku promovira nivno reciklirawe i reupotreba na ambala`ata. transportnite dru{tva. turistite. a prepora~uva i koristewe detergenti {to koristat pomalku energija za postignuvaweto na vistinskiot efekt. Postojat. vo unijata se koristi i ekoetiketirawe za odredeni proizvodi {to ne predizvikuvaat {teti vrz `ivotnata sredina.

Koli~estvoto otpad od elektronska i od elektri~na oprema .5 OTPAD najbrzoraste~kite tipovi otpad .eden od . verojatno. toga{ vo 2020 godina. ako prodol`ime so istoto tempo. zagrozuvaweto na `ivotnata sredina i na zdravjeto na lu|eto od raste~koto koli~estvo otpad stanuva s# poseriozno i ottamu evropskata unija re{i da prezeme merki za soo~uvawe so problemot. me|u 1995 godina i 1998 godina. koli~estvoto frlen otpad se poka~i za 15%.mo`e dvojno da se zgolemi za period od samo 12 godini. }e isfrlame pove}e od 45% pove}e otpad otkolku vo 1995 godina. sekojdnevno frlame s# pove}e i pove}e otpad.

najevtiniot. evropskata unija gi ohrabruva proizvoditelite da dizajniraat proizvodi pri ~ie{to proizvodstvo }e se sozdava pomalku otpad i zagaduvawe. stvo na otpad proizleguva deka sekoj `itel vo eu sozdava pribli`no 6 toni otpad godi{no.1. koi godi{no proizveduvaat pribli`no 3 milijardi toni otpad. Prevencija Koj e najednostavniot. ova se narekuva ~ista tehnologija. ottuka. ^ista tehnologija vo evropskata unija `iveat pribli`no 500 milioni lu|e. Presmetuvaj}i go individualnoto proizvodDizajnirawe proizvodi {to se energetski efikasni i pobaruvaat pomalku materijali Zamena na materijali {to predizvikuvaat {teta na `ivotnata sredina Dizajnirawe trajni i izdr`livi proizvodi Proizvodstvo na proizvodi {to se odr`uvaat poednostavno Dizajnirawe proizvodi {to mo`at povtorno da se upotrebat i recikliraat proizvodi {to koristat malku materijal i energija proizvodi {to ne $ {tetat na `ivotnata sredina proizvodi {to traat i se koristat podolgo proizvodi {to se popravaat polesno koristewe materijali {to mo`at da bidat reciklirani i povtorno upotrebeni . no razlikata e vo toa {to bile korisni i dobri za `ivotnata sredina za vreme na nivnoto proizvodstvo i koristewe.1. pove}e od jasno e zo{to imame problem da se oslobodime od otpadot. najefikasniot na~in da se izleze na kraj so otpadot? se razbira. Proizvodite proizvedeni na ovoj na~in otkako }e bide upotrebeni }e bidat povtorno frleni. ottamu. site nie kako potro{uva~i igrame klu~na uloga vo ohrabruvaweto na primenata na ~ista tehnologija preku odbiraweto „~isti” proizvodi i uslugi. Postojat golem broj na~ini kako da se postigne toa: 30 5.1. da ne sozdavame otpad.Otpad 5. toa e vistinskiot na~in na izleguvawe na kraj so otpadot. industrijata mo`e da pridonese za soo~uvawe so problemot preku dizajnirawe i proizvodstvo na proizvodi {to sozdavaat pomalku otpad i se frlaat bez da sozdadat {teta na `ivotnata sredina.

000 ma{ini za fotokopirawe da obnovi i povtorno da proizvede 75% od niv i na toj na~in da za{tedi duri 93 milioni evra. kompaktni diskovi i kaseti se obiduva da najde na~in kako da go napravi proizvodstvoto poefikasno spre~uvaj}i go zagaduvaweto i za{teduvaj}i sredstva. Reciklirawe otpad so reciklirawe se namaluva kvantitetot na otpad {to go skladirame vo deponijata i na toj na~in ja polnime. ƒ bu~avata i {tetnite vlijanija vrz ekosistemite. lambi i prekinuva~i razvil grupa proizvodi nare~ena „zelen pojas”. Kompanijata uspeala od povratenite 80.1 milioni kilogrami. elektronski i elektri~ni uredi i za baterii. koi. a naskoro unijata }e utvrdi i novi povisoki celi za reciklirawe.Da zboruvame za ` ivotnata sredina eve nekolku prakti~ni pri~ini: Poznat proizvoditel na elektri~ni uredi. mnogu od dr`avite {to se ~lenki na unijata ve}e recikliraat pove}e od 50% od otpadot od pakuvawa. proda`ba. ƒ skladiraweto otpad. Dosega ima utvrdeno celi za reciklirawe za stari vozila. odnosno go ima namaleno koristeweto na solventi za 1. 31 . Paralelno. 5. nare~ena ekoetiketa. koristewe i skladirawe) uspe{no gi namaluvaat: ƒ koristeweto na prirodnite resursi i na energijata. koja odgovara na pove}e kriteriumi za „zeleni proizvodi”. inaku. Proizvodite dobivaat ekooznaka ako za vreme na nivnoto postoewe (proizvodstvo. vodata i vo po~vata. vo 1996 godina kompanijata objavi deka noviot proces za proizvodstvo na medicinska samolepliva lenta za{teduva duri 77% od prethodno potro{enata energija. kako model za povtorna upotreba na delovite. ƒ ispu{tawata vo vozduhot. go namaluvame koli~estvoto energija potrebna za proizvodstvoto na novi proizvodi. Kompanijata {to proizveduva bele`nici. evropskata unija ima razvieno oznaka za identifikuvawe na proizvodite vo prodavnicite {to imaat minimalno vlijanie vrz `ivotnata sredina. a na toj na~in go namaluvame zagaduvaweto i koristeweto na prirodnite resursi. Proizvoditel na kancelariska oprema razvil tehnologija za proizvodstvo na ma{ini za fotokopirawe so upotreba na stari/amortizirani ma{ini za fotokopirawe.2. bi gi potro{ila za nabavka na repromaterijali.

gorivoto. recikliraniot karton. kutii. glicerinot za sopira~ki i antifrizot. toaletna hartija.5 kubni metri otpad. vredi. ovoj otpad e eden od najgolemite izvori na te{ki metali i organski zagaduva~i. sopstvenicite }e mo`at svoite vozila da gi dostavat do ovlastenoto lice bez nikakvi tro{oci. hidrauli~nite te~nosti. go spre~uva i se~eweto na 17 drvja i zazemaweto na pribli`no 2. ili tripati pobrzo otkolku komunalniot otpad. delovi za vozila i ~etki za boewe. motornite masla.1. ova mo`e da se zeme i kako motiv pove}e za da se proizveduvaat elektronski i elektri~ni uredi {to proizveduvaat pomalku zagaduvawe. toa pretstavuva re~isi 10% od vkupnoto koli~estvo opasen otpad sozdaden vo unijata. pribli`no 9 milioni toni otpad se sozdavaat poradi isfrlaweto na starite vozila. sakaj}i da go nadmine so ovoj problem. ovie nekolku primeri poka`uvaat deka recikliraweto.2. recikliranata plastika mo`e da se koristi za da se izrabotat novi proizvodi kako {to se novo crevo za voda ili novi cevki. vo ponovo vreme. a proizvoditelite na vozila }e napravat povrat na dobar del od cenata platena za skladirawe na otpadnite vozila. {i{iwa i kontejneri. evropskata unija se obiduva da po~ne so reciklirawe vozila.5 toni jagleroddioksid vo atmosferata.Otpad 5. recikliraweto na motorot od edno vozilo zna~i ispu{tawe ogromno koli~estvo . unijata donese novo zakonodavstvo so koe gi obvrza proizvoditelite da ja prezemat ve}e iskoristenata oprema bez pritoa da napla}aat odredena cena za toa. bri{a~i za kujna. 32 zagaduva~i preku te{kite metali. so recikliraweto na konzervite se za{teduva duri 95 % od energijata potrebna za nivno proizvodstvo. kartonska ambala`a za jajca. otpadot od elektronski i od elektri~ni uredi porasnuva za 16 do 28% na sekoi pet godini. hartieni {amiv~iwa. hartija za pe~atewe. novata direktiva za otpadni vozila predlaga sopstvenicite da dobijat sertifikat od ovlastenoto lice za skladirawe na voziloto pred da bide izbri{ano od registarot na vozila vo upotreba i da prestanat da pla}aat danoci i drugi dava~ki za nego. kako i starite vesnici. a sozdava dovolno toplina za da se zagree domot vo period od {est meseci. navistina. no }e vredi u{te pove}e ako lu|eto kupuvaat proizvodi dobieni od recikliran materijal. izolacija za palta. podni pokrivki. Reciklirani materijali recikliraweto na eden ton vesnici go spre~uva ispu{taweto na 2. salfetki i sl. a potoa mo`at da ja recikliraat i da prodavaat novi proizvodi. isto taka. mo`at da bidat iskoristeni i po recikliraweto da dobieme nov karton. vre}i za spiewe. a se spre~uva i ispu{taweto na toni jagleroddioksid vo atmosferata. sekoja godina.

ja namaluva erozijata i potrebata od dopolnitelno dodavawe ve{ta~ki |ubriva. ja zgolemuva sposobnosta na po~vata da apsorbira pove}e vozduh i voda. a na~inot na nivnoto tretirawe e sogoruvawe ili skladirawe. a za toa mo`e da bidat odredeni i instrumenti za finansiska poddr{ka. so drugi zborovi. kako bubalki. [to e toa tretman na otpadot? otpadot {to ne mo`e da bide namalen. pol`avi i sl. no ima nekoi materii {to ne mo`at da bidat reupotrebeni ili reciklirani. kompostiraweto e kontroliran proces na razgraduvawe na materijalite so pomo{ na razli~ni mikroorganizmi i bezrbetnici. Po~vata. 5. 33 . staveni na kup vo vistinski uslovi po nekolku nedeli }e stanat kvaliteten kompost. pak. Koristeweto kompost ja zasiluva organskata sodr`ina na po~vata vo mnogu evropski regioni. gabi i bezrbetnici gi konsumiraat i gi razgraduvaat organskite materijali. upotrebata na kompostot. e neograni~ena. reupotreben ili recikliran. mo`e da se koristi vo zemjodelstvoto kako |ubrivo ili da se stava vo saksiite pri sadewe cve}iwa.3. ako sakame da bideme tehni~ki to~ni. a najpolezno e poradi faktot deka go namaluva koli~estvoto otpad {to treba da se skladira i na toj na~in ja zagaduva `ivotnata sredina. lisjata i drugite otpadoci od rastenija vo na{ite gradini. Kompostirawe Kompostiraweto e priroden na~in za reciklirawe. Pove}e od 50% od otpadot od doma}instvata mo`e da se reciklira na ovoj na~in. obata na~ina imaat {tetno vlijanie vrz `ivotnata sredina i poradi toa mora da bidat strogo kontrolirani. Kompostot ja podobruva teksturata na po~vata. evropskata unija se obiduva da gi ohrabri dr`avite {to se ~lenki i lokalnite zaednici da se soo~at prvo so sozdavaweto otpad. Kompostiraweto mo`e da se sproveduva poedine~no. kako i od celata dr`ava.2. kompost se dobiva koga raznite bakterii. kako i poluraspadnato ovo{je i zelen~uk.2. no mo`e da bide i so poddr{ka od lokalnite zaednici. mora da bide tretiran na poinakov na~in. crvi. trevata.Da zboruvame za ` ivotnata sredina 5.

organski zagaduva~i. KAKO ZAGADUVAAT DEPONIITE? 34 Vozduh Voda Po~va ispu{tawe CO2 (jagleroddioksid) i CH4 (metan).1. cijanid. vo minatoto. a poradi toa nekoi te{ki metali i drugi toksini istekuvaat i se vpivaat vo po~vata i vo podzemnite vodi. deponiite se golemi moderni postrojki so za{titni pojasi i so sistem za sobirawe i za otstranuvawe na supstanciite i na gasovite {to istekuvaat i se ispu{taat od otpadot vo raspa|awe. sekoj den kompresiraniot cvrst otpad se skladira vo deponijata i se pokriva so sloj zemja. se utvrduva obvrskata deponiite da imaat instalacii za sobirawe na metanot i za proizvodstvo na energija od nego. Deponija Deponijata. Denes. vo 1995 godina duri 67% od otpadot be{e skladiran vo deponiite. deponiite ne bea ni{to pove}e od dupki vo koi be{e skladiran otpadot. neprijatna mirizba.3. te{ki metali i nitrati se vlevaat vo podzemnite vodi. a potoa se pokriva so zemja i podra~jeto na deponijata prodol`uva da se koristi za drugi celi. edna od glavnite celi na Direktivata za deponii e namaluvawe na koli~estvoto biorazgradliv otpad da se skladira vo deponiite.Otpad 5. zafa}a prostor i go zagaduva zemji{teto so skladirawe opasni materijali vo po~vata. vo deponijata se skladira otpad s# do onoj moment dodeka ne se napolni. Deponiite vo svetot se polnat sè pove}e i ispu{taj}i metan pridonesuvaat za klimatskite promeni. prepolna so pesticidi. ponekoga{ duri i za rekreacija. a kako na~in za kontrola na zagaduvaweto i ispu{tawata metan. . ili skladiraweto na otpadot e glavniot na~in na tretman na otpadot.

no2. so direktivata eu se obiduva da postigne seriozno namaluvawe na ispu{tawata vo vozduhot nitrogenoksidi. 1 evropskata unija utvrdi nova direktiva za sogoruvaweto na otpadot. organski soedinenija. odnosno 6070 % vo te`ina.2. 35 incinerator e pe~ka vo koja se sogoruva opasniot otpad i otpadot {to dokolku se skladira vo deponija mo`e da ima seriozno {tetno dejstvo vrz po~vata. skladirawe opasni supstancii na povr{inskite vodi.Da zboruvame za ` ivotnata sredina KAKO ZAGADUVA INCINERATOROT? Vozduh Voda Po~va ispu{tawe so2. Preku sogoruvaweto na otpadot se osloboduva energija {to mo`e da se iskoristi za zagrevawe. deponirawe pepel od incineratorot i pro~istuvawe rezidui. kako i nekoi te{ki metali. od otpadot ostanuva samo pepelta.3. Posebno vnimanie se posvetuva na namaluvaweto i na kontrolata na ispu{tawe na zagaduva~ite vo pomorskite ekosistemi. so sogoruvaweto se postignuva namaluvawe na otpadot za 90 % vo zafat. Po zavr{uvaweto na procesot na sogoruvawe. koja utvrduva strogi granici na ispu{taweto na ovie zagaduva~i so cel da se namali {tetnoto dejstvo po zdravjeto na lu|eto. sulfurdioksid i hidrohloridi. dioksini i te{ki metali. . Sogoruvawe vo 1995 godina duri 17% od vkupnoto koli~estvo otpad sozdaden vo evropskata unija be{e tretiran so sogoruvawe. koi po nivnata upotreba i prepolnetost povtorno }e zavr{at na deponijata. koja se skladira vo deponija. HCL. 5. a nekoi incineratori1 mo`at duri da sogoruvaat i opasen otpad spre~uvaj}i opredeleni toksini ili organski soedinenija da gi zagaduvaat vozduhot i po~vata. Problemot na sogoruvaweto e deka za da bide spre~eno zagaduvaweto na vozduhot od ispu{tawata gasovi {to sozdavaat efekt na staklena gradina od sogoruvaweto postrojkite moraat da postavuvaat skapi filtri. vodata i vozduhot.

Istovremeno. ƒ podobreni uslovi za tretman na otpadot. 4. tretmanot i za recikliraweto na otpadot.Otpad 5. Princip na prevencija: namaluvawe na otpadot u{te od po~etokot na negovoto nastanuvawe i pottiknuvawe na industrijata da proizveduva . vrskata me|u ekonomskiot razvoj i zgolemuvaweto na koli~estvoto sozdaden otpad mora da bide prekinata. odnosno za 50 % vo 2050 godina. poddr{ka na istra`uvaweto i na tehnolo{kiot razvoj za proizvodstvo na novi proizvodi {to imaat pomalo vlijanie vrz `ivotnata sredina i koristat pomalku energija. ƒ regulirawe na transportot. razvivaj}i i promoviraj}i evropska strategija za reciklirawe na otpadot. 3. Pri soo~uvaweto so otpadot unijata raboti spored ~etiri osnovni principi: 1. a proizvoditelite moraat da bidat odgovorni za pribiraweto. Ottamu opasnite supstancii mora da bidat otkrieni. 2. Princip korisnikot pla}a: toj {to go sozdava otpadot mora da gi nadomesti tro{ocite za negoviot tretman. ƒ namaluvawe na koli~estvoto otpad preku povtorna upotreba i reciklirawe kako i za{teda na energija. Princip na pretpazlivost: sekoga{ koga ima potencijalen rizik treba da se prezemat merki za negovo spre~uvawe. Princip na bliskost: tretirawe na otpadot na mestoto na koe nastanuva. [to pravi Evropskata unija? evropskata unija ima uloga da pridonese kon spre~uvaweto na nastanuvaweto na otpadot i da go promovira recikliraweto preku informiraweto na potro{uva~ite.proizvodi i uslugi {to sozdavaat pomalku otpad. Celta na unijata e vo 2010 godina da go namali skladiraniot otpad za 20% vo sporedba so 2000 godina. 36 . za postignuvaweto na ovaa cel unijata gi ima postaveno slednive prioriteti vo svojata tematska strategija za otpad: ƒ spre~uvawe nastanuvawe otpad.i potro{uva~ite da izbiraat .4.

a bea doneseni i mnogu drugi direktivi {to se odnesuvaat na bateriite. evropskata unija ima zabrana i za izvoz na odredeni vidovi opasen otpad vo dr`avite {to ne se ~lenki na organizacijata za ekonomska sorabotka i razvoj. koja od dr`avite {to se ~lenki bara{e da upravuvaat otpad preku ohrabruvawe na prevencijata i na pravilnoto skladirawe. i ƒ regulativi i odano~uvawe. ƒ zamena na opasnite supstancii. ƒ informativni deklaracii.namaluvawe na biorazgradliviot otpad vo deponiite za 65 %. a nejzinata cel be{e da im olesni na potro{uva~ite da gi prepoznaat proizvodite so ekoetiketa.90 %. vo periodot me|u 1985 godina i 2000 godina. vo 1994 godina direktivata za otpad od pakuvawa gi utvrdi celite za namaluvawe i za reciklirawe na otpadot od pakuvawa. ƒ ekodizajn na proizvodite. vo 1999 godina se vovede obvrska da se sobira i tretira metanot ispu{ten od deponiite. ekoetiketata be{e promovirana so donesuvaweto na direktivata vo 1992 godina. 37 Evropskite direktivi Dosega bea doneseni golem broj direktivi so cel podobruvawe na sostojbata vo sektorot. ƒ razvoj na ~ista tehnologija. razli~nite vidovi opasni materijali i sl. ƒ procena na `ivotniot ciklus. upotrebenite masla.Da zboruvame za ` ivotnata sredina vlijanieto vrz izborot na potro{uva~ite da izbiraat proizvodi {to imaat pomalo vlijanie vrz `ivotnata sredina preku: ƒ koristewe ekoetiketi. ƒ upatstva. a vo 2005 godina be{e usvoena i nova direktiva so koja se ograni~ija ispu{tawata dioksini {to se dobivaat so sogoruvawe na otpadot. vo 1991 godina Direktivata za opasen otpad gi utvrdi pravilata za upravuvawe na ovoj tip otpad. Prvo vo 1975 godina be{e usvoena ramkovnata direktiva za otpad. be{e utvrdena i stapka za namaluvawe na dioksinite (supertoksi~ni hemikalii) . unijata prezede aktivnosti i za prevencija na nastanuvaweto otpad preku pove}e odluki za ograni~uvawe na nastanuvaweto toksi~en otpad. . dodeka za periodot 2006-2016 godina be{e postavena cel . ƒ kampawi za podigawe na svesta na javnosta. kako na primer sodr`inata na te{kite metali vo bateriite.

ƒ Obidete se da # dadete vtor `ivot na oblekata {to ne e vo moda. a }e dobiete pomalku ambala`a. [to mo`eme da napravime nie? ƒ Podgotvuvajte se za reciklirawe na otpadot i podu~uvajte gi site vo semejstvoto da go razberat procesot na reciklirawe i {to podrazbira toj. ovaa dolgoro~na strategija ima za cel da obezbedi evropa da bide op{testvo {to go reciklira otpadot i se obiduva da izbegne sozdavawe otpad i da go koristi otpadot kako resurs. ƒ Informirajte se za proizvodite {to imaat ekoetiketa. evropskata komisija predlo`i usvojuvawe nova tematska strategija za spre~uvawe i za reciklirawe na otpadot. ƒ Servisirajte gi rasipanite proizvodi i razmislete dobro pred da gi frlite. koi gi obvrzuvaat dr`avite {to se ~lenki da razvivaat nacionalni programi za spre~uvawe na nastanuvaweto otpad. prepravete ja ili podarete ja. Pred da odite na pazaruvawe. ƒ Mnogu marketi davaat plasti~ni kesi na sekoj potro{uva~ koga pazaruva. Kako prv ~ekor vo ispolnuvaweto na strategijata Komisijata predlo`i revizija na ramkovnata direktiva za otpad od 1975 godina i vospostavuvawe standardi za reciklirawe. vnimavajte da si zemete so vas kesa ili torba mesto da zemete nova. Predlo`ete mu na prodava~ot da vi dava pomalku ambala`a i da koristi pomalku ambala`a vo idnina. a potoa pobarajte gi vo bliskata prodavnica i prepoznajte gi po logoto. ƒ Mo`ebi ne vi e potrebna tolku golema ambala`a za proizvodite {to gi kupuvate. ƒ Ako kupuvate refusni proizvodi }e dobiete ist kvalitet.5. 5. 38 . vo dekemvri 2005 godina.Otpad Kone~no.

a ima i mnogu vidovi {to ve}e is~eznale. preku {umi do mo~uri{ta i drugi vodni `iveali{ta. Golema e brojkata na vidovi {to se zagrozeni ili se pod zakana od is~eznuvawe.PRIRODA bogatstvoto na evropa. se nao|a i vo raznovidnosta na nejzinite predelski tipovi: od planini so alpski karakteristiki. me|u drugoto. 6 . site ovie predelski tipovi se `iveali{te na mnogu vidovi od evropskiot div svet.

vo nea se vklu~eni od nekolku santimetri do nekolku metri od Zemjinata kora na povr{inata kako i na morskoto dno. ƒ Pove}e edinki od istiot ili od razli~ni vidovi {to `iveat vo edno geografsko podra~je i imaat razli~ni demografski karakteristiki se narekuvaat populacija. `ivotni i insekti. morame da spre~ime ova da se slu~uva i ponatamu i da ja za{titime biolo{kata raznovidnost. isto taka. @iveali{tata vo Evropa 40 ima pove}e razli~ni nivoa vo koi mo`e da bide prou~uvan `iviot svet: ƒ Rastenie ili `ivotno {to mu pripa|a na odreden vid e edinka. planini. ezera. vklu~uvaj}i tuka nekoi specifi~ni vidovi {umi. peso~ni dini. reki. seto ova go narekuvame biolo{ka raznovidnost. pak. zagaduvaweto e. . ptici.1. definirani spored vegetaciskite ili prirodnite karakteristiki. ƒ [irokite tipovi ekosistemi so sli~ni karakteristiki {to gi razdeluvaat od drugite i se rasprostraneti niz svetot se narekuvaat biomi.500 `iveali{ta. iako mnogu od niv. se pod zakana od is~eznuvawe. nivnoto `iveali{te i na~inite na koi se povrzuvaat me|u sebe se narekuva ekosistem. ribi.Priroda 6. Za{tita i obnovuvawe na prirodnite ekosistemi na evropska po~va ima golem broj ekosistemi vo koi `iveat iljadnici rastenija. treseti{ta i mo~uri{ta {to se relativno nedopreni od ~ovekovata aktivnost. Lu|eto vlijaat vrz najgolemiot del od ovie `iveali{ta.1. ƒ Delot od Zemjinata kora. ƒ @ivite organizmi. do nekolku kilometri vo atmosferata. {tetno po nivnoto zdravje kako {to mu {teti na zdravjeto na lu|eto.1. morski bregovi i u{te mnogu drugi. ƒ Sredinata vo koja `iveat zaedni~ki `ivotnite ili rastenijata. nekoi od vidovite se mnogu retki ili. vo evropskata unija se klasifikuvani pribli`no 2. a pati{tata i gradovite gi uni{tuvaat nivnite prirodni `iveali{ta. 6. pustinska tundra. vodite i atmosferata kade {to `iveat razli~nite `ivi organizmi se narekuva biosfera. za `al. vo niv se vklu~eni pasi{ta. se narekuva `iveali{te. ƒ Grupa edinki ili razli~ni vidovi {to `iveat zaedno vo to~no utvrdeno podra~je se narekuvaat zaednica. takvite `iveali{ta se osobeno retki.

pticite i od ribite se zagrozeni. ƒ Ris (Lynx lynx) ƒ Kafena me~ka (Ursus arctos arctos) ƒ Mediteranska mona{ka foka (Monachus monachus) ƒ Saimarska prstenesta foka (Pusa hispida saimensis) ƒ Male~ok delfin (Phocoena phocoena) ƒ Aduenov galeb (Ichthyaetus audouinii) ƒ Zelen gulab (Drepanoptila holosericea) ƒ Siv sokol (Falco peregrinus) ƒ Beloopa{est krajbre`en orel (Haliaeetus albicilla) ƒ Severen gologlav ibis (Geronticus eremita) ƒ Azorski biqbiq (Pyrrhula murina) ƒ Carski (imperijalen) orel (Aquila heliaca) ƒ Kosa~ka (Crex crex) ƒ Glavesta `elka (Caretta caretta) ƒ Golem kanarski gu{ter (Gallotia simonyi machadoi) ƒ Crvenostoma~na muka~ka `aba (Bombina bombina) ƒ Orhideja damska ƒ Kafena vle~ka (Cypripedium mo~uri{na pepecalceolus) ruga (Euphydryas aurinia aurinia) ƒ Korzikanska peperuga so opa{ka kako na lastovi~ka (Papilio hospiton) .1. ima duri i nekoi voobi~aeni vidovi ptici {to site gi prepoznavame.Da zboruvame za ` ivotnata sredina 6. Zagrozeni vidovi tie {to mislea deka is~eznuvaweto na vidovite zavr{i so is~eznuvaweto na dinosaurusite. i pokraj site napori na {panskata vlada i na evropskata unija umre na 6 januari 2001 godina. pribli`no polovinata (45%) od cica~ite vo evropskata unija i edna tretina (38%) od vle~ugite. Dopolnitelno na `ivotinskite vidovi. koja `ivee{e na {panskite Pirinei. a koi. Poslednata pre`iveana edinka od ovoj vid.2. Postojat i vidovi {to se tolku retki {to mo`e da izumrat celosno. Prviot cica~ {to is~ezna vo noviot milenium e pirinejskiot ibeks. eve edna mala lista na zagrozeni vidovi: Cica~i Ptici Vle~ugi i vodozemci Insekti Rastenija 41 Denes. a 27 vidovi se pod zakana od is~eznuvawe. duri 3.000 vidovi rastenija se zagrozeni. isto taka. gre{at! vo poslednite nekolku dekadi is~eznaa duri 64 evropski rastenija (osum vo osumdesettite i devet vo tekot na devedesettite godini na minatiot vek). se vo rizi~nata grupa.

treseti{tata i mo~uri{tata na celiot evropski kontinent se namaleni me|u 60% i 90%. kako {to se branite. izumirawe na populacijata. taka {to trpat seriozni vlijanija od zemjodelstvoto i od intenziviraweto na negoviot obem. a se zagrozeni i od degradacijata na 42 pla`ite i na krajbre`jeto. tuku i nivnite `iveali{ta. osobeno e va`no e da se za{tituvaat ne samo vidovite. vo krajbre`niot pojas zagaduvaweto i prekumernoto ribarewe gi zagrozuvaat morskite vidovi. no ima i takvi {to zavisat od prirodnite podra~ja i od nedoprenoto `iveali{te.2. zagaduvaweto i golemite grade`ni proekti. na krajot. peso~nite dini. vo [panija. razmno`uvawe vo ograni~eni grupi.Priroda 6. imaat {tetno dejstvo vrz vodnite `iveali{ta i ekosistemite vo golemite estuari. Francija i vo italija duri 75% od peso~nite dini is~eznaa pred po~etokot na minatiot vek. namaluvawe na razmenata na genetski materijal. Golemite transportni koridori gi razdeluvaat populaciite {to doveduva do izolirawe na delovi od populaciite. nekoi vidovi foki i morski `elki ponekoga{ se `rtvi na ribarskite mre`i. stepite. O{tetuvawe na prirodnite `iveali{ta mnogu od razli~nite divi vidovi `iveat vo harmonija so lu|eto. slabeewe na karakteristikite na vidovite i. ottamu. .

Dr`avite {to se ~lenki vo soglasnost so ovaa direktiva treba da utvrduvaat posebni podra~ja za za{tita kade {to ovie vidovi mo`at da `iveat bezbedno. vo 1992 godina evropskata unija ja usvoi Direktivata za divite vidovi i za nivnite `iveali{ta so koja odgovori na ovaa potreba.Da zboruvame za ` ivotnata sredina 6. iako so svoeto zakonodavstvo se obiduva{e da go postigne toa u{te od sedumdesettite godini na minatiot vek. [to pravi Evropskata unija? na svetskiot samit za odr`liv razvoj odr`an vo Johanesburg vo 2002 godina vo ramkite na obedinetite nacii. a posebnite planovi za upravuvawe na nivnata za{tita se kombiniraat so ekonomskata aktivnost na lu|eto i se primenuva principot na odr`liv razvoj. evropskata unija ja prifati ovaa globalna cel.3. so ovaa direktiva unijata utvrdi lista od 194 zagrozeni vidovi ili podvidovi na koi treba{e da im se posveti posebno vnimanie. a pribli`no 200 vidovi `ivotni i pribli`no 500 vidovi rastenija vo pribli`no 200 tipovi `iveali{ta imaat potreba od za{tita. vladite se obvrzaa zna~itelno da ja namalat zagubata na biolo{kata raznovidnost do 2010 godina. 43 . Dr`avite {to se ~lenki moraat da gi za{titat i za~uvaat `iveali{tata i vidovite {to se od poseben interes. vo 1979 godina evropskata unija ja usvoi Direktivata za divite ptici.

vo celiot proces. 44 vakviot pristap be{e zasilen so usvojuvaweto na Dogovorot od mastriht vo 1992 godina. . evropskata unija e del i od golem broj me|unarodni inicijativi. ottoga{ navamu. ƒ Barselonskata konvencija za za{tita na Sredozemno More (1976). so koj se utvrdi obvrskata od vklu~uvawe na za{titata na `ivotnata sredina vo drugata sektorska politika. ƒ Konvencijata na OON za biolo{ka raznovidnost (1993). ƒ Helsin{kata konvencija za za{tita na Balti~ko More (1974). nitu edna golema odluka {to se odnesuva na transportnata. Dosega unijata ima ratifikuvano golem broj me|unarodni dogovori za za{tita na prirodata. sproveduvaweto na ovie konvencii e klu~no za postignuvaweto odr`liv razvoj dogovoren vo rio de @aneiro vo 1992 godina. koi taa odluka bi gi imala vrz `ivotnata sredina i prirodata. nare~ena natura 2000. ƒ Bonskata konvencija za vidovi preselnici (1979). so mre`ata ve}e se pokrieni 15% od povr{inata na evropskata unija. ƒ Bernskata konvencija za diviot svet i za prirodnite `iveali{ta (1979). unijata ja ima ulogata da gi usoglasuva i sledi naporite {to gi prezemaat poedine~no dr`avite {to se ~lenki. ili teritorija {to e pribli`no golema kolku i Germanija. ƒ Konvencijata za za{tita na Alpite (1991).Priroda ovie podra~ja na posebna za{tita se me|usebno povrzani vo edna cvrsta ekolo{ka mre`a. vo listata na ratifikuvani dogovori se vklu~uvaat: ƒ Ramsarskata konvencija za za{tita na vodnite `iveali{ta (1971). energetskata ili na zemjodelskata politika ne mo`e da bide donesena bez analiza i procena na vlijanijata.

Istrebuvaweto i natamo{noto zagrozuvawe na vidovite e zabraneto. ƒ Retkite ekosistemi.Da zboruvame za ` ivotnata sredina 6. za{tita i na razvoj. ƒ Mora da postoi opravduvawe za sekoe naru{uvawe na prirodata. ƒ @ivite organizmi imaat pravo na `ivot {to e dostoen za soodvetnite vidovi. ƒ Prirodata u`iva pravo na za{tita na ekosistemite.4. Vo slu~aj na nejzino naru{uvawe. prirodata ima pravo na vra}awe vo porane{na sostojba. 45 . vklu~uvaj}i go tuka i nivnoto razmno`uvawe vo ramkite na soodvetnite ekosistemi. ƒ Prirodata ima pravo na za~uvuvawe i razvoj na nejzinoto genetsko nasledstvo. [to mo`e da napravime nie? za{titata na prirodata i na biolo{kata raznovidnost od lu|eto bara po~it i po~ituvawe. kako i tie so isklu~itelno bogata biolo{ka raznovidnost se predmet na najstroga za{tita. Lu|eto treba da imaat po~it za slednive prava na prirodata: ƒ Prirodata ima pravo na postoewe. `iveali{tata. vidovite i populaciite vo nivnata me|usebna zavisnost.

Vnimavajte na Va{ite postapki! ƒ Uni{tuvaweto na pe{terskite ukrasi. ƒ Zabraneto e sobirawe i ~uvawe primeroci od divi vidovi ili nivni delovi. ma~ki). potrebno e site posetiteli i u`ivateli vo prirodata da gi po~ituvaat slednive pravila za za{tita na zelenoto zlato . ƒ Vo granicite na prirodnoto nasledstvo ne e dozvoleno dvi`ewe so motorni vozila nadvor od naselenite mesta i ozna~enite pateki. ƒ Ne voznemiruvajte gi divite `ivotni.prirodata: ƒ Dvi`eweto vo granicite na prirodnoto nasledstvo se vr{i samo po obele`anite pateki i planinarski pateki. ƒ Pred zaminuvawe soberete go otpadot {to ste go napravile.Priroda vo odnos na po~ituvaweto. Vo prirodata nema prostor za skladirawe otpad. ƒ Prijavete ja {tetata {to ste ja zabele`ale na ~uvarskata slu`ba ili vo upravata na za{titenoto podra~je. Za{titete gi za dobroto na idnite generacii! . Vnimavajte da ne go zagrozite nivniot natamo{en opstanok vo prirodata! 46 ƒ Pregraduvaweto na vodotecite e zabraneto. Vnimavajte na opasnosta od po`ari! ƒ Va{ite doma{ni mileni~iwa (ku~iwa. ƒ Kampuvaweto i paleweto ognovi vo granicite na prirodnoto nasledstvo e zabraneto. retkite minerali i na fosilite e najstrogo zabraneto. vodete gi na kus povodnik tamu kade {to se granicite na prirodnoto nasledstvo. tie mo`at da bidat mnogu opasni po `ivotot. toa mo`e da dovede do namaluvawe na biolo{kiot minimum i da predizvika naru{uvawe na prirodnata ramnote`a.

KAKO RAbOTI EVROPSKATA UNIJA 7 izvor: evrostat .POKAZATELI ZA 2 @IVOTNATA SREDINA? 2 .

5 zemjodelsko zemji{te na koe se primenuva ekopraktika  2.9 vkupna potro{uva~ka od nuklearni centrali  2.7 Kone~na potro{uva~ka na energija vo transportot  1.4 Proizvodstvo na elektri~na energija od obnovlivi izvori  1.2 Prirodni katastrofi povrzani so klimatskite promeni  1.1 izlo`enost na zagaden vozduh so razni ~esti~ki  3.  .1 Globalen kvalitet na vozduhot i zgolemuvawe na temperaturata  1.1 ulov na riba pogolem od biolo{ki maksimalno dozvolenata koli~ina  4.6 intenzitet na energija  1.2 izlo`enost na zagaden vozduh so ozon  3.3 vkupni ispu{tawa gasovi {to predizvikuvaat efekt na staklena gradina spored Kjoto  1.Kako raboti Evropskata unija .6 izlo`enost na ekosistemite na eutrofikacija  3.3 2.1 ekotaksi  6.7 Podra~ja od natura 2000  2. Priroda i biolo{ka raznovidnost Ptici  Podelba na predelot  Kargo-transport  zemji{te za organsko proizvodstvo na zemjodelski proizvodi  2.  .prose~no. 1. @ivotna sredina i ekonomija 5.9 rezidui na pesticidi vo hranata  4. Sproveduvawe 6.3 Proekcii na ispu{tawe na zagaduva~i na vozduhot  3.3 recikliran otpad od ambala`a  5. Prirodni resursi i otpad 4.1 2. Klimatski promeni i energija 1.uspe{no.8 Prose~na emisija na CO2 od patni~ki vozila  1.4 ispu{tawe vo vozduhot na nitrogenoksidi  3.lo{o.7 indeks na eksploatacija na vodata  3. @ivotna sredina i zdravje 3.5 Kombinirano proizvodstvo na toplina i na energija  1.2 Koli~estvo na komunalen otpad  4.4 3.8 Proizvodstvo na toksi~ni materijali  3.pokazateli za ` ivotnata sredina?  .5 izlo`enost na ekosistemite na acidifikacija  3.2 2.1 Prekr{uvawe na zakonodavstvoto na eu  48 .6 Podra~ja odredeni spored Direktivata za divite vidovi i za nivnite `iveali{ta  2.

koe gi utvrduva kratkoro~nite i dolgoro~nite prioriteti na procesot i gi izrabotuva godi{nite planovi vo ramkite na nacionalnata programa za prezemawe na evropskoto zakonodavstvo. . ƒ Zakon za za{tita od bu~ava vo `ivotnata sredina. ƒ Zakon za prostorno i za urbanisti~ko planirawe. Dosega vo nasoka na usoglasuvawe na zakonodavstvoto vo ovoj sektor se doneseni slednive zakoni: ƒ Zakon za `ivotna sredina.[ TO PRAVI vo soglasnost so obvrskite prezemeni so spogodbata za stabilizacija i za asocijacija republika makedonija prezema aktivnosti za usoglasuvawe na makedonskoto zakonodavstvo so toa na evropskata unija. ƒ Zakon za za{tita na prirodata. 8 REPUbLIKA MAKEDONIJA ƒ Zakon za upravuvawe otpad. i ƒ Zakon za vodi. vo oblasta na `ivotnata sredina procesot go vodi ministerstvoto `ivotna sredina i za prostorno planirawe. ƒ Zakon za kvalitet na ambientalniot vozduh. ƒ Zakon za upravuvawe pakuvawa i otpad od pakuvawa. ƒ Zakon za genetski modifikuvani organizmi.

a vo ovoj moment makedonija uspe{no se obiduva da ja odol`i primenata na oddelni propisi. me|u drugoto.[ to pravi Republika Makedonija 50 Dopolnitelno za sproveduvaweto na donesenite zakoni se doneseni i pogolem broj podzakonski akti za sproveduvawe na navedenite zakoni.2014 godina . kako i na drugite instrumenti dostapni vo procesot. vo ramkite na procesot ministerstvoto za `ivotna sredina i za prostorno planirawe gi odreduva evropskite propisi {to }e bidat prioritetni za nivno prezemawe vo makedonskoto zakonodavstvo. mnogu da napravi. tuku i evropskite sredstva {to ve}e bea isprogramirani vo nasoka na sproveduvaweto na ovoj zakon. vo ramkite na ovoj proces ministerstvoto pravi i analiza na potrebnite izmeni vo makedonskoto zakonodavstvo. od druga strana.1. kako i potrebata od sozdavawe ili zasiluvawe na odredeni institucii vo poddr{ka na izmenetoto zakonodavstvo. kako i stru~ni i nau~ni ustanovi {to rabotat vo oblasta na `ivotnata sredina. me|utoa i od uspe{nosta vo procesot na pregovori za pristapuvawe vo ~lenstvo. zavisi i od primenata na donesenite zakoni. osven ministerstvoto za `ivotna sredina i za prostorno planirawe vo procesot se vklu~eni i site drugi organi vo sostav na ministerstvoto. me|u koi i zakonot za vodi3 `rtvuvaj}i go ne samo procesot i kvalitetot na `ivotot na svoite gra|ani. republika makedonija ima u{te. navistina. drugi upravni organizacii. pritoa utvrdeniot kraen rok za postignuvawe celosna usoglasenost e 2015 godina. sledej}i go procesot na prezemawe na evropskoto zakonodavstvo za `ivotna sredina vo nacionalnoto zakonodavstvo na republika makedonija evropskata komisija utvrdila deka zakonodavstvoto za `ivotna sredina na republika makedonija e usoglaseno vo pove}e od 65% so evropskoto. odnosno za odredeni evropski propisi 2020 godina. site ovie akti se doneseni vo ramkite na procesot za usoglasuvawe na nacionalnoto zakonodavstvo so toa na evropskata unija. Koga stanuva zbor za sproveduvaweto na novoto. ili usoglaseno zakonodavstvo. sproveduvaweto. 3 Primenata na zakonot za vodi e oddlo`ena za 1. a uspehot }e zavisi od pravilnoto koristewe na finansiskata pomo{ na unijata.

IPA instrumentot za pretpristapna pomo{ e sostaven od slednive 5 komponenti: ƒ Pomo{ vo periodot na tranzicija i na institucionalna nadgradba. ƒ Razvoj na ~ove~ki resursi. ƒ Regionalen razvoj. ƒ Prekugrani~na sorabotka. i ƒ Ruralen razvoj.INSTRUMENT ZA instrumentot za pretpristapna pomo{ (iPa) e vospostaven od strana na evropskata unija so donesuvaweto na regulativata (ez) 1085/2006 od 17 juli 2006 godina. Celta na instrumentot e da obezbedi naso~ena pomo{ na dr`avite {to se kandidati i za potencijalnite kandidati vo nivnoto postapno usoglasuvawe so standardite i politikata na evropskata unija. 9 PRETPRISTAPNA POMO[ . . kako i so nejzinoto zakonodavstvo.

n. . i ƒ da se pomogne so sproveduvaweto na programata i da se pridonese za navremena isporaka na rezultatite. Dr`avite {to se u~esni~ki gi dogovorija slednive celi: 9. poddr{ka na zaedni~kite aktivnosti za za{tita na `ivotnata sredina i podobruvawe na kvalitetot na `ivotot. NUTS) se slednive: 1. kako i da se pridonese za za{tita na `ivotnata sredina. Seres. Prekugrani~na sorabotka so Bugarija ƒ Makedonija: severoisto~en. ƒ da se intenziviraat kontaktite na lokalno nivo me|u `itelite {to `iveat vo EU i nadvor od nea. asocijacii. vardarski i pelagoniski region. regioni {to mo`at da konkuriraat od obete strani na granicite spored podelbata na regioni (t. Blagoevgrad. Elbasan.1.1 Glavni prioriteti i celi Prekugrani~nite programi se naso~eni kon toa da dadat svoj pridones za odr`liviot razvoj. ƒ Grcija . nevladini organizacii ili pretprijatija za da se zasili ekonomskiot i socijalen razvoj na pograni~nite regioni.1. glavno. ovaa pomo{.IPA 9. 2.1. Prekugrani~na sorabotka me|u Makedonija i Albanija: ƒ Makedonija .pelagoniski.]ustendil. Lerin.Instrument za pretpristapna pomo[ .Pela. Prekugrani~na sorabotka me|u Makedonija i Grcija: ƒ Makedonija . isto~en i jugoisto~en region.Kor~a. ƒ da se podobri turisti~kata i transportnata infrastruktura so cel da se zgolemi potencijalot za razvoj na turizmot.1. }e se fokusira na sozdavawe vrski me|u pograni~nite regioni. Kuku{. 3. ƒ Da se prodol`at postojnite ili da se sozdadat novi vrski me|u lokalnite/regionalnite administracii. IPA . Diber. Prekugrani~na sorabotka me|u Makedonija i Bugarija: 52 9. ƒ Bugarija .1. jugozapaden i polo{ki region. ƒ Albanija .komponenta II (Prekugrani~na sorabotka) Pomo{ta za prekugrani~nata sorabotka spored komponentata II od iPa e naso~ena kon unapreduvawe na dobrite odnosi me|u regionite i dr`avite.jugoisto~en. stabilnosta i za prosperitetot na grani~nite oblasti za zaedni~ki interes na `itelite i na instituciite vo dvete dr`avi.

rasporedot za koristewe na sredstvata e spored prikazot vo tabelata. .1.2.1.Da zboruvame za `ivotnata sredina 9. i ƒ da se pomogne vo sproveduvaweto na programata i da se pridonese za navremena isporaka na rezultatite.2.20% maksimum 10% 90% vo odnos na programite za prekugrani~na sorabotka so srbija i so Kosovo. ƒ Da se poddr`i ekonomskiot razvoj so poseben akcent na turizmot: prodol`eni turisti~ki aktivnosti. alternativni vidovi turizam i razvoj na mala infrastruktura.20% maksimum 10% maksimum 10% Grcija 30% . i ƒ da se pomogne vo sproveduvaweto na programata i da se pridonese za navremena isporaka na rezultatite.50% 10% . Finansiski pokazateli spored komponentata II. zemjite {to se korisnici. ƒ da se intenzivira kulturnata razmena preku aktivnosti ~ovek na ~ovek i institucija na institucija. ƒ da se zgolemi potencijalot za turizam na pograni~niot region i da se zgolemi brojot na stranski posetiteli. Prekugrani~na sorabotka so Albanija ƒ Da se namali jazot vo ekonomskiot razvoj me|u pograni~nite regioni i drugite delovi od dr`avata so pomagawe da se sozdadat novi rabotni mesta.60% 30% .1. zaedno so evropskata komisija. }e re{at koga }e po~ne procesot na programirawe i kako }e izgleda preraspredelbata na sredstvata. ƒ da se promoviraat zaedni~ki aktivnosti za za{tita na prirodnata i na kulturnata sredina. promocijata i na upravuvaweto na prirodnite resursi i ekosistemi: da se vospostavi zaedni~ka politika za `ivotna sredina. ƒ da se promovira odr`liviot razvoj so poseben akcent na za{titata.40% 10% . Programa Ekonomski razvoj Turizam/ Infrastruktura Gradewe prekugrani~ni mre`i Tehni~ka pomo{ Albanija Bugarija 40% . da se vklu~i gra|anskoto op{testvo vo donesuvaweto politika. Prekugrani~na sorabotka so Grcija 9. 53 9. ƒ da se intenziviraat kontaktite na lokalno i na regionalno nivo me|u `itelite {to `iveat vo EU i nadvor od nea.50% 20% .1.3. da se garantira odr`livo upravuvawe na prirodnite resursi. kako rezultat na sorabotkata me|u ekonomskite u~esnici.1. kako i da se za{titi javnoto zdravje preku prekugrani~ni aktivnosti.

ƒ Zgolemuvawe na brojkata na gra|ani {to }e dobivaat ~ista voda preku postrojkite za tretman na otpadnite vodi vo soglasnost so evropskoto zakonodavstvo. 54 . 9. koga ne postojat postrojki za tretman na otpadni vodi. Paralelno so toa pomo{ta od ovaa komponenta pomaga i vo gri`ata da se za{titi `ivotnata sredina od vlijanijata {to gi ima vrz nea ekonomskiot razvoj. kako i postignuvawe usoglasenost so zakonodavstvoto za sektorot `ivotna sredina preku soodvetni investicii. a e naso~ena kon unapreduvaweto na regionalniot razvoj preku povrzuvaweto na razli~nite regioni (razvoj na transportnata mre`a) i izgradba i rekonstrukcija na infrastrukturata so cel poddr{ka na ekonomskiot razvoj. ƒ Namaluvawe na koli~estvoto otpadna voda ispu{tena vo pogolemi aglomeracii. Glavni prioriteti i celi Glavna cel na komponentata III na iPa za regionalen razvoj e poddr{ka na regionalniot razvoj preku ispolnuvawe na potrebnite ekolo{ki uslovi za obezbeduvawe kvaliteten `ivot i ekonomski razvoj. IPA .IPA 9.Instrument za pretpristapna pomo[ . ƒ Namaluvawe na naru{uvawata na `ivotnata sredina preku nesoodvetno skladirawe otpad i voveduvawe infrastruktura za upravuvawe cvrst otpad vrz osnova na zakonodavstvo usoglaseno so evropskoto.2. Preku pomo{ta od ovaa komponenta na iPa se obezbeduva i tehni~ka pomo{ za ministerstvoto za za{tita na `ivotnata sredina i za prostorno planirawe za sproveduvawe na usoglasenoto nacionalno zakonodavstvo so evropskoto zakonodavstvo za `ivotna sredina. vrz osnova na vaka utvrdenite celi i prioriteti. specifi~nite celi na ovaa komponenta vklu~uvaat: ƒ Promocija na odr`liviot razvoj preku namaluvawe na minimum na {tetnite vlijanija vrz `ivotnata sredina.komponenta III (Regionalen razvoj) Pomo{ta od komponenta III e otvorena samo za dr`avite {to se kandidati. a zakonodavstvoto za vodi e usoglaseno so evropskoto. evropskata komisija i vladata na republika makedonija go dogovorile kako prioritetna aktivnost za ovaa komponenta na instrumentot podobruvaweto na infrastrukturata za upravuvawe na `ivotnata sredina i proektot „izgradba na sistem za sobirawe i za tretman na otpadni vodi vo Prilep” vo vkupna vrednost od 13 milioni evra.2. tuka osobeno {tetnoto vlijanie na transportot vrz `ivotnata sredina.1. kako i obuka za idnoto menaxirawe na sredstvata od evropskiot fond za regionalen razvoj i zaedni~kiot fond.

10 @IVOT+ Programata @ivot+ e finansiskiot instrument na evropskata unija za poddr{ka na ekolo{kata politika. vo dosega{niot period so programata @ivot bea kofinansirani 3. op{tata cel na @ivot+ e da pridonese za sproveduvaweto. . reformata i za razvojot na ekolo{kata politika i zakonodavstvo na evropskata unija. Postignuvaweto na op{tata cel na programata se vr{i preku kofinansirawe proekti {to imaat dodadena evropska vrednost.2 milijardi evra. Programata @ivot po~na vo 1992 godina i dosega be{e sprovedena vo tekot na tri finansiski periodi: @ivot-I (1992-1995). so pribli`no 2. i @ivot-III (2000-2006). @ivotII (1996-1999).014 proekti.

vsu{nost. kako i proekti za vospostavuvawe na podra~jata od mre`ata natura 2000. @IVOT+ Ekolo{ka politika i upravuvawe 56 Komponentata od programata nameneta za za{tita na prirodata i na biolo{kata raznovidnost pretstavuva prodol`enie na prethodnata programa @ivot .1. @IVOT+ Priroda i biolo{ka raznovidnost 10. so ovaa komponenta se kofinansiraat proekti {to pridonesuvaat za sproveduvaweto na direktivite za divite ptici i za divite vidovi i za nivnite prirodni `iveali{ta. @ivot+ ekolo{ka politika i upravuvawe. @IVOT+ Informirawe i komunikacii ovaa nova komponenta obezbeduva sredstva za kofinansirawe kampawi za podigawe na javnata svest za `ivotnata sredina.1. i @ivot+ informirawe i komunikacii. kako i drugi proekti so koi se ustanovuvaat informativni centri ili. metodi i instrumenti za politikata.2.Priroda. so ovaa komponenta se kofinansiraat proekti za sproveduvawe na evropskata ekolo{ka politika i za razvoj na inovativni idei. dodeka barem 78% od vkupniot buxet se tro{at za finansirawe proekti vo trite komponenti na programata: @ivot+ Priroda i biodiverzitet.ekolo{ka programa. barem 50% od vkupniot buxet na @ivot+ mora da bide potro{en na kofinansirawe proekti od ovaa komponenta. se organiziraat specijalizirani obuki za lica vraboteni vo sektorot.2013) vo aktuelniot finansiski period programata @ivot+ }e funkcionira za celoto vreme na va`nost na finansiskata perspektiva od 2007 godina do 2013 godina so buxet od 2. prirodata i za biolo{kata raznovidnost.143 milijardi evra. 10. pak. pretstavuva prodol`enie na porane{nata programa @ivot . Paralelno.@ivot+ 10. Prifatlivi za kofinansirawe se i proekti {to pretstavuvaat sproveduvawe na Komunikacijata na Komisijata (Kom) 216/2006 godina za „zapirawe na zagubata na biolo{kata raznovidnost do 2010 godina i ponatamu”. tehnologii.1. kofinansirawe mo`at da obezbedat i proekti za sledewe na ekolo{kite problemi. Komponentata za ekolo{ka politika i upravuvawe.3. .1. Pravnata osnova na programata e regulativata (ez) 614/2007 i so nea se reguliraat operativnite tro{oci na Generalniot direktorat za `ivotna sredina za upravuvawe na programata. @IVOT+ (2007 . 10.1.

ƒ Proektite da predviduvaat i kampawi za podigawe na svesta kaj javnosta za za{titata na `ivotnata sredina i specifi~ni obuki za potrebite na za{titata na `ivotnata sredina. ostvarlivi i da poka`uvaat soodveten rezultat za vlo`enite sredstva.2. Potencijalni korisnici Proektite {to se kofinansiraat so sredstva od programata @ivot+ mora da gi ispolnuvaat slednive kriteriumi: ƒ Proektite mora da bidat od interes za Evropskata unija pridonesuvaj}i za ostvaruvaweto na op{tata cel na programata. ƒ Dopolnitelnite kriteriumi spored koi se odbiraat prifatlivite proekti opfa}aat: ƒ Proektite da pretstavuvaat najdobra praktika vo sproveduvaweto na direktivite za divite ptici i za divite vidovi i nivnite `iveali{ta. koe go koordinira eden od partnerite od pove}eto dr`avi {to se korisni~ki.Da zboruvame za `ivotnata sredina 10. ƒ Proektite treba da mo`at da poka`at sinergija me|u razli~nite prioriteti na [estiot ekolo{ki akciski plan. kako i za institucii od evropskata unija. Proektite gi podnesuvaat korisnicite povrzani vo partnerstvo.1. 57 . Programata @ivot+ e otvorena za javni ustanovi i za privatni organizacii i dru{tva. republika makedonija vo posleden moment re{i da ne go plati vlezniot bilet za u~estvo vo programata i na toj na~in re{i samata da go finansira usoglasuvaweto so evropskoto zakonodavstvo i aktivnostite za za{tita na prirodata i na biolo{kata raznovidnost. ƒ Proektite mora da bidat tehni~ki i finansiski cvrsti. razvoj i promocija na najdobra tehnika i tehnologija za za{tita na `ivotnata sredina. ƒ Proektite da pretstavuvaat inovativen pristap kon ostvaruvaweto na celite na ekolo{kata politika.1. i sl. no i drugi dr`avi od evropa. za `al. me|u koi i republika makedonija. Kriteriumi za izbor na prifatlivi proekti 10.3.1.3.

Kako isklu~ok. 58 . Izbor na proektite 10.3.1. kofinansirawe od maksimum 75% }e mo`at da dobijat proekti vo komponentata @ivot+ Priroda i biolo{ka raznovidnost.3. toga{ evropskata komisija srazmerno na sredstvata odredeni za soodvetnata buxetska godina }e ja utvrdi listata so proekti {to }e bidat kofinansirani za soodvetnata godina. najgolemiot iznos na sredstva za kofinansirawe utvrden so regulativata na @ivot+ e 50% od prifatlivite tro{oci. oddelenieto za @ivot+ od Generalniot direktorat za `ivotna sredina e zadol`eno za postapkata na evaluacija. oddelenieto }e go utvrdi ispolnuvaweto na uslovite za isklu~uvawe ili za prifatlivost na proektot i za dodeluvawe finansii i }e mu predlo`i na Komitetot na @ivot+ lista na predlog-proekti {to mo`at da se kofinansiraat za soodvetnata buxetska godina. a potvrda za priemot na proektot mu se izdava na koordinatorot od partnerskata mre`a.@ivot+ 10.1. otkako listata so proekti za kofinansirawe }e dobie odobrenie od evropskiot parlament. koi imaat konkretni aktivnosti za za{tita na odredeni prioritetni vidovi ili tipovi `iveali{ta od direktivite za divite ptici i za divite vidovi i za prirodnite `iveali{ta. koordinatorot na korisni~kata partnerska mre`a }e bide povikan da go potpi{e dogovorot. Komitetot na @ivot+ e sostaven od pretstavnici na dr`avite {to se ~lenki. Pravila za kofinansirawe Predlog-proektite se na nacionalnata vlast odgovorna za @ivot+. niv gi registrira evropskata komisija. ako ovoj komitet dade pozitivno mislewe. a pretsedava pretstavnikot na evropskata komisija.4.3.

11 USPE[ NI PRIMERI NA @ IVOT+ .

zemjodelstvoto e osobeno golem potro{uva~ na voda i koristi pribli`no 70% od vodite vo evropa.life-optimizagua.Za{teda na voda za navodnuvawe preku eksperimentirawe so kompjuterski i so avtomatski sistemi za operirawe so navodnuvaweto. odnosno vremeto koga treba da se navodnuvaat.Uspe{ ni primeri na @ivot+ OPTIMIZAGUA .452. koga na plodovite im treba najmnogu voda i koga postojat optimalni uslovi za navodnuvawe. rekreativnite zoni i na gradskoto zelenilo i na dvorovite e najgolemiot potro{uva~ na voda vo evropa. koja zaklu~i deka ne samo {to e potrebno golemo koli~estvo voda za navodnuvawe na zemjodelskite povr{ini. E-po{ta: nzubalez@svalero. novozdobienite znaewa od fiziologijata na rastenijata uka`uvaat na to~noto koli~estvo voda {to im e potrebno na plodovite. Korisnik: Fondacija „san valero” Vkupen buxet: 1.org navodnuvaweto na zemjodelskoto zemji{te. tuku deka odgovornite za vr{eweto na dejnosta nemaat podatoci koga treba da navodnuvaat. koj so presmetki utvrduva koga e najpogodniot period za navodnuvawe i za toa go izvestuva operatorot. . Proektot istovremeno primeni nekolku vode~ki svetski tehnologii i go sozdade sistemot OPTIMIZAGUA vo ramkite na koj na poliwata so p~enka i so p~enica vo sorija i vo monte Hulija.org Lice za kontakt: Nieves Subales Marko 60 Korisnikot na proektot e Fondacijata „san valero” od saragosa. koi uka`uvaa na vremenskite uslovi i nivnata pogodnost za navodnuvawe. a bea instalirani i klimatski senzori. ovie znaewa vmetnati vo sistem za presmetka i za sledewe }e im ka`e na sopstvenicite na zemji{teto kako najefikasno da gi koristat vodite i pritoa da postignat najdobar rezultat. koj povtorno elektronski go po~nuva navodnuvaweto so koli~estvoto voda {to go dobil kompjuterot so presmetkite. [panija.000 evra (692 000 evra pridones na LIFE+) Veb-stranica: www. sistemot so podatocite {to gi obezbeduva go hrani centralniot kompjuter. dva javni parka vo saragosa i na gradinite na nekolku rezidencii od Logrowo bea postaveni senzori za vla`nost na pove}e razli~ni dlabo~ini vo po~vata.

Da zboruvame za `ivotnata sredina sistemot bil namesten na takov na~in da mo`e da obezbedi i alarmirawe za nekoi drugi aktivnosti {to se itno potrebni. 61 . pritoa namaluvaweto na koristeweto ~ista voda bilo za 50%. Dopolnitelen proizvod na proektot usoglasen so sistemot za navodnuvawe bil i sistemot za sobirawe do`dovnica i za nejzino koristewe za navodnuvawe. i ƒ 40% za poliwata so p~enka i so p~enica. zaklu~okot e deka sistemot OPTIMIZAGUA koristel 54% pomalku voda za kontrolnite podra~ja ili za vreme na probniot period na podra~jeto od samo 4 ha uspeal da za{tedi 22. za{tedata na voda so koristeweto na sistemot bila impresivna: ƒ 60% na javnite zeleni povr{ini. ƒ 50% za doma{nite gradini.000 kubni metri voda. Gradot saragosa i javnata ustanova {to go upravuva sistemot za navodnuvawe vo okolinata na saragosa go prifatija proektot i re{ija da gi napravat prvi~nite investicii za instalirawe i za koristewe na sistemot.

istiot uspeh ne be{e zabele`an kaj povtornata upotreba na kiselinata od akumulatorite. mikrofiltrirawe. voda od ~isteweto na sistemot za ladewe i za greewe i iskoristenoto maslo za sopira~kite.urbantbat.Uspe{ ni primeri na @ivot+ URBANBAT . Korisnik: op{tinsko transportno pretprijatie na valensija Vkupen buxet: 1.com Kontakt-lice: Hesus Herero Gamon E-po{ta: emt@emtvalencia. .es Proektot re{i da sozdade sistem za zaedni~ko upravuvawe na {est razli~ni tipovi te~en otpad: voda od mieweto na avtobusite.721. Povtornata primena na rezultatite od ovoj proekt e vozmo`na i prenosliva vo site pogolemi evropski gradovi {to imaat sistem za javen transport i pritoa se raspolo`eni da u~estvuvaat vo negovo kofinansirawe. akumulatorskata kiselina sodr`i 15-20% sulfurna kiselina i rastvoreno olovo vo koloidna sostojba. voda od mieweto na motorite i na drugite delovi. no ne i vo sektorot transport. nitu kaj iskoristenoto maslo za sopira~ki iako be{e postignato visoko nivo na nivno pre~istuvawe. Koristeweto druga tehnika ovozmo`i iskoristuvawe na 96 % od vodata za miewe na akumulatorite i na podovite. iskoristeniot antifriz.000 evra (833. iskoristena kiselina od akumulatorite i voda od mieweto na akumulatorite i na podovite na avtobusite.Sistem za integralno upravuvawe otpad od javniot gradski transport. kako i gara`a {to e locirana vo gradot valensija. sistemot se zasnova na koristeweto na najdobrata dostapna tehnika kako ultrafiltrirawe. na primer.000 evra pridones na LIFE+) Veb-stranica: www. koi godi{no pominuvaat po 22 milioni kilometri. koi bi mo`ele da bidat mnogu opasni za `ivotnata sredina. koi se mnogu poznati i koristeni vo drugi sektori. op{tinskoto transportno pretprijatie od valensija upravuva ekstenzivna flota od 480 avtobusi. vakuumska evaporizacija i elektroliza. sekojdnevnite aktivnosti na odr`uvawe na avtobusite proizveduvaat golemo koli~estvo efluenti. koe se nasobira za vreme na koristeweto. Proektot uspea vo utvrduvaweto model za najgolemiot del od otpadnite vodi: preku vozdu{na flotacija i tangenciska ultrafiltracija go ovozmo`i koristeweto na 98 % od vodata za miewe na avtobusite.

pharm. koja ne poka`uva{e nuspojavi.htm Kontakt-lice: prof.000 toni grozje vo celiot proces. kako i |ubrivo {to mo`e da se reupotrebi. d-r Serkos Harutunijan E-po{ta: sehar@aua. Polifenolot DIONYSOS se poka`a kako solidna krema za lice.Razvoj na ekonomski izdr`an proces na zaedni~ko upravuvawe otpad od vinarskata industrija i proizvodstvoto na prirodni proizvodi so visok kvalitet i so golema upotrebna vrednost.uoa. Preku proektot bea sprovedeni istra`uvawa {to uspeaja da gi izdvojat polifenolite i kako proizvod da gi testiraat vo pove}e industriski granki.Da zboruvame za `ivotnata sredina DIONYSOS . . a vo mle~nata industrija se upotrebuva{e 63 Gr~kite vinarski vizbi proizveduvaat godi{no okolu 400 milioni litri vino i koristat pribli`no 500.000 evra pridones na LIFE+) Veb-stranica: http://www. i vo farmacijata.gr/dionysos/index. Preku partnerstvo na dva univerziteta se pristapi kon istra`uvawe i sozdavawe sistem za zaedni~ko upravuvawe otpad od vinarskata industrija. Preku koristewe hemiski metodi od otpadot od grozjeto se dobivaat soedinenija polifenoli. Proektot se koncentrira na otkrivawe i promocija na bilo{kite svojstva na otpadot od grozjeto. a so biorazgraduvaweto sozdavaat toksini {to podocna gi zagaduvaat po~vata i vodata. Duri i tiwata {to se sozdava ne mo`e da bide iskoristena i ispu{tena nitu vo voda nitu na po~vata poradi visokiot procent na organski materii {to mo`at da bidat mnogu {tetni za rastenijata. Korisnik: zemjodelskiot univerzitet od atina Vkupen buxet: 1.000 evra (641. najgolemiot del od 400 vinarski vizbi se mali i sredni pretprijatija {to ja odgleduvaat i koristat istata doma{na sorta grozje.310. kako hrana. koi kako antioksidansi imaat upotrebna vrednost vo kozmeti~kata industrija. `ivotnite vo vodata i za kvalitetot na vodata.gr Proizvodstvoto na vino sozdava golemo koli~estvo cvrst otpad bidej}i re~isi 17% od vkupnoto koli~estvo grozje se sobira vo tankerite i ne mo`e da bide iskoristeno za proizvodstvo na alkohol poradi strogoto zakonodavstvo.

koristeweto na procesiranoto komiwe kako hrana za kozi i za ovci poka`a deka nivoto na najaktivnite sostojki na mle~nite lipidi e poka~eno za 50%.000 kilogrami komiwe. koja mo`e da preraboti 2. treba da bide sprovedeno dopolnitelno istra`uvawe za da se utvrdi mo`nosta za koristewe vo farmacevtskata industrija. edna doza od polifenolot DIONYSOS poka`a deka za medicinski potrebi zamenuva eden kilogram crno grozje spored negovata hranliva vrednost. koj mo`e da dobie i nova dimenzija ako se prenese na prerabotka na maslinki i na drugi rastenija. ekonomskoto modelirawe na LIFE+ utvrdi deka osnovaweto postrojka za izdvojuvawe polifenol. Kremata i jogurtot bea oceneti od stru~wacite LIFE+ i nivnoto proizvodstvo mo`e da po~ne otkako }e se obezbedat site dopolnitelni investicii. }e pretstavuva ekonomski izdr`an proekt. dodeka preku kompostirawe se sozdava odli~no |ubrivo. 64 . Kone~no. koe dosega se koristi od dve vinarski vizbi za sopstvenite lozovi nasadi.Uspe{ ni primeri na @ivot+ probno vo proizvodstvoto na jogurt.

uslugi. za{titata od zagaduvawe i za efikasnoto koristewe na prirodnite resursi. Poddr{kata na vakvi ekoinovativni tehnologii treba da pridonese za otstranuvawe na pre~kite za razvoj i za {iroka primena na ekoinovacii.12 PROgRAMA ZA KONKURENTNOST I ZA INOVACII . proizvodi. procesi ili tehnologija. a imaat golem potencijal za {iroka primena i za nivna natamo{na primena na pazarot vo evropa. metodi. so fondovite na ekoinovacii (Eco-Innovation). koj vodi smetka za za~uvuvawe i za odr`uvawe na `ivotnata sredina. eu kofinansira proekti {to pretstavuvaat razli~na tehnika. koi se poka`ale kako tehni~ki izvodlivi i uspe{ni. .EKOINOVACII inovaciite vo ekologijata (ekoinovacii) ja odrazuvaat potrebata za odr`liv porast. da se sozdade ili pro{iri pazarot za povrzani/srodni proizvodi i da se zgolemi evropskata konkurentnost na svetskite pazari. no poradi povrzanite rizici ne uspeale da se vovedat ili da prodrat na pazarot.

Crna Gora. vo periodot od 2008 godina do 2013 godina na raspolagawe se staveni re~isi 200 milioni evra za kofinansirawe na proektite za ekoinovacii. kako i od norve{ka. Lihten{tajn. Hrvatska. drugite treba da bidat pokrieni od toj {to konkurira vo forma na kofinansirawe. turcija i od albanija. za parite od fondot za ekoinovacii mo`at da konkuriraat organizacii od site dr`avi {to se ~lenki na eu. poefikasna upotreba na prirodnite resursi i kon podobruvawe na karakteristikite na pretprijatijata (posebno na malite i na srednite pretprijatija) vo odnos na `ivotnata sredina. eu pritoa pokriva 50% od proektnite tro{oci. izrael. makedonija.Programa za konkurentnost i za inovacii .Ekoinovacii 66 Proektite treba da celat kon namaluvawe na vlijanieto vrz `ivotnata sredina. srbija. namaluvawe na zagaduvaweto. .

13 KONTAKTI .

„Goce Del~ev” bb (zgrada na MRTV) 1000 Skopje Telefon: 02/3251400 Faks: 02/3220165 E-po{ta: infoeko@moepp.mk JAVNA USTANOVA NACIONALEN PARK „MAVROVO” Mavrovi anovi bb 1256 Mavrovi anovi E-po{ta: infopoint@npmavrovo.Kontakti MINISTERSTVO ZA @IVOTNA SREDINA I ZA PROSTORNO PLANIRAWE SEKTOR ZA SORABOTKA I ZA PROEKTNA KOORDINACIJA ul.moepp.npmavrovo.org.org.mk JAVNA USTANOVA NACIONALEN PARK „PELISTER” ul.nppelister.mk Veb-stranica: www.org.mk Veb-stranica: www.mk Veb-stranica: www.org.mk .gov. „29 Noemvri” 14 7000 Bitola 68 E-po{ta: nppinfo@nppelister.gov.

org.galicica. „Gali~ica” bb 6000 Ohrid E-po{ta: galicica@galicica.europa.mk KOMISIJA NA EVROPSKATA UNIJA COMMISSION OF THE EUROPEAN UNION Rue de la Loi 200 B-1049 Brisel BELGIJA Janez Potocnik.1049 Brisel BELGIJA Faks: +32 (0)2 29 88 288 . komesar za `ivotnata sredina E-po{ta: janez.Da zboruvame za `ivotnata sredina JAVNA USTANOVA NACIONALEN PARK „GALI^ICA” ul.potocnik@ec.eu 69 GENERALEN DIREKTORAT ZA @IVOTNATA SREDINA Avenue de Beaulieu 5 B .mk Veb-stranica: www.org.

eu @IVOT+ @ivotna sredina i ekoinovacii Hervé MARTIN.martin@ec.Kontakti COMMUNITY PROGRAMME LIFE+ PROGRAMA NA ZAEDNICATA @IVOT+ Avenue de Beaulieu 5 B .1049 Brisel BELGIJA Faks: +32 (0)2 29 21 787 @IVOT+ Priroda Angelo SALSI. zamenik-rakovoditel na oddel Telefon: +32 (0)2 29 65 444 E-po{ta: herve.europa.salsi@ec.eu Joaquim CAPITAO 70 Telefon: +32 (0)2 29 59 328 E-po{ta: joaquim.eu Anne-Louise FRIEDRICHSEN Telefon: +32 (0)2 29 91 232 E-po{ta: anne-louise.capitao@ec.europa.europa.europa.friedrichsen@ec.eu . zamenik-rakovoditel na oddel Telefon: +32 (0)2 29 69 376 E-po{ta: angelo.

mes.mk Veb-stranica: www.europe.Da zboruvame za `ivotnata sredina EUROPEAN ENVIRONMENTAL AGENCY EVROPSKA AGENCIJA ZA @IVOTNA SREDINA Kongens Nytorv 6 DK-1050 Kopenhagen DANSKA Telefon: +45 (0)3336 7100 Jacqueline McGLADE.org. d-r Qup~o Melovski Kuzman Josifovski Pitu 28/III-7 1256 Mavrovi anovi Telefon: 02/2403773 Faks: 02/2403772 E-po{ta: contact@mes.eu MAKEDONSKO EKOLO[KO DRU[TVO Prof.mk 71 .org. izvr{en direktor E-po{ta: Jacqueline.McGlade@eea.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful