DA ZBORUVAME ZA
@IVOTNATA SREDINA

Katalogizacija vo publikacija nacionalna i univerzitetska biblioteka “sv. ISBN 978-608-218-093-9 a) @ivotna sredina COBISS. 2010.Qubeckij Likovno-grafi~ko oblikuvawe: brigada dizajn Pe~at: ProPoint tira`: 2000 primeroci CIP . skopje 502/504 Da zboruvame za `ivotnata sredina.48 str.ID 83147274 . : ilustr. 20sm. . Kliment ohridski”. .makedonija.Da zboruvame za @ivotnata sreDina izdava: Fondacija institut otvoreno op{testvo .MK. izvr{en direktor avtor: makedonski centar za evropsko obrazovanie Lektura: aneta vasilevska .skopje: Fondacija institut otvoreno op{testvo . .makedonija za izdava~ot: vladimir mil~in.

EKOLO[KATA POLITIKA KAKO VRVEN PRIORITET 2.1.1.1 Poobi~aeniot efekt na stakleni~ki gasovi 3. VOZDUH 3.DA ZBORUVAME ZA @IVOTNATA SREDINA Sodr` ina 1.1. EKOLO[KI AKCISKI PLAN NA EVROPSKATA UNIJA 3. nevoobi~aeniot efekt na stakleni~ki gasovi 3.1.1.3. VODA 4.1 Klimatski promeni 3.1 se za vodata 4.2 morski breg 4.2 efekti od globalnoto zatopluvawe 3. voda za piewe 4.3 iznao|awe re{enija 3.voda za kapewe 07 09 11 12 13 13 14 16 18 20 21 22 22 24 24 .4 [to pravi evropskata unija za re{avawe na problemot? 3.1.2.5 [to mo`eme da storime nie? 4.

[to pravi evropskata unija? 5. [to e toa tretman na otpadot? 5.4 [to mo`eme da storime nie? 5.1.2.3.4. reciklirawe na otpad 5. OTPAD 5.3.2. Prevencija 5. [to mo`eme da storime nie? 24 26 28 29 30 30 31 32 33 33 34 35 36 38 . Kompostirawe 5.2 soo~uvawe so problemite 4.1. Deponija 5.4.1.2.2.1.2.1 ^ista tehnologija 5.5. reciklirani materijali 5.3. sogoruvawe 5.3 [to prezema evropskata unija? 4.

1.1 Prekugrani~na sorabotka so bugarija 9.1. iPa – II komponenta (Prekugrani~na sorabotka) 9. [TO PRAVI REPUBLIKA MAKEDONIJA 9.1. INSTRUMENT ZA PRETPRISTAPNA POMO[ .3.1.2. Prekugrani~na sorabotka so albanija 39 40 40 41 42 43 45 47 49 51 52 52 52 53 53 .4. Glavni prioriteti i celi 9.3.1. @iveali{tata vo evropa 6.1.1. za{tita i obnovuvawe na prirodnite ekosistemi 6. PRIRODA 6. Prekugrani~na sorabotka so Grcija 9.1. zagrozeni vidovi 6.2.1. [to pravi evropskata unija? 6.2. [to mo`e da storime nie? 7. KAKO RABOTI EVROPSKATA UNIJA INDIKATORI ZA @IVOTNATA SREDINA? 8.1.1.6.1.1.IPA 9. o{tetuvawe na prirodnite `iveali{ta 6.

9. izbor na proektite 10.1. @ivot+ (2007 – 2013) 10.1.1.3. Glavni prioriteti i celi 10.4.1. Pravila za kofinansirawe 11.3. Kriteriumi za izbor na prifatlivi proekti 10.2.1. @ivot+ informirawe i komunikacii 10.1.2. @ivot+ ekolo{ka politika i upravuvawe 10. PROGRAMA ZA KONKURENTNOST I ZA INOVACII/EKOINOVACII 13.1. iPa Komponenta III 9. @IVOT+ 10.2.2.1. USPE[NI PRIMERI NA @IVOT+ 12. Potencijalni korisnici 10.1.1. KONTAKTI 53 54 54 55 56 56 56 56 57 57 58 58 59 65 67 .3.3.3. Finansiski pokazateli 9.1.2. @ivot+ Priroda i biolo{ka raznovidnost 10.1.3.

energetika. ekolo{kata politika pove}e ne e na sporedniot kolosek. razvojna i regionalna politika. obezbeduvawe pravilno funkcionirawe na edinstveniot evropski pazar. Duri 96% od ispitanicite. industrija. ili za postignuvawe „zelena ekonomija” (ekonomija so namaleno ispu{tawe na CO2). istra`uvawe. Poslednata ekonomska kriza be{e najdobroto predupreduvawe za unijata da raboti na postignuvaweto zelena ekonomija i na toj na~in Potrebata od za{tita na `ivotnata sredina i od obezbeduvawe kvaliteten `ivot na gra|anite na eu. s# pove}e merki na ekolo{kata politika se prelevaat vo drugata politika i vo sektorite kako {to se transport. dr`avjani na evropskata unija se izjasnile deka za{titata na `ivotnata sredina e va`na za niv . tuku se nao|a na vrvot na listata prioriteti na site pretsedatelstva na evropskata unija. zemjodelstvo. na primer. kako i vgraduvawe na principot na odr`liv razvoj vo postojnoto zakonodavstvo dovede do zasilena sorabotka vo sektorot. a podocna i do razvivawe zaedni~ka ekolo{ka politika.1 EKOLO[ KATA POLITIKA KAKO VRVEN PRIORITET i deka gi zasegaat pra{awata kako {to se klimatskite promeni i zagaduvaweto. energetskata politika zboruva za celi kako {to se namaluvawe na ispu{taweto gasovi {to predizvikuvaat efekt na staklena gradina.

8 . iako trendot na degradirawe na `ivotnata sredina ne mo`e da se zavrti vo obratna nasoka. Pra{awata kako {to e odr`liviot razvoj se klu~ni pri koristeweto na strukturnite fondovi.Ekolo{ kata politika kako vrven prioritet da obezbedi pottiknuvawe na ekonomskata obnova i po~nuvawe nov razvoen ciklus. obnovliva energija. Dr`avite {to se ~lenki }e treba ovie sredstva od fondovite na unijata da gi iskoristat za soo~uvawe so predizvicite kako {to se: namaluvawe na biolo{kata raznovidnost. sepak faktot deka se pravat seriozni napori i se vlo`uvaat golemi sredstva pomaga vo negovoto zapirawe. zemjodelskata politika zasileno gi promovira odr`livoto koristewe na zemji{teto i upravuvaweto na resursite. za{tita na prirodata. po~ist transport i klimatski promeni. reformata {to ja prezema unijata vo zaedni~kata zemjodelska politika s# pove}e gi naso~uva evropskite fondovi vo poddr{ka na ruralniot razvoj. upravuvawe na vodite i na otpadot. koj }e ja garantira konkurentnosta na evropskata unija.

nekontroliranoto namaluvawe na biolo{kata raznovidnost. i toa: klimatski promeni. a toj be{e kone~no usvoen po {irokata javna debata vo april 2007 godina.n. ekolo{ki akciski plan. i prirodni resursi i otpad. Posvetenosta na unijata e klu~ot za uspehot. priroda i biolo{ka raznovidnost. vo sila e [estiot ekolo{ki akciski plan na evropskata zaednica. revizijata na planot be{e napravena vo tekot na 2006 godina. unijata postignala odreden napredok vo za{titata na `ivotnata sredina. so planot se pro- . zagaduvaweto i zgolemuvaweto na koli~estvoto otpad. zagaduvawe i javno zdravje. a ekolo{kiot akciski plan gi fokusira naporite i im dava strategiska ramka. [estiot ekolo{ki akciski plan na unijata be{e usvoen so odluka na evropskiot parlament i na sovetot na eu na 22 juli 2002 godina i go opfa}a periodot od 2002 godina do 2012 godina. i pokraj postojaniot porast na ispu{taweto gasovi {to sozdavaat efekt na staklena gradina vo svetot. koj go opfa}a periodot 2002-2012 godina. Planot utvrduva ~etiri prioritetni oblasti.2 EKOLO[KI AKCISKI PLAN NA EVROPSKATA UNIJA evropskata unija gi planira svoite aktivnosti vo odnos na za{titata na `ivotnata sredina i o~ekuva deka }e mo`e da prerasne vo globalen lider koga stanuva zbor za zelenata ekonomija i za za{titata na `ivotnata sredina. Glaven instrument na ekolo{kata politika na unijata za postignuvawe konkretni rezultati vo za{titata na `ivotnata sredina e t.

konkurentnost i za vrabotuvawe. me|u drugoto. tematskite strategii vo taa smisla se pridru`eni so analiza na vlijanieto so koja se procenuva ekonomskoto vlijanie. ƒ Pesticidi. [estiot ekolo{ki akciski plan predviduva izrabotuvawe sedum tematski strategii kako obid za modernizacija na ekolo{kata politika na unijata i obezbeduvawe eden po{irok strategiski pristap. na ovoj na~in. ƒ Prevencija na nastanuvaweto otpad i negovo reciklirawe. Pokraj utvrdenite prioriteti {to se odnesuvaat na evropskata unija i na sektorskata politika. 10 tematskite strategii se odnesuvaat na slednive podra~ja: ƒ Vozduh. unijata so planot ima utvrdeno prioriteti i za pra{awa od globalno zna~ewe. pri nivnoto donesuvawe se sproveduvaat {iroki konsultacii so site u~esnici vo politikata. Preku tematskite strategii se obezbeduva ne samo vklu~uvawe na ekolo{kata politika vo drugite sektorski politiki. a nivnata cel e da se poednostavi regulatornata ramka. socijalnoto vlijanie i vlijanieto vrz `ivotnata sredina na razli~nite alternativni re{enija na politikata. preku tematskite strategii se odgovara na potrebata od realizirawe na strategijata za podobro regulirawe. ƒ Prirodni resursi. . tuku se posvetuva vnimanie i na nivnoto sproveduvawe. ƒ Po~va. voedno. tematskite strategii se nadgraduvaat nad postojnata pravna i regulatorna ramka i vklu~uvaat novi poznavawa za zakanite vrz zdravjeto na lu|eto i na `ivotnata sredina.Ekolo{ ki akciski plan na evropskata unija movira celosno vklu~uvawe na za{titata na `ivotnata sredina vo site sektorski politiki na unijata odrazuvaj}i ja taka ekolo{kata ili zelena komponenta na strategijata za odr`liv razvoj na evropskata unija. se obezbeduva i vrskata me|u za{titata na `ivotnata sredina i celite od Lisabonskata strategija za porast. ƒ Pomorski ekosistemi. ƒ Urbani podra~ja.

evropskata unija mo`e da napravi mnogu i ve}e pravi mnogu za podobruvawe na sostojbata. sekako. Ponatamu. isto kako {to ima i pove}e re{enija vo zavisnost od ispu{tenata materija. klimatskite promeni.VOZDUH evropskata unija ve}e podolgo vreme posvetuva golemo vnimanie na podobruvaweto i na za{titata na kvalitetot na vozduhot. problem e osiroma{uvaweto na ozonskata obvivka i. Prvo. koi gi ima premnogu. Kako rezultat na tie napori denes mo`e da se zboruva za odredena uspe{nost vo soo~uvaweto so predizvikot i za podobruvawe na kvalitetot na vozduhot. site ovie problemi se javuvaat poradi toa {to lu|eto preku svoite aktivnosti ispu{taat {tetni materii vo vozduhot. iako kvalitetot na vozduhot e podobren. 3 . slabiot kvalitet na vozduhot vo golemite gradovi e {teten za zdravjeto na lu|eto i go pravi `ivotot neprijaten. sepak toa ne zna~i deka nema problemi {to i ponatamu treba da se re{avaat.

0. Klimatskite promeni i soo~uvaweto so predizvicite od ovaa pojava za evropskata unija pretstavuva prioritetno podra~je na aktivnost.1. Globalnoto zatopluvawe }e ima su{tinsko vlijanie vrz klimata predizvikuvaj}i topewe na ve~niot mraz na polovite. buri i poplavi na krajbre`nite podra~ja. poka~uvawe na nivoto na moreto predizvikuvaj}i ekstremni vremenski uslovi.6ºC.Vozduh 12 3. a nau~nicite o~ekuvaat da prodol`i pojavata na globalno zatopluvawe. .3 . Klimatski promeni vo posledniot eden vek prose~nata temperatura na zemjata se zgolemi za 0.

Da zboruvame za `ivotnata sredina 3. vakvata toplina ne e vidliva. Drugite pet se: ƒ Nitrogenoksid (N2O). ovoj primer bi mo`el da ni pomogne da go razbereme zna~eweto na gasovite {to predizvikuvaat efekt na staklena gradina. koj e najzastapeniot vo atmosferata. ottamu. son~evite zraci pominuvaat niz atmosferata i stignuvaat do zemjata.1. Del od ovaa toplina izleguva od staklenata gradina. Koga lu|eto di{at tie zemaat kislorod i ispu{taat jagleroddioksid. istoto se slu~uva i kaj site drugi `ivi su{testva i tie vdi{uvaat kislorod. na toj na~in zemjata se odr`uva zagreana. Nevoobi~aeniot efekt na gasovite {to predizvikuvaat efekt na staklena gradina ako voobi~aeniot efekt na gasovite {to predizvikuvaat efekt na staklena gradina e polezen za zemjata. a nekoi od atmosferskite gasovi {to predizvikuvaat efekt na staklena gradina ne dozvoluvaat ovaa radijacija da pobegne nazad vo vselenata i se odrazuvaat nazad kon zemjata zagrevaj}i ja. zo{to toga{ site nau~nici se tolku zagri`eni? zatoa {to mnogumina od niv se pla{at deka zemjata premnogu se zagreva tokmu poradi nevoobi~aeniot efekt na ovie gasovi. kako i site rastenija se poznati kako prima~i (apsorbira~i) 13 . a izdi{uvaat jagleroddioksid. Poznati se {est glavni gasovi {to predizvikuvaat efekt na staklena gradina. nevidlivata infracrvena radijacija se odrazuva kon vselenata. no lu|eto mo`e da ja po~uvstvuvaat. no del od nea ostanuva vo nea. 3. son~evata svetlina (vidlivata radijacija) pominuva preku stakloto na staklenata gradina i se apsorbira vo rastenijata vo staklenata gradina.2. spored niv. vo poslednoto stoletie koncentracijata na ovie gasovi vo atmosferata e enormno zgolemena i poradi toa nastanuva globalno zatopluvawe. Dokolku normalniot efekt na radijacijata ne funkcionira{e na ovoj na~in zemjinata kora i atmosferata }e bea postudeni za 33°C odo{to se sega. rastenijata vo staklenata gradina vra}aat del od toplinata (infracrvena radijacija). }e vidime deka ovoj gas postojano se ispu{ta i prima.1 Voobi~aeniot efekt na stakleni~ki gasovi toa {to go znaeme site e deka sonceto ja zagreva zemjata! zo{to toga{ na zemjata e potoplo otkolku vo vselenata? za da go razbereme seto ova mora da go razbereme efektot na staklena gradina.1. so vakva prose~na temperatura celokupnite izvori na voda na planetata }e bea zamrznati. odnosno so prose~na temperatura od -18°C. stakloto od staklenata gradina povtorno ja odrazuva ovaa infracrvena radijacija kon rastenijata i gradinata se zagreva vnatre. ƒ Metan (CH4) ƒ Hidrofluorokarbonati (HFCs) ƒ Sulfurheksafluorid (SF6) ƒ Perfluorokarbonati (PFCs) ako se fokusirame samo na jagleroddioksidot. tie se poznati kako ispu{ta~i (emituva~i). Jagleroddioksid (CO2) e najpoznatiot i najzastapeniot od niv. dodeka okeanite i moriwata. tokmu ova e toa {to se slu~uva so zemjata bidej}i nejzinata atmosfera e kako staklena gradina i go ima istiot efekt.

Denes. gasni centrali i drugi izvori vo doma}instvata i sli~no. mo`ebi. no. duri. koga nema{e elektri~na energija. Efekti od globalnoto zatopluvawe Lu|eto se zagri`eni bidej}i temperaturata na zemjata porasna vo prili~no kratok period. ottamu koli~estvoto na ispu{ten i koli~estvoto na primen jagleroddioksid bea pribli`no ednakvi. 3. tie {to `iveat vo podra~jata so studena klima }e si pomislat „super! Kone~no. [to mo`eme da o~ekuvame? verojatno nema da bide premnogu te{ko da pretpostavime deka podra~jata {to i taka se `e{ki }e stanat u{te potopli. tuku se zgolemi i koli~estvoto na ispu{ten CO2 vo vozduhot. koli~estvoto na ispu{ten jagleroddioksid vo vozduhot na godi{no nivo e pribli`no 7 milijardi toni. pa prose~noto koli~estvo vo atmosferata se odr`uva{e na stabilno nivo. faktot deka vakvoto zagrevawe }e bide na site strani.Vozduh na jagleroddioksid. jaglen i na nafta. mnogu od izvorite. vo minatoto. 14 . dodeka tie {to imaat poumerena ili postudena klima }e prodol`at da se zagrevaat. }e zna~i deka efektot na opustinuvawe }e bide u{te posilen. no nau~nicite se obiduvaat koristej}i sovremena oprema da predvidat kako }e se odnesuva zemjata ako prodol`i ponatamu nejzinoto zagrevawe. Pra{aweto e kako }e se soo~at so toa rastenijata. vo niv spa|aat pe~kite na drvja. malku potoplo vreme”. nikoj ne mo`e da predviduva {to }e se slu~uva vo idninata. }e uspeat da se prisposobat na povisokite temperaturi. istovremeno se slu~uva namaluvawe na prima~ite. odnosno ja odrazuva nazad na zemjata i so toa dopolnitelno ja zagreva. pribli`no eden vek. `ivotnite i lu|eto {to `iveat vo podra~jata {to }e opustinat? nekoi lu|e }e uspeat da se soo~at so gore{tinite. naj~estoto transportno sredstvo be{e kowot. gas. transportot. Poradi toa izvorite na jagleroddioksid se zgolemija drasti~no. {to vo sporedba so milionite godini kolku {to e stara planetata e. koj dopolnitelno go spre~uva propu{taweto na infracrvenata radijacija. isto taka. Posledicata od ovoj proces e zgolemenoto koli~estvo na jagleroddioksid vo atmosferata. `ivotnite i rastenijata se prisposobuvaat na odredeni promeni vo klimatski uslovi i `iveali{ta. ili ispu{tawata na jagleroddioksid se napraveni od ~ovekot. no ne mo`e da se o~ekuva da se prisposobat na olku drasti~na promena.2. reakcijata na lu|eto. za da bide problemot u{te pogolem. kako {to se {umite vo Ju`na amerika i Jugozapadna azija bea ise~eni ili zapaleni i na toj na~in ne samo {to se namalija prima~ite. kratok period. navistina. koi so sogoruvaweto sozdavaat jagleroddioksid. }e bide razli~na. tradicionalnite golemi povr{ini se prima~i. glavno od energetsko sogoruvawe vo industrijata.

{to }e predizvika porast na nivoto na svetskite moriwa. mnogu silni uragani. a nivoto na moreto }e se poka~i me|u 9 i 88 santimetri vo tekot na narednite 100 godini. spored niv. mnogu od ostrovite i krajbre`nite gradovi }e bidat poplaveni ili }e is~eznat. Del od rastenijata }e is~eznat predizvikuvaj}i izumirawe i na del od `ivotnite {to se hranat so niv i taka ponatamu kon vrvot na sinxirot na ishrana. vakvite vremenski uslovi ve}e se zabele`uvaat vo evropa. Domino-efektot }e bide pove}e od zabele`itelen i seriozen poradi faktot {to vo prirodata s# e povrzano. a so toa }e se namali koli~inata hrana itn. buri. u{te pove}e poplavi itn.Da zboruvame za `ivotnata sredina so zagrevaweto na odreden region. so zatopluvaweto na studenite podra~ja }e po~ne i topeweto na ve~niot mraz na polovite. efektot }e bide sli~en i vrz kultiviranite rastenija {to poradi toplinata nema da mo`at da se odgleduvaat pove}e.4-5. Kade vo takvi uslovi }e odat lu|eto od poplavenite podra~ja? spored mnogu nau~nici zatopluvaweto na zemjata }e dovede do isklu~itelno lo{i vremenski uslovi. del od `ivotnite }e se obidat da se preselat kon postudeni podra~ja. evropskata unija i pokraj dramati~nosta na predviduvawata veruva deka mo`e da gi promeni ne{tata i raboti da go postigne toa. 15 . na toj na~in sozdavaj}i seriozna konkurencija za ograni~eniot prostor vo toa podra~je na ve}e postojnata populacija.8°C. nekoi nau~nici predviduvaat deka temperaturata }e se poka~i za 1.

ako sakame da ostaneme vo ramkite na ovie granici e potrebno vedna{ da se namalat ispu{tawata gasovi {to predizvikuvaat efekt na staklena gradina za 60%! ova e nevozmo`no. osobeno poradi faktot deka gasovite {to predizvikuvaat efekt na staklena gradina se zadr`uvaat vo atmosferata dolg vremenski period. no tokmu poradi toa. obvrskata e prete`no na industriski razvienite dr`avi da se promenat. nau~nicite presmetale deka zemjata. kako i na namaluvaweto na kapacitetite od te{kata industrija po obedinuvaweto na Germanija. zagri`uva~ki.Vozduh 3. kako ekosistem. go zgolemija ispu{taweto gasovi {to predizvikuvaat efekt na staklena gradina. ova namaluvawe najmnogu se dol`e{e na zatvoraweto na golem del od rudarsko-geolo{kata industrija vo obedinetoto Kralstvo. Pove}eto od drugite dr`avi {to se ~lenki. pak. ispu{taweto gasovi {to sozdavaat efekt na staklena gradina se namali za 2. Glavniot problem na unijata e usoglasuvaweto na dr`avite {to se ~lenki. naporite da se namali globalnoto zatopluvawe mora da bide spodelen ednakvo i pravi~no. ottuka.3 Nao|awe re{enija Predviduvawata za posledicite od klimatskite promeni se.5 % vo periodot me|u 1990 godina i 1998 godina. vo saD. od fermentacijata vo orizovite poliwa Poteknuva najmnogu od ve{ta~kite |ubriva i od se~eweto drvja (deforestacija) vo celost poteknuvaat od industrijata . vo soglasnost so potrebite na dr`avite i nivnata odgovornost za sozdavawe na problemot. mo`e da se prisposobi na varijacija i zatopluvawe od 0. navistina. }e vidime deka imaat razli~ni izvori: tri ~etvrtini od gasovite {to predizvikuvaat efekt na staklena gradina se ispu{taat od edna ~etvrtina od svetskoto naselenie. Postojaniot ekonomski razvoj vo dr`avite kako {to se Kina i indija }e dovede Jagleroddioksid (CO2) Metan (CH4) Nitrogenoksid (N2O) Hidrofluorokarbonati (HFCs) Sulfurheksafluorid (SF6) Perfluorokarbonati (PFCs) se ispu{ta najmnogu od energetskata industrija i od se~eweto drvja (deforestacija) se ispu{ta najmnogu od sogoruvaweto i od proizvodstvoto na energija. evropa i vo Japonija.1°C i poka~uvawe na nivoto na svetskite moriwa za 2 santimetra vo tekot na edna godina. 16 samo do pove}e ispu{tawa. no nema da bide fer ako se pobara od niv da go zaprat svojot razvoj. ako se pra{ame od kade doa|aat poedine~nite gasovi. na primer. nè prinuduva da najdeme re{enija vedna{.

Ako ja sporeduvate potro{uva~kata na gorivo na avtomobilite denes i pred 10 godini. odano~uvaweto e edno od re{enija. Jasno e deka sektorot energetika. Zabele`an be{e uspeh vo nasoka na zgolemuva na energetskata efikasnost na proizvodstvoto vo periodot me|u 1980 godina i 1989 godina. re{enieto e vo kombinirana primena na site mo`ni re{enija. taka {to povtorno doa|a do anulirawe na pozitivniot efekt.proizvodstvoto na energija od obnovlivi izvori e prioritet za Evropskata unija. ~isti.odano~uvaweto na potro{uva~kata na energija }e ja napravi cenata na energijata povisoka {to kako posledica na toa }e ima namaluvawe na potro{uva~kata. Sekako. a se poddr`uvaat i nau~ni istra`uvawa vo istata nasoka. koga potro{uva~kata na energija padna za 30 %.Da zboruvame za `ivotnata sredina Koli~estvoto na emisijata na ovie gasovi vo evropskata unija: Jagleroddioksid (CO2) Metan (CH4) Nitrogenoksid (N2O) Hidrofluorokarbonati (HFCs) Sulfurheksafluorid (SF6) Perfluorokarbonati (PFCs) 78% 11% 9% 1. odnosno tradicionalnite izvori na energija najmnogu pridonesuvaat za globalnoto zatopluvawe. ƒ da se zgolemi proizvodstvoto na energija od obnovlivi resursi . obnovlivi izvori na energija i/ili poefikasni procesi na proizvodstvo. }e zabele`ite deka se namalila. mora da se namali potro{uva~kata na energija. Pove}e od programite na zaednicata se fokusirani na poddr{ka na proizvodstvoto na energija od obnovlivi izvori. Pokraj toa.6% re{enijata mo`e da se obideme da gi najdeme vrz osnova na ovie podatoci. da vnimavame kakvi aparati za doma}instvo koristime bidej}i i tie imaat oznaka za potro{uva~kata na energija. ƒ da se zgolemi energetskata efikasnost na potro{uva~kata . ottamu glavnoto re{enie treba da bide namaluvawe na ispu{tawata kako posledica na potro{uva~kata na energija. ova }e ima i negativen efekt ako cenata na energijata porasne. o~igledno.proizvodstvo na istoto koli~estvo proizvodi so namalena potro{uva~ka na energija zna~i zgolemuvawe na efikasnosta na procesot na proizvodstvo. sekoga{ koga e vozmo`no da go koristime javniot transport mesto da patuvame so sopstvenite avtomobili. 17 . mo`nite re{enija se: ƒ da se odano~i potro{uva~kata na energija . kako i cenata na proizvodite {to }e predizvika namaluvawe na konkurentnosta na evropskite kompanii za smetka na tie vo drugite dr`avi. isklu~itelno se va`ni i vlo`uvaweto i istra`uvaweto vo razvivawe i otkrivawe novi. }e porasne i cenata na proizvodstvoto. no denes sè pove}e lu|e koristat avtomobili za transport. Ottuka. iako vo istiot period proizvodstvoto porasna za 50 % {to pridonese za anulirawe na pozitivniot efekt. na primer. no }e treba da se vnimava so visinata na danocite {to }e se napla}aat.poefikasni avtomobili bi rabotele podolgo za pomalku potro{eno gorivo. Problemot e deka toa nema da bide dovolno. ƒ da se zgolemi energetskata efikasnost na proizvodstvoto .

evropskata unija e potpisnik na pove}e zna~ajni me|unarodni dogovori za da se podobri kvalitetot na vozduhot na globalno nivo i da se namali zagaduvaweto. iako mora da prodol`ime da se obiduvame da napravime pove}e. [to pravi Evropskata unija za re{avawe na problemot? zagaduvaweto na vozduhot e eden od glavnite politi~ki prioriteti na unijata u{te od po~etokot na sedumdesettite godini na minatiot vek. 18 .Vozduh 3. a kvalitetot na vozduhot se podobruva.4. napraveni se pove}e obidi za namaluvawe na zagaduvaweto.

kako i namaluvawe na {tetnoto vlijanie od zagaduvaweto na vozduhot. Cel na strategijata e spre~uvawe na namaluvaweto na podra~jata so {umi i na drugite ekosistemi. evropskata unija se obvrza do 2010 godina da go namali ispu{taweto sulfurdioksid (so2) za 50 %.naj{tetnite od site gasovi . evropskata unija usvoi direktiva so koja gi obvrza energetskite postrojki. a sli~ni ograni~uvawa bea primeneti i na sogoruvaweto na otpadot. Dopolnitelni namaluvawa na ispu{taweto se o~ekuvaat vo narednite dekadi. kako i mnogumina {to ne go potpi{aa gi postignaa predvidenite namaluvawa. vo Kjoto.ednostavno prestanaa da se proizveduvaat i da se emituvaat vo evropskata unija. be{e lansirana programata za ~ist vozduh za evropa. vo sporedba so nivoto vo 1990 godina. evropskata unija ja poddr`a Konvencijata na obedinetite nacii za klimatski promeni voveduvaj}i go istovremeno principot na odr`liv razvoj. kako i instalaciite od metalskata. vo sporedba so nivoto od 2000 godina. iako poradi zasiluvaweto na intenzitetot na patniot transport efektot na konvencijata vrz ispu{tawata na nitrogenoksid e nezabele`itelen. ~ija{to cel be{e da go pottiknuva nao|aweto na~ini za zapirawe na zagaduvaweto na vozduhot i negovoto {tetno dejstvo vrz zdravjeto na lu|eto i na `ivotnata sredina. hlorofluorokarbonatite (CFCs) .Da zboruvame za `ivotnata sredina 1979 1985 1987 1988 1992 1994 1996 1997 2001 2005 @enevskata konvencija za dalekuse`no prekugrani~no zagaduvawe na vozduhot postavuva celi za namaluvawe na ispu{taweto jagleroddioksid i sulfurmonoksid. namaluvaweto na ispu{taweto sulfurdioksid e dosti`no. Japonija. Kako rezultat na ovoj protokol. na samitot na planetata zemja vo rio de @aneiro. ovoj dogovor be{e poznat kako osnovawe na „Klubot na 30%” i so nego site dr`avi {to go potpi{aa. toplanite i energetskite centrali. dodeka situacijata so nitrogenoksid i so amonijak e malku poinakva bidej}i malkumina napravile ne{to za da se soo~at so nego. be{e lansirana programata za masla za avtomobili so koja se utvrdija postrogi energetski standardi za privatnite avtomobili. a posebno vnimanie se posvetuva na sitniot prav ili ~esticite {to imaat najgolemo {tetno dejstvo vrz zdravjeto na lu|eto. kako i postrojkite za postapuvawe so otpad da gi namalat svoite ispu{tawa sulfurdioksid (so2) i nitrogenoksid (N20). zna~i podobruvawe na kvalitetot na `ivotot preku zadovoluvaweto na potrebite na lu|eto bez da se predizvikuvaat {tetni vlijanija vrz `ivotnata sredina i da se spre~uvaat idnite generacii da gi zadovolat svoite potrebi. ispu{tawata sulfur niz evropa se zna~itelno namaleni. spored stru~wacite. hemiskata i drvo-prerabotuva~kata industrija. Grupa od dr`avi {to se ~lenki na evropskata unija potpi{aa vtor protokol za sulfurot i ottoga{ site dr`avi {to se ~lenki na unijata ja postignaa celta namaluvawe na ispu{taweto sulfur za 35% vo sporedba so nivoto vo 1990 godina. transportot. 19 . od po~etokot na nejzinoto sproveduvawe. Principot. Pove}eto od dr`avite {to se ~lenki na evropskata unija go potpi{aa Protokolot za namaluvawe na ispu{taweto sulfur za da go namalat ispu{taweto sulfurdioksid (so2) za 30 % do 1993 godina (vo sporedba so nivoto od 1980 godina). montrealskiot protokol utvrduva celi i krajni rokovi za namaluvawe na gasovite {to ja namaluvaat ili o{tetuvaat ozonskata obvivka. Komisijata ja lansira{e strategijata za namaluvawe na zagaduvaweto na vozduhot vo evropa so cel do 2020 godina da ja namali smrtnosta kaj lu|eto od bolesti {to se javuvaat kako posledica na zagaduvaweto na vozduhot za 40%. prakti~no. vo brazil. a ispu{taweto amonijak za 30 %.

odnosno proizvodi {to se soodvetni na godi{noto vreme. ƒ Da zasadime {to pove}e drvja! Tie go apsorbiraat jagleroddioksidot (C02). [to mo`eme da napravime nie? ako se ima predvid deka fabrikite go proizveduvaat toa {to ni e potrebno. ƒ Da gi isklu~ime site elektri~ni uredi koga ne gi koristime. proizvodi so najmalku ambala`a itn. prvi~niot pristap bi bil koristewe reciklirana hartija ili proizvodi {to mo`at da se reupotrebat ili da se koristat proizvodi {to imaat ekooznaka. na primer besfosfaten detergent. . ƒ Zagaduvaweto na vozduhot nastanuva najmnogu kako posledica na transportot i osobeno na kargo-transportot. 20 ƒ Site mo`eme da re{ime da go koristime pove}e velosipedot kako prevozno sredstvo (dobar e za `ivotnata sredina i za na{eto zdravje) ili. ƒ Da gi reciklirame starite fri`ideri ili klima-uredi. ƒ Da koristime proizvodi {to imaat oznaka deka ne ja o{tetuvaat ozonskata obvivka. a hidrofluorokarbonatite od starite fri`ideri i klima-uredi da ne gi ispu{tame vo atmosferata. da koristime javen gradski prevoz tamu i toga{ koga e vozmo`no. Da kupuvame proizvodi {to se proizvedeni blizu do mestoto vo koe `iveeme.Vozduh 3.5. pak.

VODA
tihi okean pokriva edna polovina od teritorijata na zemjata - toa e podra~je {to e dovolno golemo za da gi sobere site kontinenti. vsu{nost, duri 75% od povr{inata na zemjata se pokrieni so voda. ironijata na ne{tata e deka na{ata planeta ja narekuvame „zemja”. Pogolemiot del od vodata na planetata e solena, odnosno samo okolu 3 % e slatka voda od

4
koja eden pogolem del e zamrznat vo polarnite kapi i vo drugite gle~eri. vodata e su{tinska za opstanokot na planetata, a bidej}i ima mnogu ograni~eni izvori, stanuva s# poskapocena. mora da bideme povnimatelni kon ovoj resurs. za{titata i upravuvaweto na vodata e eden od prioritetite na ekolo{kata politika na evropskata unija.

Voda

22

4.1. S# za vodata
slatkata i solenata voda se me|usebno povrzani. ako rekite se zagadeni, toga{ i moriwata i vodnite ekosistemi }e bidat zagadeni i o{teteni. iako dobar del od vodata {to ja koristime za piewe, kako i taa za kapewe e po~ista od porano, evropskata unija, sepak, ima u{te mnogu da napravi za za{tita na nejziniot kvalitet.

4.1.1. Voda za piewe
Prirodniot proces {to go poznavame kako ciklus na vodata gi povrzuva site vodi na planetata. zamislete go patot na kapkata do`d... mo`e da padne na zemjata ili, pak, vo voda. Pribli`no edna tretina od do`dovite {to pa|aat na zemjata odat direktno vo vodata. Drugite dve tretini se vpivaat vo po~vata. Del od vodite vo moriwata i vo okeanite isparuvaat pod `e{tinata na sonceto i gi sozdavaat oblacite na neboto. Koga oblacite se prepolneti, toga{ vrne i na toj na~in kapkata do`d go zatvora krugot na ciklusot. ako, pak, se obideme da gi sledime onie dve tretini od do`dot {to se vpivaat vo po~vata }e mo`eme da utvrdime deka se vpivaat vo po~vata so brzina od pribli`no eden metar vo tekot na edna godina. Krajot na nivnoto pate{estvie go ozna~uva nekoja podzemna voda.

Da zboruvame za `ivotnata sredina

so stotici, ili iljadnici godini, ovaa podzemna voda gi apsorbira atmosferskite vodi {to se vpivaat vo po~vata dodavaj}i specifi~en vkus ili kvalitet. vodata od okeanite mo`e da bide podlo`ena na tretman na desalinizacija so {to bi mo`ela da se koristi i za piewe. za `al, ovoj proces e skap i pri negovata primena ima ogromna potro{uva~ka na energija. Poradi toa, pribli`no 65 % od vodata {to ja koristime za piewe doa|a od podzemnite vodi. otpadnata voda i upotrebenata voda na krajot zavr{uvaat vo rekite, ottamu vo moriwata i ottuka odnovo po~nuva cikPrva faza

lusot na vodata. Koli~estvoto na vodata na zemjata i denes e isto kako i pred 100, 1.000 ili 10.000 godini. zamislete si samo vodata {to ja pieme denes, mo`ebi, e istata taa {to ja piele dinosaurusite pred milioni godini. Koga se ispumpuva od podzemni izvori ili od rekite, vodata sodr`i razni ~estici prav, bakterii i sl., koi moraat da bidat otstraneti pred vodata da bide pogodna za piewe. Procesot za nejzinoto pro~istuvawe ima pove}e fazi, za ilustracija }e ja iskoristime vodata od sena i nejzinoto pro~istuvawe do fazata vo koja odi do gra|anite na Pariz za piewe.

23

vodata se filtrira i od nea se izvlekuvaat site pokrupni ~estici, kako {to se pesokot i padnatite lisja. vodata pominuva niz u{te eden filter na aktiven jaglen za da se is~istat Vtora faza sitnite ~estici i nekoi mikroorganizmi. vodata se tretira so ozon - vo proces {to li~i na duvawe so vozduh. so ovoj Treta faza tretman se ubivaat najgolemiot del od patogenite mikroorganizmi. vodata pominuva niz mikronski filter za nejzino perfektno i celosno ^etvrta faza pro~istuvawe.

zemjodelstvoto i za doma{ni potrebi se koristat me|u 200 i 1. Kako se raspredeluva ova koli~estvo? Industrija Zemjodelstvo Doma}instvo pribli`no 53 % pribli`no 26 % pribli`no 19 % . ottamu ~istata voda za kapewe e va`na i za razvoj na turizmot. Voda za kapewe Prviot praven akt so koj se ureduva za{titata na vodata vo evropskata unija se odnesuva{e tokmu na vodata za kapewe i be{e donesen pred pribli`no 25 godini. koe se koriste{e vo zemjodelstvoto. Morski breg evropskata unija ima pribli`no 95. silata na branovite mo`e da gi razurne bregovite predizvikuvaj}i erozija na po~vata. koe treba da se sledi. Soo~uvawe so problemite vo evropskata unija za industrijata. ova e glavnoto pravilo. kako i od ve{ta~ki |ubriva i od {talsko |ubre.000 kubni metri voda po `itel godi{no.2.Voda otkako }e pomine eden olku dolg proces na pro~istuvawe. dodeka na druga strana moreto talo`i sediment sozdavaj}i nova po~va. prekrasnata „Costa Amalfitana” sekoja godina gubi po malku od svoeto kopno poradi silata na branovite. otpadnite vodi ne smee da bidat ispu{tani vo rekite ili vo moriwata pred prethodno da bidat pre~isteni. Glavniot uslov za dobar leten odmor e ~ista krajbre`na voda. a za nekoi gradovi da se prisposobat na vaka postavenata obvrska vo zakonodavstvoto na eu treba{e da pominat pove}e godini i da se izgradat novi sistemi za tretman na otpadnite vodi.2. Krajbre`nite vodi bea zagadeni od otpadni vodi i od tiwa od domovite i od industrijata. na toj na~in oddale~uvaj}i nekoe krajbre`no selo na „Costa Brava” kaj barselona vo [panija. no na drugo mesto sedimentot od urnatiot breg se talo`i.1. sepak vo minatoto toa ne be{e voobi~aena praktika. Kapeweto vo zagadena voda mo`e da bide osobeno {tetno za zdravjeto na lu|eto.000 kilometri morski breg. sepak. golem broj lu|e vo evropa po~inaa poradi kapeweto vo zagadeni vodi otkako progoltaa nekoi smrtonosni bakterii vo moriwata.3. vodata od ~e{ma nasekade vo evropskata unija e ~ista i bezbedna za piewe. 4. mnogu lu|e pretpo~itaat pakuvana mineralna voda za{to vo nea kompaniite dodavaat hlor za zadr`uvawe na vkusot i za odr`uvawe na ~istinata za vreme na nejziniot transport od mestoto na polnewe do na{iot dom. 24 4.1. 4. vo blizina na neapol.

najgolemoto zagaduvawe go pravi zemjodelstvoto. del od ispraznetite podzemni rezervoari za voda vo krajbre`nite podra~ja otkako }e se ispraznat od ~istata voda za piewe se polnat so solena voda od moriwata.Da zboruvame za `ivotnata sredina Denes na godi{no nivo se koristi pogolemo koli~estvo podzemni vodi od {to mo`e vo tekot na edna godina da se nadomesti preku ciklusot na vodata. ottamu pra{aweto {to treba da si go postavime e slednovo. osobeno preku koristeweto ve{ta~ki i {talski |ubriva. ottamu vo moriwata i go zatvora ciklusot bez ~ove{tvoto da ima polza od toa. no najgolemite problemi vo odnos na zagaduvaweto ne gi predizvikuva industrijata bidej}i taa mo`e odli~no da se regulira. 25 MESTO ZAKLU^OK Vodite se zagaduvaat od pove}e izvori: ƒ Ispu{tawe zagaduva~i ƒ Ispu{tawe toplina ƒ Voznemiruvawe na morskoto dno ƒ Is~eznuvawe na prirodnite `iveali{ta ƒ Talo`ewe sediment ƒ ƒ ƒ ƒ ƒ Organski zagaduva~i Ispu{tawe i isfrlawe nedozvoleni gasovi Isfrlawe cvrst otpad Preterano iskoristuvawe odredeni vidovi Isfrlawe otpad vo moriwata . {to vo su{tina go zasiluva problemot. zagaduvaweto ne gi zagrozuva samo slatkite vodi. Glavniot efekt na ova zapirawe na do`dovnicata da stigne vo podzemnata voda e deka mnogu pobrzo se sleva vo rekite. sli~no na ova. ili golemi mre`i na pati{ta nie go presekuvame patot na do`dovnicata i ja zadr`uvame na povr{inata na zemjinata kora. koga vo na{ite urbani centri gradime parking-prostori. pesticidi i drugi hemiski proizvodi za podobruvawe na procesot na zemjodelsko proizvodstvo. trgovski centri. koj do`dot ne mo`e da go probie za da stigne do podzemnata voda. mo`ebi }e zvu~i zbunuva~ki. rastenijata i lu|eto. a gi zagrozuva `ivotnite. naprotiv duri ima i pogolemi problemi bidej}i ponekoga{ rekite ne mo`at da se soo~at so tolku mnogu voda i doa|a do izlevawa od seriozni razmeri prosledeni so materijalni i so ~ove~ki zagubi. Kako dopolnuvawe na ova. tuku i solenite. vo prodol`enie na listata na problemi e zagaduvaweto na vodata. kade {to sonceto brzo ja zagreva i taa isparuva. za `al. kako }e se snao|ame vo idnina? za da se napolnat podzemnite rezervoari so voda e potrebno istata voda da pomine niz pove}e sloevi od zemjinata kora. intenzivnoto zemjodelstvo doveduva do pokompakten goren sloj na zemjinata kora. morskite vodi.

3. za navodnuvawe na privatnoto zelenilo se koristat 17 kubni metri voda za sekoj kvadraten metar zelenilo. Glavniot zagaduva~ i ponatamu ostanuva zemjodelstvoto. prakti~no. individualno. diviot svet i `ivotnata sredina voop{to. ili dvorno mesto od 100 kvadratni metri pobaruva potro{uva~ka od 1. me|utoa gri`ata mora da prodol`i. se propi{uvaat i poednostavno se primenuvaat pravila i sovremena tehnika {to go spre~uvaat industriskoto zagaduvawe. [to prezema Evropskata unija? Kvalitetot na vodata otsekoga{ bil va`no pra{awe za evropskata unija i za nejzinata ekolo{ka politika. vo domovite koristime s# pove}e i pove}e voda. a pritoa ovozmo`uvaat koristewe na pomalo koli~estvo voda. zaedni~kiot pristap. postignat e zabele`itelen napredok. zna~i deka }e se tretiraat celi re~ni slivovi. no i vo zakonodavstvoto. taa e voedno najlesniot sektor za regulirawe. 26 . vo prosek.700 kubni metri voda! mieweto na avtomobilot pobaruva pribli`no 200 litri voda.Voda 4. dodeka ma{inata za perewe tro{i 100 litri voda za sekoi 5 kilogrami ali{ta. ostvaruvaweto na ovaa cel e vozmo`no samo preku zaedni~ki pristap i tretman na celiot ciklus na vodata {to za evropskata unija zna~e{e kompletno nov pristap vo istra`uvaweto. vo poslednite 30 godini. kolku {to se razviva politikata. osobeno koga stanuva zbor za koristeweto na vodata i za koli~estvoto voda {to go koristime. iako industrijata e golem potro{uva~. mesto da se razdeluvaat vodite spored administrativni ili politi~ki granici. Glavnata cel {to saka da ja postigne unijata vo ovoj sektor e dobriot ekolo{ki status na „evropskite vodi” do 2015 godina za da mo`at da profitiraat site lu|e. a.

vo 1991 godina Direktivata za tretman na urbanite otpadni vodi utvrdi pravila za za{tita na `ivotnata sredina od {tetnoto dejstvo na urbanite otpadni vodi {to gi ispu{tame vo `ivotnata sredina. koja ima za cel namaluvawe na iskoristenoto koli~estvo ve{ta~ki |ubriva. Glavnata cel e da se namali za edna polovina koli~estvoto voda {to go koristat lu|eto. 27 . no i na krajbre`nata morska voda. ovaa direktiva ne se odnesuva na standardite za zdravstvena ispravnost na bazenite za kapewe. vo istata godina be{e donesena i Direktivata za nitrati. no. mikrobiolo{ka ispravnost. evropskata unija ne donesuva samo novo zakonodavstvo.Da zboruvame za `ivotnata sredina Evropskite direktivi evropskata unija ima usvoeno golem broj direktivi so koi se obiduva da gi razre{i problemite so koi se soo~uva vo koristeweto ~ista voda. no i so odveduvaweto otpadna voda. me|utoa i `ivotnata sredina. i od domovite. Direktivata za voda za piewe od 1998 godina utvrduva standardi za zdravstvena ispravnost na vodata (na primer. so ramkovnata direktiva za vodi od 2000 godina se predviduva izrabotuvawe planovi za upravuvawe na re~nite slivovi. tuku vo 2002 godina na svetskiot samit za odr`liv razvoj po~na inicijativa za vodata (EU Water Initiative . zagaduvawe so olovo i sl. so izmenite i so dopolnuvawata na ovaa direktiva napraveni vo 2006 godina se poednostavuvaat zdravstvenite standardi so cel da se podobri upravuvaweto na pla`ite i da se obezbedi pravilno informirawe na kapa~ite i se pravat kvalitetni programi za sledewe na ispolnuvaweto na standardite. Evropskata unija raboti zaedno so svoite gra|ani sledej}i go svojot pove}enaso~en pristap. inicijativata ima za cel da utvrduva celi (mileniumski razvojni celi) {to se odnesuvaat na upotrebata i na pro~istuvaweto na vodite. sekako. `ivotnata sredina. paralelno so golemiot broj direktivi. infrastrukturata i li~niot imot. tematskata strategija za za{tita i za za~uvuvawe na pomorskite ekosistemi ima za cel postignuvawe dobar ekolo{ki status na morskite vodi do 2021 godina. preku utvrduvawe standardi za zdravstvena ispravnost na slatkata voda. kako i za{tita na resursite od koi zavisat pomorskite ekonomski i socijalni aktivnosti. Direktivata za voda za kapewe od 1976 godina gi za{tituva kapa~ite. evropskata komisija.). dodeka so Direktivata za za{tita od poplavi od 2006 godina se sozdava sistem preku koj treba da se obezbedi namaluvawe i upravuvawe na rizicite od poplavite vrz zdravjeto na lu|eto.EUWI). kako {to se nitratite i fosfatite. predlo`i i ambiciozna strategija za za{tita na morskite ekosistemi. osobeno od industrijata.

unijata organizira javni raspravi vo koi go slu{a misleweto na site lu|e i na razli~nite sektori: industrijata. golemite sopstvenici na zemja. a obedinuvaat visoki standardi na procesot na proizvodstvo. strogi pravila {to mora da se po~ituvaat za da mo`e da se dobie ekoetiketa. kaj detergentite evropskata unija ne samo {to usvoila direktiva za namaluvawe na koristenoto koli~estvo detergent. Postojat. kako na primer: ƒ Konvencijata od Helsinki od 1974 godina za za{tita na pomorskite balti~ki ekosistemi.Voda unijata razviva golem broj instrumenti za naso~uvawe i za menuvawe na navikite na lu|eto za koristeweto na vodata. da ne gi koristime ma{inite za perewe i za sadovi premnogu. namaluvawe na {tetnite sostojki. hotelierite. ribarite.4. skladirawe na otpadot sozdaden vo procesot. . ƒ Konvencijata od Barselona od 1976 godina za za{tita na Sredozemno More. ispu{tawe {tetni gasovi vo vozduhot. [to mo`eme da napravime nie? ako samo se setime deka samite sme odgovorni za sè {to se slu~uva vo `ivotnata sredina. sozdavawe bu~ava. na primer. za da postigneme namaluvawe na zagaduvaweto. istra`uva~ite. itn. Me|unarodni dogovori evropskata unija potpi{a i ratifikuva golem broj me|unarodni dogovori za za{tita na moriwata i na okeanite. transportnite dru{tva. vo unijata se koristi i ekoetiketirawe za odredeni proizvodi {to ne predizvikuvaat {teti vrz `ivotnata sredina. a prepora~uva i koristewe detergenti {to koristat pomalku energija za postignuvaweto na vistinskiot efekt. toga{ mora da vnimavame da ne gi ostavime ~e{mite da ni kapat ili da ja ostavame vodata da te~e dodeka si gi mieme zabite ili gi mieme sadovite. koristewe prirodni resursi. ƒ Konvencijata od Bukure{t od 1992 godina za za{tita na Crno More od zagaduvawe. sportistite itn. grade`ni{tvoto. turistite. navistina. najdobroto ne{to e da izbirame detergenti {to imaat ekoetiketa. tuku promovira nivno reciklirawe i reupotreba na ambala`ata. ekologistite. da ne navodnuvame i da ne gi mieme avtomobilite so ~istata voda za piewe itn. a denes ima standardi za ekoetiketirawe za pove}e od 19 grupi razli~ni proizvodi. ƒ Konvenciite od Oslo i od Pariz od 1974 godina i od 1978 godina za za{tita na severoisto~niot del na Atlantski Okean. 28 4. vodata i vo po~vata itn. lokalnite vlasti. vo 1999 godina be{e utvrden standardot za detergenti. energija.

ako prodol`ime so istoto tempo. me|u 1995 godina i 1998 godina.eden od . verojatno. zagrozuvaweto na `ivotnata sredina i na zdravjeto na lu|eto od raste~koto koli~estvo otpad stanuva s# poseriozno i ottamu evropskata unija re{i da prezeme merki za soo~uvawe so problemot. sekojdnevno frlame s# pove}e i pove}e otpad. toga{ vo 2020 godina.mo`e dvojno da se zgolemi za period od samo 12 godini. Koli~estvoto otpad od elektronska i od elektri~na oprema . koli~estvoto frlen otpad se poka~i za 15%. }e isfrlame pove}e od 45% pove}e otpad otkolku vo 1995 godina.5 OTPAD najbrzoraste~kite tipovi otpad .

ova se narekuva ~ista tehnologija. ottuka. industrijata mo`e da pridonese za soo~uvawe so problemot preku dizajnirawe i proizvodstvo na proizvodi {to sozdavaat pomalku otpad i se frlaat bez da sozdadat {teta na `ivotnata sredina. koi godi{no proizveduvaat pribli`no 3 milijardi toni otpad. toa e vistinskiot na~in na izleguvawe na kraj so otpadot. najefikasniot na~in da se izleze na kraj so otpadot? se razbira.1. no razlikata e vo toa {to bile korisni i dobri za `ivotnata sredina za vreme na nivnoto proizvodstvo i koristewe. pove}e od jasno e zo{to imame problem da se oslobodime od otpadot. evropskata unija gi ohrabruva proizvoditelite da dizajniraat proizvodi pri ~ie{to proizvodstvo }e se sozdava pomalku otpad i zagaduvawe. da ne sozdavame otpad. site nie kako potro{uva~i igrame klu~na uloga vo ohrabruvaweto na primenata na ~ista tehnologija preku odbiraweto „~isti” proizvodi i uslugi. ottamu.1. stvo na otpad proizleguva deka sekoj `itel vo eu sozdava pribli`no 6 toni otpad godi{no. Presmetuvaj}i go individualnoto proizvodDizajnirawe proizvodi {to se energetski efikasni i pobaruvaat pomalku materijali Zamena na materijali {to predizvikuvaat {teta na `ivotnata sredina Dizajnirawe trajni i izdr`livi proizvodi Proizvodstvo na proizvodi {to se odr`uvaat poednostavno Dizajnirawe proizvodi {to mo`at povtorno da se upotrebat i recikliraat proizvodi {to koristat malku materijal i energija proizvodi {to ne $ {tetat na `ivotnata sredina proizvodi {to traat i se koristat podolgo proizvodi {to se popravaat polesno koristewe materijali {to mo`at da bidat reciklirani i povtorno upotrebeni .Otpad 5. najevtiniot. Proizvodite proizvedeni na ovoj na~in otkako }e bide upotrebeni }e bidat povtorno frleni. Prevencija Koj e najednostavniot. Postojat golem broj na~ini kako da se postigne toa: 30 5. ^ista tehnologija vo evropskata unija `iveat pribli`no 500 milioni lu|e.1.

ƒ bu~avata i {tetnite vlijanija vrz ekosistemite. kompaktni diskovi i kaseti se obiduva da najde na~in kako da go napravi proizvodstvoto poefikasno spre~uvaj}i go zagaduvaweto i za{teduvaj}i sredstva. Dosega ima utvrdeno celi za reciklirawe za stari vozila. go namaluvame koli~estvoto energija potrebna za proizvodstvoto na novi proizvodi. 5. Reciklirawe otpad so reciklirawe se namaluva kvantitetot na otpad {to go skladirame vo deponijata i na toj na~in ja polnime. vodata i vo po~vata.Da zboruvame za ` ivotnata sredina eve nekolku prakti~ni pri~ini: Poznat proizvoditel na elektri~ni uredi. proda`ba. ƒ skladiraweto otpad. bi gi potro{ila za nabavka na repromaterijali. vo 1996 godina kompanijata objavi deka noviot proces za proizvodstvo na medicinska samolepliva lenta za{teduva duri 77% od prethodno potro{enata energija.2. elektronski i elektri~ni uredi i za baterii. ƒ ispu{tawata vo vozduhot. Kompanijata uspeala od povratenite 80. a naskoro unijata }e utvrdi i novi povisoki celi za reciklirawe. lambi i prekinuva~i razvil grupa proizvodi nare~ena „zelen pojas”. koi. mnogu od dr`avite {to se ~lenki na unijata ve}e recikliraat pove}e od 50% od otpadot od pakuvawa. 31 . a na toj na~in go namaluvame zagaduvaweto i koristeweto na prirodnite resursi. kako model za povtorna upotreba na delovite. Paralelno. koristewe i skladirawe) uspe{no gi namaluvaat: ƒ koristeweto na prirodnite resursi i na energijata. odnosno go ima namaleno koristeweto na solventi za 1. evropskata unija ima razvieno oznaka za identifikuvawe na proizvodite vo prodavnicite {to imaat minimalno vlijanie vrz `ivotnata sredina.1 milioni kilogrami. Proizvodite dobivaat ekooznaka ako za vreme na nivnoto postoewe (proizvodstvo. Proizvoditel na kancelariska oprema razvil tehnologija za proizvodstvo na ma{ini za fotokopirawe so upotreba na stari/amortizirani ma{ini za fotokopirawe. inaku. Kompanijata {to proizveduva bele`nici.000 ma{ini za fotokopirawe da obnovi i povtorno da proizvede 75% od niv i na toj na~in da za{tedi duri 93 milioni evra. koja odgovara na pove}e kriteriumi za „zeleni proizvodi”. nare~ena ekoetiketa.

evropskata unija se obiduva da po~ne so reciklirawe vozila. Reciklirani materijali recikliraweto na eden ton vesnici go spre~uva ispu{taweto na 2. navistina. delovi za vozila i ~etki za boewe. no }e vredi u{te pove}e ako lu|eto kupuvaat proizvodi dobieni od recikliran materijal. recikliraweto na motorot od edno vozilo zna~i ispu{tawe ogromno koli~estvo .Otpad 5. vredi. novata direktiva za otpadni vozila predlaga sopstvenicite da dobijat sertifikat od ovlastenoto lice za skladirawe na voziloto pred da bide izbri{ano od registarot na vozila vo upotreba i da prestanat da pla}aat danoci i drugi dava~ki za nego. vre}i za spiewe. ili tripati pobrzo otkolku komunalniot otpad. ovie nekolku primeri poka`uvaat deka recikliraweto. pribli`no 9 milioni toni otpad se sozdavaat poradi isfrlaweto na starite vozila. mo`at da bidat iskoristeni i po recikliraweto da dobieme nov karton. kartonska ambala`a za jajca. ova mo`e da se zeme i kako motiv pove}e za da se proizveduvaat elektronski i elektri~ni uredi {to proizveduvaat pomalku zagaduvawe. a sozdava dovolno toplina za da se zagree domot vo period od {est meseci. motornite masla. kako i starite vesnici.5 toni jagleroddioksid vo atmosferata. hartieni {amiv~iwa. recikliranata plastika mo`e da se koristi za da se izrabotat novi proizvodi kako {to se novo crevo za voda ili novi cevki. ovoj otpad e eden od najgolemite izvori na te{ki metali i organski zagaduva~i. sopstvenicite }e mo`at svoite vozila da gi dostavat do ovlastenoto lice bez nikakvi tro{oci.1. toaletna hartija. a proizvoditelite na vozila }e napravat povrat na dobar del od cenata platena za skladirawe na otpadnite vozila.5 kubni metri otpad. bri{a~i za kujna. toa pretstavuva re~isi 10% od vkupnoto koli~estvo opasen otpad sozdaden vo unijata. gorivoto. recikliraniot karton. vo ponovo vreme. podni pokrivki. otpadot od elektronski i od elektri~ni uredi porasnuva za 16 do 28% na sekoi pet godini. unijata donese novo zakonodavstvo so koe gi obvrza proizvoditelite da ja prezemat ve}e iskoristenata oprema bez pritoa da napla}aat odredena cena za toa. kutii. sakaj}i da go nadmine so ovoj problem. izolacija za palta. isto taka. salfetki i sl. sekoja godina. go spre~uva i se~eweto na 17 drvja i zazemaweto na pribli`no 2. hidrauli~nite te~nosti. hartija za pe~atewe. {i{iwa i kontejneri. glicerinot za sopira~ki i antifrizot. a potoa mo`at da ja recikliraat i da prodavaat novi proizvodi. a se spre~uva i ispu{taweto na toni jagleroddioksid vo atmosferata.2. so recikliraweto na konzervite se za{teduva duri 95 % od energijata potrebna za nivno proizvodstvo. 32 zagaduva~i preku te{kite metali.

5. a za toa mo`e da bidat odredeni i instrumenti za finansiska poddr{ka. kako bubalki. staveni na kup vo vistinski uslovi po nekolku nedeli }e stanat kvaliteten kompost. upotrebata na kompostot. Po~vata. gabi i bezrbetnici gi konsumiraat i gi razgraduvaat organskite materijali. [to e toa tretman na otpadot? otpadot {to ne mo`e da bide namalen. kompost se dobiva koga raznite bakterii. ja zgolemuva sposobnosta na po~vata da apsorbira pove}e vozduh i voda. obata na~ina imaat {tetno vlijanie vrz `ivotnata sredina i poradi toa mora da bidat strogo kontrolirani. a najpolezno e poradi faktot deka go namaluva koli~estvoto otpad {to treba da se skladira i na toj na~in ja zagaduva `ivotnata sredina. no ima nekoi materii {to ne mo`at da bidat reupotrebeni ili reciklirani. crvi. Koristeweto kompost ja zasiluva organskata sodr`ina na po~vata vo mnogu evropski regioni. kako i od celata dr`ava. Kompostot ja podobruva teksturata na po~vata. Pove}e od 50% od otpadot od doma}instvata mo`e da se reciklira na ovoj na~in. ako sakame da bideme tehni~ki to~ni. a na~inot na nivnoto tretirawe e sogoruvawe ili skladirawe. kompostiraweto e kontroliran proces na razgraduvawe na materijalite so pomo{ na razli~ni mikroorganizmi i bezrbetnici. mora da bide tretiran na poinakov na~in. evropskata unija se obiduva da gi ohrabri dr`avite {to se ~lenki i lokalnite zaednici da se soo~at prvo so sozdavaweto otpad. lisjata i drugite otpadoci od rastenija vo na{ite gradini. Kompostirawe Kompostiraweto e priroden na~in za reciklirawe. Kompostiraweto mo`e da se sproveduva poedine~no. pol`avi i sl. trevata. kako i poluraspadnato ovo{je i zelen~uk. mo`e da se koristi vo zemjodelstvoto kako |ubrivo ili da se stava vo saksiite pri sadewe cve}iwa.2. so drugi zborovi. pak.2.Da zboruvame za ` ivotnata sredina 5. reupotreben ili recikliran. ja namaluva erozijata i potrebata od dopolnitelno dodavawe ve{ta~ki |ubriva.3. 33 . no mo`e da bide i so poddr{ka od lokalnite zaednici. e neograni~ena.

neprijatna mirizba.Otpad 5. ponekoga{ duri i za rekreacija. cijanid. zafa}a prostor i go zagaduva zemji{teto so skladirawe opasni materijali vo po~vata. a poradi toa nekoi te{ki metali i drugi toksini istekuvaat i se vpivaat vo po~vata i vo podzemnite vodi. sekoj den kompresiraniot cvrst otpad se skladira vo deponijata i se pokriva so sloj zemja. te{ki metali i nitrati se vlevaat vo podzemnite vodi. organski zagaduva~i. Deponiite vo svetot se polnat sè pove}e i ispu{taj}i metan pridonesuvaat za klimatskite promeni. .1. edna od glavnite celi na Direktivata za deponii e namaluvawe na koli~estvoto biorazgradliv otpad da se skladira vo deponiite. se utvrduva obvrskata deponiite da imaat instalacii za sobirawe na metanot i za proizvodstvo na energija od nego. vo minatoto. vo deponijata se skladira otpad s# do onoj moment dodeka ne se napolni.3. KAKO ZAGADUVAAT DEPONIITE? 34 Vozduh Voda Po~va ispu{tawe CO2 (jagleroddioksid) i CH4 (metan). Denes. ili skladiraweto na otpadot e glavniot na~in na tretman na otpadot. a potoa se pokriva so zemja i podra~jeto na deponijata prodol`uva da se koristi za drugi celi. deponiite se golemi moderni postrojki so za{titni pojasi i so sistem za sobirawe i za otstranuvawe na supstanciite i na gasovite {to istekuvaat i se ispu{taat od otpadot vo raspa|awe. deponiite ne bea ni{to pove}e od dupki vo koi be{e skladiran otpadot. Deponija Deponijata. vo 1995 godina duri 67% od otpadot be{e skladiran vo deponiite. a kako na~in za kontrola na zagaduvaweto i ispu{tawata metan. prepolna so pesticidi.

HCL. 35 incinerator e pe~ka vo koja se sogoruva opasniot otpad i otpadot {to dokolku se skladira vo deponija mo`e da ima seriozno {tetno dejstvo vrz po~vata. koja se skladira vo deponija. so direktivata eu se obiduva da postigne seriozno namaluvawe na ispu{tawata vo vozduhot nitrogenoksidi. deponirawe pepel od incineratorot i pro~istuvawe rezidui. skladirawe opasni supstancii na povr{inskite vodi. Posebno vnimanie se posvetuva na namaluvaweto i na kontrolata na ispu{tawe na zagaduva~ite vo pomorskite ekosistemi. 1 evropskata unija utvrdi nova direktiva za sogoruvaweto na otpadot. a nekoi incineratori1 mo`at duri da sogoruvaat i opasen otpad spre~uvaj}i opredeleni toksini ili organski soedinenija da gi zagaduvaat vozduhot i po~vata. kako i nekoi te{ki metali. odnosno 6070 % vo te`ina. sulfurdioksid i hidrohloridi.Da zboruvame za ` ivotnata sredina KAKO ZAGADUVA INCINERATOROT? Vozduh Voda Po~va ispu{tawe so2. dioksini i te{ki metali. 5. od otpadot ostanuva samo pepelta.3. koi po nivnata upotreba i prepolnetost povtorno }e zavr{at na deponijata. Problemot na sogoruvaweto e deka za da bide spre~eno zagaduvaweto na vozduhot od ispu{tawata gasovi {to sozdavaat efekt na staklena gradina od sogoruvaweto postrojkite moraat da postavuvaat skapi filtri. Preku sogoruvaweto na otpadot se osloboduva energija {to mo`e da se iskoristi za zagrevawe. Sogoruvawe vo 1995 godina duri 17% od vkupnoto koli~estvo otpad sozdaden vo evropskata unija be{e tretiran so sogoruvawe. Po zavr{uvaweto na procesot na sogoruvawe. organski soedinenija. no2. so sogoruvaweto se postignuva namaluvawe na otpadot za 90 % vo zafat. . koja utvrduva strogi granici na ispu{taweto na ovie zagaduva~i so cel da se namali {tetnoto dejstvo po zdravjeto na lu|eto.2. vodata i vozduhot.

a proizvoditelite moraat da bidat odgovorni za pribiraweto. 2.Otpad 5. ƒ regulirawe na transportot. Istovremeno. Princip na prevencija: namaluvawe na otpadot u{te od po~etokot na negovoto nastanuvawe i pottiknuvawe na industrijata da proizveduva . Pri soo~uvaweto so otpadot unijata raboti spored ~etiri osnovni principi: 1. [to pravi Evropskata unija? evropskata unija ima uloga da pridonese kon spre~uvaweto na nastanuvaweto na otpadot i da go promovira recikliraweto preku informiraweto na potro{uva~ite. Ottamu opasnite supstancii mora da bidat otkrieni. odnosno za 50 % vo 2050 godina.4. 3. ƒ namaluvawe na koli~estvoto otpad preku povtorna upotreba i reciklirawe kako i za{teda na energija. tretmanot i za recikliraweto na otpadot. razvivaj}i i promoviraj}i evropska strategija za reciklirawe na otpadot. Celta na unijata e vo 2010 godina da go namali skladiraniot otpad za 20% vo sporedba so 2000 godina. poddr{ka na istra`uvaweto i na tehnolo{kiot razvoj za proizvodstvo na novi proizvodi {to imaat pomalo vlijanie vrz `ivotnata sredina i koristat pomalku energija.i potro{uva~ite da izbiraat . Princip na pretpazlivost: sekoga{ koga ima potencijalen rizik treba da se prezemat merki za negovo spre~uvawe. Princip korisnikot pla}a: toj {to go sozdava otpadot mora da gi nadomesti tro{ocite za negoviot tretman.proizvodi i uslugi {to sozdavaat pomalku otpad. ƒ podobreni uslovi za tretman na otpadot. 4. Princip na bliskost: tretirawe na otpadot na mestoto na koe nastanuva. vrskata me|u ekonomskiot razvoj i zgolemuvaweto na koli~estvoto sozdaden otpad mora da bide prekinata. za postignuvaweto na ovaa cel unijata gi ima postaveno slednive prioriteti vo svojata tematska strategija za otpad: ƒ spre~uvawe nastanuvawe otpad. 36 .

dodeka za periodot 2006-2016 godina be{e postavena cel . a nejzinata cel be{e da im olesni na potro{uva~ite da gi prepoznaat proizvodite so ekoetiketa. upotrebenite masla.90 %. ƒ informativni deklaracii.namaluvawe na biorazgradliviot otpad vo deponiite za 65 %. ƒ ekodizajn na proizvodite. ƒ upatstva. ƒ procena na `ivotniot ciklus. i ƒ regulativi i odano~uvawe. koja od dr`avite {to se ~lenki bara{e da upravuvaat otpad preku ohrabruvawe na prevencijata i na pravilnoto skladirawe. ƒ zamena na opasnite supstancii. vo 1991 godina Direktivata za opasen otpad gi utvrdi pravilata za upravuvawe na ovoj tip otpad. vo 1999 godina se vovede obvrska da se sobira i tretira metanot ispu{ten od deponiite. ƒ kampawi za podigawe na svesta na javnosta.Da zboruvame za ` ivotnata sredina vlijanieto vrz izborot na potro{uva~ite da izbiraat proizvodi {to imaat pomalo vlijanie vrz `ivotnata sredina preku: ƒ koristewe ekoetiketi. vo 1994 godina direktivata za otpad od pakuvawa gi utvrdi celite za namaluvawe i za reciklirawe na otpadot od pakuvawa. 37 Evropskite direktivi Dosega bea doneseni golem broj direktivi so cel podobruvawe na sostojbata vo sektorot. ƒ razvoj na ~ista tehnologija. razli~nite vidovi opasni materijali i sl. . evropskata unija ima zabrana i za izvoz na odredeni vidovi opasen otpad vo dr`avite {to ne se ~lenki na organizacijata za ekonomska sorabotka i razvoj. unijata prezede aktivnosti i za prevencija na nastanuvaweto otpad preku pove}e odluki za ograni~uvawe na nastanuvaweto toksi~en otpad. a bea doneseni i mnogu drugi direktivi {to se odnesuvaat na bateriite. a vo 2005 godina be{e usvoena i nova direktiva so koja se ograni~ija ispu{tawata dioksini {to se dobivaat so sogoruvawe na otpadot. ekoetiketata be{e promovirana so donesuvaweto na direktivata vo 1992 godina. be{e utvrdena i stapka za namaluvawe na dioksinite (supertoksi~ni hemikalii) . kako na primer sodr`inata na te{kite metali vo bateriite. vo periodot me|u 1985 godina i 2000 godina. Prvo vo 1975 godina be{e usvoena ramkovnata direktiva za otpad.

ƒ Ako kupuvate refusni proizvodi }e dobiete ist kvalitet. ƒ Obidete se da # dadete vtor `ivot na oblekata {to ne e vo moda. ƒ Mo`ebi ne vi e potrebna tolku golema ambala`a za proizvodite {to gi kupuvate. koi gi obvrzuvaat dr`avite {to se ~lenki da razvivaat nacionalni programi za spre~uvawe na nastanuvaweto otpad. prepravete ja ili podarete ja. a potoa pobarajte gi vo bliskata prodavnica i prepoznajte gi po logoto. ovaa dolgoro~na strategija ima za cel da obezbedi evropa da bide op{testvo {to go reciklira otpadot i se obiduva da izbegne sozdavawe otpad i da go koristi otpadot kako resurs. ƒ Informirajte se za proizvodite {to imaat ekoetiketa. evropskata komisija predlo`i usvojuvawe nova tematska strategija za spre~uvawe i za reciklirawe na otpadot. [to mo`eme da napravime nie? ƒ Podgotvuvajte se za reciklirawe na otpadot i podu~uvajte gi site vo semejstvoto da go razberat procesot na reciklirawe i {to podrazbira toj. Pred da odite na pazaruvawe.Otpad Kone~no. ƒ Servisirajte gi rasipanite proizvodi i razmislete dobro pred da gi frlite. vnimavajte da si zemete so vas kesa ili torba mesto da zemete nova. vo dekemvri 2005 godina. Kako prv ~ekor vo ispolnuvaweto na strategijata Komisijata predlo`i revizija na ramkovnata direktiva za otpad od 1975 godina i vospostavuvawe standardi za reciklirawe. 5. Predlo`ete mu na prodava~ot da vi dava pomalku ambala`a i da koristi pomalku ambala`a vo idnina. a }e dobiete pomalku ambala`a.5. 38 . ƒ Mnogu marketi davaat plasti~ni kesi na sekoj potro{uva~ koga pazaruva.

me|u drugoto. a ima i mnogu vidovi {to ve}e is~eznale.PRIRODA bogatstvoto na evropa. preku {umi do mo~uri{ta i drugi vodni `iveali{ta. site ovie predelski tipovi se `iveali{te na mnogu vidovi od evropskiot div svet. se nao|a i vo raznovidnosta na nejzinite predelski tipovi: od planini so alpski karakteristiki. 6 . Golema e brojkata na vidovi {to se zagrozeni ili se pod zakana od is~eznuvawe.

ƒ Grupa edinki ili razli~ni vidovi {to `iveat zaedno vo to~no utvrdeno podra~je se narekuvaat zaednica. peso~ni dini. nivnoto `iveali{te i na~inite na koi se povrzuvaat me|u sebe se narekuva ekosistem. do nekolku kilometri vo atmosferata. vo evropskata unija se klasifikuvani pribli`no 2. za `al. treseti{ta i mo~uri{ta {to se relativno nedopreni od ~ovekovata aktivnost. pustinska tundra. isto taka. zagaduvaweto e. pak. ƒ Delot od Zemjinata kora. ezera. . vodite i atmosferata kade {to `iveat razli~nite `ivi organizmi se narekuva biosfera. vklu~uvaj}i tuka nekoi specifi~ni vidovi {umi. nekoi od vidovite se mnogu retki ili. ƒ Sredinata vo koja `iveat zaedni~ki `ivotnite ili rastenijata. ƒ Pove}e edinki od istiot ili od razli~ni vidovi {to `iveat vo edno geografsko podra~je i imaat razli~ni demografski karakteristiki se narekuvaat populacija. ƒ [irokite tipovi ekosistemi so sli~ni karakteristiki {to gi razdeluvaat od drugite i se rasprostraneti niz svetot se narekuvaat biomi. vo nea se vklu~eni od nekolku santimetri do nekolku metri od Zemjinata kora na povr{inata kako i na morskoto dno. takvite `iveali{ta se osobeno retki.1. morski bregovi i u{te mnogu drugi.500 `iveali{ta. Za{tita i obnovuvawe na prirodnite ekosistemi na evropska po~va ima golem broj ekosistemi vo koi `iveat iljadnici rastenija. se narekuva `iveali{te. definirani spored vegetaciskite ili prirodnite karakteristiki. iako mnogu od niv. morame da spre~ime ova da se slu~uva i ponatamu i da ja za{titime biolo{kata raznovidnost. {tetno po nivnoto zdravje kako {to mu {teti na zdravjeto na lu|eto. se pod zakana od is~eznuvawe. ribi. ƒ @ivite organizmi. @iveali{tata vo Evropa 40 ima pove}e razli~ni nivoa vo koi mo`e da bide prou~uvan `iviot svet: ƒ Rastenie ili `ivotno {to mu pripa|a na odreden vid e edinka. 6.1. planini. ptici. reki.1. seto ova go narekuvame biolo{ka raznovidnost.Priroda 6. vo niv se vklu~eni pasi{ta. Lu|eto vlijaat vrz najgolemiot del od ovie `iveali{ta. a pati{tata i gradovite gi uni{tuvaat nivnite prirodni `iveali{ta. `ivotni i insekti.

000 vidovi rastenija se zagrozeni. a koi. eve edna mala lista na zagrozeni vidovi: Cica~i Ptici Vle~ugi i vodozemci Insekti Rastenija 41 Denes. pticite i od ribite se zagrozeni. koja `ivee{e na {panskite Pirinei. i pokraj site napori na {panskata vlada i na evropskata unija umre na 6 januari 2001 godina. Poslednata pre`iveana edinka od ovoj vid.2. Dopolnitelno na `ivotinskite vidovi. Zagrozeni vidovi tie {to mislea deka is~eznuvaweto na vidovite zavr{i so is~eznuvaweto na dinosaurusite. se vo rizi~nata grupa. ima duri i nekoi voobi~aeni vidovi ptici {to site gi prepoznavame. a 27 vidovi se pod zakana od is~eznuvawe.1. isto taka. pribli`no polovinata (45%) od cica~ite vo evropskata unija i edna tretina (38%) od vle~ugite. duri 3.Da zboruvame za ` ivotnata sredina 6. Prviot cica~ {to is~ezna vo noviot milenium e pirinejskiot ibeks. ƒ Ris (Lynx lynx) ƒ Kafena me~ka (Ursus arctos arctos) ƒ Mediteranska mona{ka foka (Monachus monachus) ƒ Saimarska prstenesta foka (Pusa hispida saimensis) ƒ Male~ok delfin (Phocoena phocoena) ƒ Aduenov galeb (Ichthyaetus audouinii) ƒ Zelen gulab (Drepanoptila holosericea) ƒ Siv sokol (Falco peregrinus) ƒ Beloopa{est krajbre`en orel (Haliaeetus albicilla) ƒ Severen gologlav ibis (Geronticus eremita) ƒ Azorski biqbiq (Pyrrhula murina) ƒ Carski (imperijalen) orel (Aquila heliaca) ƒ Kosa~ka (Crex crex) ƒ Glavesta `elka (Caretta caretta) ƒ Golem kanarski gu{ter (Gallotia simonyi machadoi) ƒ Crvenostoma~na muka~ka `aba (Bombina bombina) ƒ Orhideja damska ƒ Kafena vle~ka (Cypripedium mo~uri{na pepecalceolus) ruga (Euphydryas aurinia aurinia) ƒ Korzikanska peperuga so opa{ka kako na lastovi~ka (Papilio hospiton) . Postojat i vidovi {to se tolku retki {to mo`e da izumrat celosno. gre{at! vo poslednite nekolku dekadi is~eznaa duri 64 evropski rastenija (osum vo osumdesettite i devet vo tekot na devedesettite godini na minatiot vek).

zagaduvaweto i golemite grade`ni proekti. tuku i nivnite `iveali{ta. imaat {tetno dejstvo vrz vodnite `iveali{ta i ekosistemite vo golemite estuari. izumirawe na populacijata. O{tetuvawe na prirodnite `iveali{ta mnogu od razli~nite divi vidovi `iveat vo harmonija so lu|eto.Priroda 6. treseti{tata i mo~uri{tata na celiot evropski kontinent se namaleni me|u 60% i 90%. Golemite transportni koridori gi razdeluvaat populaciite {to doveduva do izolirawe na delovi od populaciite. peso~nite dini. taka {to trpat seriozni vlijanija od zemjodelstvoto i od intenziviraweto na negoviot obem. Francija i vo italija duri 75% od peso~nite dini is~eznaa pred po~etokot na minatiot vek. razmno`uvawe vo ograni~eni grupi. stepite. . a se zagrozeni i od degradacijata na 42 pla`ite i na krajbre`jeto. nekoi vidovi foki i morski `elki ponekoga{ se `rtvi na ribarskite mre`i. osobeno e va`no e da se za{tituvaat ne samo vidovite. namaluvawe na razmenata na genetski materijal.2. ottamu. kako {to se branite. na krajot. vo [panija. slabeewe na karakteristikite na vidovite i. vo krajbre`niot pojas zagaduvaweto i prekumernoto ribarewe gi zagrozuvaat morskite vidovi. no ima i takvi {to zavisat od prirodnite podra~ja i od nedoprenoto `iveali{te.

vo 1979 godina evropskata unija ja usvoi Direktivata za divite ptici. a posebnite planovi za upravuvawe na nivnata za{tita se kombiniraat so ekonomskata aktivnost na lu|eto i se primenuva principot na odr`liv razvoj. vladite se obvrzaa zna~itelno da ja namalat zagubata na biolo{kata raznovidnost do 2010 godina. [to pravi Evropskata unija? na svetskiot samit za odr`liv razvoj odr`an vo Johanesburg vo 2002 godina vo ramkite na obedinetite nacii.Da zboruvame za ` ivotnata sredina 6. evropskata unija ja prifati ovaa globalna cel. a pribli`no 200 vidovi `ivotni i pribli`no 500 vidovi rastenija vo pribli`no 200 tipovi `iveali{ta imaat potreba od za{tita. iako so svoeto zakonodavstvo se obiduva{e da go postigne toa u{te od sedumdesettite godini na minatiot vek. so ovaa direktiva unijata utvrdi lista od 194 zagrozeni vidovi ili podvidovi na koi treba{e da im se posveti posebno vnimanie. Dr`avite {to se ~lenki moraat da gi za{titat i za~uvaat `iveali{tata i vidovite {to se od poseben interes. Dr`avite {to se ~lenki vo soglasnost so ovaa direktiva treba da utvrduvaat posebni podra~ja za za{tita kade {to ovie vidovi mo`at da `iveat bezbedno. 43 . vo 1992 godina evropskata unija ja usvoi Direktivata za divite vidovi i za nivnite `iveali{ta so koja odgovori na ovaa potreba.3.

Dosega unijata ima ratifikuvano golem broj me|unarodni dogovori za za{tita na prirodata. 44 vakviot pristap be{e zasilen so usvojuvaweto na Dogovorot od mastriht vo 1992 godina. evropskata unija e del i od golem broj me|unarodni inicijativi. so mre`ata ve}e se pokrieni 15% od povr{inata na evropskata unija. ƒ Barselonskata konvencija za za{tita na Sredozemno More (1976). ƒ Bonskata konvencija za vidovi preselnici (1979). so koj se utvrdi obvrskata od vklu~uvawe na za{titata na `ivotnata sredina vo drugata sektorska politika.Priroda ovie podra~ja na posebna za{tita se me|usebno povrzani vo edna cvrsta ekolo{ka mre`a. ƒ Konvencijata na OON za biolo{ka raznovidnost (1993). koi taa odluka bi gi imala vrz `ivotnata sredina i prirodata. unijata ja ima ulogata da gi usoglasuva i sledi naporite {to gi prezemaat poedine~no dr`avite {to se ~lenki. nare~ena natura 2000. nitu edna golema odluka {to se odnesuva na transportnata. vo listata na ratifikuvani dogovori se vklu~uvaat: ƒ Ramsarskata konvencija za za{tita na vodnite `iveali{ta (1971). ƒ Helsin{kata konvencija za za{tita na Balti~ko More (1974). ƒ Konvencijata za za{tita na Alpite (1991). energetskata ili na zemjodelskata politika ne mo`e da bide donesena bez analiza i procena na vlijanijata. vo celiot proces. . ottoga{ navamu. sproveduvaweto na ovie konvencii e klu~no za postignuvaweto odr`liv razvoj dogovoren vo rio de @aneiro vo 1992 godina. ili teritorija {to e pribli`no golema kolku i Germanija. ƒ Bernskata konvencija za diviot svet i za prirodnite `iveali{ta (1979).

za{tita i na razvoj. vklu~uvaj}i go tuka i nivnoto razmno`uvawe vo ramkite na soodvetnite ekosistemi. 45 . prirodata ima pravo na vra}awe vo porane{na sostojba. `iveali{tata. ƒ Prirodata ima pravo na za~uvuvawe i razvoj na nejzinoto genetsko nasledstvo. ƒ @ivite organizmi imaat pravo na `ivot {to e dostoen za soodvetnite vidovi. Lu|eto treba da imaat po~it za slednive prava na prirodata: ƒ Prirodata ima pravo na postoewe. vidovite i populaciite vo nivnata me|usebna zavisnost. ƒ Prirodata u`iva pravo na za{tita na ekosistemite. ƒ Mora da postoi opravduvawe za sekoe naru{uvawe na prirodata. ƒ Retkite ekosistemi. [to mo`e da napravime nie? za{titata na prirodata i na biolo{kata raznovidnost od lu|eto bara po~it i po~ituvawe.4.Da zboruvame za ` ivotnata sredina 6. kako i tie so isklu~itelno bogata biolo{ka raznovidnost se predmet na najstroga za{tita. Vo slu~aj na nejzino naru{uvawe. Istrebuvaweto i natamo{noto zagrozuvawe na vidovite e zabraneto.

prirodata: ƒ Dvi`eweto vo granicite na prirodnoto nasledstvo se vr{i samo po obele`anite pateki i planinarski pateki. ƒ Prijavete ja {tetata {to ste ja zabele`ale na ~uvarskata slu`ba ili vo upravata na za{titenoto podra~je. tie mo`at da bidat mnogu opasni po `ivotot. Vo prirodata nema prostor za skladirawe otpad. Za{titete gi za dobroto na idnite generacii! . ƒ Kampuvaweto i paleweto ognovi vo granicite na prirodnoto nasledstvo e zabraneto. vodete gi na kus povodnik tamu kade {to se granicite na prirodnoto nasledstvo. ƒ Ne voznemiruvajte gi divite `ivotni. ƒ Zabraneto e sobirawe i ~uvawe primeroci od divi vidovi ili nivni delovi. retkite minerali i na fosilite e najstrogo zabraneto. ƒ Pred zaminuvawe soberete go otpadot {to ste go napravile. Vnimavajte da ne go zagrozite nivniot natamo{en opstanok vo prirodata! 46 ƒ Pregraduvaweto na vodotecite e zabraneto. Vnimavajte na opasnosta od po`ari! ƒ Va{ite doma{ni mileni~iwa (ku~iwa.Priroda vo odnos na po~ituvaweto. potrebno e site posetiteli i u`ivateli vo prirodata da gi po~ituvaat slednive pravila za za{tita na zelenoto zlato . Vnimavajte na Va{ite postapki! ƒ Uni{tuvaweto na pe{terskite ukrasi. ƒ Vo granicite na prirodnoto nasledstvo ne e dozvoleno dvi`ewe so motorni vozila nadvor od naselenite mesta i ozna~enite pateki. toa mo`e da dovede do namaluvawe na biolo{kiot minimum i da predizvika naru{uvawe na prirodnata ramnote`a. ma~ki).

POKAZATELI ZA 2 @IVOTNATA SREDINA? 2 .KAKO RAbOTI EVROPSKATA UNIJA 7 izvor: evrostat .

@ivotna sredina i ekonomija 5. 1.3 Proekcii na ispu{tawe na zagaduva~i na vozduhot  3.8 Prose~na emisija na CO2 od patni~ki vozila  1.9 vkupna potro{uva~ka od nuklearni centrali  2.2 Prirodni katastrofi povrzani so klimatskite promeni  1.4 ispu{tawe vo vozduhot na nitrogenoksidi  3.1 ekotaksi  6.lo{o.  .3 recikliran otpad od ambala`a  5.9 rezidui na pesticidi vo hranata  4.5 zemjodelsko zemji{te na koe se primenuva ekopraktika  2. Klimatski promeni i energija 1.7 indeks na eksploatacija na vodata  3.5 izlo`enost na ekosistemite na acidifikacija  3.8 Proizvodstvo na toksi~ni materijali  3.1 2. Priroda i biolo{ka raznovidnost Ptici  Podelba na predelot  Kargo-transport  zemji{te za organsko proizvodstvo na zemjodelski proizvodi  2.7 Podra~ja od natura 2000  2.7 Kone~na potro{uva~ka na energija vo transportot  1.prose~no. @ivotna sredina i zdravje 3.uspe{no.pokazateli za ` ivotnata sredina?  .6 intenzitet na energija  1.2 izlo`enost na zagaden vozduh so ozon  3.5 Kombinirano proizvodstvo na toplina i na energija  1. Prirodni resursi i otpad 4.1 ulov na riba pogolem od biolo{ki maksimalno dozvolenata koli~ina  4.4 3.1 izlo`enost na zagaden vozduh so razni ~esti~ki  3.2 2.6 Podra~ja odredeni spored Direktivata za divite vidovi i za nivnite `iveali{ta  2.3 vkupni ispu{tawa gasovi {to predizvikuvaat efekt na staklena gradina spored Kjoto  1.2 Koli~estvo na komunalen otpad  4.4 Proizvodstvo na elektri~na energija od obnovlivi izvori  1.1 Globalen kvalitet na vozduhot i zgolemuvawe na temperaturata  1. Sproveduvawe 6.1 Prekr{uvawe na zakonodavstvoto na eu  48 .3 2.Kako raboti Evropskata unija .6 izlo`enost na ekosistemite na eutrofikacija  3.  .

ƒ Zakon za upravuvawe pakuvawa i otpad od pakuvawa. vo oblasta na `ivotnata sredina procesot go vodi ministerstvoto `ivotna sredina i za prostorno planirawe. ƒ Zakon za genetski modifikuvani organizmi. ƒ Zakon za kvalitet na ambientalniot vozduh. Dosega vo nasoka na usoglasuvawe na zakonodavstvoto vo ovoj sektor se doneseni slednive zakoni: ƒ Zakon za `ivotna sredina. koe gi utvrduva kratkoro~nite i dolgoro~nite prioriteti na procesot i gi izrabotuva godi{nite planovi vo ramkite na nacionalnata programa za prezemawe na evropskoto zakonodavstvo.[ TO PRAVI vo soglasnost so obvrskite prezemeni so spogodbata za stabilizacija i za asocijacija republika makedonija prezema aktivnosti za usoglasuvawe na makedonskoto zakonodavstvo so toa na evropskata unija. . i ƒ Zakon za vodi. ƒ Zakon za za{tita na prirodata. 8 REPUbLIKA MAKEDONIJA ƒ Zakon za upravuvawe otpad. ƒ Zakon za za{tita od bu~ava vo `ivotnata sredina. ƒ Zakon za prostorno i za urbanisti~ko planirawe.

tuku i evropskite sredstva {to ve}e bea isprogramirani vo nasoka na sproveduvaweto na ovoj zakon. ili usoglaseno zakonodavstvo. me|u koi i zakonot za vodi3 `rtvuvaj}i go ne samo procesot i kvalitetot na `ivotot na svoite gra|ani. vo ramkite na procesot ministerstvoto za `ivotna sredina i za prostorno planirawe gi odreduva evropskite propisi {to }e bidat prioritetni za nivno prezemawe vo makedonskoto zakonodavstvo. drugi upravni organizacii. site ovie akti se doneseni vo ramkite na procesot za usoglasuvawe na nacionalnoto zakonodavstvo so toa na evropskata unija. sproveduvaweto.[ to pravi Republika Makedonija 50 Dopolnitelno za sproveduvaweto na donesenite zakoni se doneseni i pogolem broj podzakonski akti za sproveduvawe na navedenite zakoni. kako i potrebata od sozdavawe ili zasiluvawe na odredeni institucii vo poddr{ka na izmenetoto zakonodavstvo. a uspehot }e zavisi od pravilnoto koristewe na finansiskata pomo{ na unijata. pritoa utvrdeniot kraen rok za postignuvawe celosna usoglasenost e 2015 godina.2014 godina . vo ramkite na ovoj proces ministerstvoto pravi i analiza na potrebnite izmeni vo makedonskoto zakonodavstvo. zavisi i od primenata na donesenite zakoni. odnosno za odredeni evropski propisi 2020 godina. 3 Primenata na zakonot za vodi e oddlo`ena za 1.1. Koga stanuva zbor za sproveduvaweto na novoto. me|u drugoto. a vo ovoj moment makedonija uspe{no se obiduva da ja odol`i primenata na oddelni propisi. sledej}i go procesot na prezemawe na evropskoto zakonodavstvo za `ivotna sredina vo nacionalnoto zakonodavstvo na republika makedonija evropskata komisija utvrdila deka zakonodavstvoto za `ivotna sredina na republika makedonija e usoglaseno vo pove}e od 65% so evropskoto. me|utoa i od uspe{nosta vo procesot na pregovori za pristapuvawe vo ~lenstvo. navistina. od druga strana. osven ministerstvoto za `ivotna sredina i za prostorno planirawe vo procesot se vklu~eni i site drugi organi vo sostav na ministerstvoto. republika makedonija ima u{te. mnogu da napravi. kako i stru~ni i nau~ni ustanovi {to rabotat vo oblasta na `ivotnata sredina. kako i na drugite instrumenti dostapni vo procesot.

IPA instrumentot za pretpristapna pomo{ e sostaven od slednive 5 komponenti: ƒ Pomo{ vo periodot na tranzicija i na institucionalna nadgradba. i ƒ Ruralen razvoj. kako i so nejzinoto zakonodavstvo. Celta na instrumentot e da obezbedi naso~ena pomo{ na dr`avite {to se kandidati i za potencijalnite kandidati vo nivnoto postapno usoglasuvawe so standardite i politikata na evropskata unija.INSTRUMENT ZA instrumentot za pretpristapna pomo{ (iPa) e vospostaven od strana na evropskata unija so donesuvaweto na regulativata (ez) 1085/2006 od 17 juli 2006 godina. ƒ Prekugrani~na sorabotka. ƒ Regionalen razvoj. ƒ Razvoj na ~ove~ki resursi. 9 PRETPRISTAPNA POMO[ . .

1. ovaa pomo{. ƒ Da se prodol`at postojnite ili da se sozdadat novi vrski me|u lokalnite/regionalnite administracii. Dr`avite {to se u~esni~ki gi dogovorija slednive celi: 9.1. Prekugrani~na sorabotka so Bugarija ƒ Makedonija: severoisto~en. .n. 2. Prekugrani~na sorabotka me|u Makedonija i Albanija: ƒ Makedonija . Seres. ƒ da se podobri turisti~kata i transportnata infrastruktura so cel da se zgolemi potencijalot za razvoj na turizmot.jugoisto~en. jugozapaden i polo{ki region. Blagoevgrad. asocijacii. Prekugrani~na sorabotka me|u Makedonija i Bugarija: 52 9.1. ƒ Albanija .1. Diber. ƒ da se intenziviraat kontaktite na lokalno nivo me|u `itelite {to `iveat vo EU i nadvor od nea.Pela.]ustendil. glavno. Elbasan.pelagoniski.komponenta II (Prekugrani~na sorabotka) Pomo{ta za prekugrani~nata sorabotka spored komponentata II od iPa e naso~ena kon unapreduvawe na dobrite odnosi me|u regionite i dr`avite.IPA 9. Prekugrani~na sorabotka me|u Makedonija i Grcija: ƒ Makedonija . poddr{ka na zaedni~kite aktivnosti za za{tita na `ivotnata sredina i podobruvawe na kvalitetot na `ivotot. ƒ Grcija . Lerin.Kor~a. kako i da se pridonese za za{tita na `ivotnata sredina. Kuku{. ƒ Bugarija .1. stabilnosta i za prosperitetot na grani~nite oblasti za zaedni~ki interes na `itelite i na instituciite vo dvete dr`avi. vardarski i pelagoniski region. isto~en i jugoisto~en region. NUTS) se slednive: 1. IPA . i ƒ da se pomogne so sproveduvaweto na programata i da se pridonese za navremena isporaka na rezultatite. nevladini organizacii ili pretprijatija za da se zasili ekonomskiot i socijalen razvoj na pograni~nite regioni. 3. regioni {to mo`at da konkuriraat od obete strani na granicite spored podelbata na regioni (t. }e se fokusira na sozdavawe vrski me|u pograni~nite regioni.1 Glavni prioriteti i celi Prekugrani~nite programi se naso~eni kon toa da dadat svoj pridones za odr`liviot razvoj.Instrument za pretpristapna pomo[ .

53 9. da se vklu~i gra|anskoto op{testvo vo donesuvaweto politika.1. .1.60% 30% .50% 20% . zaedno so evropskata komisija. ƒ Da se poddr`i ekonomskiot razvoj so poseben akcent na turizmot: prodol`eni turisti~ki aktivnosti. ƒ da se promovira odr`liviot razvoj so poseben akcent na za{titata. ƒ da se zgolemi potencijalot za turizam na pograni~niot region i da se zgolemi brojot na stranski posetiteli. kako rezultat na sorabotkata me|u ekonomskite u~esnici. Prekugrani~na sorabotka so Grcija 9. alternativni vidovi turizam i razvoj na mala infrastruktura.1.2. ƒ da se intenzivira kulturnata razmena preku aktivnosti ~ovek na ~ovek i institucija na institucija. i ƒ da se pomogne vo sproveduvaweto na programata i da se pridonese za navremena isporaka na rezultatite. Finansiski pokazateli spored komponentata II. zemjite {to se korisnici.20% maksimum 10% maksimum 10% Grcija 30% . ƒ da se promoviraat zaedni~ki aktivnosti za za{tita na prirodnata i na kulturnata sredina. kako i da se za{titi javnoto zdravje preku prekugrani~ni aktivnosti.2. promocijata i na upravuvaweto na prirodnite resursi i ekosistemi: da se vospostavi zaedni~ka politika za `ivotna sredina. da se garantira odr`livo upravuvawe na prirodnite resursi. ƒ da se intenziviraat kontaktite na lokalno i na regionalno nivo me|u `itelite {to `iveat vo EU i nadvor od nea.1.3.1.Da zboruvame za `ivotnata sredina 9.50% 10% . rasporedot za koristewe na sredstvata e spored prikazot vo tabelata. }e re{at koga }e po~ne procesot na programirawe i kako }e izgleda preraspredelbata na sredstvata.20% maksimum 10% 90% vo odnos na programite za prekugrani~na sorabotka so srbija i so Kosovo.40% 10% . Programa Ekonomski razvoj Turizam/ Infrastruktura Gradewe prekugrani~ni mre`i Tehni~ka pomo{ Albanija Bugarija 40% . i ƒ da se pomogne vo sproveduvaweto na programata i da se pridonese za navremena isporaka na rezultatite. Prekugrani~na sorabotka so Albanija ƒ Da se namali jazot vo ekonomskiot razvoj me|u pograni~nite regioni i drugite delovi od dr`avata so pomagawe da se sozdadat novi rabotni mesta.

ƒ Namaluvawe na naru{uvawata na `ivotnata sredina preku nesoodvetno skladirawe otpad i voveduvawe infrastruktura za upravuvawe cvrst otpad vrz osnova na zakonodavstvo usoglaseno so evropskoto.Instrument za pretpristapna pomo[ . IPA . ƒ Namaluvawe na koli~estvoto otpadna voda ispu{tena vo pogolemi aglomeracii. tuka osobeno {tetnoto vlijanie na transportot vrz `ivotnata sredina.komponenta III (Regionalen razvoj) Pomo{ta od komponenta III e otvorena samo za dr`avite {to se kandidati. ƒ Zgolemuvawe na brojkata na gra|ani {to }e dobivaat ~ista voda preku postrojkite za tretman na otpadnite vodi vo soglasnost so evropskoto zakonodavstvo. 9. koga ne postojat postrojki za tretman na otpadni vodi. Preku pomo{ta od ovaa komponenta na iPa se obezbeduva i tehni~ka pomo{ za ministerstvoto za za{tita na `ivotnata sredina i za prostorno planirawe za sproveduvawe na usoglasenoto nacionalno zakonodavstvo so evropskoto zakonodavstvo za `ivotna sredina. 54 . kako i postignuvawe usoglasenost so zakonodavstvoto za sektorot `ivotna sredina preku soodvetni investicii. evropskata komisija i vladata na republika makedonija go dogovorile kako prioritetna aktivnost za ovaa komponenta na instrumentot podobruvaweto na infrastrukturata za upravuvawe na `ivotnata sredina i proektot „izgradba na sistem za sobirawe i za tretman na otpadni vodi vo Prilep” vo vkupna vrednost od 13 milioni evra.1.2. Glavni prioriteti i celi Glavna cel na komponentata III na iPa za regionalen razvoj e poddr{ka na regionalniot razvoj preku ispolnuvawe na potrebnite ekolo{ki uslovi za obezbeduvawe kvaliteten `ivot i ekonomski razvoj. kako i obuka za idnoto menaxirawe na sredstvata od evropskiot fond za regionalen razvoj i zaedni~kiot fond.2.IPA 9. a zakonodavstvoto za vodi e usoglaseno so evropskoto. a e naso~ena kon unapreduvaweto na regionalniot razvoj preku povrzuvaweto na razli~nite regioni (razvoj na transportnata mre`a) i izgradba i rekonstrukcija na infrastrukturata so cel poddr{ka na ekonomskiot razvoj. specifi~nite celi na ovaa komponenta vklu~uvaat: ƒ Promocija na odr`liviot razvoj preku namaluvawe na minimum na {tetnite vlijanija vrz `ivotnata sredina. vrz osnova na vaka utvrdenite celi i prioriteti. Paralelno so toa pomo{ta od ovaa komponenta pomaga i vo gri`ata da se za{titi `ivotnata sredina od vlijanijata {to gi ima vrz nea ekonomskiot razvoj.

10 @IVOT+ Programata @ivot+ e finansiskiot instrument na evropskata unija za poddr{ka na ekolo{kata politika. op{tata cel na @ivot+ e da pridonese za sproveduvaweto. reformata i za razvojot na ekolo{kata politika i zakonodavstvo na evropskata unija.2 milijardi evra. so pribli`no 2. Programata @ivot po~na vo 1992 godina i dosega be{e sprovedena vo tekot na tri finansiski periodi: @ivot-I (1992-1995).014 proekti. vo dosega{niot period so programata @ivot bea kofinansirani 3. . i @ivot-III (2000-2006). Postignuvaweto na op{tata cel na programata se vr{i preku kofinansirawe proekti {to imaat dodadena evropska vrednost. @ivotII (1996-1999).

10.Priroda. pretstavuva prodol`enie na porane{nata programa @ivot .1. metodi i instrumenti za politikata. kako i drugi proekti so koi se ustanovuvaat informativni centri ili. prirodata i za biolo{kata raznovidnost.1.1. i @ivot+ informirawe i komunikacii. Pravnata osnova na programata e regulativata (ez) 614/2007 i so nea se reguliraat operativnite tro{oci na Generalniot direktorat za `ivotna sredina za upravuvawe na programata. kofinansirawe mo`at da obezbedat i proekti za sledewe na ekolo{kite problemi. kako i proekti za vospostavuvawe na podra~jata od mre`ata natura 2000. @IVOT+ Informirawe i komunikacii ovaa nova komponenta obezbeduva sredstva za kofinansirawe kampawi za podigawe na javnata svest za `ivotnata sredina. @ivot+ ekolo{ka politika i upravuvawe. so ovaa komponenta se kofinansiraat proekti za sproveduvawe na evropskata ekolo{ka politika i za razvoj na inovativni idei. 10.2. se organiziraat specijalizirani obuki za lica vraboteni vo sektorot. vsu{nost. Prifatlivi za kofinansirawe se i proekti {to pretstavuvaat sproveduvawe na Komunikacijata na Komisijata (Kom) 216/2006 godina za „zapirawe na zagubata na biolo{kata raznovidnost do 2010 godina i ponatamu”. pak. so ovaa komponenta se kofinansiraat proekti {to pridonesuvaat za sproveduvaweto na direktivite za divite ptici i za divite vidovi i za nivnite prirodni `iveali{ta.1.1.143 milijardi evra. tehnologii. dodeka barem 78% od vkupniot buxet se tro{at za finansirawe proekti vo trite komponenti na programata: @ivot+ Priroda i biodiverzitet. @IVOT+ Priroda i biolo{ka raznovidnost 10. @IVOT+ (2007 .@ivot+ 10. barem 50% od vkupniot buxet na @ivot+ mora da bide potro{en na kofinansirawe proekti od ovaa komponenta.ekolo{ka programa. . @IVOT+ Ekolo{ka politika i upravuvawe 56 Komponentata od programata nameneta za za{tita na prirodata i na biolo{kata raznovidnost pretstavuva prodol`enie na prethodnata programa @ivot . Paralelno.2013) vo aktuelniot finansiski period programata @ivot+ }e funkcionira za celoto vreme na va`nost na finansiskata perspektiva od 2007 godina do 2013 godina so buxet od 2.3. Komponentata za ekolo{ka politika i upravuvawe.

1. ƒ Proektite da pretstavuvaat inovativen pristap kon ostvaruvaweto na celite na ekolo{kata politika. kako i za institucii od evropskata unija. ƒ Dopolnitelnite kriteriumi spored koi se odbiraat prifatlivite proekti opfa}aat: ƒ Proektite da pretstavuvaat najdobra praktika vo sproveduvaweto na direktivite za divite ptici i za divite vidovi i nivnite `iveali{ta. Kriteriumi za izbor na prifatlivi proekti 10. Programata @ivot+ e otvorena za javni ustanovi i za privatni organizacii i dru{tva. ƒ Proektite da predviduvaat i kampawi za podigawe na svesta kaj javnosta za za{titata na `ivotnata sredina i specifi~ni obuki za potrebite na za{titata na `ivotnata sredina. me|u koi i republika makedonija. koe go koordinira eden od partnerite od pove}eto dr`avi {to se korisni~ki.3. Potencijalni korisnici Proektite {to se kofinansiraat so sredstva od programata @ivot+ mora da gi ispolnuvaat slednive kriteriumi: ƒ Proektite mora da bidat od interes za Evropskata unija pridonesuvaj}i za ostvaruvaweto na op{tata cel na programata. 57 . Proektite gi podnesuvaat korisnicite povrzani vo partnerstvo. i sl.1.3. republika makedonija vo posleden moment re{i da ne go plati vlezniot bilet za u~estvo vo programata i na toj na~in re{i samata da go finansira usoglasuvaweto so evropskoto zakonodavstvo i aktivnostite za za{tita na prirodata i na biolo{kata raznovidnost.2.Da zboruvame za `ivotnata sredina 10. ostvarlivi i da poka`uvaat soodveten rezultat za vlo`enite sredstva.1. razvoj i promocija na najdobra tehnika i tehnologija za za{tita na `ivotnata sredina. za `al. no i drugi dr`avi od evropa. ƒ Proektite mora da bidat tehni~ki i finansiski cvrsti. ƒ Proektite treba da mo`at da poka`at sinergija me|u razli~nite prioriteti na [estiot ekolo{ki akciski plan.

58 . oddelenieto }e go utvrdi ispolnuvaweto na uslovite za isklu~uvawe ili za prifatlivost na proektot i za dodeluvawe finansii i }e mu predlo`i na Komitetot na @ivot+ lista na predlog-proekti {to mo`at da se kofinansiraat za soodvetnata buxetska godina. koordinatorot na korisni~kata partnerska mre`a }e bide povikan da go potpi{e dogovorot.3. niv gi registrira evropskata komisija. toga{ evropskata komisija srazmerno na sredstvata odredeni za soodvetnata buxetska godina }e ja utvrdi listata so proekti {to }e bidat kofinansirani za soodvetnata godina.1.1. Komitetot na @ivot+ e sostaven od pretstavnici na dr`avite {to se ~lenki. a potvrda za priemot na proektot mu se izdava na koordinatorot od partnerskata mre`a. najgolemiot iznos na sredstva za kofinansirawe utvrden so regulativata na @ivot+ e 50% od prifatlivite tro{oci. oddelenieto za @ivot+ od Generalniot direktorat za `ivotna sredina e zadol`eno za postapkata na evaluacija. kofinansirawe od maksimum 75% }e mo`at da dobijat proekti vo komponentata @ivot+ Priroda i biolo{ka raznovidnost.3. a pretsedava pretstavnikot na evropskata komisija.@ivot+ 10.3. Kako isklu~ok. Izbor na proektite 10. koi imaat konkretni aktivnosti za za{tita na odredeni prioritetni vidovi ili tipovi `iveali{ta od direktivite za divite ptici i za divite vidovi i za prirodnite `iveali{ta. otkako listata so proekti za kofinansirawe }e dobie odobrenie od evropskiot parlament. ako ovoj komitet dade pozitivno mislewe.4. Pravila za kofinansirawe Predlog-proektite se na nacionalnata vlast odgovorna za @ivot+.

11 USPE[ NI PRIMERI NA @ IVOT+ .

Za{teda na voda za navodnuvawe preku eksperimentirawe so kompjuterski i so avtomatski sistemi za operirawe so navodnuvaweto. a bea instalirani i klimatski senzori. E-po{ta: nzubalez@svalero.life-optimizagua. odnosno vremeto koga treba da se navodnuvaat.000 evra (692 000 evra pridones na LIFE+) Veb-stranica: www. koj povtorno elektronski go po~nuva navodnuvaweto so koli~estvoto voda {to go dobil kompjuterot so presmetkite. tuku deka odgovornite za vr{eweto na dejnosta nemaat podatoci koga treba da navodnuvaat. koga na plodovite im treba najmnogu voda i koga postojat optimalni uslovi za navodnuvawe. Proektot istovremeno primeni nekolku vode~ki svetski tehnologii i go sozdade sistemot OPTIMIZAGUA vo ramkite na koj na poliwata so p~enka i so p~enica vo sorija i vo monte Hulija. dva javni parka vo saragosa i na gradinite na nekolku rezidencii od Logrowo bea postaveni senzori za vla`nost na pove}e razli~ni dlabo~ini vo po~vata. rekreativnite zoni i na gradskoto zelenilo i na dvorovite e najgolemiot potro{uva~ na voda vo evropa. sistemot so podatocite {to gi obezbeduva go hrani centralniot kompjuter. koj so presmetki utvrduva koga e najpogodniot period za navodnuvawe i za toa go izvestuva operatorot. Korisnik: Fondacija „san valero” Vkupen buxet: 1. koi uka`uvaa na vremenskite uslovi i nivnata pogodnost za navodnuvawe.org Lice za kontakt: Nieves Subales Marko 60 Korisnikot na proektot e Fondacijata „san valero” od saragosa.452. novozdobienite znaewa od fiziologijata na rastenijata uka`uvaat na to~noto koli~estvo voda {to im e potrebno na plodovite. koja zaklu~i deka ne samo {to e potrebno golemo koli~estvo voda za navodnuvawe na zemjodelskite povr{ini.org navodnuvaweto na zemjodelskoto zemji{te. ovie znaewa vmetnati vo sistem za presmetka i za sledewe }e im ka`e na sopstvenicite na zemji{teto kako najefikasno da gi koristat vodite i pritoa da postignat najdobar rezultat. . zemjodelstvoto e osobeno golem potro{uva~ na voda i koristi pribli`no 70% od vodite vo evropa.Uspe{ ni primeri na @ivot+ OPTIMIZAGUA . [panija.

zaklu~okot e deka sistemot OPTIMIZAGUA koristel 54% pomalku voda za kontrolnite podra~ja ili za vreme na probniot period na podra~jeto od samo 4 ha uspeal da za{tedi 22. Dopolnitelen proizvod na proektot usoglasen so sistemot za navodnuvawe bil i sistemot za sobirawe do`dovnica i za nejzino koristewe za navodnuvawe. ƒ 50% za doma{nite gradini. za{tedata na voda so koristeweto na sistemot bila impresivna: ƒ 60% na javnite zeleni povr{ini.Da zboruvame za `ivotnata sredina sistemot bil namesten na takov na~in da mo`e da obezbedi i alarmirawe za nekoi drugi aktivnosti {to se itno potrebni. Gradot saragosa i javnata ustanova {to go upravuva sistemot za navodnuvawe vo okolinata na saragosa go prifatija proektot i re{ija da gi napravat prvi~nite investicii za instalirawe i za koristewe na sistemot. pritoa namaluvaweto na koristeweto ~ista voda bilo za 50%.000 kubni metri voda. i ƒ 40% za poliwata so p~enka i so p~enica. 61 .

sekojdnevnite aktivnosti na odr`uvawe na avtobusite proizveduvaat golemo koli~estvo efluenti. sistemot se zasnova na koristeweto na najdobrata dostapna tehnika kako ultrafiltrirawe. voda od ~isteweto na sistemot za ladewe i za greewe i iskoristenoto maslo za sopira~kite.721. akumulatorskata kiselina sodr`i 15-20% sulfurna kiselina i rastvoreno olovo vo koloidna sostojba. Proektot uspea vo utvrduvaweto model za najgolemiot del od otpadnite vodi: preku vozdu{na flotacija i tangenciska ultrafiltracija go ovozmo`i koristeweto na 98 % od vodata za miewe na avtobusite. iskoristena kiselina od akumulatorite i voda od mieweto na akumulatorite i na podovite na avtobusite. voda od mieweto na motorite i na drugite delovi. no ne i vo sektorot transport. nitu kaj iskoristenoto maslo za sopira~ki iako be{e postignato visoko nivo na nivno pre~istuvawe. Povtornata primena na rezultatite od ovoj proekt e vozmo`na i prenosliva vo site pogolemi evropski gradovi {to imaat sistem za javen transport i pritoa se raspolo`eni da u~estvuvaat vo negovo kofinansirawe. koi se mnogu poznati i koristeni vo drugi sektori. koi godi{no pominuvaat po 22 milioni kilometri. koi bi mo`ele da bidat mnogu opasni za `ivotnata sredina. istiot uspeh ne be{e zabele`an kaj povtornata upotreba na kiselinata od akumulatorite. na primer.Uspe{ ni primeri na @ivot+ URBANBAT . kako i gara`a {to e locirana vo gradot valensija.urbantbat. iskoristeniot antifriz.Sistem za integralno upravuvawe otpad od javniot gradski transport.000 evra (833. Korisnik: op{tinsko transportno pretprijatie na valensija Vkupen buxet: 1. Koristeweto druga tehnika ovozmo`i iskoristuvawe na 96 % od vodata za miewe na akumulatorite i na podovite. koe se nasobira za vreme na koristeweto. op{tinskoto transportno pretprijatie od valensija upravuva ekstenzivna flota od 480 avtobusi. mikrofiltrirawe.es Proektot re{i da sozdade sistem za zaedni~ko upravuvawe na {est razli~ni tipovi te~en otpad: voda od mieweto na avtobusite.000 evra pridones na LIFE+) Veb-stranica: www.com Kontakt-lice: Hesus Herero Gamon E-po{ta: emt@emtvalencia. vakuumska evaporizacija i elektroliza. .

gr Proizvodstvoto na vino sozdava golemo koli~estvo cvrst otpad bidej}i re~isi 17% od vkupnoto koli~estvo grozje se sobira vo tankerite i ne mo`e da bide iskoristeno za proizvodstvo na alkohol poradi strogoto zakonodavstvo.000 evra (641.Da zboruvame za `ivotnata sredina DIONYSOS .htm Kontakt-lice: prof. kako hrana.000 toni grozje vo celiot proces. Duri i tiwata {to se sozdava ne mo`e da bide iskoristena i ispu{tena nitu vo voda nitu na po~vata poradi visokiot procent na organski materii {to mo`at da bidat mnogu {tetni za rastenijata. Preku proektot bea sprovedeni istra`uvawa {to uspeaja da gi izdvojat polifenolite i kako proizvod da gi testiraat vo pove}e industriski granki. `ivotnite vo vodata i za kvalitetot na vodata.pharm. a so biorazgraduvaweto sozdavaat toksini {to podocna gi zagaduvaat po~vata i vodata. Preku partnerstvo na dva univerziteta se pristapi kon istra`uvawe i sozdavawe sistem za zaedni~ko upravuvawe otpad od vinarskata industrija. Korisnik: zemjodelskiot univerzitet od atina Vkupen buxet: 1. kako i |ubrivo {to mo`e da se reupotrebi.uoa. Proektot se koncentrira na otkrivawe i promocija na bilo{kite svojstva na otpadot od grozjeto. i vo farmacijata. koi kako antioksidansi imaat upotrebna vrednost vo kozmeti~kata industrija. .310. a vo mle~nata industrija se upotrebuva{e 63 Gr~kite vinarski vizbi proizveduvaat godi{no okolu 400 milioni litri vino i koristat pribli`no 500.000 evra pridones na LIFE+) Veb-stranica: http://www. najgolemiot del od 400 vinarski vizbi se mali i sredni pretprijatija {to ja odgleduvaat i koristat istata doma{na sorta grozje.Razvoj na ekonomski izdr`an proces na zaedni~ko upravuvawe otpad od vinarskata industrija i proizvodstvoto na prirodni proizvodi so visok kvalitet i so golema upotrebna vrednost.gr/dionysos/index. koja ne poka`uva{e nuspojavi. Polifenolot DIONYSOS se poka`a kako solidna krema za lice. d-r Serkos Harutunijan E-po{ta: sehar@aua. Preku koristewe hemiski metodi od otpadot od grozjeto se dobivaat soedinenija polifenoli.

000 kilogrami komiwe. Kremata i jogurtot bea oceneti od stru~wacite LIFE+ i nivnoto proizvodstvo mo`e da po~ne otkako }e se obezbedat site dopolnitelni investicii. 64 . edna doza od polifenolot DIONYSOS poka`a deka za medicinski potrebi zamenuva eden kilogram crno grozje spored negovata hranliva vrednost. koe dosega se koristi od dve vinarski vizbi za sopstvenite lozovi nasadi. }e pretstavuva ekonomski izdr`an proekt. koristeweto na procesiranoto komiwe kako hrana za kozi i za ovci poka`a deka nivoto na najaktivnite sostojki na mle~nite lipidi e poka~eno za 50%. Kone~no. koj mo`e da dobie i nova dimenzija ako se prenese na prerabotka na maslinki i na drugi rastenija. ekonomskoto modelirawe na LIFE+ utvrdi deka osnovaweto postrojka za izdvojuvawe polifenol. koja mo`e da preraboti 2. dodeka preku kompostirawe se sozdava odli~no |ubrivo.Uspe{ ni primeri na @ivot+ probno vo proizvodstvoto na jogurt. treba da bide sprovedeno dopolnitelno istra`uvawe za da se utvrdi mo`nosta za koristewe vo farmacevtskata industrija.

uslugi. no poradi povrzanite rizici ne uspeale da se vovedat ili da prodrat na pazarot. za{titata od zagaduvawe i za efikasnoto koristewe na prirodnite resursi. a imaat golem potencijal za {iroka primena i za nivna natamo{na primena na pazarot vo evropa. eu kofinansira proekti {to pretstavuvaat razli~na tehnika. so fondovite na ekoinovacii (Eco-Innovation). . koi se poka`ale kako tehni~ki izvodlivi i uspe{ni. proizvodi. metodi.12 PROgRAMA ZA KONKURENTNOST I ZA INOVACII . procesi ili tehnologija. koj vodi smetka za za~uvuvawe i za odr`uvawe na `ivotnata sredina. da se sozdade ili pro{iri pazarot za povrzani/srodni proizvodi i da se zgolemi evropskata konkurentnost na svetskite pazari. Poddr{kata na vakvi ekoinovativni tehnologii treba da pridonese za otstranuvawe na pre~kite za razvoj i za {iroka primena na ekoinovacii.EKOINOVACII inovaciite vo ekologijata (ekoinovacii) ja odrazuvaat potrebata za odr`liv porast.

drugite treba da bidat pokrieni od toj {to konkurira vo forma na kofinansirawe. eu pritoa pokriva 50% od proektnite tro{oci. turcija i od albanija. srbija. za parite od fondot za ekoinovacii mo`at da konkuriraat organizacii od site dr`avi {to se ~lenki na eu. vo periodot od 2008 godina do 2013 godina na raspolagawe se staveni re~isi 200 milioni evra za kofinansirawe na proektite za ekoinovacii. Hrvatska. makedonija. . poefikasna upotreba na prirodnite resursi i kon podobruvawe na karakteristikite na pretprijatijata (posebno na malite i na srednite pretprijatija) vo odnos na `ivotnata sredina. kako i od norve{ka. namaluvawe na zagaduvaweto. izrael. Crna Gora. Lihten{tajn.Programa za konkurentnost i za inovacii .Ekoinovacii 66 Proektite treba da celat kon namaluvawe na vlijanieto vrz `ivotnata sredina.

13 KONTAKTI .

mk Veb-stranica: www.org.moepp.org.mk Veb-stranica: www.org. „29 Noemvri” 14 7000 Bitola 68 E-po{ta: nppinfo@nppelister.gov.mk Veb-stranica: www.nppelister.npmavrovo.mk . „Goce Del~ev” bb (zgrada na MRTV) 1000 Skopje Telefon: 02/3251400 Faks: 02/3220165 E-po{ta: infoeko@moepp.Kontakti MINISTERSTVO ZA @IVOTNA SREDINA I ZA PROSTORNO PLANIRAWE SEKTOR ZA SORABOTKA I ZA PROEKTNA KOORDINACIJA ul.mk JAVNA USTANOVA NACIONALEN PARK „PELISTER” ul.org.mk JAVNA USTANOVA NACIONALEN PARK „MAVROVO” Mavrovi anovi bb 1256 Mavrovi anovi E-po{ta: infopoint@npmavrovo.gov.

eu 69 GENERALEN DIREKTORAT ZA @IVOTNATA SREDINA Avenue de Beaulieu 5 B .mk KOMISIJA NA EVROPSKATA UNIJA COMMISSION OF THE EUROPEAN UNION Rue de la Loi 200 B-1049 Brisel BELGIJA Janez Potocnik.1049 Brisel BELGIJA Faks: +32 (0)2 29 88 288 .europa.potocnik@ec.galicica.Da zboruvame za `ivotnata sredina JAVNA USTANOVA NACIONALEN PARK „GALI^ICA” ul.org. komesar za `ivotnata sredina E-po{ta: janez.org. „Gali~ica” bb 6000 Ohrid E-po{ta: galicica@galicica.mk Veb-stranica: www.

zamenik-rakovoditel na oddel Telefon: +32 (0)2 29 69 376 E-po{ta: angelo.Kontakti COMMUNITY PROGRAMME LIFE+ PROGRAMA NA ZAEDNICATA @IVOT+ Avenue de Beaulieu 5 B .eu Anne-Louise FRIEDRICHSEN Telefon: +32 (0)2 29 91 232 E-po{ta: anne-louise.europa.europa.eu @IVOT+ @ivotna sredina i ekoinovacii Hervé MARTIN.capitao@ec.salsi@ec.1049 Brisel BELGIJA Faks: +32 (0)2 29 21 787 @IVOT+ Priroda Angelo SALSI.europa.eu Joaquim CAPITAO 70 Telefon: +32 (0)2 29 59 328 E-po{ta: joaquim.europa.eu .martin@ec. zamenik-rakovoditel na oddel Telefon: +32 (0)2 29 65 444 E-po{ta: herve.friedrichsen@ec.

org.eu MAKEDONSKO EKOLO[KO DRU[TVO Prof.mk 71 . d-r Qup~o Melovski Kuzman Josifovski Pitu 28/III-7 1256 Mavrovi anovi Telefon: 02/2403773 Faks: 02/2403772 E-po{ta: contact@mes.Da zboruvame za `ivotnata sredina EUROPEAN ENVIRONMENTAL AGENCY EVROPSKA AGENCIJA ZA @IVOTNA SREDINA Kongens Nytorv 6 DK-1050 Kopenhagen DANSKA Telefon: +45 (0)3336 7100 Jacqueline McGLADE.org.europe.mk Veb-stranica: www.mes.McGlade@eea. izvr{en direktor E-po{ta: Jacqueline.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful