DA ZBORUVAME ZA
@IVOTNATA SREDINA

skopje: Fondacija institut otvoreno op{testvo . 20sm. . . ISBN 978-608-218-093-9 a) @ivotna sredina COBISS.MK.Katalogizacija vo publikacija nacionalna i univerzitetska biblioteka “sv. : ilustr. izvr{en direktor avtor: makedonski centar za evropsko obrazovanie Lektura: aneta vasilevska . .Da zboruvame za @ivotnata sreDina izdava: Fondacija institut otvoreno op{testvo .48 str.makedonija za izdava~ot: vladimir mil~in.Qubeckij Likovno-grafi~ko oblikuvawe: brigada dizajn Pe~at: ProPoint tira`: 2000 primeroci CIP .makedonija. 2010. Kliment ohridski”. skopje 502/504 Da zboruvame za `ivotnata sredina.ID 83147274 .

2.1.1. EKOLO[KI AKCISKI PLAN NA EVROPSKATA UNIJA 3.2 morski breg 4. VODA 4.5 [to mo`eme da storime nie? 4.1 Poobi~aeniot efekt na stakleni~ki gasovi 3.3.2 efekti od globalnoto zatopluvawe 3. EKOLO[KATA POLITIKA KAKO VRVEN PRIORITET 2. voda za piewe 4.1 se za vodata 4.4 [to pravi evropskata unija za re{avawe na problemot? 3.1.voda za kapewe 07 09 11 12 13 13 14 16 18 20 21 22 22 24 24 . nevoobi~aeniot efekt na stakleni~ki gasovi 3.3 iznao|awe re{enija 3.1 Klimatski promeni 3.1. VOZDUH 3.DA ZBORUVAME ZA @IVOTNATA SREDINA Sodr` ina 1.1.1.

1. reciklirani materijali 5.1.3.2.4.4. [to e toa tretman na otpadot? 5.3. Deponija 5. Prevencija 5. [to mo`eme da storime nie? 24 26 28 29 30 30 31 32 33 33 34 35 36 38 .1.5. [to pravi evropskata unija? 5.1 ^ista tehnologija 5. OTPAD 5.2. Kompostirawe 5.2.3. sogoruvawe 5.1.2.3 [to prezema evropskata unija? 4. reciklirawe na otpad 5.4 [to mo`eme da storime nie? 5.2 soo~uvawe so problemite 4.2.

1.1. zagrozeni vidovi 6.1.3.2. iPa – II komponenta (Prekugrani~na sorabotka) 9.1.1.1. za{tita i obnovuvawe na prirodnite ekosistemi 6.1.2.IPA 9.1.1 Prekugrani~na sorabotka so bugarija 9.6. PRIRODA 6.1. KAKO RABOTI EVROPSKATA UNIJA INDIKATORI ZA @IVOTNATA SREDINA? 8. [TO PRAVI REPUBLIKA MAKEDONIJA 9.2.3.1. [to mo`e da storime nie? 7.4. Glavni prioriteti i celi 9. o{tetuvawe na prirodnite `iveali{ta 6. INSTRUMENT ZA PRETPRISTAPNA POMO[ .1. Prekugrani~na sorabotka so albanija 39 40 40 41 42 43 45 47 49 51 52 52 52 53 53 . @iveali{tata vo evropa 6.1. Prekugrani~na sorabotka so Grcija 9.1. [to pravi evropskata unija? 6.

9.2.1. Glavni prioriteti i celi 10.2.1.1.3.1.2.3.1. KONTAKTI 53 54 54 55 56 56 56 56 57 57 58 58 59 65 67 .3.2.1.1.3. PROGRAMA ZA KONKURENTNOST I ZA INOVACII/EKOINOVACII 13. Finansiski pokazateli 9.4. @ivot+ (2007 – 2013) 10. iPa Komponenta III 9.1. @ivot+ informirawe i komunikacii 10. Potencijalni korisnici 10.2.1. @ivot+ ekolo{ka politika i upravuvawe 10.1. izbor na proektite 10. Pravila za kofinansirawe 11.1.3. @ivot+ Priroda i biolo{ka raznovidnost 10.3. @IVOT+ 10.1. USPE[NI PRIMERI NA @IVOT+ 12. Kriteriumi za izbor na prifatlivi proekti 10.

Duri 96% od ispitanicite. obezbeduvawe pravilno funkcionirawe na edinstveniot evropski pazar. energetika. energetskata politika zboruva za celi kako {to se namaluvawe na ispu{taweto gasovi {to predizvikuvaat efekt na staklena gradina. ili za postignuvawe „zelena ekonomija” (ekonomija so namaleno ispu{tawe na CO2). ekolo{kata politika pove}e ne e na sporedniot kolosek. kako i vgraduvawe na principot na odr`liv razvoj vo postojnoto zakonodavstvo dovede do zasilena sorabotka vo sektorot. s# pove}e merki na ekolo{kata politika se prelevaat vo drugata politika i vo sektorite kako {to se transport. istra`uvawe. a podocna i do razvivawe zaedni~ka ekolo{ka politika. zemjodelstvo. industrija.1 EKOLO[ KATA POLITIKA KAKO VRVEN PRIORITET i deka gi zasegaat pra{awata kako {to se klimatskite promeni i zagaduvaweto. dr`avjani na evropskata unija se izjasnile deka za{titata na `ivotnata sredina e va`na za niv . razvojna i regionalna politika. Poslednata ekonomska kriza be{e najdobroto predupreduvawe za unijata da raboti na postignuvaweto zelena ekonomija i na toj na~in Potrebata od za{tita na `ivotnata sredina i od obezbeduvawe kvaliteten `ivot na gra|anite na eu. tuku se nao|a na vrvot na listata prioriteti na site pretsedatelstva na evropskata unija. na primer.

Ekolo{ kata politika kako vrven prioritet da obezbedi pottiknuvawe na ekonomskata obnova i po~nuvawe nov razvoen ciklus. 8 . reformata {to ja prezema unijata vo zaedni~kata zemjodelska politika s# pove}e gi naso~uva evropskite fondovi vo poddr{ka na ruralniot razvoj. Dr`avite {to se ~lenki }e treba ovie sredstva od fondovite na unijata da gi iskoristat za soo~uvawe so predizvicite kako {to se: namaluvawe na biolo{kata raznovidnost. upravuvawe na vodite i na otpadot. po~ist transport i klimatski promeni. zemjodelskata politika zasileno gi promovira odr`livoto koristewe na zemji{teto i upravuvaweto na resursite. iako trendot na degradirawe na `ivotnata sredina ne mo`e da se zavrti vo obratna nasoka. za{tita na prirodata. obnovliva energija. koj }e ja garantira konkurentnosta na evropskata unija. sepak faktot deka se pravat seriozni napori i se vlo`uvaat golemi sredstva pomaga vo negovoto zapirawe. Pra{awata kako {to e odr`liviot razvoj se klu~ni pri koristeweto na strukturnite fondovi.

vo sila e [estiot ekolo{ki akciski plan na evropskata zaednica. i toa: klimatski promeni. Posvetenosta na unijata e klu~ot za uspehot. Planot utvrduva ~etiri prioritetni oblasti. ekolo{ki akciski plan. a ekolo{kiot akciski plan gi fokusira naporite i im dava strategiska ramka.2 EKOLO[KI AKCISKI PLAN NA EVROPSKATA UNIJA evropskata unija gi planira svoite aktivnosti vo odnos na za{titata na `ivotnata sredina i o~ekuva deka }e mo`e da prerasne vo globalen lider koga stanuva zbor za zelenata ekonomija i za za{titata na `ivotnata sredina. a toj be{e kone~no usvoen po {irokata javna debata vo april 2007 godina. Glaven instrument na ekolo{kata politika na unijata za postignuvawe konkretni rezultati vo za{titata na `ivotnata sredina e t. unijata postignala odreden napredok vo za{titata na `ivotnata sredina. koj go opfa}a periodot 2002-2012 godina. i pokraj postojaniot porast na ispu{taweto gasovi {to sozdavaat efekt na staklena gradina vo svetot. zagaduvawe i javno zdravje. revizijata na planot be{e napravena vo tekot na 2006 godina. nekontroliranoto namaluvawe na biolo{kata raznovidnost. priroda i biolo{ka raznovidnost. zagaduvaweto i zgolemuvaweto na koli~estvoto otpad.n. so planot se pro- . i prirodni resursi i otpad. [estiot ekolo{ki akciski plan na unijata be{e usvoen so odluka na evropskiot parlament i na sovetot na eu na 22 juli 2002 godina i go opfa}a periodot od 2002 godina do 2012 godina.

10 tematskite strategii se odnesuvaat na slednive podra~ja: ƒ Vozduh. Preku tematskite strategii se obezbeduva ne samo vklu~uvawe na ekolo{kata politika vo drugite sektorski politiki. [estiot ekolo{ki akciski plan predviduva izrabotuvawe sedum tematski strategii kako obid za modernizacija na ekolo{kata politika na unijata i obezbeduvawe eden po{irok strategiski pristap. ƒ Urbani podra~ja. tematskite strategii vo taa smisla se pridru`eni so analiza na vlijanieto so koja se procenuva ekonomskoto vlijanie.Ekolo{ ki akciski plan na evropskata unija movira celosno vklu~uvawe na za{titata na `ivotnata sredina vo site sektorski politiki na unijata odrazuvaj}i ja taka ekolo{kata ili zelena komponenta na strategijata za odr`liv razvoj na evropskata unija. tuku se posvetuva vnimanie i na nivnoto sproveduvawe. konkurentnost i za vrabotuvawe. pri nivnoto donesuvawe se sproveduvaat {iroki konsultacii so site u~esnici vo politikata. se obezbeduva i vrskata me|u za{titata na `ivotnata sredina i celite od Lisabonskata strategija za porast. . ƒ Prirodni resursi. ƒ Prevencija na nastanuvaweto otpad i negovo reciklirawe. voedno. ƒ Pomorski ekosistemi. preku tematskite strategii se odgovara na potrebata od realizirawe na strategijata za podobro regulirawe. ƒ Pesticidi. Pokraj utvrdenite prioriteti {to se odnesuvaat na evropskata unija i na sektorskata politika. unijata so planot ima utvrdeno prioriteti i za pra{awa od globalno zna~ewe. na ovoj na~in. socijalnoto vlijanie i vlijanieto vrz `ivotnata sredina na razli~nite alternativni re{enija na politikata. a nivnata cel e da se poednostavi regulatornata ramka. ƒ Po~va. tematskite strategii se nadgraduvaat nad postojnata pravna i regulatorna ramka i vklu~uvaat novi poznavawa za zakanite vrz zdravjeto na lu|eto i na `ivotnata sredina. me|u drugoto.

evropskata unija mo`e da napravi mnogu i ve}e pravi mnogu za podobruvawe na sostojbata. slabiot kvalitet na vozduhot vo golemite gradovi e {teten za zdravjeto na lu|eto i go pravi `ivotot neprijaten. klimatskite promeni. site ovie problemi se javuvaat poradi toa {to lu|eto preku svoite aktivnosti ispu{taat {tetni materii vo vozduhot. sepak toa ne zna~i deka nema problemi {to i ponatamu treba da se re{avaat. Prvo. iako kvalitetot na vozduhot e podobren. problem e osiroma{uvaweto na ozonskata obvivka i. sekako. Kako rezultat na tie napori denes mo`e da se zboruva za odredena uspe{nost vo soo~uvaweto so predizvikot i za podobruvawe na kvalitetot na vozduhot. isto kako {to ima i pove}e re{enija vo zavisnost od ispu{tenata materija. Ponatamu.VOZDUH evropskata unija ve}e podolgo vreme posvetuva golemo vnimanie na podobruvaweto i na za{titata na kvalitetot na vozduhot. koi gi ima premnogu. 3 .

Klimatskite promeni i soo~uvaweto so predizvicite od ovaa pojava za evropskata unija pretstavuva prioritetno podra~je na aktivnost. Globalnoto zatopluvawe }e ima su{tinsko vlijanie vrz klimata predizvikuvaj}i topewe na ve~niot mraz na polovite. poka~uvawe na nivoto na moreto predizvikuvaj}i ekstremni vremenski uslovi. buri i poplavi na krajbre`nite podra~ja.0. Klimatski promeni vo posledniot eden vek prose~nata temperatura na zemjata se zgolemi za 0.1. a nau~nicite o~ekuvaat da prodol`i pojavata na globalno zatopluvawe.Vozduh 12 3.6ºC.3 . .

son~evite zraci pominuvaat niz atmosferata i stignuvaat do zemjata. vakvata toplina ne e vidliva. Drugite pet se: ƒ Nitrogenoksid (N2O). dodeka okeanite i moriwata. so vakva prose~na temperatura celokupnite izvori na voda na planetata }e bea zamrznati. rastenijata vo staklenata gradina vra}aat del od toplinata (infracrvena radijacija). Jagleroddioksid (CO2) e najpoznatiot i najzastapeniot od niv.Da zboruvame za `ivotnata sredina 3. tokmu ova e toa {to se slu~uva so zemjata bidej}i nejzinata atmosfera e kako staklena gradina i go ima istiot efekt. 3. zo{to toga{ site nau~nici se tolku zagri`eni? zatoa {to mnogumina od niv se pla{at deka zemjata premnogu se zagreva tokmu poradi nevoobi~aeniot efekt na ovie gasovi. a izdi{uvaat jagleroddioksid. son~evata svetlina (vidlivata radijacija) pominuva preku stakloto na staklenata gradina i se apsorbira vo rastenijata vo staklenata gradina. ottamu. Nevoobi~aeniot efekt na gasovite {to predizvikuvaat efekt na staklena gradina ako voobi~aeniot efekt na gasovite {to predizvikuvaat efekt na staklena gradina e polezen za zemjata. vo poslednoto stoletie koncentracijata na ovie gasovi vo atmosferata e enormno zgolemena i poradi toa nastanuva globalno zatopluvawe. spored niv. Poznati se {est glavni gasovi {to predizvikuvaat efekt na staklena gradina. no lu|eto mo`e da ja po~uvstvuvaat. tie se poznati kako ispu{ta~i (emituva~i).1. Dokolku normalniot efekt na radijacijata ne funkcionira{e na ovoj na~in zemjinata kora i atmosferata }e bea postudeni za 33°C odo{to se sega. na toj na~in zemjata se odr`uva zagreana. odnosno so prose~na temperatura od -18°C. koj e najzastapeniot vo atmosferata. istoto se slu~uva i kaj site drugi `ivi su{testva i tie vdi{uvaat kislorod.1 Voobi~aeniot efekt na stakleni~ki gasovi toa {to go znaeme site e deka sonceto ja zagreva zemjata! zo{to toga{ na zemjata e potoplo otkolku vo vselenata? za da go razbereme seto ova mora da go razbereme efektot na staklena gradina. Del od ovaa toplina izleguva od staklenata gradina. no del od nea ostanuva vo nea. nevidlivata infracrvena radijacija se odrazuva kon vselenata.1. }e vidime deka ovoj gas postojano se ispu{ta i prima. Koga lu|eto di{at tie zemaat kislorod i ispu{taat jagleroddioksid. ovoj primer bi mo`el da ni pomogne da go razbereme zna~eweto na gasovite {to predizvikuvaat efekt na staklena gradina. a nekoi od atmosferskite gasovi {to predizvikuvaat efekt na staklena gradina ne dozvoluvaat ovaa radijacija da pobegne nazad vo vselenata i se odrazuvaat nazad kon zemjata zagrevaj}i ja. ƒ Metan (CH4) ƒ Hidrofluorokarbonati (HFCs) ƒ Sulfurheksafluorid (SF6) ƒ Perfluorokarbonati (PFCs) ako se fokusirame samo na jagleroddioksidot. kako i site rastenija se poznati kako prima~i (apsorbira~i) 13 . stakloto od staklenata gradina povtorno ja odrazuva ovaa infracrvena radijacija kon rastenijata i gradinata se zagreva vnatre.2.

faktot deka vakvoto zagrevawe }e bide na site strani. mnogu od izvorite. kratok period. Poradi toa izvorite na jagleroddioksid se zgolemija drasti~no. dodeka tie {to imaat poumerena ili postudena klima }e prodol`at da se zagrevaat. koli~estvoto na ispu{ten jagleroddioksid vo vozduhot na godi{no nivo e pribli`no 7 milijardi toni.Vozduh na jagleroddioksid. odnosno ja odrazuva nazad na zemjata i so toa dopolnitelno ja zagreva. no. duri. koi so sogoruvaweto sozdavaat jagleroddioksid. reakcijata na lu|eto. no ne mo`e da se o~ekuva da se prisposobat na olku drasti~na promena. vo minatoto. malku potoplo vreme”. `ivotnite i rastenijata se prisposobuvaat na odredeni promeni vo klimatski uslovi i `iveali{ta. `ivotnite i lu|eto {to `iveat vo podra~jata {to }e opustinat? nekoi lu|e }e uspeat da se soo~at so gore{tinite. mo`ebi. [to mo`eme da o~ekuvame? verojatno nema da bide premnogu te{ko da pretpostavime deka podra~jata {to i taka se `e{ki }e stanat u{te potopli. naj~estoto transportno sredstvo be{e kowot. ili ispu{tawata na jagleroddioksid se napraveni od ~ovekot. transportot. kako {to se {umite vo Ju`na amerika i Jugozapadna azija bea ise~eni ili zapaleni i na toj na~in ne samo {to se namalija prima~ite. }e uspeat da se prisposobat na povisokite temperaturi. }e bide razli~na. Posledicata od ovoj proces e zgolemenoto koli~estvo na jagleroddioksid vo atmosferata. istovremeno se slu~uva namaluvawe na prima~ite. za da bide problemot u{te pogolem. 3. {to vo sporedba so milionite godini kolku {to e stara planetata e. pa prose~noto koli~estvo vo atmosferata se odr`uva{e na stabilno nivo. gasni centrali i drugi izvori vo doma}instvata i sli~no. isto taka. 14 . tradicionalnite golemi povr{ini se prima~i. koj dopolnitelno go spre~uva propu{taweto na infracrvenata radijacija.2. jaglen i na nafta. Efekti od globalnoto zatopluvawe Lu|eto se zagri`eni bidej}i temperaturata na zemjata porasna vo prili~no kratok period. tuku se zgolemi i koli~estvoto na ispu{ten CO2 vo vozduhot. ottamu koli~estvoto na ispu{ten i koli~estvoto na primen jagleroddioksid bea pribli`no ednakvi. koga nema{e elektri~na energija. Denes. pribli`no eden vek. tie {to `iveat vo podra~jata so studena klima }e si pomislat „super! Kone~no. navistina. gas. glavno od energetsko sogoruvawe vo industrijata. }e zna~i deka efektot na opustinuvawe }e bide u{te posilen. nikoj ne mo`e da predviduva {to }e se slu~uva vo idninata. vo niv spa|aat pe~kite na drvja. Pra{aweto e kako }e se soo~at so toa rastenijata. no nau~nicite se obiduvaat koristej}i sovremena oprema da predvidat kako }e se odnesuva zemjata ako prodol`i ponatamu nejzinoto zagrevawe.

mnogu od ostrovite i krajbre`nite gradovi }e bidat poplaveni ili }e is~eznat. buri. so zatopluvaweto na studenite podra~ja }e po~ne i topeweto na ve~niot mraz na polovite.4-5.8°C. Domino-efektot }e bide pove}e od zabele`itelen i seriozen poradi faktot {to vo prirodata s# e povrzano. spored niv. efektot }e bide sli~en i vrz kultiviranite rastenija {to poradi toplinata nema da mo`at da se odgleduvaat pove}e. Kade vo takvi uslovi }e odat lu|eto od poplavenite podra~ja? spored mnogu nau~nici zatopluvaweto na zemjata }e dovede do isklu~itelno lo{i vremenski uslovi. na toj na~in sozdavaj}i seriozna konkurencija za ograni~eniot prostor vo toa podra~je na ve}e postojnata populacija. vakvite vremenski uslovi ve}e se zabele`uvaat vo evropa. {to }e predizvika porast na nivoto na svetskite moriwa.Da zboruvame za `ivotnata sredina so zagrevaweto na odreden region. mnogu silni uragani. del od `ivotnite }e se obidat da se preselat kon postudeni podra~ja. 15 . evropskata unija i pokraj dramati~nosta na predviduvawata veruva deka mo`e da gi promeni ne{tata i raboti da go postigne toa. Del od rastenijata }e is~eznat predizvikuvaj}i izumirawe i na del od `ivotnite {to se hranat so niv i taka ponatamu kon vrvot na sinxirot na ishrana. a nivoto na moreto }e se poka~i me|u 9 i 88 santimetri vo tekot na narednite 100 godini. nekoi nau~nici predviduvaat deka temperaturata }e se poka~i za 1. u{te pove}e poplavi itn. a so toa }e se namali koli~inata hrana itn.

no tokmu poradi toa. 16 samo do pove}e ispu{tawa. evropa i vo Japonija. Pove}eto od drugite dr`avi {to se ~lenki.5 % vo periodot me|u 1990 godina i 1998 godina.Vozduh 3. ispu{taweto gasovi {to sozdavaat efekt na staklena gradina se namali za 2. vo saD. no nema da bide fer ako se pobara od niv da go zaprat svojot razvoj. ottuka. na primer. go zgolemija ispu{taweto gasovi {to predizvikuvaat efekt na staklena gradina. zagri`uva~ki.1°C i poka~uvawe na nivoto na svetskite moriwa za 2 santimetra vo tekot na edna godina. ova namaluvawe najmnogu se dol`e{e na zatvoraweto na golem del od rudarsko-geolo{kata industrija vo obedinetoto Kralstvo. }e vidime deka imaat razli~ni izvori: tri ~etvrtini od gasovite {to predizvikuvaat efekt na staklena gradina se ispu{taat od edna ~etvrtina od svetskoto naselenie. ako sakame da ostaneme vo ramkite na ovie granici e potrebno vedna{ da se namalat ispu{tawata gasovi {to predizvikuvaat efekt na staklena gradina za 60%! ova e nevozmo`no. nau~nicite presmetale deka zemjata. osobeno poradi faktot deka gasovite {to predizvikuvaat efekt na staklena gradina se zadr`uvaat vo atmosferata dolg vremenski period. nè prinuduva da najdeme re{enija vedna{. ako se pra{ame od kade doa|aat poedine~nite gasovi. Glavniot problem na unijata e usoglasuvaweto na dr`avite {to se ~lenki. mo`e da se prisposobi na varijacija i zatopluvawe od 0. kako i na namaluvaweto na kapacitetite od te{kata industrija po obedinuvaweto na Germanija. Postojaniot ekonomski razvoj vo dr`avite kako {to se Kina i indija }e dovede Jagleroddioksid (CO2) Metan (CH4) Nitrogenoksid (N2O) Hidrofluorokarbonati (HFCs) Sulfurheksafluorid (SF6) Perfluorokarbonati (PFCs) se ispu{ta najmnogu od energetskata industrija i od se~eweto drvja (deforestacija) se ispu{ta najmnogu od sogoruvaweto i od proizvodstvoto na energija. vo soglasnost so potrebite na dr`avite i nivnata odgovornost za sozdavawe na problemot. naporite da se namali globalnoto zatopluvawe mora da bide spodelen ednakvo i pravi~no. navistina. obvrskata e prete`no na industriski razvienite dr`avi da se promenat. kako ekosistem. od fermentacijata vo orizovite poliwa Poteknuva najmnogu od ve{ta~kite |ubriva i od se~eweto drvja (deforestacija) vo celost poteknuvaat od industrijata . pak.3 Nao|awe re{enija Predviduvawata za posledicite od klimatskite promeni se.

no denes sè pove}e lu|e koristat avtomobili za transport. Pove}e od programite na zaednicata se fokusirani na poddr{ka na proizvodstvoto na energija od obnovlivi izvori. odano~uvaweto e edno od re{enija.6% re{enijata mo`e da se obideme da gi najdeme vrz osnova na ovie podatoci.poefikasni avtomobili bi rabotele podolgo za pomalku potro{eno gorivo. ƒ da se zgolemi energetskata efikasnost na proizvodstvoto . isklu~itelno se va`ni i vlo`uvaweto i istra`uvaweto vo razvivawe i otkrivawe novi. Zabele`an be{e uspeh vo nasoka na zgolemuva na energetskata efikasnost na proizvodstvoto vo periodot me|u 1980 godina i 1989 godina. Problemot e deka toa nema da bide dovolno. Jasno e deka sektorot energetika. Ako ja sporeduvate potro{uva~kata na gorivo na avtomobilite denes i pred 10 godini. na primer. a se poddr`uvaat i nau~ni istra`uvawa vo istata nasoka. 17 .proizvodstvoto na energija od obnovlivi izvori e prioritet za Evropskata unija. ~isti. }e zabele`ite deka se namalila. obnovlivi izvori na energija i/ili poefikasni procesi na proizvodstvo.proizvodstvo na istoto koli~estvo proizvodi so namalena potro{uva~ka na energija zna~i zgolemuvawe na efikasnosta na procesot na proizvodstvo. Ottuka. ƒ da se zgolemi proizvodstvoto na energija od obnovlivi resursi . odnosno tradicionalnite izvori na energija najmnogu pridonesuvaat za globalnoto zatopluvawe. ƒ da se zgolemi energetskata efikasnost na potro{uva~kata . Pokraj toa. koga potro{uva~kata na energija padna za 30 %. kako i cenata na proizvodite {to }e predizvika namaluvawe na konkurentnosta na evropskite kompanii za smetka na tie vo drugite dr`avi. Sekako. iako vo istiot period proizvodstvoto porasna za 50 % {to pridonese za anulirawe na pozitivniot efekt.odano~uvaweto na potro{uva~kata na energija }e ja napravi cenata na energijata povisoka {to kako posledica na toa }e ima namaluvawe na potro{uva~kata. re{enieto e vo kombinirana primena na site mo`ni re{enija. da vnimavame kakvi aparati za doma}instvo koristime bidej}i i tie imaat oznaka za potro{uva~kata na energija. }e porasne i cenata na proizvodstvoto. taka {to povtorno doa|a do anulirawe na pozitivniot efekt.Da zboruvame za `ivotnata sredina Koli~estvoto na emisijata na ovie gasovi vo evropskata unija: Jagleroddioksid (CO2) Metan (CH4) Nitrogenoksid (N2O) Hidrofluorokarbonati (HFCs) Sulfurheksafluorid (SF6) Perfluorokarbonati (PFCs) 78% 11% 9% 1. mora da se namali potro{uva~kata na energija. o~igledno. ottamu glavnoto re{enie treba da bide namaluvawe na ispu{tawata kako posledica na potro{uva~kata na energija. sekoga{ koga e vozmo`no da go koristime javniot transport mesto da patuvame so sopstvenite avtomobili. no }e treba da se vnimava so visinata na danocite {to }e se napla}aat. mo`nite re{enija se: ƒ da se odano~i potro{uva~kata na energija . ova }e ima i negativen efekt ako cenata na energijata porasne.

napraveni se pove}e obidi za namaluvawe na zagaduvaweto. a kvalitetot na vozduhot se podobruva. [to pravi Evropskata unija za re{avawe na problemot? zagaduvaweto na vozduhot e eden od glavnite politi~ki prioriteti na unijata u{te od po~etokot na sedumdesettite godini na minatiot vek.4. 18 .Vozduh 3. evropskata unija e potpisnik na pove}e zna~ajni me|unarodni dogovori za da se podobri kvalitetot na vozduhot na globalno nivo i da se namali zagaduvaweto. iako mora da prodol`ime da se obiduvame da napravime pove}e.

evropskata unija usvoi direktiva so koja gi obvrza energetskite postrojki. be{e lansirana programata za ~ist vozduh za evropa. zna~i podobruvawe na kvalitetot na `ivotot preku zadovoluvaweto na potrebite na lu|eto bez da se predizvikuvaat {tetni vlijanija vrz `ivotnata sredina i da se spre~uvaat idnite generacii da gi zadovolat svoite potrebi. Grupa od dr`avi {to se ~lenki na evropskata unija potpi{aa vtor protokol za sulfurot i ottoga{ site dr`avi {to se ~lenki na unijata ja postignaa celta namaluvawe na ispu{taweto sulfur za 35% vo sporedba so nivoto vo 1990 godina. Pove}eto od dr`avite {to se ~lenki na evropskata unija go potpi{aa Protokolot za namaluvawe na ispu{taweto sulfur za da go namalat ispu{taweto sulfurdioksid (so2) za 30 % do 1993 godina (vo sporedba so nivoto od 1980 godina). 19 . montrealskiot protokol utvrduva celi i krajni rokovi za namaluvawe na gasovite {to ja namaluvaat ili o{tetuvaat ozonskata obvivka. Dopolnitelni namaluvawa na ispu{taweto se o~ekuvaat vo narednite dekadi. dodeka situacijata so nitrogenoksid i so amonijak e malku poinakva bidej}i malkumina napravile ne{to za da se soo~at so nego. spored stru~wacite. kako i postrojkite za postapuvawe so otpad da gi namalat svoite ispu{tawa sulfurdioksid (so2) i nitrogenoksid (N20). vo Kjoto. ovoj dogovor be{e poznat kako osnovawe na „Klubot na 30%” i so nego site dr`avi {to go potpi{aa.Da zboruvame za `ivotnata sredina 1979 1985 1987 1988 1992 1994 1996 1997 2001 2005 @enevskata konvencija za dalekuse`no prekugrani~no zagaduvawe na vozduhot postavuva celi za namaluvawe na ispu{taweto jagleroddioksid i sulfurmonoksid. ~ija{to cel be{e da go pottiknuva nao|aweto na~ini za zapirawe na zagaduvaweto na vozduhot i negovoto {tetno dejstvo vrz zdravjeto na lu|eto i na `ivotnata sredina. hemiskata i drvo-prerabotuva~kata industrija. namaluvaweto na ispu{taweto sulfurdioksid e dosti`no. kako i instalaciite od metalskata. na samitot na planetata zemja vo rio de @aneiro. Japonija. hlorofluorokarbonatite (CFCs) . Cel na strategijata e spre~uvawe na namaluvaweto na podra~jata so {umi i na drugite ekosistemi. evropskata unija se obvrza do 2010 godina da go namali ispu{taweto sulfurdioksid (so2) za 50 %. a sli~ni ograni~uvawa bea primeneti i na sogoruvaweto na otpadot. evropskata unija ja poddr`a Konvencijata na obedinetite nacii za klimatski promeni voveduvaj}i go istovremeno principot na odr`liv razvoj. prakti~no. ispu{tawata sulfur niz evropa se zna~itelno namaleni. iako poradi zasiluvaweto na intenzitetot na patniot transport efektot na konvencijata vrz ispu{tawata na nitrogenoksid e nezabele`itelen. a posebno vnimanie se posvetuva na sitniot prav ili ~esticite {to imaat najgolemo {tetno dejstvo vrz zdravjeto na lu|eto. od po~etokot na nejzinoto sproveduvawe. Kako rezultat na ovoj protokol. Komisijata ja lansira{e strategijata za namaluvawe na zagaduvaweto na vozduhot vo evropa so cel do 2020 godina da ja namali smrtnosta kaj lu|eto od bolesti {to se javuvaat kako posledica na zagaduvaweto na vozduhot za 40%. vo brazil. transportot. vo sporedba so nivoto vo 1990 godina. be{e lansirana programata za masla za avtomobili so koja se utvrdija postrogi energetski standardi za privatnite avtomobili. Principot. toplanite i energetskite centrali.ednostavno prestanaa da se proizveduvaat i da se emituvaat vo evropskata unija. kako i mnogumina {to ne go potpi{aa gi postignaa predvidenite namaluvawa. kako i namaluvawe na {tetnoto vlijanie od zagaduvaweto na vozduhot. vo sporedba so nivoto od 2000 godina.naj{tetnite od site gasovi . a ispu{taweto amonijak za 30 %.

pak. ƒ Da gi isklu~ime site elektri~ni uredi koga ne gi koristime. 20 ƒ Site mo`eme da re{ime da go koristime pove}e velosipedot kako prevozno sredstvo (dobar e za `ivotnata sredina i za na{eto zdravje) ili. [to mo`eme da napravime nie? ako se ima predvid deka fabrikite go proizveduvaat toa {to ni e potrebno. a hidrofluorokarbonatite od starite fri`ideri i klima-uredi da ne gi ispu{tame vo atmosferata. ƒ Da gi reciklirame starite fri`ideri ili klima-uredi. ƒ Zagaduvaweto na vozduhot nastanuva najmnogu kako posledica na transportot i osobeno na kargo-transportot. . Da kupuvame proizvodi {to se proizvedeni blizu do mestoto vo koe `iveeme.Vozduh 3. ƒ Da zasadime {to pove}e drvja! Tie go apsorbiraat jagleroddioksidot (C02). proizvodi so najmalku ambala`a itn.5. prvi~niot pristap bi bil koristewe reciklirana hartija ili proizvodi {to mo`at da se reupotrebat ili da se koristat proizvodi {to imaat ekooznaka. na primer besfosfaten detergent. da koristime javen gradski prevoz tamu i toga{ koga e vozmo`no. odnosno proizvodi {to se soodvetni na godi{noto vreme. ƒ Da koristime proizvodi {to imaat oznaka deka ne ja o{tetuvaat ozonskata obvivka.

VODA
tihi okean pokriva edna polovina od teritorijata na zemjata - toa e podra~je {to e dovolno golemo za da gi sobere site kontinenti. vsu{nost, duri 75% od povr{inata na zemjata se pokrieni so voda. ironijata na ne{tata e deka na{ata planeta ja narekuvame „zemja”. Pogolemiot del od vodata na planetata e solena, odnosno samo okolu 3 % e slatka voda od

4
koja eden pogolem del e zamrznat vo polarnite kapi i vo drugite gle~eri. vodata e su{tinska za opstanokot na planetata, a bidej}i ima mnogu ograni~eni izvori, stanuva s# poskapocena. mora da bideme povnimatelni kon ovoj resurs. za{titata i upravuvaweto na vodata e eden od prioritetite na ekolo{kata politika na evropskata unija.

Voda

22

4.1. S# za vodata
slatkata i solenata voda se me|usebno povrzani. ako rekite se zagadeni, toga{ i moriwata i vodnite ekosistemi }e bidat zagadeni i o{teteni. iako dobar del od vodata {to ja koristime za piewe, kako i taa za kapewe e po~ista od porano, evropskata unija, sepak, ima u{te mnogu da napravi za za{tita na nejziniot kvalitet.

4.1.1. Voda za piewe
Prirodniot proces {to go poznavame kako ciklus na vodata gi povrzuva site vodi na planetata. zamislete go patot na kapkata do`d... mo`e da padne na zemjata ili, pak, vo voda. Pribli`no edna tretina od do`dovite {to pa|aat na zemjata odat direktno vo vodata. Drugite dve tretini se vpivaat vo po~vata. Del od vodite vo moriwata i vo okeanite isparuvaat pod `e{tinata na sonceto i gi sozdavaat oblacite na neboto. Koga oblacite se prepolneti, toga{ vrne i na toj na~in kapkata do`d go zatvora krugot na ciklusot. ako, pak, se obideme da gi sledime onie dve tretini od do`dot {to se vpivaat vo po~vata }e mo`eme da utvrdime deka se vpivaat vo po~vata so brzina od pribli`no eden metar vo tekot na edna godina. Krajot na nivnoto pate{estvie go ozna~uva nekoja podzemna voda.

Da zboruvame za `ivotnata sredina

so stotici, ili iljadnici godini, ovaa podzemna voda gi apsorbira atmosferskite vodi {to se vpivaat vo po~vata dodavaj}i specifi~en vkus ili kvalitet. vodata od okeanite mo`e da bide podlo`ena na tretman na desalinizacija so {to bi mo`ela da se koristi i za piewe. za `al, ovoj proces e skap i pri negovata primena ima ogromna potro{uva~ka na energija. Poradi toa, pribli`no 65 % od vodata {to ja koristime za piewe doa|a od podzemnite vodi. otpadnata voda i upotrebenata voda na krajot zavr{uvaat vo rekite, ottamu vo moriwata i ottuka odnovo po~nuva cikPrva faza

lusot na vodata. Koli~estvoto na vodata na zemjata i denes e isto kako i pred 100, 1.000 ili 10.000 godini. zamislete si samo vodata {to ja pieme denes, mo`ebi, e istata taa {to ja piele dinosaurusite pred milioni godini. Koga se ispumpuva od podzemni izvori ili od rekite, vodata sodr`i razni ~estici prav, bakterii i sl., koi moraat da bidat otstraneti pred vodata da bide pogodna za piewe. Procesot za nejzinoto pro~istuvawe ima pove}e fazi, za ilustracija }e ja iskoristime vodata od sena i nejzinoto pro~istuvawe do fazata vo koja odi do gra|anite na Pariz za piewe.

23

vodata se filtrira i od nea se izvlekuvaat site pokrupni ~estici, kako {to se pesokot i padnatite lisja. vodata pominuva niz u{te eden filter na aktiven jaglen za da se is~istat Vtora faza sitnite ~estici i nekoi mikroorganizmi. vodata se tretira so ozon - vo proces {to li~i na duvawe so vozduh. so ovoj Treta faza tretman se ubivaat najgolemiot del od patogenite mikroorganizmi. vodata pominuva niz mikronski filter za nejzino perfektno i celosno ^etvrta faza pro~istuvawe.

ottamu ~istata voda za kapewe e va`na i za razvoj na turizmot. otpadnite vodi ne smee da bidat ispu{tani vo rekite ili vo moriwata pred prethodno da bidat pre~isteni. 24 4. 4. kako i od ve{ta~ki |ubriva i od {talsko |ubre. a za nekoi gradovi da se prisposobat na vaka postavenata obvrska vo zakonodavstvoto na eu treba{e da pominat pove}e godini i da se izgradat novi sistemi za tretman na otpadnite vodi. ova e glavnoto pravilo. zemjodelstvoto i za doma{ni potrebi se koristat me|u 200 i 1. Voda za kapewe Prviot praven akt so koj se ureduva za{titata na vodata vo evropskata unija se odnesuva{e tokmu na vodata za kapewe i be{e donesen pred pribli`no 25 godini. golem broj lu|e vo evropa po~inaa poradi kapeweto vo zagadeni vodi otkako progoltaa nekoi smrtonosni bakterii vo moriwata. Morski breg evropskata unija ima pribli`no 95. 4. prekrasnata „Costa Amalfitana” sekoja godina gubi po malku od svoeto kopno poradi silata na branovite. koe treba da se sledi. vodata od ~e{ma nasekade vo evropskata unija e ~ista i bezbedna za piewe. mnogu lu|e pretpo~itaat pakuvana mineralna voda za{to vo nea kompaniite dodavaat hlor za zadr`uvawe na vkusot i za odr`uvawe na ~istinata za vreme na nejziniot transport od mestoto na polnewe do na{iot dom. vo blizina na neapol.000 kilometri morski breg.3. Kako se raspredeluva ova koli~estvo? Industrija Zemjodelstvo Doma}instvo pribli`no 53 % pribli`no 26 % pribli`no 19 % . sepak.000 kubni metri voda po `itel godi{no. sepak vo minatoto toa ne be{e voobi~aena praktika.Voda otkako }e pomine eden olku dolg proces na pro~istuvawe. no na drugo mesto sedimentot od urnatiot breg se talo`i.2. Kapeweto vo zagadena voda mo`e da bide osobeno {tetno za zdravjeto na lu|eto. dodeka na druga strana moreto talo`i sediment sozdavaj}i nova po~va. Krajbre`nite vodi bea zagadeni od otpadni vodi i od tiwa od domovite i od industrijata.2. koe se koriste{e vo zemjodelstvoto. na toj na~in oddale~uvaj}i nekoe krajbre`no selo na „Costa Brava” kaj barselona vo [panija.1. Soo~uvawe so problemite vo evropskata unija za industrijata.1. Glavniot uslov za dobar leten odmor e ~ista krajbre`na voda. silata na branovite mo`e da gi razurne bregovite predizvikuvaj}i erozija na po~vata.

{to vo su{tina go zasiluva problemot. kako }e se snao|ame vo idnina? za da se napolnat podzemnite rezervoari so voda e potrebno istata voda da pomine niz pove}e sloevi od zemjinata kora. 25 MESTO ZAKLU^OK Vodite se zagaduvaat od pove}e izvori: ƒ Ispu{tawe zagaduva~i ƒ Ispu{tawe toplina ƒ Voznemiruvawe na morskoto dno ƒ Is~eznuvawe na prirodnite `iveali{ta ƒ Talo`ewe sediment ƒ ƒ ƒ ƒ ƒ Organski zagaduva~i Ispu{tawe i isfrlawe nedozvoleni gasovi Isfrlawe cvrst otpad Preterano iskoristuvawe odredeni vidovi Isfrlawe otpad vo moriwata . rastenijata i lu|eto. morskite vodi. ottamu vo moriwata i go zatvora ciklusot bez ~ove{tvoto da ima polza od toa. koj do`dot ne mo`e da go probie za da stigne do podzemnata voda. ili golemi mre`i na pati{ta nie go presekuvame patot na do`dovnicata i ja zadr`uvame na povr{inata na zemjinata kora. za `al. tuku i solenite. vo prodol`enie na listata na problemi e zagaduvaweto na vodata. koga vo na{ite urbani centri gradime parking-prostori. kade {to sonceto brzo ja zagreva i taa isparuva. sli~no na ova. no najgolemite problemi vo odnos na zagaduvaweto ne gi predizvikuva industrijata bidej}i taa mo`e odli~no da se regulira.Da zboruvame za `ivotnata sredina Denes na godi{no nivo se koristi pogolemo koli~estvo podzemni vodi od {to mo`e vo tekot na edna godina da se nadomesti preku ciklusot na vodata. trgovski centri. osobeno preku koristeweto ve{ta~ki i {talski |ubriva. intenzivnoto zemjodelstvo doveduva do pokompakten goren sloj na zemjinata kora. Kako dopolnuvawe na ova. a gi zagrozuva `ivotnite. ottamu pra{aweto {to treba da si go postavime e slednovo. naprotiv duri ima i pogolemi problemi bidej}i ponekoga{ rekite ne mo`at da se soo~at so tolku mnogu voda i doa|a do izlevawa od seriozni razmeri prosledeni so materijalni i so ~ove~ki zagubi. Glavniot efekt na ova zapirawe na do`dovnicata da stigne vo podzemnata voda e deka mnogu pobrzo se sleva vo rekite. mo`ebi }e zvu~i zbunuva~ki. zagaduvaweto ne gi zagrozuva samo slatkite vodi. najgolemoto zagaduvawe go pravi zemjodelstvoto. pesticidi i drugi hemiski proizvodi za podobruvawe na procesot na zemjodelsko proizvodstvo. del od ispraznetite podzemni rezervoari za voda vo krajbre`nite podra~ja otkako }e se ispraznat od ~istata voda za piewe se polnat so solena voda od moriwata.

700 kubni metri voda! mieweto na avtomobilot pobaruva pribli`no 200 litri voda. zaedni~kiot pristap. Glavniot zagaduva~ i ponatamu ostanuva zemjodelstvoto. za navodnuvawe na privatnoto zelenilo se koristat 17 kubni metri voda za sekoj kvadraten metar zelenilo. [to prezema Evropskata unija? Kvalitetot na vodata otsekoga{ bil va`no pra{awe za evropskata unija i za nejzinata ekolo{ka politika.Voda 4. 26 . diviot svet i `ivotnata sredina voop{to. individualno. no i vo zakonodavstvoto. postignat e zabele`itelen napredok.3. taa e voedno najlesniot sektor za regulirawe. a pritoa ovozmo`uvaat koristewe na pomalo koli~estvo voda. se propi{uvaat i poednostavno se primenuvaat pravila i sovremena tehnika {to go spre~uvaat industriskoto zagaduvawe. mesto da se razdeluvaat vodite spored administrativni ili politi~ki granici. kolku {to se razviva politikata. a. zna~i deka }e se tretiraat celi re~ni slivovi. ili dvorno mesto od 100 kvadratni metri pobaruva potro{uva~ka od 1. prakti~no. ostvaruvaweto na ovaa cel e vozmo`no samo preku zaedni~ki pristap i tretman na celiot ciklus na vodata {to za evropskata unija zna~e{e kompletno nov pristap vo istra`uvaweto. vo prosek. dodeka ma{inata za perewe tro{i 100 litri voda za sekoi 5 kilogrami ali{ta. vo poslednite 30 godini. vo domovite koristime s# pove}e i pove}e voda. me|utoa gri`ata mora da prodol`i. osobeno koga stanuva zbor za koristeweto na vodata i za koli~estvoto voda {to go koristime. iako industrijata e golem potro{uva~. Glavnata cel {to saka da ja postigne unijata vo ovoj sektor e dobriot ekolo{ki status na „evropskite vodi” do 2015 godina za da mo`at da profitiraat site lu|e.

koja ima za cel namaluvawe na iskoristenoto koli~estvo ve{ta~ki |ubriva.EUWI). vo 1991 godina Direktivata za tretman na urbanite otpadni vodi utvrdi pravila za za{tita na `ivotnata sredina od {tetnoto dejstvo na urbanite otpadni vodi {to gi ispu{tame vo `ivotnata sredina. inicijativata ima za cel da utvrduva celi (mileniumski razvojni celi) {to se odnesuvaat na upotrebata i na pro~istuvaweto na vodite. vo istata godina be{e donesena i Direktivata za nitrati. evropskata komisija. ovaa direktiva ne se odnesuva na standardite za zdravstvena ispravnost na bazenite za kapewe. evropskata unija ne donesuva samo novo zakonodavstvo. dodeka so Direktivata za za{tita od poplavi od 2006 godina se sozdava sistem preku koj treba da se obezbedi namaluvawe i upravuvawe na rizicite od poplavite vrz zdravjeto na lu|eto. mikrobiolo{ka ispravnost. kako i za{tita na resursite od koi zavisat pomorskite ekonomski i socijalni aktivnosti. osobeno od industrijata. no i so odveduvaweto otpadna voda. tuku vo 2002 godina na svetskiot samit za odr`liv razvoj po~na inicijativa za vodata (EU Water Initiative . me|utoa i `ivotnata sredina. i od domovite. no. sekako. paralelno so golemiot broj direktivi. infrastrukturata i li~niot imot. Direktivata za voda za kapewe od 1976 godina gi za{tituva kapa~ite. `ivotnata sredina. preku utvrduvawe standardi za zdravstvena ispravnost na slatkata voda.Da zboruvame za `ivotnata sredina Evropskite direktivi evropskata unija ima usvoeno golem broj direktivi so koi se obiduva da gi razre{i problemite so koi se soo~uva vo koristeweto ~ista voda. tematskata strategija za za{tita i za za~uvuvawe na pomorskite ekosistemi ima za cel postignuvawe dobar ekolo{ki status na morskite vodi do 2021 godina.). Glavnata cel e da se namali za edna polovina koli~estvoto voda {to go koristat lu|eto. 27 . predlo`i i ambiciozna strategija za za{tita na morskite ekosistemi. so izmenite i so dopolnuvawata na ovaa direktiva napraveni vo 2006 godina se poednostavuvaat zdravstvenite standardi so cel da se podobri upravuvaweto na pla`ite i da se obezbedi pravilno informirawe na kapa~ite i se pravat kvalitetni programi za sledewe na ispolnuvaweto na standardite. no i na krajbre`nata morska voda. kako {to se nitratite i fosfatite. so ramkovnata direktiva za vodi od 2000 godina se predviduva izrabotuvawe planovi za upravuvawe na re~nite slivovi. Direktivata za voda za piewe od 1998 godina utvrduva standardi za zdravstvena ispravnost na vodata (na primer. zagaduvawe so olovo i sl. Evropskata unija raboti zaedno so svoite gra|ani sledej}i go svojot pove}enaso~en pristap.

a obedinuvaat visoki standardi na procesot na proizvodstvo. [to mo`eme da napravime nie? ako samo se setime deka samite sme odgovorni za sè {to se slu~uva vo `ivotnata sredina. Me|unarodni dogovori evropskata unija potpi{a i ratifikuva golem broj me|unarodni dogovori za za{tita na moriwata i na okeanite. a prepora~uva i koristewe detergenti {to koristat pomalku energija za postignuvaweto na vistinskiot efekt. sozdavawe bu~ava. ispu{tawe {tetni gasovi vo vozduhot. koristewe prirodni resursi. energija. grade`ni{tvoto. 28 4. hotelierite. skladirawe na otpadot sozdaden vo procesot. lokalnite vlasti. . najdobroto ne{to e da izbirame detergenti {to imaat ekoetiketa. unijata organizira javni raspravi vo koi go slu{a misleweto na site lu|e i na razli~nite sektori: industrijata. strogi pravila {to mora da se po~ituvaat za da mo`e da se dobie ekoetiketa. golemite sopstvenici na zemja.4. ekologistite. vo unijata se koristi i ekoetiketirawe za odredeni proizvodi {to ne predizvikuvaat {teti vrz `ivotnata sredina. itn. ƒ Konvencijata od Bukure{t od 1992 godina za za{tita na Crno More od zagaduvawe.Voda unijata razviva golem broj instrumenti za naso~uvawe i za menuvawe na navikite na lu|eto za koristeweto na vodata. za da postigneme namaluvawe na zagaduvaweto. vodata i vo po~vata itn. istra`uva~ite. sportistite itn. ribarite. Postojat. kaj detergentite evropskata unija ne samo {to usvoila direktiva za namaluvawe na koristenoto koli~estvo detergent. a denes ima standardi za ekoetiketirawe za pove}e od 19 grupi razli~ni proizvodi. tuku promovira nivno reciklirawe i reupotreba na ambala`ata. navistina. ƒ Konvenciite od Oslo i od Pariz od 1974 godina i od 1978 godina za za{tita na severoisto~niot del na Atlantski Okean. namaluvawe na {tetnite sostojki. turistite. da ne gi koristime ma{inite za perewe i za sadovi premnogu. vo 1999 godina be{e utvrden standardot za detergenti. da ne navodnuvame i da ne gi mieme avtomobilite so ~istata voda za piewe itn. transportnite dru{tva. toga{ mora da vnimavame da ne gi ostavime ~e{mite da ni kapat ili da ja ostavame vodata da te~e dodeka si gi mieme zabite ili gi mieme sadovite. ƒ Konvencijata od Barselona od 1976 godina za za{tita na Sredozemno More. na primer. kako na primer: ƒ Konvencijata od Helsinki od 1974 godina za za{tita na pomorskite balti~ki ekosistemi.

5 OTPAD najbrzoraste~kite tipovi otpad .mo`e dvojno da se zgolemi za period od samo 12 godini.eden od . verojatno. me|u 1995 godina i 1998 godina. sekojdnevno frlame s# pove}e i pove}e otpad. }e isfrlame pove}e od 45% pove}e otpad otkolku vo 1995 godina. toga{ vo 2020 godina. zagrozuvaweto na `ivotnata sredina i na zdravjeto na lu|eto od raste~koto koli~estvo otpad stanuva s# poseriozno i ottamu evropskata unija re{i da prezeme merki za soo~uvawe so problemot. koli~estvoto frlen otpad se poka~i za 15%. ako prodol`ime so istoto tempo. Koli~estvoto otpad od elektronska i od elektri~na oprema .

Otpad 5. pove}e od jasno e zo{to imame problem da se oslobodime od otpadot. ^ista tehnologija vo evropskata unija `iveat pribli`no 500 milioni lu|e. najefikasniot na~in da se izleze na kraj so otpadot? se razbira. Presmetuvaj}i go individualnoto proizvodDizajnirawe proizvodi {to se energetski efikasni i pobaruvaat pomalku materijali Zamena na materijali {to predizvikuvaat {teta na `ivotnata sredina Dizajnirawe trajni i izdr`livi proizvodi Proizvodstvo na proizvodi {to se odr`uvaat poednostavno Dizajnirawe proizvodi {to mo`at povtorno da se upotrebat i recikliraat proizvodi {to koristat malku materijal i energija proizvodi {to ne $ {tetat na `ivotnata sredina proizvodi {to traat i se koristat podolgo proizvodi {to se popravaat polesno koristewe materijali {to mo`at da bidat reciklirani i povtorno upotrebeni . Postojat golem broj na~ini kako da se postigne toa: 30 5. site nie kako potro{uva~i igrame klu~na uloga vo ohrabruvaweto na primenata na ~ista tehnologija preku odbiraweto „~isti” proizvodi i uslugi. no razlikata e vo toa {to bile korisni i dobri za `ivotnata sredina za vreme na nivnoto proizvodstvo i koristewe.1. ova se narekuva ~ista tehnologija. da ne sozdavame otpad. evropskata unija gi ohrabruva proizvoditelite da dizajniraat proizvodi pri ~ie{to proizvodstvo }e se sozdava pomalku otpad i zagaduvawe. koi godi{no proizveduvaat pribli`no 3 milijardi toni otpad.1.1. Proizvodite proizvedeni na ovoj na~in otkako }e bide upotrebeni }e bidat povtorno frleni. ottamu. stvo na otpad proizleguva deka sekoj `itel vo eu sozdava pribli`no 6 toni otpad godi{no. industrijata mo`e da pridonese za soo~uvawe so problemot preku dizajnirawe i proizvodstvo na proizvodi {to sozdavaat pomalku otpad i se frlaat bez da sozdadat {teta na `ivotnata sredina. najevtiniot. Prevencija Koj e najednostavniot. toa e vistinskiot na~in na izleguvawe na kraj so otpadot. ottuka.

Proizvoditel na kancelariska oprema razvil tehnologija za proizvodstvo na ma{ini za fotokopirawe so upotreba na stari/amortizirani ma{ini za fotokopirawe.1 milioni kilogrami. Kompanijata uspeala od povratenite 80.2. koja odgovara na pove}e kriteriumi za „zeleni proizvodi”. a naskoro unijata }e utvrdi i novi povisoki celi za reciklirawe. Kompanijata {to proizveduva bele`nici. lambi i prekinuva~i razvil grupa proizvodi nare~ena „zelen pojas”. ƒ skladiraweto otpad.Da zboruvame za ` ivotnata sredina eve nekolku prakti~ni pri~ini: Poznat proizvoditel na elektri~ni uredi. mnogu od dr`avite {to se ~lenki na unijata ve}e recikliraat pove}e od 50% od otpadot od pakuvawa. ƒ ispu{tawata vo vozduhot. inaku. bi gi potro{ila za nabavka na repromaterijali. koristewe i skladirawe) uspe{no gi namaluvaat: ƒ koristeweto na prirodnite resursi i na energijata. Paralelno. odnosno go ima namaleno koristeweto na solventi za 1. vodata i vo po~vata.000 ma{ini za fotokopirawe da obnovi i povtorno da proizvede 75% od niv i na toj na~in da za{tedi duri 93 milioni evra. proda`ba. 5. elektronski i elektri~ni uredi i za baterii. kako model za povtorna upotreba na delovite. a na toj na~in go namaluvame zagaduvaweto i koristeweto na prirodnite resursi. vo 1996 godina kompanijata objavi deka noviot proces za proizvodstvo na medicinska samolepliva lenta za{teduva duri 77% od prethodno potro{enata energija. ƒ bu~avata i {tetnite vlijanija vrz ekosistemite. nare~ena ekoetiketa. Proizvodite dobivaat ekooznaka ako za vreme na nivnoto postoewe (proizvodstvo. evropskata unija ima razvieno oznaka za identifikuvawe na proizvodite vo prodavnicite {to imaat minimalno vlijanie vrz `ivotnata sredina. kompaktni diskovi i kaseti se obiduva da najde na~in kako da go napravi proizvodstvoto poefikasno spre~uvaj}i go zagaduvaweto i za{teduvaj}i sredstva. 31 . koi. Reciklirawe otpad so reciklirawe se namaluva kvantitetot na otpad {to go skladirame vo deponijata i na toj na~in ja polnime. Dosega ima utvrdeno celi za reciklirawe za stari vozila. go namaluvame koli~estvoto energija potrebna za proizvodstvoto na novi proizvodi.

{i{iwa i kontejneri. glicerinot za sopira~ki i antifrizot. toaletna hartija. bri{a~i za kujna. evropskata unija se obiduva da po~ne so reciklirawe vozila. no }e vredi u{te pove}e ako lu|eto kupuvaat proizvodi dobieni od recikliran materijal. hartija za pe~atewe. a proizvoditelite na vozila }e napravat povrat na dobar del od cenata platena za skladirawe na otpadnite vozila. recikliraweto na motorot od edno vozilo zna~i ispu{tawe ogromno koli~estvo .Otpad 5. toa pretstavuva re~isi 10% od vkupnoto koli~estvo opasen otpad sozdaden vo unijata. kako i starite vesnici. kutii. isto taka. recikliraniot karton.5 kubni metri otpad. a se spre~uva i ispu{taweto na toni jagleroddioksid vo atmosferata. a sozdava dovolno toplina za da se zagree domot vo period od {est meseci. go spre~uva i se~eweto na 17 drvja i zazemaweto na pribli`no 2. hidrauli~nite te~nosti. ovoj otpad e eden od najgolemite izvori na te{ki metali i organski zagaduva~i. sopstvenicite }e mo`at svoite vozila da gi dostavat do ovlastenoto lice bez nikakvi tro{oci. vre}i za spiewe. salfetki i sl. unijata donese novo zakonodavstvo so koe gi obvrza proizvoditelite da ja prezemat ve}e iskoristenata oprema bez pritoa da napla}aat odredena cena za toa. navistina. hartieni {amiv~iwa.2. Reciklirani materijali recikliraweto na eden ton vesnici go spre~uva ispu{taweto na 2. vo ponovo vreme. ili tripati pobrzo otkolku komunalniot otpad. delovi za vozila i ~etki za boewe. a potoa mo`at da ja recikliraat i da prodavaat novi proizvodi. sekoja godina. pribli`no 9 milioni toni otpad se sozdavaat poradi isfrlaweto na starite vozila.5 toni jagleroddioksid vo atmosferata. podni pokrivki.1. mo`at da bidat iskoristeni i po recikliraweto da dobieme nov karton. gorivoto. so recikliraweto na konzervite se za{teduva duri 95 % od energijata potrebna za nivno proizvodstvo. 32 zagaduva~i preku te{kite metali. otpadot od elektronski i od elektri~ni uredi porasnuva za 16 do 28% na sekoi pet godini. novata direktiva za otpadni vozila predlaga sopstvenicite da dobijat sertifikat od ovlastenoto lice za skladirawe na voziloto pred da bide izbri{ano od registarot na vozila vo upotreba i da prestanat da pla}aat danoci i drugi dava~ki za nego. sakaj}i da go nadmine so ovoj problem. recikliranata plastika mo`e da se koristi za da se izrabotat novi proizvodi kako {to se novo crevo za voda ili novi cevki. kartonska ambala`a za jajca. vredi. ova mo`e da se zeme i kako motiv pove}e za da se proizveduvaat elektronski i elektri~ni uredi {to proizveduvaat pomalku zagaduvawe. izolacija za palta. ovie nekolku primeri poka`uvaat deka recikliraweto. motornite masla.

so drugi zborovi. Po~vata. lisjata i drugite otpadoci od rastenija vo na{ite gradini. Kompostot ja podobruva teksturata na po~vata. Kompostirawe Kompostiraweto e priroden na~in za reciklirawe. no ima nekoi materii {to ne mo`at da bidat reupotrebeni ili reciklirani. ja namaluva erozijata i potrebata od dopolnitelno dodavawe ve{ta~ki |ubriva. Kompostiraweto mo`e da se sproveduva poedine~no. e neograni~ena.2. reupotreben ili recikliran. pak. kompost se dobiva koga raznite bakterii. no mo`e da bide i so poddr{ka od lokalnite zaednici. crvi. kako bubalki. kompostiraweto e kontroliran proces na razgraduvawe na materijalite so pomo{ na razli~ni mikroorganizmi i bezrbetnici. 33 .Da zboruvame za ` ivotnata sredina 5. ako sakame da bideme tehni~ki to~ni. upotrebata na kompostot. a za toa mo`e da bidat odredeni i instrumenti za finansiska poddr{ka. pol`avi i sl. 5. gabi i bezrbetnici gi konsumiraat i gi razgraduvaat organskite materijali. kako i poluraspadnato ovo{je i zelen~uk.3. [to e toa tretman na otpadot? otpadot {to ne mo`e da bide namalen. mora da bide tretiran na poinakov na~in. Koristeweto kompost ja zasiluva organskata sodr`ina na po~vata vo mnogu evropski regioni. kako i od celata dr`ava. obata na~ina imaat {tetno vlijanie vrz `ivotnata sredina i poradi toa mora da bidat strogo kontrolirani. Pove}e od 50% od otpadot od doma}instvata mo`e da se reciklira na ovoj na~in. a na~inot na nivnoto tretirawe e sogoruvawe ili skladirawe. trevata. evropskata unija se obiduva da gi ohrabri dr`avite {to se ~lenki i lokalnite zaednici da se soo~at prvo so sozdavaweto otpad. ja zgolemuva sposobnosta na po~vata da apsorbira pove}e vozduh i voda. staveni na kup vo vistinski uslovi po nekolku nedeli }e stanat kvaliteten kompost. mo`e da se koristi vo zemjodelstvoto kako |ubrivo ili da se stava vo saksiite pri sadewe cve}iwa. a najpolezno e poradi faktot deka go namaluva koli~estvoto otpad {to treba da se skladira i na toj na~in ja zagaduva `ivotnata sredina.2.

vo deponijata se skladira otpad s# do onoj moment dodeka ne se napolni. ponekoga{ duri i za rekreacija. vo 1995 godina duri 67% od otpadot be{e skladiran vo deponiite. se utvrduva obvrskata deponiite da imaat instalacii za sobirawe na metanot i za proizvodstvo na energija od nego. Denes.3. a kako na~in za kontrola na zagaduvaweto i ispu{tawata metan.Otpad 5. Deponiite vo svetot se polnat sè pove}e i ispu{taj}i metan pridonesuvaat za klimatskite promeni. neprijatna mirizba. ili skladiraweto na otpadot e glavniot na~in na tretman na otpadot. te{ki metali i nitrati se vlevaat vo podzemnite vodi. sekoj den kompresiraniot cvrst otpad se skladira vo deponijata i se pokriva so sloj zemja.1. deponiite ne bea ni{to pove}e od dupki vo koi be{e skladiran otpadot. KAKO ZAGADUVAAT DEPONIITE? 34 Vozduh Voda Po~va ispu{tawe CO2 (jagleroddioksid) i CH4 (metan). a potoa se pokriva so zemja i podra~jeto na deponijata prodol`uva da se koristi za drugi celi. cijanid. a poradi toa nekoi te{ki metali i drugi toksini istekuvaat i se vpivaat vo po~vata i vo podzemnite vodi. zafa}a prostor i go zagaduva zemji{teto so skladirawe opasni materijali vo po~vata. organski zagaduva~i. Deponija Deponijata. edna od glavnite celi na Direktivata za deponii e namaluvawe na koli~estvoto biorazgradliv otpad da se skladira vo deponiite. . vo minatoto. deponiite se golemi moderni postrojki so za{titni pojasi i so sistem za sobirawe i za otstranuvawe na supstanciite i na gasovite {to istekuvaat i se ispu{taat od otpadot vo raspa|awe. prepolna so pesticidi.

. Problemot na sogoruvaweto e deka za da bide spre~eno zagaduvaweto na vozduhot od ispu{tawata gasovi {to sozdavaat efekt na staklena gradina od sogoruvaweto postrojkite moraat da postavuvaat skapi filtri. deponirawe pepel od incineratorot i pro~istuvawe rezidui.3. 1 evropskata unija utvrdi nova direktiva za sogoruvaweto na otpadot. a nekoi incineratori1 mo`at duri da sogoruvaat i opasen otpad spre~uvaj}i opredeleni toksini ili organski soedinenija da gi zagaduvaat vozduhot i po~vata. Sogoruvawe vo 1995 godina duri 17% od vkupnoto koli~estvo otpad sozdaden vo evropskata unija be{e tretiran so sogoruvawe. odnosno 6070 % vo te`ina. od otpadot ostanuva samo pepelta. sulfurdioksid i hidrohloridi. dioksini i te{ki metali. organski soedinenija. kako i nekoi te{ki metali. so sogoruvaweto se postignuva namaluvawe na otpadot za 90 % vo zafat.Da zboruvame za ` ivotnata sredina KAKO ZAGADUVA INCINERATOROT? Vozduh Voda Po~va ispu{tawe so2. 5. koja se skladira vo deponija. 35 incinerator e pe~ka vo koja se sogoruva opasniot otpad i otpadot {to dokolku se skladira vo deponija mo`e da ima seriozno {tetno dejstvo vrz po~vata. Po zavr{uvaweto na procesot na sogoruvawe. koja utvrduva strogi granici na ispu{taweto na ovie zagaduva~i so cel da se namali {tetnoto dejstvo po zdravjeto na lu|eto. so direktivata eu se obiduva da postigne seriozno namaluvawe na ispu{tawata vo vozduhot nitrogenoksidi. HCL. vodata i vozduhot.2. Posebno vnimanie se posvetuva na namaluvaweto i na kontrolata na ispu{tawe na zagaduva~ite vo pomorskite ekosistemi. skladirawe opasni supstancii na povr{inskite vodi. koi po nivnata upotreba i prepolnetost povtorno }e zavr{at na deponijata. Preku sogoruvaweto na otpadot se osloboduva energija {to mo`e da se iskoristi za zagrevawe. no2.

Celta na unijata e vo 2010 godina da go namali skladiraniot otpad za 20% vo sporedba so 2000 godina. odnosno za 50 % vo 2050 godina. ƒ namaluvawe na koli~estvoto otpad preku povtorna upotreba i reciklirawe kako i za{teda na energija. 3.Otpad 5. tretmanot i za recikliraweto na otpadot. 36 . Princip na pretpazlivost: sekoga{ koga ima potencijalen rizik treba da se prezemat merki za negovo spre~uvawe. [to pravi Evropskata unija? evropskata unija ima uloga da pridonese kon spre~uvaweto na nastanuvaweto na otpadot i da go promovira recikliraweto preku informiraweto na potro{uva~ite.4. Pri soo~uvaweto so otpadot unijata raboti spored ~etiri osnovni principi: 1. a proizvoditelite moraat da bidat odgovorni za pribiraweto. poddr{ka na istra`uvaweto i na tehnolo{kiot razvoj za proizvodstvo na novi proizvodi {to imaat pomalo vlijanie vrz `ivotnata sredina i koristat pomalku energija. 2. 4. ƒ podobreni uslovi za tretman na otpadot. Princip na bliskost: tretirawe na otpadot na mestoto na koe nastanuva. razvivaj}i i promoviraj}i evropska strategija za reciklirawe na otpadot. vrskata me|u ekonomskiot razvoj i zgolemuvaweto na koli~estvoto sozdaden otpad mora da bide prekinata. Princip na prevencija: namaluvawe na otpadot u{te od po~etokot na negovoto nastanuvawe i pottiknuvawe na industrijata da proizveduva . Istovremeno. ƒ regulirawe na transportot. Ottamu opasnite supstancii mora da bidat otkrieni. Princip korisnikot pla}a: toj {to go sozdava otpadot mora da gi nadomesti tro{ocite za negoviot tretman. za postignuvaweto na ovaa cel unijata gi ima postaveno slednive prioriteti vo svojata tematska strategija za otpad: ƒ spre~uvawe nastanuvawe otpad.i potro{uva~ite da izbiraat .proizvodi i uslugi {to sozdavaat pomalku otpad.

kako na primer sodr`inata na te{kite metali vo bateriite. ƒ kampawi za podigawe na svesta na javnosta. Prvo vo 1975 godina be{e usvoena ramkovnata direktiva za otpad. vo 1999 godina se vovede obvrska da se sobira i tretira metanot ispu{ten od deponiite. i ƒ regulativi i odano~uvawe. ƒ informativni deklaracii.90 %. ƒ upatstva. evropskata unija ima zabrana i za izvoz na odredeni vidovi opasen otpad vo dr`avite {to ne se ~lenki na organizacijata za ekonomska sorabotka i razvoj. upotrebenite masla. vo 1991 godina Direktivata za opasen otpad gi utvrdi pravilata za upravuvawe na ovoj tip otpad. a nejzinata cel be{e da im olesni na potro{uva~ite da gi prepoznaat proizvodite so ekoetiketa. razli~nite vidovi opasni materijali i sl. a vo 2005 godina be{e usvoena i nova direktiva so koja se ograni~ija ispu{tawata dioksini {to se dobivaat so sogoruvawe na otpadot. koja od dr`avite {to se ~lenki bara{e da upravuvaat otpad preku ohrabruvawe na prevencijata i na pravilnoto skladirawe. be{e utvrdena i stapka za namaluvawe na dioksinite (supertoksi~ni hemikalii) . unijata prezede aktivnosti i za prevencija na nastanuvaweto otpad preku pove}e odluki za ograni~uvawe na nastanuvaweto toksi~en otpad.namaluvawe na biorazgradliviot otpad vo deponiite za 65 %. dodeka za periodot 2006-2016 godina be{e postavena cel . ƒ procena na `ivotniot ciklus.Da zboruvame za ` ivotnata sredina vlijanieto vrz izborot na potro{uva~ite da izbiraat proizvodi {to imaat pomalo vlijanie vrz `ivotnata sredina preku: ƒ koristewe ekoetiketi. ƒ ekodizajn na proizvodite. ƒ razvoj na ~ista tehnologija. . vo periodot me|u 1985 godina i 2000 godina. ekoetiketata be{e promovirana so donesuvaweto na direktivata vo 1992 godina. a bea doneseni i mnogu drugi direktivi {to se odnesuvaat na bateriite. ƒ zamena na opasnite supstancii. vo 1994 godina direktivata za otpad od pakuvawa gi utvrdi celite za namaluvawe i za reciklirawe na otpadot od pakuvawa. 37 Evropskite direktivi Dosega bea doneseni golem broj direktivi so cel podobruvawe na sostojbata vo sektorot.

ƒ Mnogu marketi davaat plasti~ni kesi na sekoj potro{uva~ koga pazaruva. ƒ Ako kupuvate refusni proizvodi }e dobiete ist kvalitet. vnimavajte da si zemete so vas kesa ili torba mesto da zemete nova. ƒ Mo`ebi ne vi e potrebna tolku golema ambala`a za proizvodite {to gi kupuvate. ƒ Obidete se da # dadete vtor `ivot na oblekata {to ne e vo moda. ovaa dolgoro~na strategija ima za cel da obezbedi evropa da bide op{testvo {to go reciklira otpadot i se obiduva da izbegne sozdavawe otpad i da go koristi otpadot kako resurs. vo dekemvri 2005 godina. Pred da odite na pazaruvawe. Kako prv ~ekor vo ispolnuvaweto na strategijata Komisijata predlo`i revizija na ramkovnata direktiva za otpad od 1975 godina i vospostavuvawe standardi za reciklirawe. evropskata komisija predlo`i usvojuvawe nova tematska strategija za spre~uvawe i za reciklirawe na otpadot. koi gi obvrzuvaat dr`avite {to se ~lenki da razvivaat nacionalni programi za spre~uvawe na nastanuvaweto otpad. a potoa pobarajte gi vo bliskata prodavnica i prepoznajte gi po logoto.Otpad Kone~no. a }e dobiete pomalku ambala`a. [to mo`eme da napravime nie? ƒ Podgotvuvajte se za reciklirawe na otpadot i podu~uvajte gi site vo semejstvoto da go razberat procesot na reciklirawe i {to podrazbira toj. ƒ Informirajte se za proizvodite {to imaat ekoetiketa. 5.5. prepravete ja ili podarete ja. 38 . Predlo`ete mu na prodava~ot da vi dava pomalku ambala`a i da koristi pomalku ambala`a vo idnina. ƒ Servisirajte gi rasipanite proizvodi i razmislete dobro pred da gi frlite.

se nao|a i vo raznovidnosta na nejzinite predelski tipovi: od planini so alpski karakteristiki. Golema e brojkata na vidovi {to se zagrozeni ili se pod zakana od is~eznuvawe. site ovie predelski tipovi se `iveali{te na mnogu vidovi od evropskiot div svet. me|u drugoto. preku {umi do mo~uri{ta i drugi vodni `iveali{ta.PRIRODA bogatstvoto na evropa. a ima i mnogu vidovi {to ve}e is~eznale. 6 .

ƒ Grupa edinki ili razli~ni vidovi {to `iveat zaedno vo to~no utvrdeno podra~je se narekuvaat zaednica. vodite i atmosferata kade {to `iveat razli~nite `ivi organizmi se narekuva biosfera. planini. pustinska tundra. reki. morski bregovi i u{te mnogu drugi. seto ova go narekuvame biolo{ka raznovidnost. peso~ni dini. ezera. pak. do nekolku kilometri vo atmosferata. iako mnogu od niv. za `al. se pod zakana od is~eznuvawe. ƒ Sredinata vo koja `iveat zaedni~ki `ivotnite ili rastenijata.1.Priroda 6. . ƒ Pove}e edinki od istiot ili od razli~ni vidovi {to `iveat vo edno geografsko podra~je i imaat razli~ni demografski karakteristiki se narekuvaat populacija.1. se narekuva `iveali{te. ptici. vo niv se vklu~eni pasi{ta. vklu~uvaj}i tuka nekoi specifi~ni vidovi {umi. isto taka. Lu|eto vlijaat vrz najgolemiot del od ovie `iveali{ta. ribi. {tetno po nivnoto zdravje kako {to mu {teti na zdravjeto na lu|eto. definirani spored vegetaciskite ili prirodnite karakteristiki. zagaduvaweto e. takvite `iveali{ta se osobeno retki. `ivotni i insekti. ƒ Delot od Zemjinata kora. Za{tita i obnovuvawe na prirodnite ekosistemi na evropska po~va ima golem broj ekosistemi vo koi `iveat iljadnici rastenija. nivnoto `iveali{te i na~inite na koi se povrzuvaat me|u sebe se narekuva ekosistem. morame da spre~ime ova da se slu~uva i ponatamu i da ja za{titime biolo{kata raznovidnost. vo nea se vklu~eni od nekolku santimetri do nekolku metri od Zemjinata kora na povr{inata kako i na morskoto dno.1. a pati{tata i gradovite gi uni{tuvaat nivnite prirodni `iveali{ta. ƒ [irokite tipovi ekosistemi so sli~ni karakteristiki {to gi razdeluvaat od drugite i se rasprostraneti niz svetot se narekuvaat biomi. 6. @iveali{tata vo Evropa 40 ima pove}e razli~ni nivoa vo koi mo`e da bide prou~uvan `iviot svet: ƒ Rastenie ili `ivotno {to mu pripa|a na odreden vid e edinka. ƒ @ivite organizmi. vo evropskata unija se klasifikuvani pribli`no 2. nekoi od vidovite se mnogu retki ili.500 `iveali{ta. treseti{ta i mo~uri{ta {to se relativno nedopreni od ~ovekovata aktivnost.

pribli`no polovinata (45%) od cica~ite vo evropskata unija i edna tretina (38%) od vle~ugite. Poslednata pre`iveana edinka od ovoj vid. gre{at! vo poslednite nekolku dekadi is~eznaa duri 64 evropski rastenija (osum vo osumdesettite i devet vo tekot na devedesettite godini na minatiot vek). se vo rizi~nata grupa. koja `ivee{e na {panskite Pirinei. Dopolnitelno na `ivotinskite vidovi.000 vidovi rastenija se zagrozeni. a koi. duri 3. i pokraj site napori na {panskata vlada i na evropskata unija umre na 6 januari 2001 godina. ƒ Ris (Lynx lynx) ƒ Kafena me~ka (Ursus arctos arctos) ƒ Mediteranska mona{ka foka (Monachus monachus) ƒ Saimarska prstenesta foka (Pusa hispida saimensis) ƒ Male~ok delfin (Phocoena phocoena) ƒ Aduenov galeb (Ichthyaetus audouinii) ƒ Zelen gulab (Drepanoptila holosericea) ƒ Siv sokol (Falco peregrinus) ƒ Beloopa{est krajbre`en orel (Haliaeetus albicilla) ƒ Severen gologlav ibis (Geronticus eremita) ƒ Azorski biqbiq (Pyrrhula murina) ƒ Carski (imperijalen) orel (Aquila heliaca) ƒ Kosa~ka (Crex crex) ƒ Glavesta `elka (Caretta caretta) ƒ Golem kanarski gu{ter (Gallotia simonyi machadoi) ƒ Crvenostoma~na muka~ka `aba (Bombina bombina) ƒ Orhideja damska ƒ Kafena vle~ka (Cypripedium mo~uri{na pepecalceolus) ruga (Euphydryas aurinia aurinia) ƒ Korzikanska peperuga so opa{ka kako na lastovi~ka (Papilio hospiton) . ima duri i nekoi voobi~aeni vidovi ptici {to site gi prepoznavame. eve edna mala lista na zagrozeni vidovi: Cica~i Ptici Vle~ugi i vodozemci Insekti Rastenija 41 Denes. Prviot cica~ {to is~ezna vo noviot milenium e pirinejskiot ibeks.Da zboruvame za ` ivotnata sredina 6. a 27 vidovi se pod zakana od is~eznuvawe. pticite i od ribite se zagrozeni. isto taka.1.2. Zagrozeni vidovi tie {to mislea deka is~eznuvaweto na vidovite zavr{i so is~eznuvaweto na dinosaurusite. Postojat i vidovi {to se tolku retki {to mo`e da izumrat celosno.

treseti{tata i mo~uri{tata na celiot evropski kontinent se namaleni me|u 60% i 90%. stepite. kako {to se branite. tuku i nivnite `iveali{ta. no ima i takvi {to zavisat od prirodnite podra~ja i od nedoprenoto `iveali{te. Francija i vo italija duri 75% od peso~nite dini is~eznaa pred po~etokot na minatiot vek. Golemite transportni koridori gi razdeluvaat populaciite {to doveduva do izolirawe na delovi od populaciite. izumirawe na populacijata. O{tetuvawe na prirodnite `iveali{ta mnogu od razli~nite divi vidovi `iveat vo harmonija so lu|eto. ottamu.Priroda 6. zagaduvaweto i golemite grade`ni proekti. . na krajot. osobeno e va`no e da se za{tituvaat ne samo vidovite. a se zagrozeni i od degradacijata na 42 pla`ite i na krajbre`jeto. vo [panija. taka {to trpat seriozni vlijanija od zemjodelstvoto i od intenziviraweto na negoviot obem.2. vo krajbre`niot pojas zagaduvaweto i prekumernoto ribarewe gi zagrozuvaat morskite vidovi. razmno`uvawe vo ograni~eni grupi. imaat {tetno dejstvo vrz vodnite `iveali{ta i ekosistemite vo golemite estuari. peso~nite dini. namaluvawe na razmenata na genetski materijal. nekoi vidovi foki i morski `elki ponekoga{ se `rtvi na ribarskite mre`i. slabeewe na karakteristikite na vidovite i.

43 . vo 1992 godina evropskata unija ja usvoi Direktivata za divite vidovi i za nivnite `iveali{ta so koja odgovori na ovaa potreba. a posebnite planovi za upravuvawe na nivnata za{tita se kombiniraat so ekonomskata aktivnost na lu|eto i se primenuva principot na odr`liv razvoj. evropskata unija ja prifati ovaa globalna cel. so ovaa direktiva unijata utvrdi lista od 194 zagrozeni vidovi ili podvidovi na koi treba{e da im se posveti posebno vnimanie. [to pravi Evropskata unija? na svetskiot samit za odr`liv razvoj odr`an vo Johanesburg vo 2002 godina vo ramkite na obedinetite nacii. iako so svoeto zakonodavstvo se obiduva{e da go postigne toa u{te od sedumdesettite godini na minatiot vek. vo 1979 godina evropskata unija ja usvoi Direktivata za divite ptici.Da zboruvame za ` ivotnata sredina 6. a pribli`no 200 vidovi `ivotni i pribli`no 500 vidovi rastenija vo pribli`no 200 tipovi `iveali{ta imaat potreba od za{tita.3. Dr`avite {to se ~lenki moraat da gi za{titat i za~uvaat `iveali{tata i vidovite {to se od poseben interes. vladite se obvrzaa zna~itelno da ja namalat zagubata na biolo{kata raznovidnost do 2010 godina. Dr`avite {to se ~lenki vo soglasnost so ovaa direktiva treba da utvrduvaat posebni podra~ja za za{tita kade {to ovie vidovi mo`at da `iveat bezbedno.

vo listata na ratifikuvani dogovori se vklu~uvaat: ƒ Ramsarskata konvencija za za{tita na vodnite `iveali{ta (1971). nitu edna golema odluka {to se odnesuva na transportnata. ƒ Bernskata konvencija za diviot svet i za prirodnite `iveali{ta (1979). Dosega unijata ima ratifikuvano golem broj me|unarodni dogovori za za{tita na prirodata. nare~ena natura 2000. sproveduvaweto na ovie konvencii e klu~no za postignuvaweto odr`liv razvoj dogovoren vo rio de @aneiro vo 1992 godina. ottoga{ navamu. unijata ja ima ulogata da gi usoglasuva i sledi naporite {to gi prezemaat poedine~no dr`avite {to se ~lenki. ƒ Barselonskata konvencija za za{tita na Sredozemno More (1976). koi taa odluka bi gi imala vrz `ivotnata sredina i prirodata. 44 vakviot pristap be{e zasilen so usvojuvaweto na Dogovorot od mastriht vo 1992 godina. so mre`ata ve}e se pokrieni 15% od povr{inata na evropskata unija. ƒ Helsin{kata konvencija za za{tita na Balti~ko More (1974). ili teritorija {to e pribli`no golema kolku i Germanija. energetskata ili na zemjodelskata politika ne mo`e da bide donesena bez analiza i procena na vlijanijata. vo celiot proces. . ƒ Konvencijata na OON za biolo{ka raznovidnost (1993). ƒ Konvencijata za za{tita na Alpite (1991). so koj se utvrdi obvrskata od vklu~uvawe na za{titata na `ivotnata sredina vo drugata sektorska politika.Priroda ovie podra~ja na posebna za{tita se me|usebno povrzani vo edna cvrsta ekolo{ka mre`a. ƒ Bonskata konvencija za vidovi preselnici (1979). evropskata unija e del i od golem broj me|unarodni inicijativi.

vklu~uvaj}i go tuka i nivnoto razmno`uvawe vo ramkite na soodvetnite ekosistemi. kako i tie so isklu~itelno bogata biolo{ka raznovidnost se predmet na najstroga za{tita. Lu|eto treba da imaat po~it za slednive prava na prirodata: ƒ Prirodata ima pravo na postoewe. [to mo`e da napravime nie? za{titata na prirodata i na biolo{kata raznovidnost od lu|eto bara po~it i po~ituvawe. za{tita i na razvoj. ƒ Retkite ekosistemi. prirodata ima pravo na vra}awe vo porane{na sostojba. Istrebuvaweto i natamo{noto zagrozuvawe na vidovite e zabraneto. ƒ Mora da postoi opravduvawe za sekoe naru{uvawe na prirodata. Vo slu~aj na nejzino naru{uvawe.Da zboruvame za ` ivotnata sredina 6. 45 .4. ƒ @ivite organizmi imaat pravo na `ivot {to e dostoen za soodvetnite vidovi. ƒ Prirodata u`iva pravo na za{tita na ekosistemite. vidovite i populaciite vo nivnata me|usebna zavisnost. `iveali{tata. ƒ Prirodata ima pravo na za~uvuvawe i razvoj na nejzinoto genetsko nasledstvo.

vodete gi na kus povodnik tamu kade {to se granicite na prirodnoto nasledstvo. tie mo`at da bidat mnogu opasni po `ivotot. retkite minerali i na fosilite e najstrogo zabraneto. Vo prirodata nema prostor za skladirawe otpad. ƒ Kampuvaweto i paleweto ognovi vo granicite na prirodnoto nasledstvo e zabraneto. ƒ Ne voznemiruvajte gi divite `ivotni. ƒ Zabraneto e sobirawe i ~uvawe primeroci od divi vidovi ili nivni delovi. ma~ki).prirodata: ƒ Dvi`eweto vo granicite na prirodnoto nasledstvo se vr{i samo po obele`anite pateki i planinarski pateki. potrebno e site posetiteli i u`ivateli vo prirodata da gi po~ituvaat slednive pravila za za{tita na zelenoto zlato . Vnimavajte da ne go zagrozite nivniot natamo{en opstanok vo prirodata! 46 ƒ Pregraduvaweto na vodotecite e zabraneto. ƒ Vo granicite na prirodnoto nasledstvo ne e dozvoleno dvi`ewe so motorni vozila nadvor od naselenite mesta i ozna~enite pateki. ƒ Prijavete ja {tetata {to ste ja zabele`ale na ~uvarskata slu`ba ili vo upravata na za{titenoto podra~je. Za{titete gi za dobroto na idnite generacii! .Priroda vo odnos na po~ituvaweto. Vnimavajte na Va{ite postapki! ƒ Uni{tuvaweto na pe{terskite ukrasi. toa mo`e da dovede do namaluvawe na biolo{kiot minimum i da predizvika naru{uvawe na prirodnata ramnote`a. Vnimavajte na opasnosta od po`ari! ƒ Va{ite doma{ni mileni~iwa (ku~iwa. ƒ Pred zaminuvawe soberete go otpadot {to ste go napravile.

KAKO RAbOTI EVROPSKATA UNIJA 7 izvor: evrostat .POKAZATELI ZA 2 @IVOTNATA SREDINA? 2 .

@ivotna sredina i zdravje 3. Klimatski promeni i energija 1. @ivotna sredina i ekonomija 5.uspe{no.lo{o.6 Podra~ja odredeni spored Direktivata za divite vidovi i za nivnite `iveali{ta  2.6 intenzitet na energija  1.6 izlo`enost na ekosistemite na eutrofikacija  3. Sproveduvawe 6.  .4 Proizvodstvo na elektri~na energija od obnovlivi izvori  1.5 izlo`enost na ekosistemite na acidifikacija  3.1 izlo`enost na zagaden vozduh so razni ~esti~ki  3.pokazateli za ` ivotnata sredina?  .2 izlo`enost na zagaden vozduh so ozon  3.7 Podra~ja od natura 2000  2.8 Proizvodstvo na toksi~ni materijali  3.prose~no.Kako raboti Evropskata unija .  .1 Prekr{uvawe na zakonodavstvoto na eu  48 . 1.3 Proekcii na ispu{tawe na zagaduva~i na vozduhot  3.4 3. Priroda i biolo{ka raznovidnost Ptici  Podelba na predelot  Kargo-transport  zemji{te za organsko proizvodstvo na zemjodelski proizvodi  2.5 Kombinirano proizvodstvo na toplina i na energija  1.7 indeks na eksploatacija na vodata  3.3 vkupni ispu{tawa gasovi {to predizvikuvaat efekt na staklena gradina spored Kjoto  1.9 rezidui na pesticidi vo hranata  4.7 Kone~na potro{uva~ka na energija vo transportot  1.9 vkupna potro{uva~ka od nuklearni centrali  2.2 Prirodni katastrofi povrzani so klimatskite promeni  1.4 ispu{tawe vo vozduhot na nitrogenoksidi  3.1 ulov na riba pogolem od biolo{ki maksimalno dozvolenata koli~ina  4.2 2.8 Prose~na emisija na CO2 od patni~ki vozila  1.3 recikliran otpad od ambala`a  5.2 Koli~estvo na komunalen otpad  4.1 Globalen kvalitet na vozduhot i zgolemuvawe na temperaturata  1.5 zemjodelsko zemji{te na koe se primenuva ekopraktika  2.1 2.3 2. Prirodni resursi i otpad 4.1 ekotaksi  6.

Dosega vo nasoka na usoglasuvawe na zakonodavstvoto vo ovoj sektor se doneseni slednive zakoni: ƒ Zakon za `ivotna sredina. ƒ Zakon za genetski modifikuvani organizmi. ƒ Zakon za kvalitet na ambientalniot vozduh. .[ TO PRAVI vo soglasnost so obvrskite prezemeni so spogodbata za stabilizacija i za asocijacija republika makedonija prezema aktivnosti za usoglasuvawe na makedonskoto zakonodavstvo so toa na evropskata unija. ƒ Zakon za za{tita od bu~ava vo `ivotnata sredina. i ƒ Zakon za vodi. 8 REPUbLIKA MAKEDONIJA ƒ Zakon za upravuvawe otpad. ƒ Zakon za upravuvawe pakuvawa i otpad od pakuvawa. vo oblasta na `ivotnata sredina procesot go vodi ministerstvoto `ivotna sredina i za prostorno planirawe. ƒ Zakon za prostorno i za urbanisti~ko planirawe. koe gi utvrduva kratkoro~nite i dolgoro~nite prioriteti na procesot i gi izrabotuva godi{nite planovi vo ramkite na nacionalnata programa za prezemawe na evropskoto zakonodavstvo. ƒ Zakon za za{tita na prirodata.

1. navistina. a vo ovoj moment makedonija uspe{no se obiduva da ja odol`i primenata na oddelni propisi. kako i potrebata od sozdavawe ili zasiluvawe na odredeni institucii vo poddr{ka na izmenetoto zakonodavstvo. tuku i evropskite sredstva {to ve}e bea isprogramirani vo nasoka na sproveduvaweto na ovoj zakon.[ to pravi Republika Makedonija 50 Dopolnitelno za sproveduvaweto na donesenite zakoni se doneseni i pogolem broj podzakonski akti za sproveduvawe na navedenite zakoni.2014 godina . me|u koi i zakonot za vodi3 `rtvuvaj}i go ne samo procesot i kvalitetot na `ivotot na svoite gra|ani. vo ramkite na procesot ministerstvoto za `ivotna sredina i za prostorno planirawe gi odreduva evropskite propisi {to }e bidat prioritetni za nivno prezemawe vo makedonskoto zakonodavstvo. zavisi i od primenata na donesenite zakoni. osven ministerstvoto za `ivotna sredina i za prostorno planirawe vo procesot se vklu~eni i site drugi organi vo sostav na ministerstvoto. republika makedonija ima u{te. kako i stru~ni i nau~ni ustanovi {to rabotat vo oblasta na `ivotnata sredina. kako i na drugite instrumenti dostapni vo procesot. mnogu da napravi. a uspehot }e zavisi od pravilnoto koristewe na finansiskata pomo{ na unijata. vo ramkite na ovoj proces ministerstvoto pravi i analiza na potrebnite izmeni vo makedonskoto zakonodavstvo. sledej}i go procesot na prezemawe na evropskoto zakonodavstvo za `ivotna sredina vo nacionalnoto zakonodavstvo na republika makedonija evropskata komisija utvrdila deka zakonodavstvoto za `ivotna sredina na republika makedonija e usoglaseno vo pove}e od 65% so evropskoto. od druga strana. sproveduvaweto. Koga stanuva zbor za sproveduvaweto na novoto. me|utoa i od uspe{nosta vo procesot na pregovori za pristapuvawe vo ~lenstvo. me|u drugoto. drugi upravni organizacii. odnosno za odredeni evropski propisi 2020 godina. pritoa utvrdeniot kraen rok za postignuvawe celosna usoglasenost e 2015 godina. site ovie akti se doneseni vo ramkite na procesot za usoglasuvawe na nacionalnoto zakonodavstvo so toa na evropskata unija. 3 Primenata na zakonot za vodi e oddlo`ena za 1. ili usoglaseno zakonodavstvo.

IPA instrumentot za pretpristapna pomo{ e sostaven od slednive 5 komponenti: ƒ Pomo{ vo periodot na tranzicija i na institucionalna nadgradba. kako i so nejzinoto zakonodavstvo. . ƒ Prekugrani~na sorabotka. ƒ Razvoj na ~ove~ki resursi. Celta na instrumentot e da obezbedi naso~ena pomo{ na dr`avite {to se kandidati i za potencijalnite kandidati vo nivnoto postapno usoglasuvawe so standardite i politikata na evropskata unija. i ƒ Ruralen razvoj.INSTRUMENT ZA instrumentot za pretpristapna pomo{ (iPa) e vospostaven od strana na evropskata unija so donesuvaweto na regulativata (ez) 1085/2006 od 17 juli 2006 godina. 9 PRETPRISTAPNA POMO[ . ƒ Regionalen razvoj.

ƒ Albanija .n.IPA 9. Prekugrani~na sorabotka me|u Makedonija i Grcija: ƒ Makedonija . poddr{ka na zaedni~kite aktivnosti za za{tita na `ivotnata sredina i podobruvawe na kvalitetot na `ivotot.1. }e se fokusira na sozdavawe vrski me|u pograni~nite regioni. Dr`avite {to se u~esni~ki gi dogovorija slednive celi: 9. 3. i ƒ da se pomogne so sproveduvaweto na programata i da se pridonese za navremena isporaka na rezultatite. ƒ Bugarija .1. Seres.Instrument za pretpristapna pomo[ .pelagoniski. ƒ da se intenziviraat kontaktite na lokalno nivo me|u `itelite {to `iveat vo EU i nadvor od nea. . kako i da se pridonese za za{tita na `ivotnata sredina. ƒ Da se prodol`at postojnite ili da se sozdadat novi vrski me|u lokalnite/regionalnite administracii. Prekugrani~na sorabotka me|u Makedonija i Albanija: ƒ Makedonija . ƒ da se podobri turisti~kata i transportnata infrastruktura so cel da se zgolemi potencijalot za razvoj na turizmot. glavno. isto~en i jugoisto~en region. 2. regioni {to mo`at da konkuriraat od obete strani na granicite spored podelbata na regioni (t. Lerin. stabilnosta i za prosperitetot na grani~nite oblasti za zaedni~ki interes na `itelite i na instituciite vo dvete dr`avi.1. Diber. asocijacii. Kuku{. IPA .]ustendil. Prekugrani~na sorabotka me|u Makedonija i Bugarija: 52 9. nevladini organizacii ili pretprijatija za da se zasili ekonomskiot i socijalen razvoj na pograni~nite regioni. NUTS) se slednive: 1.Kor~a. Prekugrani~na sorabotka so Bugarija ƒ Makedonija: severoisto~en. Elbasan.1. Blagoevgrad.Pela. ovaa pomo{. jugozapaden i polo{ki region.komponenta II (Prekugrani~na sorabotka) Pomo{ta za prekugrani~nata sorabotka spored komponentata II od iPa e naso~ena kon unapreduvawe na dobrite odnosi me|u regionite i dr`avite. vardarski i pelagoniski region. ƒ Grcija .1 Glavni prioriteti i celi Prekugrani~nite programi se naso~eni kon toa da dadat svoj pridones za odr`liviot razvoj.jugoisto~en.1.

kako i da se za{titi javnoto zdravje preku prekugrani~ni aktivnosti. }e re{at koga }e po~ne procesot na programirawe i kako }e izgleda preraspredelbata na sredstvata.1.20% maksimum 10% maksimum 10% Grcija 30% . ƒ Da se poddr`i ekonomskiot razvoj so poseben akcent na turizmot: prodol`eni turisti~ki aktivnosti. . alternativni vidovi turizam i razvoj na mala infrastruktura. ƒ da se intenziviraat kontaktite na lokalno i na regionalno nivo me|u `itelite {to `iveat vo EU i nadvor od nea. Finansiski pokazateli spored komponentata II. kako rezultat na sorabotkata me|u ekonomskite u~esnici.1.3. ƒ da se intenzivira kulturnata razmena preku aktivnosti ~ovek na ~ovek i institucija na institucija.40% 10% . da se vklu~i gra|anskoto op{testvo vo donesuvaweto politika.Da zboruvame za `ivotnata sredina 9.2.1.60% 30% . i ƒ da se pomogne vo sproveduvaweto na programata i da se pridonese za navremena isporaka na rezultatite. Prekugrani~na sorabotka so Albanija ƒ Da se namali jazot vo ekonomskiot razvoj me|u pograni~nite regioni i drugite delovi od dr`avata so pomagawe da se sozdadat novi rabotni mesta. Programa Ekonomski razvoj Turizam/ Infrastruktura Gradewe prekugrani~ni mre`i Tehni~ka pomo{ Albanija Bugarija 40% . ƒ da se promoviraat zaedni~ki aktivnosti za za{tita na prirodnata i na kulturnata sredina. i ƒ da se pomogne vo sproveduvaweto na programata i da se pridonese za navremena isporaka na rezultatite. ƒ da se zgolemi potencijalot za turizam na pograni~niot region i da se zgolemi brojot na stranski posetiteli. zemjite {to se korisnici. zaedno so evropskata komisija. rasporedot za koristewe na sredstvata e spored prikazot vo tabelata.50% 10% .1. promocijata i na upravuvaweto na prirodnite resursi i ekosistemi: da se vospostavi zaedni~ka politika za `ivotna sredina. ƒ da se promovira odr`liviot razvoj so poseben akcent na za{titata.2.20% maksimum 10% 90% vo odnos na programite za prekugrani~na sorabotka so srbija i so Kosovo. Prekugrani~na sorabotka so Grcija 9.50% 20% . da se garantira odr`livo upravuvawe na prirodnite resursi. 53 9.1.

tuka osobeno {tetnoto vlijanie na transportot vrz `ivotnata sredina. kako i obuka za idnoto menaxirawe na sredstvata od evropskiot fond za regionalen razvoj i zaedni~kiot fond.2.komponenta III (Regionalen razvoj) Pomo{ta od komponenta III e otvorena samo za dr`avite {to se kandidati. a zakonodavstvoto za vodi e usoglaseno so evropskoto. kako i postignuvawe usoglasenost so zakonodavstvoto za sektorot `ivotna sredina preku soodvetni investicii. evropskata komisija i vladata na republika makedonija go dogovorile kako prioritetna aktivnost za ovaa komponenta na instrumentot podobruvaweto na infrastrukturata za upravuvawe na `ivotnata sredina i proektot „izgradba na sistem za sobirawe i za tretman na otpadni vodi vo Prilep” vo vkupna vrednost od 13 milioni evra. Paralelno so toa pomo{ta od ovaa komponenta pomaga i vo gri`ata da se za{titi `ivotnata sredina od vlijanijata {to gi ima vrz nea ekonomskiot razvoj. specifi~nite celi na ovaa komponenta vklu~uvaat: ƒ Promocija na odr`liviot razvoj preku namaluvawe na minimum na {tetnite vlijanija vrz `ivotnata sredina. ƒ Namaluvawe na naru{uvawata na `ivotnata sredina preku nesoodvetno skladirawe otpad i voveduvawe infrastruktura za upravuvawe cvrst otpad vrz osnova na zakonodavstvo usoglaseno so evropskoto. koga ne postojat postrojki za tretman na otpadni vodi. Glavni prioriteti i celi Glavna cel na komponentata III na iPa za regionalen razvoj e poddr{ka na regionalniot razvoj preku ispolnuvawe na potrebnite ekolo{ki uslovi za obezbeduvawe kvaliteten `ivot i ekonomski razvoj.2. IPA .Instrument za pretpristapna pomo[ . a e naso~ena kon unapreduvaweto na regionalniot razvoj preku povrzuvaweto na razli~nite regioni (razvoj na transportnata mre`a) i izgradba i rekonstrukcija na infrastrukturata so cel poddr{ka na ekonomskiot razvoj.IPA 9. 9. 54 .1. ƒ Zgolemuvawe na brojkata na gra|ani {to }e dobivaat ~ista voda preku postrojkite za tretman na otpadnite vodi vo soglasnost so evropskoto zakonodavstvo. ƒ Namaluvawe na koli~estvoto otpadna voda ispu{tena vo pogolemi aglomeracii. Preku pomo{ta od ovaa komponenta na iPa se obezbeduva i tehni~ka pomo{ za ministerstvoto za za{tita na `ivotnata sredina i za prostorno planirawe za sproveduvawe na usoglasenoto nacionalno zakonodavstvo so evropskoto zakonodavstvo za `ivotna sredina. vrz osnova na vaka utvrdenite celi i prioriteti.

014 proekti. Postignuvaweto na op{tata cel na programata se vr{i preku kofinansirawe proekti {to imaat dodadena evropska vrednost. . i @ivot-III (2000-2006).10 @IVOT+ Programata @ivot+ e finansiskiot instrument na evropskata unija za poddr{ka na ekolo{kata politika.2 milijardi evra. reformata i za razvojot na ekolo{kata politika i zakonodavstvo na evropskata unija. Programata @ivot po~na vo 1992 godina i dosega be{e sprovedena vo tekot na tri finansiski periodi: @ivot-I (1992-1995). vo dosega{niot period so programata @ivot bea kofinansirani 3. @ivotII (1996-1999). op{tata cel na @ivot+ e da pridonese za sproveduvaweto. so pribli`no 2.

143 milijardi evra. pak. dodeka barem 78% od vkupniot buxet se tro{at za finansirawe proekti vo trite komponenti na programata: @ivot+ Priroda i biodiverzitet. . kako i drugi proekti so koi se ustanovuvaat informativni centri ili. i @ivot+ informirawe i komunikacii. kako i proekti za vospostavuvawe na podra~jata od mre`ata natura 2000. Paralelno. se organiziraat specijalizirani obuki za lica vraboteni vo sektorot. prirodata i za biolo{kata raznovidnost.Priroda. vsu{nost.3.1.@ivot+ 10. Pravnata osnova na programata e regulativata (ez) 614/2007 i so nea se reguliraat operativnite tro{oci na Generalniot direktorat za `ivotna sredina za upravuvawe na programata. @IVOT+ Ekolo{ka politika i upravuvawe 56 Komponentata od programata nameneta za za{tita na prirodata i na biolo{kata raznovidnost pretstavuva prodol`enie na prethodnata programa @ivot .1.1. @IVOT+ Priroda i biolo{ka raznovidnost 10. Komponentata za ekolo{ka politika i upravuvawe. so ovaa komponenta se kofinansiraat proekti za sproveduvawe na evropskata ekolo{ka politika i za razvoj na inovativni idei.1.ekolo{ka programa.1. kofinansirawe mo`at da obezbedat i proekti za sledewe na ekolo{kite problemi. @ivot+ ekolo{ka politika i upravuvawe. 10. @IVOT+ Informirawe i komunikacii ovaa nova komponenta obezbeduva sredstva za kofinansirawe kampawi za podigawe na javnata svest za `ivotnata sredina. so ovaa komponenta se kofinansiraat proekti {to pridonesuvaat za sproveduvaweto na direktivite za divite ptici i za divite vidovi i za nivnite prirodni `iveali{ta. tehnologii. @IVOT+ (2007 . barem 50% od vkupniot buxet na @ivot+ mora da bide potro{en na kofinansirawe proekti od ovaa komponenta.2. metodi i instrumenti za politikata. Prifatlivi za kofinansirawe se i proekti {to pretstavuvaat sproveduvawe na Komunikacijata na Komisijata (Kom) 216/2006 godina za „zapirawe na zagubata na biolo{kata raznovidnost do 2010 godina i ponatamu”.2013) vo aktuelniot finansiski period programata @ivot+ }e funkcionira za celoto vreme na va`nost na finansiskata perspektiva od 2007 godina do 2013 godina so buxet od 2. 10. pretstavuva prodol`enie na porane{nata programa @ivot .

Kriteriumi za izbor na prifatlivi proekti 10.2.1. republika makedonija vo posleden moment re{i da ne go plati vlezniot bilet za u~estvo vo programata i na toj na~in re{i samata da go finansira usoglasuvaweto so evropskoto zakonodavstvo i aktivnostite za za{tita na prirodata i na biolo{kata raznovidnost.3.1. me|u koi i republika makedonija. i sl. kako i za institucii od evropskata unija. koe go koordinira eden od partnerite od pove}eto dr`avi {to se korisni~ki. ostvarlivi i da poka`uvaat soodveten rezultat za vlo`enite sredstva. ƒ Proektite da pretstavuvaat inovativen pristap kon ostvaruvaweto na celite na ekolo{kata politika.1. ƒ Proektite treba da mo`at da poka`at sinergija me|u razli~nite prioriteti na [estiot ekolo{ki akciski plan.3. Programata @ivot+ e otvorena za javni ustanovi i za privatni organizacii i dru{tva. ƒ Proektite mora da bidat tehni~ki i finansiski cvrsti.Da zboruvame za `ivotnata sredina 10. razvoj i promocija na najdobra tehnika i tehnologija za za{tita na `ivotnata sredina. 57 . ƒ Dopolnitelnite kriteriumi spored koi se odbiraat prifatlivite proekti opfa}aat: ƒ Proektite da pretstavuvaat najdobra praktika vo sproveduvaweto na direktivite za divite ptici i za divite vidovi i nivnite `iveali{ta. no i drugi dr`avi od evropa. za `al. Proektite gi podnesuvaat korisnicite povrzani vo partnerstvo. ƒ Proektite da predviduvaat i kampawi za podigawe na svesta kaj javnosta za za{titata na `ivotnata sredina i specifi~ni obuki za potrebite na za{titata na `ivotnata sredina. Potencijalni korisnici Proektite {to se kofinansiraat so sredstva od programata @ivot+ mora da gi ispolnuvaat slednive kriteriumi: ƒ Proektite mora da bidat od interes za Evropskata unija pridonesuvaj}i za ostvaruvaweto na op{tata cel na programata.

Komitetot na @ivot+ e sostaven od pretstavnici na dr`avite {to se ~lenki. niv gi registrira evropskata komisija. 58 . koordinatorot na korisni~kata partnerska mre`a }e bide povikan da go potpi{e dogovorot.3.3. oddelenieto za @ivot+ od Generalniot direktorat za `ivotna sredina e zadol`eno za postapkata na evaluacija.1. koi imaat konkretni aktivnosti za za{tita na odredeni prioritetni vidovi ili tipovi `iveali{ta od direktivite za divite ptici i za divite vidovi i za prirodnite `iveali{ta. toga{ evropskata komisija srazmerno na sredstvata odredeni za soodvetnata buxetska godina }e ja utvrdi listata so proekti {to }e bidat kofinansirani za soodvetnata godina. a pretsedava pretstavnikot na evropskata komisija.@ivot+ 10. kofinansirawe od maksimum 75% }e mo`at da dobijat proekti vo komponentata @ivot+ Priroda i biolo{ka raznovidnost. oddelenieto }e go utvrdi ispolnuvaweto na uslovite za isklu~uvawe ili za prifatlivost na proektot i za dodeluvawe finansii i }e mu predlo`i na Komitetot na @ivot+ lista na predlog-proekti {to mo`at da se kofinansiraat za soodvetnata buxetska godina.1. Pravila za kofinansirawe Predlog-proektite se na nacionalnata vlast odgovorna za @ivot+. Izbor na proektite 10. ako ovoj komitet dade pozitivno mislewe. otkako listata so proekti za kofinansirawe }e dobie odobrenie od evropskiot parlament.4. Kako isklu~ok. najgolemiot iznos na sredstva za kofinansirawe utvrden so regulativata na @ivot+ e 50% od prifatlivite tro{oci.3. a potvrda za priemot na proektot mu se izdava na koordinatorot od partnerskata mre`a.

11 USPE[ NI PRIMERI NA @ IVOT+ .

org navodnuvaweto na zemjodelskoto zemji{te. rekreativnite zoni i na gradskoto zelenilo i na dvorovite e najgolemiot potro{uva~ na voda vo evropa. koi uka`uvaa na vremenskite uslovi i nivnata pogodnost za navodnuvawe.000 evra (692 000 evra pridones na LIFE+) Veb-stranica: www. koj so presmetki utvrduva koga e najpogodniot period za navodnuvawe i za toa go izvestuva operatorot.Uspe{ ni primeri na @ivot+ OPTIMIZAGUA . zemjodelstvoto e osobeno golem potro{uva~ na voda i koristi pribli`no 70% od vodite vo evropa. [panija. koja zaklu~i deka ne samo {to e potrebno golemo koli~estvo voda za navodnuvawe na zemjodelskite povr{ini. Proektot istovremeno primeni nekolku vode~ki svetski tehnologii i go sozdade sistemot OPTIMIZAGUA vo ramkite na koj na poliwata so p~enka i so p~enica vo sorija i vo monte Hulija. E-po{ta: nzubalez@svalero. tuku deka odgovornite za vr{eweto na dejnosta nemaat podatoci koga treba da navodnuvaat. dva javni parka vo saragosa i na gradinite na nekolku rezidencii od Logrowo bea postaveni senzori za vla`nost na pove}e razli~ni dlabo~ini vo po~vata. . a bea instalirani i klimatski senzori.org Lice za kontakt: Nieves Subales Marko 60 Korisnikot na proektot e Fondacijata „san valero” od saragosa. odnosno vremeto koga treba da se navodnuvaat.Za{teda na voda za navodnuvawe preku eksperimentirawe so kompjuterski i so avtomatski sistemi za operirawe so navodnuvaweto. koj povtorno elektronski go po~nuva navodnuvaweto so koli~estvoto voda {to go dobil kompjuterot so presmetkite. novozdobienite znaewa od fiziologijata na rastenijata uka`uvaat na to~noto koli~estvo voda {to im e potrebno na plodovite. Korisnik: Fondacija „san valero” Vkupen buxet: 1. ovie znaewa vmetnati vo sistem za presmetka i za sledewe }e im ka`e na sopstvenicite na zemji{teto kako najefikasno da gi koristat vodite i pritoa da postignat najdobar rezultat.452. sistemot so podatocite {to gi obezbeduva go hrani centralniot kompjuter.life-optimizagua. koga na plodovite im treba najmnogu voda i koga postojat optimalni uslovi za navodnuvawe.

000 kubni metri voda. za{tedata na voda so koristeweto na sistemot bila impresivna: ƒ 60% na javnite zeleni povr{ini. i ƒ 40% za poliwata so p~enka i so p~enica. 61 . Gradot saragosa i javnata ustanova {to go upravuva sistemot za navodnuvawe vo okolinata na saragosa go prifatija proektot i re{ija da gi napravat prvi~nite investicii za instalirawe i za koristewe na sistemot. pritoa namaluvaweto na koristeweto ~ista voda bilo za 50%. zaklu~okot e deka sistemot OPTIMIZAGUA koristel 54% pomalku voda za kontrolnite podra~ja ili za vreme na probniot period na podra~jeto od samo 4 ha uspeal da za{tedi 22. Dopolnitelen proizvod na proektot usoglasen so sistemot za navodnuvawe bil i sistemot za sobirawe do`dovnica i za nejzino koristewe za navodnuvawe. ƒ 50% za doma{nite gradini.Da zboruvame za `ivotnata sredina sistemot bil namesten na takov na~in da mo`e da obezbedi i alarmirawe za nekoi drugi aktivnosti {to se itno potrebni.

koi se mnogu poznati i koristeni vo drugi sektori. na primer.Sistem za integralno upravuvawe otpad od javniot gradski transport. . Povtornata primena na rezultatite od ovoj proekt e vozmo`na i prenosliva vo site pogolemi evropski gradovi {to imaat sistem za javen transport i pritoa se raspolo`eni da u~estvuvaat vo negovo kofinansirawe. iskoristeniot antifriz. sekojdnevnite aktivnosti na odr`uvawe na avtobusite proizveduvaat golemo koli~estvo efluenti. no ne i vo sektorot transport. nitu kaj iskoristenoto maslo za sopira~ki iako be{e postignato visoko nivo na nivno pre~istuvawe. voda od ~isteweto na sistemot za ladewe i za greewe i iskoristenoto maslo za sopira~kite.721. op{tinskoto transportno pretprijatie od valensija upravuva ekstenzivna flota od 480 avtobusi.Uspe{ ni primeri na @ivot+ URBANBAT .000 evra (833. koe se nasobira za vreme na koristeweto.000 evra pridones na LIFE+) Veb-stranica: www. Proektot uspea vo utvrduvaweto model za najgolemiot del od otpadnite vodi: preku vozdu{na flotacija i tangenciska ultrafiltracija go ovozmo`i koristeweto na 98 % od vodata za miewe na avtobusite. Korisnik: op{tinsko transportno pretprijatie na valensija Vkupen buxet: 1. Koristeweto druga tehnika ovozmo`i iskoristuvawe na 96 % od vodata za miewe na akumulatorite i na podovite. vakuumska evaporizacija i elektroliza. kako i gara`a {to e locirana vo gradot valensija. iskoristena kiselina od akumulatorite i voda od mieweto na akumulatorite i na podovite na avtobusite. mikrofiltrirawe.urbantbat. sistemot se zasnova na koristeweto na najdobrata dostapna tehnika kako ultrafiltrirawe. voda od mieweto na motorite i na drugite delovi. koi godi{no pominuvaat po 22 milioni kilometri.es Proektot re{i da sozdade sistem za zaedni~ko upravuvawe na {est razli~ni tipovi te~en otpad: voda od mieweto na avtobusite. istiot uspeh ne be{e zabele`an kaj povtornata upotreba na kiselinata od akumulatorite.com Kontakt-lice: Hesus Herero Gamon E-po{ta: emt@emtvalencia. koi bi mo`ele da bidat mnogu opasni za `ivotnata sredina. akumulatorskata kiselina sodr`i 15-20% sulfurna kiselina i rastvoreno olovo vo koloidna sostojba.

310. `ivotnite vo vodata i za kvalitetot na vodata.pharm. Korisnik: zemjodelskiot univerzitet od atina Vkupen buxet: 1. d-r Serkos Harutunijan E-po{ta: sehar@aua.000 toni grozje vo celiot proces. Preku proektot bea sprovedeni istra`uvawa {to uspeaja da gi izdvojat polifenolite i kako proizvod da gi testiraat vo pove}e industriski granki. kako hrana.Da zboruvame za `ivotnata sredina DIONYSOS . kako i |ubrivo {to mo`e da se reupotrebi.000 evra pridones na LIFE+) Veb-stranica: http://www.000 evra (641. a so biorazgraduvaweto sozdavaat toksini {to podocna gi zagaduvaat po~vata i vodata.gr/dionysos/index. i vo farmacijata. Preku koristewe hemiski metodi od otpadot od grozjeto se dobivaat soedinenija polifenoli. a vo mle~nata industrija se upotrebuva{e 63 Gr~kite vinarski vizbi proizveduvaat godi{no okolu 400 milioni litri vino i koristat pribli`no 500.htm Kontakt-lice: prof. Preku partnerstvo na dva univerziteta se pristapi kon istra`uvawe i sozdavawe sistem za zaedni~ko upravuvawe otpad od vinarskata industrija. koja ne poka`uva{e nuspojavi.gr Proizvodstvoto na vino sozdava golemo koli~estvo cvrst otpad bidej}i re~isi 17% od vkupnoto koli~estvo grozje se sobira vo tankerite i ne mo`e da bide iskoristeno za proizvodstvo na alkohol poradi strogoto zakonodavstvo. Proektot se koncentrira na otkrivawe i promocija na bilo{kite svojstva na otpadot od grozjeto.uoa. najgolemiot del od 400 vinarski vizbi se mali i sredni pretprijatija {to ja odgleduvaat i koristat istata doma{na sorta grozje. Polifenolot DIONYSOS se poka`a kako solidna krema za lice. Duri i tiwata {to se sozdava ne mo`e da bide iskoristena i ispu{tena nitu vo voda nitu na po~vata poradi visokiot procent na organski materii {to mo`at da bidat mnogu {tetni za rastenijata. . koi kako antioksidansi imaat upotrebna vrednost vo kozmeti~kata industrija.Razvoj na ekonomski izdr`an proces na zaedni~ko upravuvawe otpad od vinarskata industrija i proizvodstvoto na prirodni proizvodi so visok kvalitet i so golema upotrebna vrednost.

000 kilogrami komiwe. Kone~no. edna doza od polifenolot DIONYSOS poka`a deka za medicinski potrebi zamenuva eden kilogram crno grozje spored negovata hranliva vrednost.Uspe{ ni primeri na @ivot+ probno vo proizvodstvoto na jogurt. koe dosega se koristi od dve vinarski vizbi za sopstvenite lozovi nasadi. koja mo`e da preraboti 2. koristeweto na procesiranoto komiwe kako hrana za kozi i za ovci poka`a deka nivoto na najaktivnite sostojki na mle~nite lipidi e poka~eno za 50%. koj mo`e da dobie i nova dimenzija ako se prenese na prerabotka na maslinki i na drugi rastenija. Kremata i jogurtot bea oceneti od stru~wacite LIFE+ i nivnoto proizvodstvo mo`e da po~ne otkako }e se obezbedat site dopolnitelni investicii. dodeka preku kompostirawe se sozdava odli~no |ubrivo. ekonomskoto modelirawe na LIFE+ utvrdi deka osnovaweto postrojka za izdvojuvawe polifenol. }e pretstavuva ekonomski izdr`an proekt. treba da bide sprovedeno dopolnitelno istra`uvawe za da se utvrdi mo`nosta za koristewe vo farmacevtskata industrija. 64 .

koi se poka`ale kako tehni~ki izvodlivi i uspe{ni. uslugi.EKOINOVACII inovaciite vo ekologijata (ekoinovacii) ja odrazuvaat potrebata za odr`liv porast. proizvodi. Poddr{kata na vakvi ekoinovativni tehnologii treba da pridonese za otstranuvawe na pre~kite za razvoj i za {iroka primena na ekoinovacii. eu kofinansira proekti {to pretstavuvaat razli~na tehnika. . no poradi povrzanite rizici ne uspeale da se vovedat ili da prodrat na pazarot. so fondovite na ekoinovacii (Eco-Innovation). a imaat golem potencijal za {iroka primena i za nivna natamo{na primena na pazarot vo evropa. da se sozdade ili pro{iri pazarot za povrzani/srodni proizvodi i da se zgolemi evropskata konkurentnost na svetskite pazari. procesi ili tehnologija. za{titata od zagaduvawe i za efikasnoto koristewe na prirodnite resursi.12 PROgRAMA ZA KONKURENTNOST I ZA INOVACII . metodi. koj vodi smetka za za~uvuvawe i za odr`uvawe na `ivotnata sredina.

srbija.Ekoinovacii 66 Proektite treba da celat kon namaluvawe na vlijanieto vrz `ivotnata sredina. . turcija i od albanija. namaluvawe na zagaduvaweto. Hrvatska.Programa za konkurentnost i za inovacii . eu pritoa pokriva 50% od proektnite tro{oci. izrael. kako i od norve{ka. drugite treba da bidat pokrieni od toj {to konkurira vo forma na kofinansirawe. poefikasna upotreba na prirodnite resursi i kon podobruvawe na karakteristikite na pretprijatijata (posebno na malite i na srednite pretprijatija) vo odnos na `ivotnata sredina. Crna Gora. Lihten{tajn. makedonija. vo periodot od 2008 godina do 2013 godina na raspolagawe se staveni re~isi 200 milioni evra za kofinansirawe na proektite za ekoinovacii. za parite od fondot za ekoinovacii mo`at da konkuriraat organizacii od site dr`avi {to se ~lenki na eu.

13 KONTAKTI .

mk Veb-stranica: www.mk JAVNA USTANOVA NACIONALEN PARK „PELISTER” ul.gov.gov.mk .mk Veb-stranica: www.Kontakti MINISTERSTVO ZA @IVOTNA SREDINA I ZA PROSTORNO PLANIRAWE SEKTOR ZA SORABOTKA I ZA PROEKTNA KOORDINACIJA ul.moepp.org. „Goce Del~ev” bb (zgrada na MRTV) 1000 Skopje Telefon: 02/3251400 Faks: 02/3220165 E-po{ta: infoeko@moepp.npmavrovo. „29 Noemvri” 14 7000 Bitola 68 E-po{ta: nppinfo@nppelister.mk Veb-stranica: www.nppelister.org.mk JAVNA USTANOVA NACIONALEN PARK „MAVROVO” Mavrovi anovi bb 1256 Mavrovi anovi E-po{ta: infopoint@npmavrovo.org.org.

mk KOMISIJA NA EVROPSKATA UNIJA COMMISSION OF THE EUROPEAN UNION Rue de la Loi 200 B-1049 Brisel BELGIJA Janez Potocnik. „Gali~ica” bb 6000 Ohrid E-po{ta: galicica@galicica.eu 69 GENERALEN DIREKTORAT ZA @IVOTNATA SREDINA Avenue de Beaulieu 5 B .1049 Brisel BELGIJA Faks: +32 (0)2 29 88 288 .europa. komesar za `ivotnata sredina E-po{ta: janez.org.potocnik@ec.org.galicica.Da zboruvame za `ivotnata sredina JAVNA USTANOVA NACIONALEN PARK „GALI^ICA” ul.mk Veb-stranica: www.

eu Joaquim CAPITAO 70 Telefon: +32 (0)2 29 59 328 E-po{ta: joaquim. zamenik-rakovoditel na oddel Telefon: +32 (0)2 29 69 376 E-po{ta: angelo.friedrichsen@ec.salsi@ec.Kontakti COMMUNITY PROGRAMME LIFE+ PROGRAMA NA ZAEDNICATA @IVOT+ Avenue de Beaulieu 5 B .europa.eu .martin@ec. zamenik-rakovoditel na oddel Telefon: +32 (0)2 29 65 444 E-po{ta: herve.eu @IVOT+ @ivotna sredina i ekoinovacii Hervé MARTIN.capitao@ec.europa.europa.1049 Brisel BELGIJA Faks: +32 (0)2 29 21 787 @IVOT+ Priroda Angelo SALSI.europa.eu Anne-Louise FRIEDRICHSEN Telefon: +32 (0)2 29 91 232 E-po{ta: anne-louise.

eu MAKEDONSKO EKOLO[KO DRU[TVO Prof.europe.org. izvr{en direktor E-po{ta: Jacqueline.mk 71 . d-r Qup~o Melovski Kuzman Josifovski Pitu 28/III-7 1256 Mavrovi anovi Telefon: 02/2403773 Faks: 02/2403772 E-po{ta: contact@mes.McGlade@eea.mes.mk Veb-stranica: www.org.Da zboruvame za `ivotnata sredina EUROPEAN ENVIRONMENTAL AGENCY EVROPSKA AGENCIJA ZA @IVOTNA SREDINA Kongens Nytorv 6 DK-1050 Kopenhagen DANSKA Telefon: +45 (0)3336 7100 Jacqueline McGLADE.