DA ZBORUVAME ZA
@IVOTNATA SREDINA

: ilustr.Qubeckij Likovno-grafi~ko oblikuvawe: brigada dizajn Pe~at: ProPoint tira`: 2000 primeroci CIP .ID 83147274 .Da zboruvame za @ivotnata sreDina izdava: Fondacija institut otvoreno op{testvo . . 20sm. 2010.makedonija.Katalogizacija vo publikacija nacionalna i univerzitetska biblioteka “sv. Kliment ohridski”.48 str. skopje 502/504 Da zboruvame za `ivotnata sredina. izvr{en direktor avtor: makedonski centar za evropsko obrazovanie Lektura: aneta vasilevska .skopje: Fondacija institut otvoreno op{testvo . . .MK.makedonija za izdava~ot: vladimir mil~in. ISBN 978-608-218-093-9 a) @ivotna sredina COBISS.

3 iznao|awe re{enija 3.1. EKOLO[KI AKCISKI PLAN NA EVROPSKATA UNIJA 3.4 [to pravi evropskata unija za re{avawe na problemot? 3.1. VODA 4.2. voda za piewe 4.1 se za vodata 4.1.1.1.1 Poobi~aeniot efekt na stakleni~ki gasovi 3.2 morski breg 4.2 efekti od globalnoto zatopluvawe 3.DA ZBORUVAME ZA @IVOTNATA SREDINA Sodr` ina 1.1 Klimatski promeni 3.voda za kapewe 07 09 11 12 13 13 14 16 18 20 21 22 22 24 24 . nevoobi~aeniot efekt na stakleni~ki gasovi 3.3.5 [to mo`eme da storime nie? 4. VOZDUH 3.1. EKOLO[KATA POLITIKA KAKO VRVEN PRIORITET 2.

4 [to mo`eme da storime nie? 5.2.3.3. reciklirani materijali 5.1.3 [to prezema evropskata unija? 4.1. [to mo`eme da storime nie? 24 26 28 29 30 30 31 32 33 33 34 35 36 38 .2. [to e toa tretman na otpadot? 5. sogoruvawe 5.4.2 soo~uvawe so problemite 4.1 ^ista tehnologija 5. [to pravi evropskata unija? 5. Prevencija 5.2.3.1. reciklirawe na otpad 5. Kompostirawe 5. Deponija 5.5.2.1.4. OTPAD 5.2.

1. o{tetuvawe na prirodnite `iveali{ta 6.1.1. Glavni prioriteti i celi 9.3. PRIRODA 6.1.2. Prekugrani~na sorabotka so albanija 39 40 40 41 42 43 45 47 49 51 52 52 52 53 53 . KAKO RABOTI EVROPSKATA UNIJA INDIKATORI ZA @IVOTNATA SREDINA? 8. za{tita i obnovuvawe na prirodnite ekosistemi 6.1.1.1. Prekugrani~na sorabotka so Grcija 9.1 Prekugrani~na sorabotka so bugarija 9.6. [to mo`e da storime nie? 7.1.3. @iveali{tata vo evropa 6. zagrozeni vidovi 6. iPa – II komponenta (Prekugrani~na sorabotka) 9.1.IPA 9. [TO PRAVI REPUBLIKA MAKEDONIJA 9. [to pravi evropskata unija? 6.1.1.2.1.4.1.2. INSTRUMENT ZA PRETPRISTAPNA POMO[ .

3.1. @ivot+ ekolo{ka politika i upravuvawe 10. Kriteriumi za izbor na prifatlivi proekti 10. Potencijalni korisnici 10.3. @IVOT+ 10.1.1.2.3.2.1. Pravila za kofinansirawe 11. iPa Komponenta III 9. izbor na proektite 10. @ivot+ (2007 – 2013) 10. @ivot+ informirawe i komunikacii 10.1.1.4.1. USPE[NI PRIMERI NA @IVOT+ 12.2.3.9.1.1.3.3. Glavni prioriteti i celi 10. @ivot+ Priroda i biolo{ka raznovidnost 10. KONTAKTI 53 54 54 55 56 56 56 56 57 57 58 58 59 65 67 .1.2. Finansiski pokazateli 9.1.2.1. PROGRAMA ZA KONKURENTNOST I ZA INOVACII/EKOINOVACII 13.

Duri 96% od ispitanicite. na primer. tuku se nao|a na vrvot na listata prioriteti na site pretsedatelstva na evropskata unija. energetika. s# pove}e merki na ekolo{kata politika se prelevaat vo drugata politika i vo sektorite kako {to se transport. razvojna i regionalna politika. a podocna i do razvivawe zaedni~ka ekolo{ka politika. kako i vgraduvawe na principot na odr`liv razvoj vo postojnoto zakonodavstvo dovede do zasilena sorabotka vo sektorot. ili za postignuvawe „zelena ekonomija” (ekonomija so namaleno ispu{tawe na CO2). zemjodelstvo. Poslednata ekonomska kriza be{e najdobroto predupreduvawe za unijata da raboti na postignuvaweto zelena ekonomija i na toj na~in Potrebata od za{tita na `ivotnata sredina i od obezbeduvawe kvaliteten `ivot na gra|anite na eu. dr`avjani na evropskata unija se izjasnile deka za{titata na `ivotnata sredina e va`na za niv . industrija.1 EKOLO[ KATA POLITIKA KAKO VRVEN PRIORITET i deka gi zasegaat pra{awata kako {to se klimatskite promeni i zagaduvaweto. istra`uvawe. energetskata politika zboruva za celi kako {to se namaluvawe na ispu{taweto gasovi {to predizvikuvaat efekt na staklena gradina. ekolo{kata politika pove}e ne e na sporedniot kolosek. obezbeduvawe pravilno funkcionirawe na edinstveniot evropski pazar.

reformata {to ja prezema unijata vo zaedni~kata zemjodelska politika s# pove}e gi naso~uva evropskite fondovi vo poddr{ka na ruralniot razvoj. 8 . za{tita na prirodata. po~ist transport i klimatski promeni. upravuvawe na vodite i na otpadot.Ekolo{ kata politika kako vrven prioritet da obezbedi pottiknuvawe na ekonomskata obnova i po~nuvawe nov razvoen ciklus. koj }e ja garantira konkurentnosta na evropskata unija. Dr`avite {to se ~lenki }e treba ovie sredstva od fondovite na unijata da gi iskoristat za soo~uvawe so predizvicite kako {to se: namaluvawe na biolo{kata raznovidnost. obnovliva energija. iako trendot na degradirawe na `ivotnata sredina ne mo`e da se zavrti vo obratna nasoka. zemjodelskata politika zasileno gi promovira odr`livoto koristewe na zemji{teto i upravuvaweto na resursite. sepak faktot deka se pravat seriozni napori i se vlo`uvaat golemi sredstva pomaga vo negovoto zapirawe. Pra{awata kako {to e odr`liviot razvoj se klu~ni pri koristeweto na strukturnite fondovi.

i pokraj postojaniot porast na ispu{taweto gasovi {to sozdavaat efekt na staklena gradina vo svetot. zagaduvawe i javno zdravje.n.2 EKOLO[KI AKCISKI PLAN NA EVROPSKATA UNIJA evropskata unija gi planira svoite aktivnosti vo odnos na za{titata na `ivotnata sredina i o~ekuva deka }e mo`e da prerasne vo globalen lider koga stanuva zbor za zelenata ekonomija i za za{titata na `ivotnata sredina. i prirodni resursi i otpad. Posvetenosta na unijata e klu~ot za uspehot. a ekolo{kiot akciski plan gi fokusira naporite i im dava strategiska ramka. ekolo{ki akciski plan. nekontroliranoto namaluvawe na biolo{kata raznovidnost. unijata postignala odreden napredok vo za{titata na `ivotnata sredina. a toj be{e kone~no usvoen po {irokata javna debata vo april 2007 godina. revizijata na planot be{e napravena vo tekot na 2006 godina. Glaven instrument na ekolo{kata politika na unijata za postignuvawe konkretni rezultati vo za{titata na `ivotnata sredina e t. priroda i biolo{ka raznovidnost. zagaduvaweto i zgolemuvaweto na koli~estvoto otpad. i toa: klimatski promeni. so planot se pro- . Planot utvrduva ~etiri prioritetni oblasti. koj go opfa}a periodot 2002-2012 godina. [estiot ekolo{ki akciski plan na unijata be{e usvoen so odluka na evropskiot parlament i na sovetot na eu na 22 juli 2002 godina i go opfa}a periodot od 2002 godina do 2012 godina. vo sila e [estiot ekolo{ki akciski plan na evropskata zaednica.

ƒ Po~va. ƒ Prevencija na nastanuvaweto otpad i negovo reciklirawe. ƒ Urbani podra~ja. pri nivnoto donesuvawe se sproveduvaat {iroki konsultacii so site u~esnici vo politikata. a nivnata cel e da se poednostavi regulatornata ramka. preku tematskite strategii se odgovara na potrebata od realizirawe na strategijata za podobro regulirawe. [estiot ekolo{ki akciski plan predviduva izrabotuvawe sedum tematski strategii kako obid za modernizacija na ekolo{kata politika na unijata i obezbeduvawe eden po{irok strategiski pristap.Ekolo{ ki akciski plan na evropskata unija movira celosno vklu~uvawe na za{titata na `ivotnata sredina vo site sektorski politiki na unijata odrazuvaj}i ja taka ekolo{kata ili zelena komponenta na strategijata za odr`liv razvoj na evropskata unija. unijata so planot ima utvrdeno prioriteti i za pra{awa od globalno zna~ewe. ƒ Pomorski ekosistemi. se obezbeduva i vrskata me|u za{titata na `ivotnata sredina i celite od Lisabonskata strategija za porast. ƒ Prirodni resursi. tematskite strategii se nadgraduvaat nad postojnata pravna i regulatorna ramka i vklu~uvaat novi poznavawa za zakanite vrz zdravjeto na lu|eto i na `ivotnata sredina. tuku se posvetuva vnimanie i na nivnoto sproveduvawe. voedno. Preku tematskite strategii se obezbeduva ne samo vklu~uvawe na ekolo{kata politika vo drugite sektorski politiki. socijalnoto vlijanie i vlijanieto vrz `ivotnata sredina na razli~nite alternativni re{enija na politikata. Pokraj utvrdenite prioriteti {to se odnesuvaat na evropskata unija i na sektorskata politika. 10 tematskite strategii se odnesuvaat na slednive podra~ja: ƒ Vozduh. tematskite strategii vo taa smisla se pridru`eni so analiza na vlijanieto so koja se procenuva ekonomskoto vlijanie. na ovoj na~in. konkurentnost i za vrabotuvawe. me|u drugoto. . ƒ Pesticidi.

sepak toa ne zna~i deka nema problemi {to i ponatamu treba da se re{avaat. 3 . Prvo. koi gi ima premnogu. site ovie problemi se javuvaat poradi toa {to lu|eto preku svoite aktivnosti ispu{taat {tetni materii vo vozduhot. problem e osiroma{uvaweto na ozonskata obvivka i. Kako rezultat na tie napori denes mo`e da se zboruva za odredena uspe{nost vo soo~uvaweto so predizvikot i za podobruvawe na kvalitetot na vozduhot.VOZDUH evropskata unija ve}e podolgo vreme posvetuva golemo vnimanie na podobruvaweto i na za{titata na kvalitetot na vozduhot. iako kvalitetot na vozduhot e podobren. isto kako {to ima i pove}e re{enija vo zavisnost od ispu{tenata materija. evropskata unija mo`e da napravi mnogu i ve}e pravi mnogu za podobruvawe na sostojbata. klimatskite promeni. sekako. Ponatamu. slabiot kvalitet na vozduhot vo golemite gradovi e {teten za zdravjeto na lu|eto i go pravi `ivotot neprijaten.

poka~uvawe na nivoto na moreto predizvikuvaj}i ekstremni vremenski uslovi.0. . Klimatski promeni vo posledniot eden vek prose~nata temperatura na zemjata se zgolemi za 0.1. buri i poplavi na krajbre`nite podra~ja. Klimatskite promeni i soo~uvaweto so predizvicite od ovaa pojava za evropskata unija pretstavuva prioritetno podra~je na aktivnost. a nau~nicite o~ekuvaat da prodol`i pojavata na globalno zatopluvawe.3 .6ºC.Vozduh 12 3. Globalnoto zatopluvawe }e ima su{tinsko vlijanie vrz klimata predizvikuvaj}i topewe na ve~niot mraz na polovite.

ƒ Metan (CH4) ƒ Hidrofluorokarbonati (HFCs) ƒ Sulfurheksafluorid (SF6) ƒ Perfluorokarbonati (PFCs) ako se fokusirame samo na jagleroddioksidot. no del od nea ostanuva vo nea. Jagleroddioksid (CO2) e najpoznatiot i najzastapeniot od niv. tie se poznati kako ispu{ta~i (emituva~i). son~evata svetlina (vidlivata radijacija) pominuva preku stakloto na staklenata gradina i se apsorbira vo rastenijata vo staklenata gradina.1 Voobi~aeniot efekt na stakleni~ki gasovi toa {to go znaeme site e deka sonceto ja zagreva zemjata! zo{to toga{ na zemjata e potoplo otkolku vo vselenata? za da go razbereme seto ova mora da go razbereme efektot na staklena gradina. son~evite zraci pominuvaat niz atmosferata i stignuvaat do zemjata.1. vo poslednoto stoletie koncentracijata na ovie gasovi vo atmosferata e enormno zgolemena i poradi toa nastanuva globalno zatopluvawe. stakloto od staklenata gradina povtorno ja odrazuva ovaa infracrvena radijacija kon rastenijata i gradinata se zagreva vnatre. Drugite pet se: ƒ Nitrogenoksid (N2O). Koga lu|eto di{at tie zemaat kislorod i ispu{taat jagleroddioksid. ottamu. tokmu ova e toa {to se slu~uva so zemjata bidej}i nejzinata atmosfera e kako staklena gradina i go ima istiot efekt. a izdi{uvaat jagleroddioksid. Poznati se {est glavni gasovi {to predizvikuvaat efekt na staklena gradina. 3. kako i site rastenija se poznati kako prima~i (apsorbira~i) 13 . vakvata toplina ne e vidliva.2. ovoj primer bi mo`el da ni pomogne da go razbereme zna~eweto na gasovite {to predizvikuvaat efekt na staklena gradina. spored niv. Del od ovaa toplina izleguva od staklenata gradina. dodeka okeanite i moriwata. }e vidime deka ovoj gas postojano se ispu{ta i prima. a nekoi od atmosferskite gasovi {to predizvikuvaat efekt na staklena gradina ne dozvoluvaat ovaa radijacija da pobegne nazad vo vselenata i se odrazuvaat nazad kon zemjata zagrevaj}i ja. no lu|eto mo`e da ja po~uvstvuvaat. koj e najzastapeniot vo atmosferata.1. Nevoobi~aeniot efekt na gasovite {to predizvikuvaat efekt na staklena gradina ako voobi~aeniot efekt na gasovite {to predizvikuvaat efekt na staklena gradina e polezen za zemjata. na toj na~in zemjata se odr`uva zagreana. so vakva prose~na temperatura celokupnite izvori na voda na planetata }e bea zamrznati. istoto se slu~uva i kaj site drugi `ivi su{testva i tie vdi{uvaat kislorod. rastenijata vo staklenata gradina vra}aat del od toplinata (infracrvena radijacija). nevidlivata infracrvena radijacija se odrazuva kon vselenata. zo{to toga{ site nau~nici se tolku zagri`eni? zatoa {to mnogumina od niv se pla{at deka zemjata premnogu se zagreva tokmu poradi nevoobi~aeniot efekt na ovie gasovi.Da zboruvame za `ivotnata sredina 3. Dokolku normalniot efekt na radijacijata ne funkcionira{e na ovoj na~in zemjinata kora i atmosferata }e bea postudeni za 33°C odo{to se sega. odnosno so prose~na temperatura od -18°C.

naj~estoto transportno sredstvo be{e kowot. glavno od energetsko sogoruvawe vo industrijata. odnosno ja odrazuva nazad na zemjata i so toa dopolnitelno ja zagreva. koj dopolnitelno go spre~uva propu{taweto na infracrvenata radijacija. gas. pa prose~noto koli~estvo vo atmosferata se odr`uva{e na stabilno nivo. }e uspeat da se prisposobat na povisokite temperaturi. Poradi toa izvorite na jagleroddioksid se zgolemija drasti~no. kako {to se {umite vo Ju`na amerika i Jugozapadna azija bea ise~eni ili zapaleni i na toj na~in ne samo {to se namalija prima~ite. [to mo`eme da o~ekuvame? verojatno nema da bide premnogu te{ko da pretpostavime deka podra~jata {to i taka se `e{ki }e stanat u{te potopli. malku potoplo vreme”. transportot. nikoj ne mo`e da predviduva {to }e se slu~uva vo idninata. vo niv spa|aat pe~kite na drvja. jaglen i na nafta. faktot deka vakvoto zagrevawe }e bide na site strani. reakcijata na lu|eto. tuku se zgolemi i koli~estvoto na ispu{ten CO2 vo vozduhot. Denes.2. Pra{aweto e kako }e se soo~at so toa rastenijata. koi so sogoruvaweto sozdavaat jagleroddioksid. istovremeno se slu~uva namaluvawe na prima~ite. 14 . tradicionalnite golemi povr{ini se prima~i. tie {to `iveat vo podra~jata so studena klima }e si pomislat „super! Kone~no. Posledicata od ovoj proces e zgolemenoto koli~estvo na jagleroddioksid vo atmosferata. koli~estvoto na ispu{ten jagleroddioksid vo vozduhot na godi{no nivo e pribli`no 7 milijardi toni. Efekti od globalnoto zatopluvawe Lu|eto se zagri`eni bidej}i temperaturata na zemjata porasna vo prili~no kratok period. `ivotnite i lu|eto {to `iveat vo podra~jata {to }e opustinat? nekoi lu|e }e uspeat da se soo~at so gore{tinite. ottamu koli~estvoto na ispu{ten i koli~estvoto na primen jagleroddioksid bea pribli`no ednakvi. koga nema{e elektri~na energija. pribli`no eden vek. dodeka tie {to imaat poumerena ili postudena klima }e prodol`at da se zagrevaat. no nau~nicite se obiduvaat koristej}i sovremena oprema da predvidat kako }e se odnesuva zemjata ako prodol`i ponatamu nejzinoto zagrevawe. no ne mo`e da se o~ekuva da se prisposobat na olku drasti~na promena. navistina. duri. mnogu od izvorite. }e zna~i deka efektot na opustinuvawe }e bide u{te posilen. `ivotnite i rastenijata se prisposobuvaat na odredeni promeni vo klimatski uslovi i `iveali{ta. za da bide problemot u{te pogolem.Vozduh na jagleroddioksid. vo minatoto. mo`ebi. isto taka. gasni centrali i drugi izvori vo doma}instvata i sli~no. ili ispu{tawata na jagleroddioksid se napraveni od ~ovekot. {to vo sporedba so milionite godini kolku {to e stara planetata e. no. 3. }e bide razli~na. kratok period.

Del od rastenijata }e is~eznat predizvikuvaj}i izumirawe i na del od `ivotnite {to se hranat so niv i taka ponatamu kon vrvot na sinxirot na ishrana. so zatopluvaweto na studenite podra~ja }e po~ne i topeweto na ve~niot mraz na polovite. {to }e predizvika porast na nivoto na svetskite moriwa. efektot }e bide sli~en i vrz kultiviranite rastenija {to poradi toplinata nema da mo`at da se odgleduvaat pove}e. del od `ivotnite }e se obidat da se preselat kon postudeni podra~ja. buri. mnogu od ostrovite i krajbre`nite gradovi }e bidat poplaveni ili }e is~eznat. spored niv.4-5. a nivoto na moreto }e se poka~i me|u 9 i 88 santimetri vo tekot na narednite 100 godini.8°C. na toj na~in sozdavaj}i seriozna konkurencija za ograni~eniot prostor vo toa podra~je na ve}e postojnata populacija. u{te pove}e poplavi itn. 15 . mnogu silni uragani. vakvite vremenski uslovi ve}e se zabele`uvaat vo evropa. Kade vo takvi uslovi }e odat lu|eto od poplavenite podra~ja? spored mnogu nau~nici zatopluvaweto na zemjata }e dovede do isklu~itelno lo{i vremenski uslovi. evropskata unija i pokraj dramati~nosta na predviduvawata veruva deka mo`e da gi promeni ne{tata i raboti da go postigne toa. nekoi nau~nici predviduvaat deka temperaturata }e se poka~i za 1. a so toa }e se namali koli~inata hrana itn.Da zboruvame za `ivotnata sredina so zagrevaweto na odreden region. Domino-efektot }e bide pove}e od zabele`itelen i seriozen poradi faktot {to vo prirodata s# e povrzano.

}e vidime deka imaat razli~ni izvori: tri ~etvrtini od gasovite {to predizvikuvaat efekt na staklena gradina se ispu{taat od edna ~etvrtina od svetskoto naselenie. go zgolemija ispu{taweto gasovi {to predizvikuvaat efekt na staklena gradina. ispu{taweto gasovi {to sozdavaat efekt na staklena gradina se namali za 2. navistina.1°C i poka~uvawe na nivoto na svetskite moriwa za 2 santimetra vo tekot na edna godina. kako ekosistem. zagri`uva~ki. vo soglasnost so potrebite na dr`avite i nivnata odgovornost za sozdavawe na problemot. od fermentacijata vo orizovite poliwa Poteknuva najmnogu od ve{ta~kite |ubriva i od se~eweto drvja (deforestacija) vo celost poteknuvaat od industrijata . ottuka. Glavniot problem na unijata e usoglasuvaweto na dr`avite {to se ~lenki. osobeno poradi faktot deka gasovite {to predizvikuvaat efekt na staklena gradina se zadr`uvaat vo atmosferata dolg vremenski period.Vozduh 3. ako sakame da ostaneme vo ramkite na ovie granici e potrebno vedna{ da se namalat ispu{tawata gasovi {to predizvikuvaat efekt na staklena gradina za 60%! ova e nevozmo`no. vo saD. nè prinuduva da najdeme re{enija vedna{. kako i na namaluvaweto na kapacitetite od te{kata industrija po obedinuvaweto na Germanija. ako se pra{ame od kade doa|aat poedine~nite gasovi. ova namaluvawe najmnogu se dol`e{e na zatvoraweto na golem del od rudarsko-geolo{kata industrija vo obedinetoto Kralstvo. nau~nicite presmetale deka zemjata. na primer. naporite da se namali globalnoto zatopluvawe mora da bide spodelen ednakvo i pravi~no. 16 samo do pove}e ispu{tawa.3 Nao|awe re{enija Predviduvawata za posledicite od klimatskite promeni se. obvrskata e prete`no na industriski razvienite dr`avi da se promenat.5 % vo periodot me|u 1990 godina i 1998 godina. pak. Postojaniot ekonomski razvoj vo dr`avite kako {to se Kina i indija }e dovede Jagleroddioksid (CO2) Metan (CH4) Nitrogenoksid (N2O) Hidrofluorokarbonati (HFCs) Sulfurheksafluorid (SF6) Perfluorokarbonati (PFCs) se ispu{ta najmnogu od energetskata industrija i od se~eweto drvja (deforestacija) se ispu{ta najmnogu od sogoruvaweto i od proizvodstvoto na energija. Pove}eto od drugite dr`avi {to se ~lenki. no tokmu poradi toa. evropa i vo Japonija. mo`e da se prisposobi na varijacija i zatopluvawe od 0. no nema da bide fer ako se pobara od niv da go zaprat svojot razvoj.

~isti. Jasno e deka sektorot energetika. isklu~itelno se va`ni i vlo`uvaweto i istra`uvaweto vo razvivawe i otkrivawe novi.odano~uvaweto na potro{uva~kata na energija }e ja napravi cenata na energijata povisoka {to kako posledica na toa }e ima namaluvawe na potro{uva~kata. ƒ da se zgolemi proizvodstvoto na energija od obnovlivi resursi . ova }e ima i negativen efekt ako cenata na energijata porasne. Pokraj toa.proizvodstvoto na energija od obnovlivi izvori e prioritet za Evropskata unija. o~igledno. }e zabele`ite deka se namalila. odano~uvaweto e edno od re{enija. re{enieto e vo kombinirana primena na site mo`ni re{enija. kako i cenata na proizvodite {to }e predizvika namaluvawe na konkurentnosta na evropskite kompanii za smetka na tie vo drugite dr`avi. na primer. taka {to povtorno doa|a do anulirawe na pozitivniot efekt. da vnimavame kakvi aparati za doma}instvo koristime bidej}i i tie imaat oznaka za potro{uva~kata na energija. Sekako. a se poddr`uvaat i nau~ni istra`uvawa vo istata nasoka. ƒ da se zgolemi energetskata efikasnost na proizvodstvoto .Da zboruvame za `ivotnata sredina Koli~estvoto na emisijata na ovie gasovi vo evropskata unija: Jagleroddioksid (CO2) Metan (CH4) Nitrogenoksid (N2O) Hidrofluorokarbonati (HFCs) Sulfurheksafluorid (SF6) Perfluorokarbonati (PFCs) 78% 11% 9% 1. Pove}e od programite na zaednicata se fokusirani na poddr{ka na proizvodstvoto na energija od obnovlivi izvori. no denes sè pove}e lu|e koristat avtomobili za transport. ƒ da se zgolemi energetskata efikasnost na potro{uva~kata . ottamu glavnoto re{enie treba da bide namaluvawe na ispu{tawata kako posledica na potro{uva~kata na energija. koga potro{uva~kata na energija padna za 30 %. obnovlivi izvori na energija i/ili poefikasni procesi na proizvodstvo. Problemot e deka toa nema da bide dovolno. sekoga{ koga e vozmo`no da go koristime javniot transport mesto da patuvame so sopstvenite avtomobili. mora da se namali potro{uva~kata na energija.6% re{enijata mo`e da se obideme da gi najdeme vrz osnova na ovie podatoci. no }e treba da se vnimava so visinata na danocite {to }e se napla}aat.poefikasni avtomobili bi rabotele podolgo za pomalku potro{eno gorivo. mo`nite re{enija se: ƒ da se odano~i potro{uva~kata na energija .proizvodstvo na istoto koli~estvo proizvodi so namalena potro{uva~ka na energija zna~i zgolemuvawe na efikasnosta na procesot na proizvodstvo. Ako ja sporeduvate potro{uva~kata na gorivo na avtomobilite denes i pred 10 godini. Zabele`an be{e uspeh vo nasoka na zgolemuva na energetskata efikasnost na proizvodstvoto vo periodot me|u 1980 godina i 1989 godina. iako vo istiot period proizvodstvoto porasna za 50 % {to pridonese za anulirawe na pozitivniot efekt. odnosno tradicionalnite izvori na energija najmnogu pridonesuvaat za globalnoto zatopluvawe. }e porasne i cenata na proizvodstvoto. Ottuka. 17 .

napraveni se pove}e obidi za namaluvawe na zagaduvaweto. [to pravi Evropskata unija za re{avawe na problemot? zagaduvaweto na vozduhot e eden od glavnite politi~ki prioriteti na unijata u{te od po~etokot na sedumdesettite godini na minatiot vek. a kvalitetot na vozduhot se podobruva.Vozduh 3. evropskata unija e potpisnik na pove}e zna~ajni me|unarodni dogovori za da se podobri kvalitetot na vozduhot na globalno nivo i da se namali zagaduvaweto. 18 .4. iako mora da prodol`ime da se obiduvame da napravime pove}e.

vo sporedba so nivoto od 2000 godina. evropskata unija usvoi direktiva so koja gi obvrza energetskite postrojki. od po~etokot na nejzinoto sproveduvawe. spored stru~wacite. toplanite i energetskite centrali. a sli~ni ograni~uvawa bea primeneti i na sogoruvaweto na otpadot. kako i postrojkite za postapuvawe so otpad da gi namalat svoite ispu{tawa sulfurdioksid (so2) i nitrogenoksid (N20).naj{tetnite od site gasovi . a ispu{taweto amonijak za 30 %. kako i instalaciite od metalskata. Pove}eto od dr`avite {to se ~lenki na evropskata unija go potpi{aa Protokolot za namaluvawe na ispu{taweto sulfur za da go namalat ispu{taweto sulfurdioksid (so2) za 30 % do 1993 godina (vo sporedba so nivoto od 1980 godina). vo brazil. dodeka situacijata so nitrogenoksid i so amonijak e malku poinakva bidej}i malkumina napravile ne{to za da se soo~at so nego. kako i mnogumina {to ne go potpi{aa gi postignaa predvidenite namaluvawa. ~ija{to cel be{e da go pottiknuva nao|aweto na~ini za zapirawe na zagaduvaweto na vozduhot i negovoto {tetno dejstvo vrz zdravjeto na lu|eto i na `ivotnata sredina. Komisijata ja lansira{e strategijata za namaluvawe na zagaduvaweto na vozduhot vo evropa so cel do 2020 godina da ja namali smrtnosta kaj lu|eto od bolesti {to se javuvaat kako posledica na zagaduvaweto na vozduhot za 40%. Cel na strategijata e spre~uvawe na namaluvaweto na podra~jata so {umi i na drugite ekosistemi. a posebno vnimanie se posvetuva na sitniot prav ili ~esticite {to imaat najgolemo {tetno dejstvo vrz zdravjeto na lu|eto. vo Kjoto. prakti~no. hemiskata i drvo-prerabotuva~kata industrija. na samitot na planetata zemja vo rio de @aneiro. Principot.Da zboruvame za `ivotnata sredina 1979 1985 1987 1988 1992 1994 1996 1997 2001 2005 @enevskata konvencija za dalekuse`no prekugrani~no zagaduvawe na vozduhot postavuva celi za namaluvawe na ispu{taweto jagleroddioksid i sulfurmonoksid. Kako rezultat na ovoj protokol. evropskata unija se obvrza do 2010 godina da go namali ispu{taweto sulfurdioksid (so2) za 50 %. ovoj dogovor be{e poznat kako osnovawe na „Klubot na 30%” i so nego site dr`avi {to go potpi{aa. transportot. ispu{tawata sulfur niz evropa se zna~itelno namaleni. evropskata unija ja poddr`a Konvencijata na obedinetite nacii za klimatski promeni voveduvaj}i go istovremeno principot na odr`liv razvoj. be{e lansirana programata za ~ist vozduh za evropa. hlorofluorokarbonatite (CFCs) . namaluvaweto na ispu{taweto sulfurdioksid e dosti`no. vo sporedba so nivoto vo 1990 godina. zna~i podobruvawe na kvalitetot na `ivotot preku zadovoluvaweto na potrebite na lu|eto bez da se predizvikuvaat {tetni vlijanija vrz `ivotnata sredina i da se spre~uvaat idnite generacii da gi zadovolat svoite potrebi. iako poradi zasiluvaweto na intenzitetot na patniot transport efektot na konvencijata vrz ispu{tawata na nitrogenoksid e nezabele`itelen. montrealskiot protokol utvrduva celi i krajni rokovi za namaluvawe na gasovite {to ja namaluvaat ili o{tetuvaat ozonskata obvivka. Dopolnitelni namaluvawa na ispu{taweto se o~ekuvaat vo narednite dekadi. be{e lansirana programata za masla za avtomobili so koja se utvrdija postrogi energetski standardi za privatnite avtomobili.ednostavno prestanaa da se proizveduvaat i da se emituvaat vo evropskata unija. kako i namaluvawe na {tetnoto vlijanie od zagaduvaweto na vozduhot. 19 . Japonija. Grupa od dr`avi {to se ~lenki na evropskata unija potpi{aa vtor protokol za sulfurot i ottoga{ site dr`avi {to se ~lenki na unijata ja postignaa celta namaluvawe na ispu{taweto sulfur za 35% vo sporedba so nivoto vo 1990 godina.

ƒ Zagaduvaweto na vozduhot nastanuva najmnogu kako posledica na transportot i osobeno na kargo-transportot. . ƒ Da zasadime {to pove}e drvja! Tie go apsorbiraat jagleroddioksidot (C02). ƒ Da gi isklu~ime site elektri~ni uredi koga ne gi koristime. proizvodi so najmalku ambala`a itn. ƒ Da koristime proizvodi {to imaat oznaka deka ne ja o{tetuvaat ozonskata obvivka. na primer besfosfaten detergent. prvi~niot pristap bi bil koristewe reciklirana hartija ili proizvodi {to mo`at da se reupotrebat ili da se koristat proizvodi {to imaat ekooznaka.Vozduh 3.5. pak. da koristime javen gradski prevoz tamu i toga{ koga e vozmo`no. [to mo`eme da napravime nie? ako se ima predvid deka fabrikite go proizveduvaat toa {to ni e potrebno. 20 ƒ Site mo`eme da re{ime da go koristime pove}e velosipedot kako prevozno sredstvo (dobar e za `ivotnata sredina i za na{eto zdravje) ili. Da kupuvame proizvodi {to se proizvedeni blizu do mestoto vo koe `iveeme. ƒ Da gi reciklirame starite fri`ideri ili klima-uredi. a hidrofluorokarbonatite od starite fri`ideri i klima-uredi da ne gi ispu{tame vo atmosferata. odnosno proizvodi {to se soodvetni na godi{noto vreme.

VODA
tihi okean pokriva edna polovina od teritorijata na zemjata - toa e podra~je {to e dovolno golemo za da gi sobere site kontinenti. vsu{nost, duri 75% od povr{inata na zemjata se pokrieni so voda. ironijata na ne{tata e deka na{ata planeta ja narekuvame „zemja”. Pogolemiot del od vodata na planetata e solena, odnosno samo okolu 3 % e slatka voda od

4
koja eden pogolem del e zamrznat vo polarnite kapi i vo drugite gle~eri. vodata e su{tinska za opstanokot na planetata, a bidej}i ima mnogu ograni~eni izvori, stanuva s# poskapocena. mora da bideme povnimatelni kon ovoj resurs. za{titata i upravuvaweto na vodata e eden od prioritetite na ekolo{kata politika na evropskata unija.

Voda

22

4.1. S# za vodata
slatkata i solenata voda se me|usebno povrzani. ako rekite se zagadeni, toga{ i moriwata i vodnite ekosistemi }e bidat zagadeni i o{teteni. iako dobar del od vodata {to ja koristime za piewe, kako i taa za kapewe e po~ista od porano, evropskata unija, sepak, ima u{te mnogu da napravi za za{tita na nejziniot kvalitet.

4.1.1. Voda za piewe
Prirodniot proces {to go poznavame kako ciklus na vodata gi povrzuva site vodi na planetata. zamislete go patot na kapkata do`d... mo`e da padne na zemjata ili, pak, vo voda. Pribli`no edna tretina od do`dovite {to pa|aat na zemjata odat direktno vo vodata. Drugite dve tretini se vpivaat vo po~vata. Del od vodite vo moriwata i vo okeanite isparuvaat pod `e{tinata na sonceto i gi sozdavaat oblacite na neboto. Koga oblacite se prepolneti, toga{ vrne i na toj na~in kapkata do`d go zatvora krugot na ciklusot. ako, pak, se obideme da gi sledime onie dve tretini od do`dot {to se vpivaat vo po~vata }e mo`eme da utvrdime deka se vpivaat vo po~vata so brzina od pribli`no eden metar vo tekot na edna godina. Krajot na nivnoto pate{estvie go ozna~uva nekoja podzemna voda.

Da zboruvame za `ivotnata sredina

so stotici, ili iljadnici godini, ovaa podzemna voda gi apsorbira atmosferskite vodi {to se vpivaat vo po~vata dodavaj}i specifi~en vkus ili kvalitet. vodata od okeanite mo`e da bide podlo`ena na tretman na desalinizacija so {to bi mo`ela da se koristi i za piewe. za `al, ovoj proces e skap i pri negovata primena ima ogromna potro{uva~ka na energija. Poradi toa, pribli`no 65 % od vodata {to ja koristime za piewe doa|a od podzemnite vodi. otpadnata voda i upotrebenata voda na krajot zavr{uvaat vo rekite, ottamu vo moriwata i ottuka odnovo po~nuva cikPrva faza

lusot na vodata. Koli~estvoto na vodata na zemjata i denes e isto kako i pred 100, 1.000 ili 10.000 godini. zamislete si samo vodata {to ja pieme denes, mo`ebi, e istata taa {to ja piele dinosaurusite pred milioni godini. Koga se ispumpuva od podzemni izvori ili od rekite, vodata sodr`i razni ~estici prav, bakterii i sl., koi moraat da bidat otstraneti pred vodata da bide pogodna za piewe. Procesot za nejzinoto pro~istuvawe ima pove}e fazi, za ilustracija }e ja iskoristime vodata od sena i nejzinoto pro~istuvawe do fazata vo koja odi do gra|anite na Pariz za piewe.

23

vodata se filtrira i od nea se izvlekuvaat site pokrupni ~estici, kako {to se pesokot i padnatite lisja. vodata pominuva niz u{te eden filter na aktiven jaglen za da se is~istat Vtora faza sitnite ~estici i nekoi mikroorganizmi. vodata se tretira so ozon - vo proces {to li~i na duvawe so vozduh. so ovoj Treta faza tretman se ubivaat najgolemiot del od patogenite mikroorganizmi. vodata pominuva niz mikronski filter za nejzino perfektno i celosno ^etvrta faza pro~istuvawe.

Voda za kapewe Prviot praven akt so koj se ureduva za{titata na vodata vo evropskata unija se odnesuva{e tokmu na vodata za kapewe i be{e donesen pred pribli`no 25 godini. na toj na~in oddale~uvaj}i nekoe krajbre`no selo na „Costa Brava” kaj barselona vo [panija. otpadnite vodi ne smee da bidat ispu{tani vo rekite ili vo moriwata pred prethodno da bidat pre~isteni.1. vodata od ~e{ma nasekade vo evropskata unija e ~ista i bezbedna za piewe. golem broj lu|e vo evropa po~inaa poradi kapeweto vo zagadeni vodi otkako progoltaa nekoi smrtonosni bakterii vo moriwata.3. ova e glavnoto pravilo. koe treba da se sledi. Kako se raspredeluva ova koli~estvo? Industrija Zemjodelstvo Doma}instvo pribli`no 53 % pribli`no 26 % pribli`no 19 % . mnogu lu|e pretpo~itaat pakuvana mineralna voda za{to vo nea kompaniite dodavaat hlor za zadr`uvawe na vkusot i za odr`uvawe na ~istinata za vreme na nejziniot transport od mestoto na polnewe do na{iot dom. no na drugo mesto sedimentot od urnatiot breg se talo`i. dodeka na druga strana moreto talo`i sediment sozdavaj}i nova po~va. vo blizina na neapol. Morski breg evropskata unija ima pribli`no 95.Voda otkako }e pomine eden olku dolg proces na pro~istuvawe. zemjodelstvoto i za doma{ni potrebi se koristat me|u 200 i 1.2. Soo~uvawe so problemite vo evropskata unija za industrijata. Krajbre`nite vodi bea zagadeni od otpadni vodi i od tiwa od domovite i od industrijata. Glavniot uslov za dobar leten odmor e ~ista krajbre`na voda. kako i od ve{ta~ki |ubriva i od {talsko |ubre. Kapeweto vo zagadena voda mo`e da bide osobeno {tetno za zdravjeto na lu|eto.1. 4.000 kubni metri voda po `itel godi{no. koe se koriste{e vo zemjodelstvoto. prekrasnata „Costa Amalfitana” sekoja godina gubi po malku od svoeto kopno poradi silata na branovite. 4.000 kilometri morski breg. 24 4. ottamu ~istata voda za kapewe e va`na i za razvoj na turizmot. a za nekoi gradovi da se prisposobat na vaka postavenata obvrska vo zakonodavstvoto na eu treba{e da pominat pove}e godini i da se izgradat novi sistemi za tretman na otpadnite vodi. sepak.2. silata na branovite mo`e da gi razurne bregovite predizvikuvaj}i erozija na po~vata. sepak vo minatoto toa ne be{e voobi~aena praktika.

ottamu vo moriwata i go zatvora ciklusot bez ~ove{tvoto da ima polza od toa. kade {to sonceto brzo ja zagreva i taa isparuva. zagaduvaweto ne gi zagrozuva samo slatkite vodi. trgovski centri. vo prodol`enie na listata na problemi e zagaduvaweto na vodata. sli~no na ova. tuku i solenite. no najgolemite problemi vo odnos na zagaduvaweto ne gi predizvikuva industrijata bidej}i taa mo`e odli~no da se regulira. najgolemoto zagaduvawe go pravi zemjodelstvoto. Glavniot efekt na ova zapirawe na do`dovnicata da stigne vo podzemnata voda e deka mnogu pobrzo se sleva vo rekite. kako }e se snao|ame vo idnina? za da se napolnat podzemnite rezervoari so voda e potrebno istata voda da pomine niz pove}e sloevi od zemjinata kora. osobeno preku koristeweto ve{ta~ki i {talski |ubriva. ili golemi mre`i na pati{ta nie go presekuvame patot na do`dovnicata i ja zadr`uvame na povr{inata na zemjinata kora. za `al. ottamu pra{aweto {to treba da si go postavime e slednovo. a gi zagrozuva `ivotnite. del od ispraznetite podzemni rezervoari za voda vo krajbre`nite podra~ja otkako }e se ispraznat od ~istata voda za piewe se polnat so solena voda od moriwata. rastenijata i lu|eto. {to vo su{tina go zasiluva problemot. mo`ebi }e zvu~i zbunuva~ki. intenzivnoto zemjodelstvo doveduva do pokompakten goren sloj na zemjinata kora. koga vo na{ite urbani centri gradime parking-prostori. 25 MESTO ZAKLU^OK Vodite se zagaduvaat od pove}e izvori: ƒ Ispu{tawe zagaduva~i ƒ Ispu{tawe toplina ƒ Voznemiruvawe na morskoto dno ƒ Is~eznuvawe na prirodnite `iveali{ta ƒ Talo`ewe sediment ƒ ƒ ƒ ƒ ƒ Organski zagaduva~i Ispu{tawe i isfrlawe nedozvoleni gasovi Isfrlawe cvrst otpad Preterano iskoristuvawe odredeni vidovi Isfrlawe otpad vo moriwata . morskite vodi. pesticidi i drugi hemiski proizvodi za podobruvawe na procesot na zemjodelsko proizvodstvo. koj do`dot ne mo`e da go probie za da stigne do podzemnata voda. Kako dopolnuvawe na ova. naprotiv duri ima i pogolemi problemi bidej}i ponekoga{ rekite ne mo`at da se soo~at so tolku mnogu voda i doa|a do izlevawa od seriozni razmeri prosledeni so materijalni i so ~ove~ki zagubi.Da zboruvame za `ivotnata sredina Denes na godi{no nivo se koristi pogolemo koli~estvo podzemni vodi od {to mo`e vo tekot na edna godina da se nadomesti preku ciklusot na vodata.

no i vo zakonodavstvoto. a pritoa ovozmo`uvaat koristewe na pomalo koli~estvo voda. mesto da se razdeluvaat vodite spored administrativni ili politi~ki granici.3. ili dvorno mesto od 100 kvadratni metri pobaruva potro{uva~ka od 1. dodeka ma{inata za perewe tro{i 100 litri voda za sekoi 5 kilogrami ali{ta. zna~i deka }e se tretiraat celi re~ni slivovi. ostvaruvaweto na ovaa cel e vozmo`no samo preku zaedni~ki pristap i tretman na celiot ciklus na vodata {to za evropskata unija zna~e{e kompletno nov pristap vo istra`uvaweto. taa e voedno najlesniot sektor za regulirawe. individualno. se propi{uvaat i poednostavno se primenuvaat pravila i sovremena tehnika {to go spre~uvaat industriskoto zagaduvawe. Glavniot zagaduva~ i ponatamu ostanuva zemjodelstvoto. prakti~no. 26 . [to prezema Evropskata unija? Kvalitetot na vodata otsekoga{ bil va`no pra{awe za evropskata unija i za nejzinata ekolo{ka politika.Voda 4. za navodnuvawe na privatnoto zelenilo se koristat 17 kubni metri voda za sekoj kvadraten metar zelenilo. kolku {to se razviva politikata. vo poslednite 30 godini. diviot svet i `ivotnata sredina voop{to. vo domovite koristime s# pove}e i pove}e voda. vo prosek. Glavnata cel {to saka da ja postigne unijata vo ovoj sektor e dobriot ekolo{ki status na „evropskite vodi” do 2015 godina za da mo`at da profitiraat site lu|e. zaedni~kiot pristap. iako industrijata e golem potro{uva~. osobeno koga stanuva zbor za koristeweto na vodata i za koli~estvoto voda {to go koristime. postignat e zabele`itelen napredok. a.700 kubni metri voda! mieweto na avtomobilot pobaruva pribli`no 200 litri voda. me|utoa gri`ata mora da prodol`i.

preku utvrduvawe standardi za zdravstvena ispravnost na slatkata voda. no i na krajbre`nata morska voda. vo 1991 godina Direktivata za tretman na urbanite otpadni vodi utvrdi pravila za za{tita na `ivotnata sredina od {tetnoto dejstvo na urbanite otpadni vodi {to gi ispu{tame vo `ivotnata sredina. tematskata strategija za za{tita i za za~uvuvawe na pomorskite ekosistemi ima za cel postignuvawe dobar ekolo{ki status na morskite vodi do 2021 godina.Da zboruvame za `ivotnata sredina Evropskite direktivi evropskata unija ima usvoeno golem broj direktivi so koi se obiduva da gi razre{i problemite so koi se soo~uva vo koristeweto ~ista voda. tuku vo 2002 godina na svetskiot samit za odr`liv razvoj po~na inicijativa za vodata (EU Water Initiative . evropskata unija ne donesuva samo novo zakonodavstvo. evropskata komisija. koja ima za cel namaluvawe na iskoristenoto koli~estvo ve{ta~ki |ubriva. sekako. osobeno od industrijata. Direktivata za voda za kapewe od 1976 godina gi za{tituva kapa~ite. me|utoa i `ivotnata sredina. so ramkovnata direktiva za vodi od 2000 godina se predviduva izrabotuvawe planovi za upravuvawe na re~nite slivovi. kako {to se nitratite i fosfatite. predlo`i i ambiciozna strategija za za{tita na morskite ekosistemi. dodeka so Direktivata za za{tita od poplavi od 2006 godina se sozdava sistem preku koj treba da se obezbedi namaluvawe i upravuvawe na rizicite od poplavite vrz zdravjeto na lu|eto. so izmenite i so dopolnuvawata na ovaa direktiva napraveni vo 2006 godina se poednostavuvaat zdravstvenite standardi so cel da se podobri upravuvaweto na pla`ite i da se obezbedi pravilno informirawe na kapa~ite i se pravat kvalitetni programi za sledewe na ispolnuvaweto na standardite. Evropskata unija raboti zaedno so svoite gra|ani sledej}i go svojot pove}enaso~en pristap. ovaa direktiva ne se odnesuva na standardite za zdravstvena ispravnost na bazenite za kapewe.EUWI). paralelno so golemiot broj direktivi. Direktivata za voda za piewe od 1998 godina utvrduva standardi za zdravstvena ispravnost na vodata (na primer.). no i so odveduvaweto otpadna voda. 27 . i od domovite. infrastrukturata i li~niot imot. zagaduvawe so olovo i sl. vo istata godina be{e donesena i Direktivata za nitrati. `ivotnata sredina. no. kako i za{tita na resursite od koi zavisat pomorskite ekonomski i socijalni aktivnosti. Glavnata cel e da se namali za edna polovina koli~estvoto voda {to go koristat lu|eto. inicijativata ima za cel da utvrduva celi (mileniumski razvojni celi) {to se odnesuvaat na upotrebata i na pro~istuvaweto na vodite. mikrobiolo{ka ispravnost.

vodata i vo po~vata itn. istra`uva~ite. da ne navodnuvame i da ne gi mieme avtomobilite so ~istata voda za piewe itn. turistite. grade`ni{tvoto. vo unijata se koristi i ekoetiketirawe za odredeni proizvodi {to ne predizvikuvaat {teti vrz `ivotnata sredina. najdobroto ne{to e da izbirame detergenti {to imaat ekoetiketa.Voda unijata razviva golem broj instrumenti za naso~uvawe i za menuvawe na navikite na lu|eto za koristeweto na vodata. [to mo`eme da napravime nie? ako samo se setime deka samite sme odgovorni za sè {to se slu~uva vo `ivotnata sredina. ƒ Konvencijata od Barselona od 1976 godina za za{tita na Sredozemno More. ribarite. hotelierite. 28 4. . golemite sopstvenici na zemja. vo 1999 godina be{e utvrden standardot za detergenti. ƒ Konvenciite od Oslo i od Pariz od 1974 godina i od 1978 godina za za{tita na severoisto~niot del na Atlantski Okean. a denes ima standardi za ekoetiketirawe za pove}e od 19 grupi razli~ni proizvodi. na primer. ispu{tawe {tetni gasovi vo vozduhot. ekologistite. unijata organizira javni raspravi vo koi go slu{a misleweto na site lu|e i na razli~nite sektori: industrijata. skladirawe na otpadot sozdaden vo procesot. a prepora~uva i koristewe detergenti {to koristat pomalku energija za postignuvaweto na vistinskiot efekt. Postojat. namaluvawe na {tetnite sostojki. a obedinuvaat visoki standardi na procesot na proizvodstvo. sportistite itn. koristewe prirodni resursi. lokalnite vlasti. za da postigneme namaluvawe na zagaduvaweto. transportnite dru{tva. kako na primer: ƒ Konvencijata od Helsinki od 1974 godina za za{tita na pomorskite balti~ki ekosistemi. tuku promovira nivno reciklirawe i reupotreba na ambala`ata. toga{ mora da vnimavame da ne gi ostavime ~e{mite da ni kapat ili da ja ostavame vodata da te~e dodeka si gi mieme zabite ili gi mieme sadovite. kaj detergentite evropskata unija ne samo {to usvoila direktiva za namaluvawe na koristenoto koli~estvo detergent. energija. ƒ Konvencijata od Bukure{t od 1992 godina za za{tita na Crno More od zagaduvawe. itn. Me|unarodni dogovori evropskata unija potpi{a i ratifikuva golem broj me|unarodni dogovori za za{tita na moriwata i na okeanite. strogi pravila {to mora da se po~ituvaat za da mo`e da se dobie ekoetiketa. navistina. sozdavawe bu~ava. da ne gi koristime ma{inite za perewe i za sadovi premnogu.4.

zagrozuvaweto na `ivotnata sredina i na zdravjeto na lu|eto od raste~koto koli~estvo otpad stanuva s# poseriozno i ottamu evropskata unija re{i da prezeme merki za soo~uvawe so problemot. me|u 1995 godina i 1998 godina. koli~estvoto frlen otpad se poka~i za 15%. Koli~estvoto otpad od elektronska i od elektri~na oprema .mo`e dvojno da se zgolemi za period od samo 12 godini. ako prodol`ime so istoto tempo.eden od . }e isfrlame pove}e od 45% pove}e otpad otkolku vo 1995 godina. toga{ vo 2020 godina.5 OTPAD najbrzoraste~kite tipovi otpad . verojatno. sekojdnevno frlame s# pove}e i pove}e otpad.

ottuka. najefikasniot na~in da se izleze na kraj so otpadot? se razbira. ottamu. najevtiniot.1. Proizvodite proizvedeni na ovoj na~in otkako }e bide upotrebeni }e bidat povtorno frleni.1. pove}e od jasno e zo{to imame problem da se oslobodime od otpadot. evropskata unija gi ohrabruva proizvoditelite da dizajniraat proizvodi pri ~ie{to proizvodstvo }e se sozdava pomalku otpad i zagaduvawe.Otpad 5. site nie kako potro{uva~i igrame klu~na uloga vo ohrabruvaweto na primenata na ~ista tehnologija preku odbiraweto „~isti” proizvodi i uslugi. toa e vistinskiot na~in na izleguvawe na kraj so otpadot. ^ista tehnologija vo evropskata unija `iveat pribli`no 500 milioni lu|e. koi godi{no proizveduvaat pribli`no 3 milijardi toni otpad. Presmetuvaj}i go individualnoto proizvodDizajnirawe proizvodi {to se energetski efikasni i pobaruvaat pomalku materijali Zamena na materijali {to predizvikuvaat {teta na `ivotnata sredina Dizajnirawe trajni i izdr`livi proizvodi Proizvodstvo na proizvodi {to se odr`uvaat poednostavno Dizajnirawe proizvodi {to mo`at povtorno da se upotrebat i recikliraat proizvodi {to koristat malku materijal i energija proizvodi {to ne $ {tetat na `ivotnata sredina proizvodi {to traat i se koristat podolgo proizvodi {to se popravaat polesno koristewe materijali {to mo`at da bidat reciklirani i povtorno upotrebeni . stvo na otpad proizleguva deka sekoj `itel vo eu sozdava pribli`no 6 toni otpad godi{no. industrijata mo`e da pridonese za soo~uvawe so problemot preku dizajnirawe i proizvodstvo na proizvodi {to sozdavaat pomalku otpad i se frlaat bez da sozdadat {teta na `ivotnata sredina. no razlikata e vo toa {to bile korisni i dobri za `ivotnata sredina za vreme na nivnoto proizvodstvo i koristewe. ova se narekuva ~ista tehnologija. da ne sozdavame otpad. Prevencija Koj e najednostavniot.1. Postojat golem broj na~ini kako da se postigne toa: 30 5.

Proizvoditel na kancelariska oprema razvil tehnologija za proizvodstvo na ma{ini za fotokopirawe so upotreba na stari/amortizirani ma{ini za fotokopirawe. Dosega ima utvrdeno celi za reciklirawe za stari vozila. vodata i vo po~vata. nare~ena ekoetiketa. proda`ba. mnogu od dr`avite {to se ~lenki na unijata ve}e recikliraat pove}e od 50% od otpadot od pakuvawa. ƒ ispu{tawata vo vozduhot. a na toj na~in go namaluvame zagaduvaweto i koristeweto na prirodnite resursi. 5.000 ma{ini za fotokopirawe da obnovi i povtorno da proizvede 75% od niv i na toj na~in da za{tedi duri 93 milioni evra.2. evropskata unija ima razvieno oznaka za identifikuvawe na proizvodite vo prodavnicite {to imaat minimalno vlijanie vrz `ivotnata sredina. kako model za povtorna upotreba na delovite. ƒ skladiraweto otpad.1 milioni kilogrami. Paralelno. Proizvodite dobivaat ekooznaka ako za vreme na nivnoto postoewe (proizvodstvo. koi. 31 . ƒ bu~avata i {tetnite vlijanija vrz ekosistemite. Reciklirawe otpad so reciklirawe se namaluva kvantitetot na otpad {to go skladirame vo deponijata i na toj na~in ja polnime. elektronski i elektri~ni uredi i za baterii. bi gi potro{ila za nabavka na repromaterijali. odnosno go ima namaleno koristeweto na solventi za 1. kompaktni diskovi i kaseti se obiduva da najde na~in kako da go napravi proizvodstvoto poefikasno spre~uvaj}i go zagaduvaweto i za{teduvaj}i sredstva.Da zboruvame za ` ivotnata sredina eve nekolku prakti~ni pri~ini: Poznat proizvoditel na elektri~ni uredi. koja odgovara na pove}e kriteriumi za „zeleni proizvodi”. Kompanijata {to proizveduva bele`nici. Kompanijata uspeala od povratenite 80. inaku. a naskoro unijata }e utvrdi i novi povisoki celi za reciklirawe. lambi i prekinuva~i razvil grupa proizvodi nare~ena „zelen pojas”. go namaluvame koli~estvoto energija potrebna za proizvodstvoto na novi proizvodi. vo 1996 godina kompanijata objavi deka noviot proces za proizvodstvo na medicinska samolepliva lenta za{teduva duri 77% od prethodno potro{enata energija. koristewe i skladirawe) uspe{no gi namaluvaat: ƒ koristeweto na prirodnite resursi i na energijata.

a proizvoditelite na vozila }e napravat povrat na dobar del od cenata platena za skladirawe na otpadnite vozila. toa pretstavuva re~isi 10% od vkupnoto koli~estvo opasen otpad sozdaden vo unijata. navistina. novata direktiva za otpadni vozila predlaga sopstvenicite da dobijat sertifikat od ovlastenoto lice za skladirawe na voziloto pred da bide izbri{ano od registarot na vozila vo upotreba i da prestanat da pla}aat danoci i drugi dava~ki za nego. Reciklirani materijali recikliraweto na eden ton vesnici go spre~uva ispu{taweto na 2. otpadot od elektronski i od elektri~ni uredi porasnuva za 16 do 28% na sekoi pet godini.1. unijata donese novo zakonodavstvo so koe gi obvrza proizvoditelite da ja prezemat ve}e iskoristenata oprema bez pritoa da napla}aat odredena cena za toa. sekoja godina. recikliranata plastika mo`e da se koristi za da se izrabotat novi proizvodi kako {to se novo crevo za voda ili novi cevki. pribli`no 9 milioni toni otpad se sozdavaat poradi isfrlaweto na starite vozila. hartieni {amiv~iwa. hartija za pe~atewe. go spre~uva i se~eweto na 17 drvja i zazemaweto na pribli`no 2. kartonska ambala`a za jajca. ova mo`e da se zeme i kako motiv pove}e za da se proizveduvaat elektronski i elektri~ni uredi {to proizveduvaat pomalku zagaduvawe. ovie nekolku primeri poka`uvaat deka recikliraweto. a se spre~uva i ispu{taweto na toni jagleroddioksid vo atmosferata. ili tripati pobrzo otkolku komunalniot otpad. podni pokrivki. glicerinot za sopira~ki i antifrizot. 32 zagaduva~i preku te{kite metali. ovoj otpad e eden od najgolemite izvori na te{ki metali i organski zagaduva~i. so recikliraweto na konzervite se za{teduva duri 95 % od energijata potrebna za nivno proizvodstvo. a sozdava dovolno toplina za da se zagree domot vo period od {est meseci.2.5 toni jagleroddioksid vo atmosferata. toaletna hartija. sopstvenicite }e mo`at svoite vozila da gi dostavat do ovlastenoto lice bez nikakvi tro{oci. vre}i za spiewe. isto taka. mo`at da bidat iskoristeni i po recikliraweto da dobieme nov karton. recikliraweto na motorot od edno vozilo zna~i ispu{tawe ogromno koli~estvo . no }e vredi u{te pove}e ako lu|eto kupuvaat proizvodi dobieni od recikliran materijal. gorivoto. vredi. motornite masla. bri{a~i za kujna. hidrauli~nite te~nosti. delovi za vozila i ~etki za boewe. a potoa mo`at da ja recikliraat i da prodavaat novi proizvodi.Otpad 5. evropskata unija se obiduva da po~ne so reciklirawe vozila. kako i starite vesnici. salfetki i sl. kutii. recikliraniot karton. {i{iwa i kontejneri. vo ponovo vreme.5 kubni metri otpad. izolacija za palta. sakaj}i da go nadmine so ovoj problem.

mo`e da se koristi vo zemjodelstvoto kako |ubrivo ili da se stava vo saksiite pri sadewe cve}iwa. e neograni~ena. ako sakame da bideme tehni~ki to~ni. Kompostiraweto mo`e da se sproveduva poedine~no. staveni na kup vo vistinski uslovi po nekolku nedeli }e stanat kvaliteten kompost. Po~vata.Da zboruvame za ` ivotnata sredina 5. 5. kako i od celata dr`ava. pol`avi i sl. ja zgolemuva sposobnosta na po~vata da apsorbira pove}e vozduh i voda. no ima nekoi materii {to ne mo`at da bidat reupotrebeni ili reciklirani. [to e toa tretman na otpadot? otpadot {to ne mo`e da bide namalen. Kompostot ja podobruva teksturata na po~vata. pak. kompostiraweto e kontroliran proces na razgraduvawe na materijalite so pomo{ na razli~ni mikroorganizmi i bezrbetnici. ja namaluva erozijata i potrebata od dopolnitelno dodavawe ve{ta~ki |ubriva. mora da bide tretiran na poinakov na~in.3. Koristeweto kompost ja zasiluva organskata sodr`ina na po~vata vo mnogu evropski regioni. kako bubalki. so drugi zborovi. reupotreben ili recikliran. gabi i bezrbetnici gi konsumiraat i gi razgraduvaat organskite materijali. upotrebata na kompostot. obata na~ina imaat {tetno vlijanie vrz `ivotnata sredina i poradi toa mora da bidat strogo kontrolirani.2. lisjata i drugite otpadoci od rastenija vo na{ite gradini. evropskata unija se obiduva da gi ohrabri dr`avite {to se ~lenki i lokalnite zaednici da se soo~at prvo so sozdavaweto otpad. a na~inot na nivnoto tretirawe e sogoruvawe ili skladirawe. a najpolezno e poradi faktot deka go namaluva koli~estvoto otpad {to treba da se skladira i na toj na~in ja zagaduva `ivotnata sredina. Kompostirawe Kompostiraweto e priroden na~in za reciklirawe. trevata. Pove}e od 50% od otpadot od doma}instvata mo`e da se reciklira na ovoj na~in.2. crvi. kako i poluraspadnato ovo{je i zelen~uk. kompost se dobiva koga raznite bakterii. a za toa mo`e da bidat odredeni i instrumenti za finansiska poddr{ka. 33 . no mo`e da bide i so poddr{ka od lokalnite zaednici.

cijanid. vo minatoto.Otpad 5. te{ki metali i nitrati se vlevaat vo podzemnite vodi. prepolna so pesticidi. Deponija Deponijata. zafa}a prostor i go zagaduva zemji{teto so skladirawe opasni materijali vo po~vata. Denes. a poradi toa nekoi te{ki metali i drugi toksini istekuvaat i se vpivaat vo po~vata i vo podzemnite vodi. sekoj den kompresiraniot cvrst otpad se skladira vo deponijata i se pokriva so sloj zemja. a kako na~in za kontrola na zagaduvaweto i ispu{tawata metan. edna od glavnite celi na Direktivata za deponii e namaluvawe na koli~estvoto biorazgradliv otpad da se skladira vo deponiite. organski zagaduva~i. se utvrduva obvrskata deponiite da imaat instalacii za sobirawe na metanot i za proizvodstvo na energija od nego. deponiite se golemi moderni postrojki so za{titni pojasi i so sistem za sobirawe i za otstranuvawe na supstanciite i na gasovite {to istekuvaat i se ispu{taat od otpadot vo raspa|awe. ili skladiraweto na otpadot e glavniot na~in na tretman na otpadot.1. Deponiite vo svetot se polnat sè pove}e i ispu{taj}i metan pridonesuvaat za klimatskite promeni. KAKO ZAGADUVAAT DEPONIITE? 34 Vozduh Voda Po~va ispu{tawe CO2 (jagleroddioksid) i CH4 (metan). ponekoga{ duri i za rekreacija. deponiite ne bea ni{to pove}e od dupki vo koi be{e skladiran otpadot. vo 1995 godina duri 67% od otpadot be{e skladiran vo deponiite. . vo deponijata se skladira otpad s# do onoj moment dodeka ne se napolni.3. neprijatna mirizba. a potoa se pokriva so zemja i podra~jeto na deponijata prodol`uva da se koristi za drugi celi.

koja se skladira vo deponija. HCL. dioksini i te{ki metali. so direktivata eu se obiduva da postigne seriozno namaluvawe na ispu{tawata vo vozduhot nitrogenoksidi. Problemot na sogoruvaweto e deka za da bide spre~eno zagaduvaweto na vozduhot od ispu{tawata gasovi {to sozdavaat efekt na staklena gradina od sogoruvaweto postrojkite moraat da postavuvaat skapi filtri. koi po nivnata upotreba i prepolnetost povtorno }e zavr{at na deponijata. Posebno vnimanie se posvetuva na namaluvaweto i na kontrolata na ispu{tawe na zagaduva~ite vo pomorskite ekosistemi. odnosno 6070 % vo te`ina. kako i nekoi te{ki metali. Preku sogoruvaweto na otpadot se osloboduva energija {to mo`e da se iskoristi za zagrevawe. 35 incinerator e pe~ka vo koja se sogoruva opasniot otpad i otpadot {to dokolku se skladira vo deponija mo`e da ima seriozno {tetno dejstvo vrz po~vata. organski soedinenija. a nekoi incineratori1 mo`at duri da sogoruvaat i opasen otpad spre~uvaj}i opredeleni toksini ili organski soedinenija da gi zagaduvaat vozduhot i po~vata. 1 evropskata unija utvrdi nova direktiva za sogoruvaweto na otpadot. no2.2. deponirawe pepel od incineratorot i pro~istuvawe rezidui. skladirawe opasni supstancii na povr{inskite vodi. 5. vodata i vozduhot. od otpadot ostanuva samo pepelta.3.Da zboruvame za ` ivotnata sredina KAKO ZAGADUVA INCINERATOROT? Vozduh Voda Po~va ispu{tawe so2. Sogoruvawe vo 1995 godina duri 17% od vkupnoto koli~estvo otpad sozdaden vo evropskata unija be{e tretiran so sogoruvawe. koja utvrduva strogi granici na ispu{taweto na ovie zagaduva~i so cel da se namali {tetnoto dejstvo po zdravjeto na lu|eto. so sogoruvaweto se postignuva namaluvawe na otpadot za 90 % vo zafat. sulfurdioksid i hidrohloridi. Po zavr{uvaweto na procesot na sogoruvawe. .

proizvodi i uslugi {to sozdavaat pomalku otpad. ƒ podobreni uslovi za tretman na otpadot. ƒ regulirawe na transportot.Otpad 5. Princip na prevencija: namaluvawe na otpadot u{te od po~etokot na negovoto nastanuvawe i pottiknuvawe na industrijata da proizveduva . odnosno za 50 % vo 2050 godina. a proizvoditelite moraat da bidat odgovorni za pribiraweto. Princip korisnikot pla}a: toj {to go sozdava otpadot mora da gi nadomesti tro{ocite za negoviot tretman. 3. vrskata me|u ekonomskiot razvoj i zgolemuvaweto na koli~estvoto sozdaden otpad mora da bide prekinata. [to pravi Evropskata unija? evropskata unija ima uloga da pridonese kon spre~uvaweto na nastanuvaweto na otpadot i da go promovira recikliraweto preku informiraweto na potro{uva~ite. razvivaj}i i promoviraj}i evropska strategija za reciklirawe na otpadot. poddr{ka na istra`uvaweto i na tehnolo{kiot razvoj za proizvodstvo na novi proizvodi {to imaat pomalo vlijanie vrz `ivotnata sredina i koristat pomalku energija. ƒ namaluvawe na koli~estvoto otpad preku povtorna upotreba i reciklirawe kako i za{teda na energija.i potro{uva~ite da izbiraat . Pri soo~uvaweto so otpadot unijata raboti spored ~etiri osnovni principi: 1. Ottamu opasnite supstancii mora da bidat otkrieni. Princip na pretpazlivost: sekoga{ koga ima potencijalen rizik treba da se prezemat merki za negovo spre~uvawe. 2. tretmanot i za recikliraweto na otpadot. Celta na unijata e vo 2010 godina da go namali skladiraniot otpad za 20% vo sporedba so 2000 godina. 36 . Princip na bliskost: tretirawe na otpadot na mestoto na koe nastanuva. Istovremeno. za postignuvaweto na ovaa cel unijata gi ima postaveno slednive prioriteti vo svojata tematska strategija za otpad: ƒ spre~uvawe nastanuvawe otpad. 4.4.

ƒ kampawi za podigawe na svesta na javnosta.Da zboruvame za ` ivotnata sredina vlijanieto vrz izborot na potro{uva~ite da izbiraat proizvodi {to imaat pomalo vlijanie vrz `ivotnata sredina preku: ƒ koristewe ekoetiketi. vo 1994 godina direktivata za otpad od pakuvawa gi utvrdi celite za namaluvawe i za reciklirawe na otpadot od pakuvawa. . upotrebenite masla. vo 1991 godina Direktivata za opasen otpad gi utvrdi pravilata za upravuvawe na ovoj tip otpad. razli~nite vidovi opasni materijali i sl. Prvo vo 1975 godina be{e usvoena ramkovnata direktiva za otpad. vo periodot me|u 1985 godina i 2000 godina. unijata prezede aktivnosti i za prevencija na nastanuvaweto otpad preku pove}e odluki za ograni~uvawe na nastanuvaweto toksi~en otpad. ƒ zamena na opasnite supstancii. i ƒ regulativi i odano~uvawe. ƒ procena na `ivotniot ciklus. ƒ upatstva. ekoetiketata be{e promovirana so donesuvaweto na direktivata vo 1992 godina. dodeka za periodot 2006-2016 godina be{e postavena cel . vo 1999 godina se vovede obvrska da se sobira i tretira metanot ispu{ten od deponiite.90 %. a vo 2005 godina be{e usvoena i nova direktiva so koja se ograni~ija ispu{tawata dioksini {to se dobivaat so sogoruvawe na otpadot. a bea doneseni i mnogu drugi direktivi {to se odnesuvaat na bateriite. 37 Evropskite direktivi Dosega bea doneseni golem broj direktivi so cel podobruvawe na sostojbata vo sektorot. kako na primer sodr`inata na te{kite metali vo bateriite. a nejzinata cel be{e da im olesni na potro{uva~ite da gi prepoznaat proizvodite so ekoetiketa. ƒ ekodizajn na proizvodite. koja od dr`avite {to se ~lenki bara{e da upravuvaat otpad preku ohrabruvawe na prevencijata i na pravilnoto skladirawe. ƒ informativni deklaracii. evropskata unija ima zabrana i za izvoz na odredeni vidovi opasen otpad vo dr`avite {to ne se ~lenki na organizacijata za ekonomska sorabotka i razvoj. ƒ razvoj na ~ista tehnologija.namaluvawe na biorazgradliviot otpad vo deponiite za 65 %. be{e utvrdena i stapka za namaluvawe na dioksinite (supertoksi~ni hemikalii) .

ƒ Informirajte se za proizvodite {to imaat ekoetiketa. vo dekemvri 2005 godina. Pred da odite na pazaruvawe. ƒ Obidete se da # dadete vtor `ivot na oblekata {to ne e vo moda. koi gi obvrzuvaat dr`avite {to se ~lenki da razvivaat nacionalni programi za spre~uvawe na nastanuvaweto otpad. a }e dobiete pomalku ambala`a. ƒ Servisirajte gi rasipanite proizvodi i razmislete dobro pred da gi frlite. ƒ Mo`ebi ne vi e potrebna tolku golema ambala`a za proizvodite {to gi kupuvate. 38 . ovaa dolgoro~na strategija ima za cel da obezbedi evropa da bide op{testvo {to go reciklira otpadot i se obiduva da izbegne sozdavawe otpad i da go koristi otpadot kako resurs. ƒ Mnogu marketi davaat plasti~ni kesi na sekoj potro{uva~ koga pazaruva. [to mo`eme da napravime nie? ƒ Podgotvuvajte se za reciklirawe na otpadot i podu~uvajte gi site vo semejstvoto da go razberat procesot na reciklirawe i {to podrazbira toj.Otpad Kone~no. 5. evropskata komisija predlo`i usvojuvawe nova tematska strategija za spre~uvawe i za reciklirawe na otpadot. Predlo`ete mu na prodava~ot da vi dava pomalku ambala`a i da koristi pomalku ambala`a vo idnina. Kako prv ~ekor vo ispolnuvaweto na strategijata Komisijata predlo`i revizija na ramkovnata direktiva za otpad od 1975 godina i vospostavuvawe standardi za reciklirawe.5. vnimavajte da si zemete so vas kesa ili torba mesto da zemete nova. ƒ Ako kupuvate refusni proizvodi }e dobiete ist kvalitet. a potoa pobarajte gi vo bliskata prodavnica i prepoznajte gi po logoto. prepravete ja ili podarete ja.

me|u drugoto. se nao|a i vo raznovidnosta na nejzinite predelski tipovi: od planini so alpski karakteristiki. a ima i mnogu vidovi {to ve}e is~eznale. site ovie predelski tipovi se `iveali{te na mnogu vidovi od evropskiot div svet.PRIRODA bogatstvoto na evropa. 6 . Golema e brojkata na vidovi {to se zagrozeni ili se pod zakana od is~eznuvawe. preku {umi do mo~uri{ta i drugi vodni `iveali{ta.

takvite `iveali{ta se osobeno retki. {tetno po nivnoto zdravje kako {to mu {teti na zdravjeto na lu|eto.1. za `al. planini. seto ova go narekuvame biolo{ka raznovidnost. se narekuva `iveali{te. ezera. . ribi.1. nekoi od vidovite se mnogu retki ili. 6. se pod zakana od is~eznuvawe. ƒ Delot od Zemjinata kora. iako mnogu od niv. zagaduvaweto e. vo niv se vklu~eni pasi{ta. morame da spre~ime ova da se slu~uva i ponatamu i da ja za{titime biolo{kata raznovidnost. treseti{ta i mo~uri{ta {to se relativno nedopreni od ~ovekovata aktivnost. `ivotni i insekti. ƒ Sredinata vo koja `iveat zaedni~ki `ivotnite ili rastenijata.Priroda 6. ƒ Pove}e edinki od istiot ili od razli~ni vidovi {to `iveat vo edno geografsko podra~je i imaat razli~ni demografski karakteristiki se narekuvaat populacija. vklu~uvaj}i tuka nekoi specifi~ni vidovi {umi. ƒ @ivite organizmi. do nekolku kilometri vo atmosferata.500 `iveali{ta. ptici. Za{tita i obnovuvawe na prirodnite ekosistemi na evropska po~va ima golem broj ekosistemi vo koi `iveat iljadnici rastenija. vodite i atmosferata kade {to `iveat razli~nite `ivi organizmi se narekuva biosfera. @iveali{tata vo Evropa 40 ima pove}e razli~ni nivoa vo koi mo`e da bide prou~uvan `iviot svet: ƒ Rastenie ili `ivotno {to mu pripa|a na odreden vid e edinka. peso~ni dini. vo evropskata unija se klasifikuvani pribli`no 2. nivnoto `iveali{te i na~inite na koi se povrzuvaat me|u sebe se narekuva ekosistem. definirani spored vegetaciskite ili prirodnite karakteristiki. ƒ [irokite tipovi ekosistemi so sli~ni karakteristiki {to gi razdeluvaat od drugite i se rasprostraneti niz svetot se narekuvaat biomi. pustinska tundra. vo nea se vklu~eni od nekolku santimetri do nekolku metri od Zemjinata kora na povr{inata kako i na morskoto dno. reki. a pati{tata i gradovite gi uni{tuvaat nivnite prirodni `iveali{ta. ƒ Grupa edinki ili razli~ni vidovi {to `iveat zaedno vo to~no utvrdeno podra~je se narekuvaat zaednica. Lu|eto vlijaat vrz najgolemiot del od ovie `iveali{ta. pak. morski bregovi i u{te mnogu drugi.1. isto taka.

Da zboruvame za ` ivotnata sredina 6. Prviot cica~ {to is~ezna vo noviot milenium e pirinejskiot ibeks. koja `ivee{e na {panskite Pirinei. Dopolnitelno na `ivotinskite vidovi.000 vidovi rastenija se zagrozeni. Poslednata pre`iveana edinka od ovoj vid. gre{at! vo poslednite nekolku dekadi is~eznaa duri 64 evropski rastenija (osum vo osumdesettite i devet vo tekot na devedesettite godini na minatiot vek). a koi. ima duri i nekoi voobi~aeni vidovi ptici {to site gi prepoznavame. pticite i od ribite se zagrozeni.1. isto taka.2. i pokraj site napori na {panskata vlada i na evropskata unija umre na 6 januari 2001 godina. a 27 vidovi se pod zakana od is~eznuvawe. eve edna mala lista na zagrozeni vidovi: Cica~i Ptici Vle~ugi i vodozemci Insekti Rastenija 41 Denes. ƒ Ris (Lynx lynx) ƒ Kafena me~ka (Ursus arctos arctos) ƒ Mediteranska mona{ka foka (Monachus monachus) ƒ Saimarska prstenesta foka (Pusa hispida saimensis) ƒ Male~ok delfin (Phocoena phocoena) ƒ Aduenov galeb (Ichthyaetus audouinii) ƒ Zelen gulab (Drepanoptila holosericea) ƒ Siv sokol (Falco peregrinus) ƒ Beloopa{est krajbre`en orel (Haliaeetus albicilla) ƒ Severen gologlav ibis (Geronticus eremita) ƒ Azorski biqbiq (Pyrrhula murina) ƒ Carski (imperijalen) orel (Aquila heliaca) ƒ Kosa~ka (Crex crex) ƒ Glavesta `elka (Caretta caretta) ƒ Golem kanarski gu{ter (Gallotia simonyi machadoi) ƒ Crvenostoma~na muka~ka `aba (Bombina bombina) ƒ Orhideja damska ƒ Kafena vle~ka (Cypripedium mo~uri{na pepecalceolus) ruga (Euphydryas aurinia aurinia) ƒ Korzikanska peperuga so opa{ka kako na lastovi~ka (Papilio hospiton) . se vo rizi~nata grupa. pribli`no polovinata (45%) od cica~ite vo evropskata unija i edna tretina (38%) od vle~ugite. Zagrozeni vidovi tie {to mislea deka is~eznuvaweto na vidovite zavr{i so is~eznuvaweto na dinosaurusite. duri 3. Postojat i vidovi {to se tolku retki {to mo`e da izumrat celosno.

treseti{tata i mo~uri{tata na celiot evropski kontinent se namaleni me|u 60% i 90%. namaluvawe na razmenata na genetski materijal.Priroda 6. Golemite transportni koridori gi razdeluvaat populaciite {to doveduva do izolirawe na delovi od populaciite. kako {to se branite. vo krajbre`niot pojas zagaduvaweto i prekumernoto ribarewe gi zagrozuvaat morskite vidovi. osobeno e va`no e da se za{tituvaat ne samo vidovite. na krajot. slabeewe na karakteristikite na vidovite i. stepite.2. peso~nite dini. izumirawe na populacijata. razmno`uvawe vo ograni~eni grupi. taka {to trpat seriozni vlijanija od zemjodelstvoto i od intenziviraweto na negoviot obem. ottamu. imaat {tetno dejstvo vrz vodnite `iveali{ta i ekosistemite vo golemite estuari. vo [panija. zagaduvaweto i golemite grade`ni proekti. . tuku i nivnite `iveali{ta. O{tetuvawe na prirodnite `iveali{ta mnogu od razli~nite divi vidovi `iveat vo harmonija so lu|eto. Francija i vo italija duri 75% od peso~nite dini is~eznaa pred po~etokot na minatiot vek. a se zagrozeni i od degradacijata na 42 pla`ite i na krajbre`jeto. nekoi vidovi foki i morski `elki ponekoga{ se `rtvi na ribarskite mre`i. no ima i takvi {to zavisat od prirodnite podra~ja i od nedoprenoto `iveali{te.

43 . Dr`avite {to se ~lenki vo soglasnost so ovaa direktiva treba da utvrduvaat posebni podra~ja za za{tita kade {to ovie vidovi mo`at da `iveat bezbedno. vo 1979 godina evropskata unija ja usvoi Direktivata za divite ptici.Da zboruvame za ` ivotnata sredina 6. vo 1992 godina evropskata unija ja usvoi Direktivata za divite vidovi i za nivnite `iveali{ta so koja odgovori na ovaa potreba. a posebnite planovi za upravuvawe na nivnata za{tita se kombiniraat so ekonomskata aktivnost na lu|eto i se primenuva principot na odr`liv razvoj. a pribli`no 200 vidovi `ivotni i pribli`no 500 vidovi rastenija vo pribli`no 200 tipovi `iveali{ta imaat potreba od za{tita. vladite se obvrzaa zna~itelno da ja namalat zagubata na biolo{kata raznovidnost do 2010 godina. so ovaa direktiva unijata utvrdi lista od 194 zagrozeni vidovi ili podvidovi na koi treba{e da im se posveti posebno vnimanie. iako so svoeto zakonodavstvo se obiduva{e da go postigne toa u{te od sedumdesettite godini na minatiot vek.3. Dr`avite {to se ~lenki moraat da gi za{titat i za~uvaat `iveali{tata i vidovite {to se od poseben interes. evropskata unija ja prifati ovaa globalna cel. [to pravi Evropskata unija? na svetskiot samit za odr`liv razvoj odr`an vo Johanesburg vo 2002 godina vo ramkite na obedinetite nacii.

nare~ena natura 2000.Priroda ovie podra~ja na posebna za{tita se me|usebno povrzani vo edna cvrsta ekolo{ka mre`a. Dosega unijata ima ratifikuvano golem broj me|unarodni dogovori za za{tita na prirodata. . nitu edna golema odluka {to se odnesuva na transportnata. ƒ Bonskata konvencija za vidovi preselnici (1979). ƒ Barselonskata konvencija za za{tita na Sredozemno More (1976). so mre`ata ve}e se pokrieni 15% od povr{inata na evropskata unija. koi taa odluka bi gi imala vrz `ivotnata sredina i prirodata. ottoga{ navamu. energetskata ili na zemjodelskata politika ne mo`e da bide donesena bez analiza i procena na vlijanijata. so koj se utvrdi obvrskata od vklu~uvawe na za{titata na `ivotnata sredina vo drugata sektorska politika. ƒ Konvencijata na OON za biolo{ka raznovidnost (1993). vo celiot proces. ƒ Helsin{kata konvencija za za{tita na Balti~ko More (1974). ƒ Bernskata konvencija za diviot svet i za prirodnite `iveali{ta (1979). ƒ Konvencijata za za{tita na Alpite (1991). sproveduvaweto na ovie konvencii e klu~no za postignuvaweto odr`liv razvoj dogovoren vo rio de @aneiro vo 1992 godina. ili teritorija {to e pribli`no golema kolku i Germanija. evropskata unija e del i od golem broj me|unarodni inicijativi. 44 vakviot pristap be{e zasilen so usvojuvaweto na Dogovorot od mastriht vo 1992 godina. unijata ja ima ulogata da gi usoglasuva i sledi naporite {to gi prezemaat poedine~no dr`avite {to se ~lenki. vo listata na ratifikuvani dogovori se vklu~uvaat: ƒ Ramsarskata konvencija za za{tita na vodnite `iveali{ta (1971).

ƒ Prirodata ima pravo na za~uvuvawe i razvoj na nejzinoto genetsko nasledstvo. ƒ Retkite ekosistemi. vklu~uvaj}i go tuka i nivnoto razmno`uvawe vo ramkite na soodvetnite ekosistemi. Vo slu~aj na nejzino naru{uvawe. za{tita i na razvoj. prirodata ima pravo na vra}awe vo porane{na sostojba. kako i tie so isklu~itelno bogata biolo{ka raznovidnost se predmet na najstroga za{tita. [to mo`e da napravime nie? za{titata na prirodata i na biolo{kata raznovidnost od lu|eto bara po~it i po~ituvawe. ƒ Mora da postoi opravduvawe za sekoe naru{uvawe na prirodata. Istrebuvaweto i natamo{noto zagrozuvawe na vidovite e zabraneto. `iveali{tata. ƒ Prirodata u`iva pravo na za{tita na ekosistemite. 45 . ƒ @ivite organizmi imaat pravo na `ivot {to e dostoen za soodvetnite vidovi. Lu|eto treba da imaat po~it za slednive prava na prirodata: ƒ Prirodata ima pravo na postoewe.4. vidovite i populaciite vo nivnata me|usebna zavisnost.Da zboruvame za ` ivotnata sredina 6.

ƒ Ne voznemiruvajte gi divite `ivotni. toa mo`e da dovede do namaluvawe na biolo{kiot minimum i da predizvika naru{uvawe na prirodnata ramnote`a. Za{titete gi za dobroto na idnite generacii! . ƒ Zabraneto e sobirawe i ~uvawe primeroci od divi vidovi ili nivni delovi. ma~ki). ƒ Vo granicite na prirodnoto nasledstvo ne e dozvoleno dvi`ewe so motorni vozila nadvor od naselenite mesta i ozna~enite pateki.Priroda vo odnos na po~ituvaweto. Vnimavajte da ne go zagrozite nivniot natamo{en opstanok vo prirodata! 46 ƒ Pregraduvaweto na vodotecite e zabraneto. ƒ Prijavete ja {tetata {to ste ja zabele`ale na ~uvarskata slu`ba ili vo upravata na za{titenoto podra~je.prirodata: ƒ Dvi`eweto vo granicite na prirodnoto nasledstvo se vr{i samo po obele`anite pateki i planinarski pateki. Vnimavajte na opasnosta od po`ari! ƒ Va{ite doma{ni mileni~iwa (ku~iwa. potrebno e site posetiteli i u`ivateli vo prirodata da gi po~ituvaat slednive pravila za za{tita na zelenoto zlato . Vnimavajte na Va{ite postapki! ƒ Uni{tuvaweto na pe{terskite ukrasi. vodete gi na kus povodnik tamu kade {to se granicite na prirodnoto nasledstvo. retkite minerali i na fosilite e najstrogo zabraneto. Vo prirodata nema prostor za skladirawe otpad. tie mo`at da bidat mnogu opasni po `ivotot. ƒ Pred zaminuvawe soberete go otpadot {to ste go napravile. ƒ Kampuvaweto i paleweto ognovi vo granicite na prirodnoto nasledstvo e zabraneto.

POKAZATELI ZA 2 @IVOTNATA SREDINA? 2 .KAKO RAbOTI EVROPSKATA UNIJA 7 izvor: evrostat .

Priroda i biolo{ka raznovidnost Ptici  Podelba na predelot  Kargo-transport  zemji{te za organsko proizvodstvo na zemjodelski proizvodi  2.1 2.2 izlo`enost na zagaden vozduh so ozon  3.Kako raboti Evropskata unija .uspe{no. @ivotna sredina i ekonomija 5.7 Podra~ja od natura 2000  2.5 izlo`enost na ekosistemite na acidifikacija  3.6 izlo`enost na ekosistemite na eutrofikacija  3.prose~no.6 Podra~ja odredeni spored Direktivata za divite vidovi i za nivnite `iveali{ta  2.6 intenzitet na energija  1.2 Koli~estvo na komunalen otpad  4.1 ulov na riba pogolem od biolo{ki maksimalno dozvolenata koli~ina  4.9 rezidui na pesticidi vo hranata  4. Klimatski promeni i energija 1. Sproveduvawe 6.4 3.4 Proizvodstvo na elektri~na energija od obnovlivi izvori  1.3 Proekcii na ispu{tawe na zagaduva~i na vozduhot  3.9 vkupna potro{uva~ka od nuklearni centrali  2.3 recikliran otpad od ambala`a  5.4 ispu{tawe vo vozduhot na nitrogenoksidi  3.8 Proizvodstvo na toksi~ni materijali  3.3 2.2 2.2 Prirodni katastrofi povrzani so klimatskite promeni  1. @ivotna sredina i zdravje 3.3 vkupni ispu{tawa gasovi {to predizvikuvaat efekt na staklena gradina spored Kjoto  1. Prirodni resursi i otpad 4.1 ekotaksi  6.8 Prose~na emisija na CO2 od patni~ki vozila  1.1 izlo`enost na zagaden vozduh so razni ~esti~ki  3.7 Kone~na potro{uva~ka na energija vo transportot  1.lo{o.5 Kombinirano proizvodstvo na toplina i na energija  1.1 Globalen kvalitet na vozduhot i zgolemuvawe na temperaturata  1. 1.  .5 zemjodelsko zemji{te na koe se primenuva ekopraktika  2.  .7 indeks na eksploatacija na vodata  3.1 Prekr{uvawe na zakonodavstvoto na eu  48 .pokazateli za ` ivotnata sredina?  .

koe gi utvrduva kratkoro~nite i dolgoro~nite prioriteti na procesot i gi izrabotuva godi{nite planovi vo ramkite na nacionalnata programa za prezemawe na evropskoto zakonodavstvo. vo oblasta na `ivotnata sredina procesot go vodi ministerstvoto `ivotna sredina i za prostorno planirawe. ƒ Zakon za prostorno i za urbanisti~ko planirawe. . i ƒ Zakon za vodi. Dosega vo nasoka na usoglasuvawe na zakonodavstvoto vo ovoj sektor se doneseni slednive zakoni: ƒ Zakon za `ivotna sredina. ƒ Zakon za za{tita na prirodata. ƒ Zakon za genetski modifikuvani organizmi. ƒ Zakon za upravuvawe pakuvawa i otpad od pakuvawa. ƒ Zakon za za{tita od bu~ava vo `ivotnata sredina.[ TO PRAVI vo soglasnost so obvrskite prezemeni so spogodbata za stabilizacija i za asocijacija republika makedonija prezema aktivnosti za usoglasuvawe na makedonskoto zakonodavstvo so toa na evropskata unija. ƒ Zakon za kvalitet na ambientalniot vozduh. 8 REPUbLIKA MAKEDONIJA ƒ Zakon za upravuvawe otpad.

1.[ to pravi Republika Makedonija 50 Dopolnitelno za sproveduvaweto na donesenite zakoni se doneseni i pogolem broj podzakonski akti za sproveduvawe na navedenite zakoni. kako i na drugite instrumenti dostapni vo procesot. a uspehot }e zavisi od pravilnoto koristewe na finansiskata pomo{ na unijata. pritoa utvrdeniot kraen rok za postignuvawe celosna usoglasenost e 2015 godina. osven ministerstvoto za `ivotna sredina i za prostorno planirawe vo procesot se vklu~eni i site drugi organi vo sostav na ministerstvoto. drugi upravni organizacii. sledej}i go procesot na prezemawe na evropskoto zakonodavstvo za `ivotna sredina vo nacionalnoto zakonodavstvo na republika makedonija evropskata komisija utvrdila deka zakonodavstvoto za `ivotna sredina na republika makedonija e usoglaseno vo pove}e od 65% so evropskoto.2014 godina . od druga strana. mnogu da napravi. zavisi i od primenata na donesenite zakoni. odnosno za odredeni evropski propisi 2020 godina. site ovie akti se doneseni vo ramkite na procesot za usoglasuvawe na nacionalnoto zakonodavstvo so toa na evropskata unija. tuku i evropskite sredstva {to ve}e bea isprogramirani vo nasoka na sproveduvaweto na ovoj zakon. vo ramkite na ovoj proces ministerstvoto pravi i analiza na potrebnite izmeni vo makedonskoto zakonodavstvo. vo ramkite na procesot ministerstvoto za `ivotna sredina i za prostorno planirawe gi odreduva evropskite propisi {to }e bidat prioritetni za nivno prezemawe vo makedonskoto zakonodavstvo. me|u koi i zakonot za vodi3 `rtvuvaj}i go ne samo procesot i kvalitetot na `ivotot na svoite gra|ani. Koga stanuva zbor za sproveduvaweto na novoto. a vo ovoj moment makedonija uspe{no se obiduva da ja odol`i primenata na oddelni propisi. sproveduvaweto. 3 Primenata na zakonot za vodi e oddlo`ena za 1. me|u drugoto. navistina. kako i potrebata od sozdavawe ili zasiluvawe na odredeni institucii vo poddr{ka na izmenetoto zakonodavstvo. republika makedonija ima u{te. ili usoglaseno zakonodavstvo. me|utoa i od uspe{nosta vo procesot na pregovori za pristapuvawe vo ~lenstvo. kako i stru~ni i nau~ni ustanovi {to rabotat vo oblasta na `ivotnata sredina.

i ƒ Ruralen razvoj. ƒ Razvoj na ~ove~ki resursi. . 9 PRETPRISTAPNA POMO[ . ƒ Regionalen razvoj.INSTRUMENT ZA instrumentot za pretpristapna pomo{ (iPa) e vospostaven od strana na evropskata unija so donesuvaweto na regulativata (ez) 1085/2006 od 17 juli 2006 godina. ƒ Prekugrani~na sorabotka. kako i so nejzinoto zakonodavstvo. Celta na instrumentot e da obezbedi naso~ena pomo{ na dr`avite {to se kandidati i za potencijalnite kandidati vo nivnoto postapno usoglasuvawe so standardite i politikata na evropskata unija.IPA instrumentot za pretpristapna pomo{ e sostaven od slednive 5 komponenti: ƒ Pomo{ vo periodot na tranzicija i na institucionalna nadgradba.

ƒ Albanija . i ƒ da se pomogne so sproveduvaweto na programata i da se pridonese za navremena isporaka na rezultatite.Pela.Instrument za pretpristapna pomo[ .komponenta II (Prekugrani~na sorabotka) Pomo{ta za prekugrani~nata sorabotka spored komponentata II od iPa e naso~ena kon unapreduvawe na dobrite odnosi me|u regionite i dr`avite. vardarski i pelagoniski region.1. glavno.n. Prekugrani~na sorabotka me|u Makedonija i Bugarija: 52 9.IPA 9. nevladini organizacii ili pretprijatija za da se zasili ekonomskiot i socijalen razvoj na pograni~nite regioni. ƒ da se podobri turisti~kata i transportnata infrastruktura so cel da se zgolemi potencijalot za razvoj na turizmot. Prekugrani~na sorabotka me|u Makedonija i Grcija: ƒ Makedonija . Prekugrani~na sorabotka so Bugarija ƒ Makedonija: severoisto~en. 3. asocijacii. NUTS) se slednive: 1. ƒ Grcija .1. Elbasan. 2. IPA . Dr`avite {to se u~esni~ki gi dogovorija slednive celi: 9.1.1. regioni {to mo`at da konkuriraat od obete strani na granicite spored podelbata na regioni (t. stabilnosta i za prosperitetot na grani~nite oblasti za zaedni~ki interes na `itelite i na instituciite vo dvete dr`avi. jugozapaden i polo{ki region. poddr{ka na zaedni~kite aktivnosti za za{tita na `ivotnata sredina i podobruvawe na kvalitetot na `ivotot.pelagoniski. }e se fokusira na sozdavawe vrski me|u pograni~nite regioni. . Blagoevgrad. ƒ da se intenziviraat kontaktite na lokalno nivo me|u `itelite {to `iveat vo EU i nadvor od nea. isto~en i jugoisto~en region. Diber. ovaa pomo{. Kuku{. Lerin.1 Glavni prioriteti i celi Prekugrani~nite programi se naso~eni kon toa da dadat svoj pridones za odr`liviot razvoj.jugoisto~en. Seres. ƒ Da se prodol`at postojnite ili da se sozdadat novi vrski me|u lokalnite/regionalnite administracii. Prekugrani~na sorabotka me|u Makedonija i Albanija: ƒ Makedonija . ƒ Bugarija .1.]ustendil. kako i da se pridonese za za{tita na `ivotnata sredina.Kor~a.

60% 30% . ƒ da se intenzivira kulturnata razmena preku aktivnosti ~ovek na ~ovek i institucija na institucija. ƒ da se intenziviraat kontaktite na lokalno i na regionalno nivo me|u `itelite {to `iveat vo EU i nadvor od nea. Prekugrani~na sorabotka so Grcija 9. ƒ da se promovira odr`liviot razvoj so poseben akcent na za{titata.Da zboruvame za `ivotnata sredina 9. promocijata i na upravuvaweto na prirodnite resursi i ekosistemi: da se vospostavi zaedni~ka politika za `ivotna sredina. 53 9. kako rezultat na sorabotkata me|u ekonomskite u~esnici. alternativni vidovi turizam i razvoj na mala infrastruktura. ƒ Da se poddr`i ekonomskiot razvoj so poseben akcent na turizmot: prodol`eni turisti~ki aktivnosti. da se garantira odr`livo upravuvawe na prirodnite resursi. ƒ da se promoviraat zaedni~ki aktivnosti za za{tita na prirodnata i na kulturnata sredina. i ƒ da se pomogne vo sproveduvaweto na programata i da se pridonese za navremena isporaka na rezultatite. kako i da se za{titi javnoto zdravje preku prekugrani~ni aktivnosti. .3. zaedno so evropskata komisija.1. rasporedot za koristewe na sredstvata e spored prikazot vo tabelata. ƒ da se zgolemi potencijalot za turizam na pograni~niot region i da se zgolemi brojot na stranski posetiteli. Finansiski pokazateli spored komponentata II.2.20% maksimum 10% maksimum 10% Grcija 30% . }e re{at koga }e po~ne procesot na programirawe i kako }e izgleda preraspredelbata na sredstvata.50% 10% .2. Prekugrani~na sorabotka so Albanija ƒ Da se namali jazot vo ekonomskiot razvoj me|u pograni~nite regioni i drugite delovi od dr`avata so pomagawe da se sozdadat novi rabotni mesta. i ƒ da se pomogne vo sproveduvaweto na programata i da se pridonese za navremena isporaka na rezultatite.1. Programa Ekonomski razvoj Turizam/ Infrastruktura Gradewe prekugrani~ni mre`i Tehni~ka pomo{ Albanija Bugarija 40% .40% 10% .1.20% maksimum 10% 90% vo odnos na programite za prekugrani~na sorabotka so srbija i so Kosovo.50% 20% .1. zemjite {to se korisnici. da se vklu~i gra|anskoto op{testvo vo donesuvaweto politika.1.

9.komponenta III (Regionalen razvoj) Pomo{ta od komponenta III e otvorena samo za dr`avite {to se kandidati.Instrument za pretpristapna pomo[ . 54 . evropskata komisija i vladata na republika makedonija go dogovorile kako prioritetna aktivnost za ovaa komponenta na instrumentot podobruvaweto na infrastrukturata za upravuvawe na `ivotnata sredina i proektot „izgradba na sistem za sobirawe i za tretman na otpadni vodi vo Prilep” vo vkupna vrednost od 13 milioni evra. specifi~nite celi na ovaa komponenta vklu~uvaat: ƒ Promocija na odr`liviot razvoj preku namaluvawe na minimum na {tetnite vlijanija vrz `ivotnata sredina. Paralelno so toa pomo{ta od ovaa komponenta pomaga i vo gri`ata da se za{titi `ivotnata sredina od vlijanijata {to gi ima vrz nea ekonomskiot razvoj. tuka osobeno {tetnoto vlijanie na transportot vrz `ivotnata sredina. vrz osnova na vaka utvrdenite celi i prioriteti. koga ne postojat postrojki za tretman na otpadni vodi. kako i obuka za idnoto menaxirawe na sredstvata od evropskiot fond za regionalen razvoj i zaedni~kiot fond.IPA 9. Preku pomo{ta od ovaa komponenta na iPa se obezbeduva i tehni~ka pomo{ za ministerstvoto za za{tita na `ivotnata sredina i za prostorno planirawe za sproveduvawe na usoglasenoto nacionalno zakonodavstvo so evropskoto zakonodavstvo za `ivotna sredina. kako i postignuvawe usoglasenost so zakonodavstvoto za sektorot `ivotna sredina preku soodvetni investicii. IPA . a zakonodavstvoto za vodi e usoglaseno so evropskoto.2. Glavni prioriteti i celi Glavna cel na komponentata III na iPa za regionalen razvoj e poddr{ka na regionalniot razvoj preku ispolnuvawe na potrebnite ekolo{ki uslovi za obezbeduvawe kvaliteten `ivot i ekonomski razvoj.2.1. ƒ Zgolemuvawe na brojkata na gra|ani {to }e dobivaat ~ista voda preku postrojkite za tretman na otpadnite vodi vo soglasnost so evropskoto zakonodavstvo. a e naso~ena kon unapreduvaweto na regionalniot razvoj preku povrzuvaweto na razli~nite regioni (razvoj na transportnata mre`a) i izgradba i rekonstrukcija na infrastrukturata so cel poddr{ka na ekonomskiot razvoj. ƒ Namaluvawe na koli~estvoto otpadna voda ispu{tena vo pogolemi aglomeracii. ƒ Namaluvawe na naru{uvawata na `ivotnata sredina preku nesoodvetno skladirawe otpad i voveduvawe infrastruktura za upravuvawe cvrst otpad vrz osnova na zakonodavstvo usoglaseno so evropskoto.

op{tata cel na @ivot+ e da pridonese za sproveduvaweto.014 proekti. @ivotII (1996-1999). i @ivot-III (2000-2006). reformata i za razvojot na ekolo{kata politika i zakonodavstvo na evropskata unija.2 milijardi evra. . Postignuvaweto na op{tata cel na programata se vr{i preku kofinansirawe proekti {to imaat dodadena evropska vrednost.10 @IVOT+ Programata @ivot+ e finansiskiot instrument na evropskata unija za poddr{ka na ekolo{kata politika. so pribli`no 2. Programata @ivot po~na vo 1992 godina i dosega be{e sprovedena vo tekot na tri finansiski periodi: @ivot-I (1992-1995). vo dosega{niot period so programata @ivot bea kofinansirani 3.

@ivot+ 10. @IVOT+ Priroda i biolo{ka raznovidnost 10.1. @ivot+ ekolo{ka politika i upravuvawe. kako i proekti za vospostavuvawe na podra~jata od mre`ata natura 2000.ekolo{ka programa.1.143 milijardi evra. prirodata i za biolo{kata raznovidnost. pretstavuva prodol`enie na porane{nata programa @ivot . @IVOT+ (2007 .1. 10. tehnologii. so ovaa komponenta se kofinansiraat proekti {to pridonesuvaat za sproveduvaweto na direktivite za divite ptici i za divite vidovi i za nivnite prirodni `iveali{ta.2. se organiziraat specijalizirani obuki za lica vraboteni vo sektorot. Prifatlivi za kofinansirawe se i proekti {to pretstavuvaat sproveduvawe na Komunikacijata na Komisijata (Kom) 216/2006 godina za „zapirawe na zagubata na biolo{kata raznovidnost do 2010 godina i ponatamu”. i @ivot+ informirawe i komunikacii. @IVOT+ Informirawe i komunikacii ovaa nova komponenta obezbeduva sredstva za kofinansirawe kampawi za podigawe na javnata svest za `ivotnata sredina. pak. kofinansirawe mo`at da obezbedat i proekti za sledewe na ekolo{kite problemi. @IVOT+ Ekolo{ka politika i upravuvawe 56 Komponentata od programata nameneta za za{tita na prirodata i na biolo{kata raznovidnost pretstavuva prodol`enie na prethodnata programa @ivot . metodi i instrumenti za politikata. vsu{nost. dodeka barem 78% od vkupniot buxet se tro{at za finansirawe proekti vo trite komponenti na programata: @ivot+ Priroda i biodiverzitet. Pravnata osnova na programata e regulativata (ez) 614/2007 i so nea se reguliraat operativnite tro{oci na Generalniot direktorat za `ivotna sredina za upravuvawe na programata.3.Priroda. Komponentata za ekolo{ka politika i upravuvawe. so ovaa komponenta se kofinansiraat proekti za sproveduvawe na evropskata ekolo{ka politika i za razvoj na inovativni idei. Paralelno. .1.1. barem 50% od vkupniot buxet na @ivot+ mora da bide potro{en na kofinansirawe proekti od ovaa komponenta.2013) vo aktuelniot finansiski period programata @ivot+ }e funkcionira za celoto vreme na va`nost na finansiskata perspektiva od 2007 godina do 2013 godina so buxet od 2. 10. kako i drugi proekti so koi se ustanovuvaat informativni centri ili.

Kriteriumi za izbor na prifatlivi proekti 10.1. no i drugi dr`avi od evropa. ƒ Proektite mora da bidat tehni~ki i finansiski cvrsti. koe go koordinira eden od partnerite od pove}eto dr`avi {to se korisni~ki. razvoj i promocija na najdobra tehnika i tehnologija za za{tita na `ivotnata sredina. republika makedonija vo posleden moment re{i da ne go plati vlezniot bilet za u~estvo vo programata i na toj na~in re{i samata da go finansira usoglasuvaweto so evropskoto zakonodavstvo i aktivnostite za za{tita na prirodata i na biolo{kata raznovidnost. Programata @ivot+ e otvorena za javni ustanovi i za privatni organizacii i dru{tva.3. ƒ Proektite da pretstavuvaat inovativen pristap kon ostvaruvaweto na celite na ekolo{kata politika.Da zboruvame za `ivotnata sredina 10. me|u koi i republika makedonija. za `al. kako i za institucii od evropskata unija. 57 .3. ostvarlivi i da poka`uvaat soodveten rezultat za vlo`enite sredstva.1.1. ƒ Proektite da predviduvaat i kampawi za podigawe na svesta kaj javnosta za za{titata na `ivotnata sredina i specifi~ni obuki za potrebite na za{titata na `ivotnata sredina. Potencijalni korisnici Proektite {to se kofinansiraat so sredstva od programata @ivot+ mora da gi ispolnuvaat slednive kriteriumi: ƒ Proektite mora da bidat od interes za Evropskata unija pridonesuvaj}i za ostvaruvaweto na op{tata cel na programata. ƒ Proektite treba da mo`at da poka`at sinergija me|u razli~nite prioriteti na [estiot ekolo{ki akciski plan. i sl. Proektite gi podnesuvaat korisnicite povrzani vo partnerstvo.2. ƒ Dopolnitelnite kriteriumi spored koi se odbiraat prifatlivite proekti opfa}aat: ƒ Proektite da pretstavuvaat najdobra praktika vo sproveduvaweto na direktivite za divite ptici i za divite vidovi i nivnite `iveali{ta.

3.4. Komitetot na @ivot+ e sostaven od pretstavnici na dr`avite {to se ~lenki. Izbor na proektite 10. oddelenieto za @ivot+ od Generalniot direktorat za `ivotna sredina e zadol`eno za postapkata na evaluacija. otkako listata so proekti za kofinansirawe }e dobie odobrenie od evropskiot parlament. kofinansirawe od maksimum 75% }e mo`at da dobijat proekti vo komponentata @ivot+ Priroda i biolo{ka raznovidnost.@ivot+ 10. a potvrda za priemot na proektot mu se izdava na koordinatorot od partnerskata mre`a.1. toga{ evropskata komisija srazmerno na sredstvata odredeni za soodvetnata buxetska godina }e ja utvrdi listata so proekti {to }e bidat kofinansirani za soodvetnata godina.1. koordinatorot na korisni~kata partnerska mre`a }e bide povikan da go potpi{e dogovorot. Kako isklu~ok. a pretsedava pretstavnikot na evropskata komisija.3. najgolemiot iznos na sredstva za kofinansirawe utvrden so regulativata na @ivot+ e 50% od prifatlivite tro{oci. niv gi registrira evropskata komisija. Pravila za kofinansirawe Predlog-proektite se na nacionalnata vlast odgovorna za @ivot+. koi imaat konkretni aktivnosti za za{tita na odredeni prioritetni vidovi ili tipovi `iveali{ta od direktivite za divite ptici i za divite vidovi i za prirodnite `iveali{ta. 58 . ako ovoj komitet dade pozitivno mislewe. oddelenieto }e go utvrdi ispolnuvaweto na uslovite za isklu~uvawe ili za prifatlivost na proektot i za dodeluvawe finansii i }e mu predlo`i na Komitetot na @ivot+ lista na predlog-proekti {to mo`at da se kofinansiraat za soodvetnata buxetska godina.3.

11 USPE[ NI PRIMERI NA @ IVOT+ .

Proektot istovremeno primeni nekolku vode~ki svetski tehnologii i go sozdade sistemot OPTIMIZAGUA vo ramkite na koj na poliwata so p~enka i so p~enica vo sorija i vo monte Hulija. novozdobienite znaewa od fiziologijata na rastenijata uka`uvaat na to~noto koli~estvo voda {to im e potrebno na plodovite. koja zaklu~i deka ne samo {to e potrebno golemo koli~estvo voda za navodnuvawe na zemjodelskite povr{ini. a bea instalirani i klimatski senzori. koi uka`uvaa na vremenskite uslovi i nivnata pogodnost za navodnuvawe.Za{teda na voda za navodnuvawe preku eksperimentirawe so kompjuterski i so avtomatski sistemi za operirawe so navodnuvaweto. rekreativnite zoni i na gradskoto zelenilo i na dvorovite e najgolemiot potro{uva~ na voda vo evropa.Uspe{ ni primeri na @ivot+ OPTIMIZAGUA .org navodnuvaweto na zemjodelskoto zemji{te. sistemot so podatocite {to gi obezbeduva go hrani centralniot kompjuter. koga na plodovite im treba najmnogu voda i koga postojat optimalni uslovi za navodnuvawe. koj so presmetki utvrduva koga e najpogodniot period za navodnuvawe i za toa go izvestuva operatorot. Korisnik: Fondacija „san valero” Vkupen buxet: 1. . odnosno vremeto koga treba da se navodnuvaat.life-optimizagua.org Lice za kontakt: Nieves Subales Marko 60 Korisnikot na proektot e Fondacijata „san valero” od saragosa. dva javni parka vo saragosa i na gradinite na nekolku rezidencii od Logrowo bea postaveni senzori za vla`nost na pove}e razli~ni dlabo~ini vo po~vata. tuku deka odgovornite za vr{eweto na dejnosta nemaat podatoci koga treba da navodnuvaat. [panija. ovie znaewa vmetnati vo sistem za presmetka i za sledewe }e im ka`e na sopstvenicite na zemji{teto kako najefikasno da gi koristat vodite i pritoa da postignat najdobar rezultat. koj povtorno elektronski go po~nuva navodnuvaweto so koli~estvoto voda {to go dobil kompjuterot so presmetkite.452. zemjodelstvoto e osobeno golem potro{uva~ na voda i koristi pribli`no 70% od vodite vo evropa.000 evra (692 000 evra pridones na LIFE+) Veb-stranica: www. E-po{ta: nzubalez@svalero.

Da zboruvame za `ivotnata sredina sistemot bil namesten na takov na~in da mo`e da obezbedi i alarmirawe za nekoi drugi aktivnosti {to se itno potrebni.000 kubni metri voda. zaklu~okot e deka sistemot OPTIMIZAGUA koristel 54% pomalku voda za kontrolnite podra~ja ili za vreme na probniot period na podra~jeto od samo 4 ha uspeal da za{tedi 22. pritoa namaluvaweto na koristeweto ~ista voda bilo za 50%. 61 . ƒ 50% za doma{nite gradini. Gradot saragosa i javnata ustanova {to go upravuva sistemot za navodnuvawe vo okolinata na saragosa go prifatija proektot i re{ija da gi napravat prvi~nite investicii za instalirawe i za koristewe na sistemot. Dopolnitelen proizvod na proektot usoglasen so sistemot za navodnuvawe bil i sistemot za sobirawe do`dovnica i za nejzino koristewe za navodnuvawe. i ƒ 40% za poliwata so p~enka i so p~enica. za{tedata na voda so koristeweto na sistemot bila impresivna: ƒ 60% na javnite zeleni povr{ini.

op{tinskoto transportno pretprijatie od valensija upravuva ekstenzivna flota od 480 avtobusi.000 evra (833. Koristeweto druga tehnika ovozmo`i iskoristuvawe na 96 % od vodata za miewe na akumulatorite i na podovite.com Kontakt-lice: Hesus Herero Gamon E-po{ta: emt@emtvalencia. kako i gara`a {to e locirana vo gradot valensija. . Korisnik: op{tinsko transportno pretprijatie na valensija Vkupen buxet: 1. mikrofiltrirawe. vakuumska evaporizacija i elektroliza. no ne i vo sektorot transport.urbantbat. sistemot se zasnova na koristeweto na najdobrata dostapna tehnika kako ultrafiltrirawe. koi bi mo`ele da bidat mnogu opasni za `ivotnata sredina.es Proektot re{i da sozdade sistem za zaedni~ko upravuvawe na {est razli~ni tipovi te~en otpad: voda od mieweto na avtobusite. Povtornata primena na rezultatite od ovoj proekt e vozmo`na i prenosliva vo site pogolemi evropski gradovi {to imaat sistem za javen transport i pritoa se raspolo`eni da u~estvuvaat vo negovo kofinansirawe. Proektot uspea vo utvrduvaweto model za najgolemiot del od otpadnite vodi: preku vozdu{na flotacija i tangenciska ultrafiltracija go ovozmo`i koristeweto na 98 % od vodata za miewe na avtobusite. na primer.Sistem za integralno upravuvawe otpad od javniot gradski transport. istiot uspeh ne be{e zabele`an kaj povtornata upotreba na kiselinata od akumulatorite. koi godi{no pominuvaat po 22 milioni kilometri. iskoristeniot antifriz. sekojdnevnite aktivnosti na odr`uvawe na avtobusite proizveduvaat golemo koli~estvo efluenti. voda od ~isteweto na sistemot za ladewe i za greewe i iskoristenoto maslo za sopira~kite. iskoristena kiselina od akumulatorite i voda od mieweto na akumulatorite i na podovite na avtobusite. nitu kaj iskoristenoto maslo za sopira~ki iako be{e postignato visoko nivo na nivno pre~istuvawe. voda od mieweto na motorite i na drugite delovi.000 evra pridones na LIFE+) Veb-stranica: www.721.Uspe{ ni primeri na @ivot+ URBANBAT . koi se mnogu poznati i koristeni vo drugi sektori. akumulatorskata kiselina sodr`i 15-20% sulfurna kiselina i rastvoreno olovo vo koloidna sostojba. koe se nasobira za vreme na koristeweto.

pharm.310.000 evra (641.gr Proizvodstvoto na vino sozdava golemo koli~estvo cvrst otpad bidej}i re~isi 17% od vkupnoto koli~estvo grozje se sobira vo tankerite i ne mo`e da bide iskoristeno za proizvodstvo na alkohol poradi strogoto zakonodavstvo. Preku koristewe hemiski metodi od otpadot od grozjeto se dobivaat soedinenija polifenoli.gr/dionysos/index. i vo farmacijata. kako i |ubrivo {to mo`e da se reupotrebi. Preku proektot bea sprovedeni istra`uvawa {to uspeaja da gi izdvojat polifenolite i kako proizvod da gi testiraat vo pove}e industriski granki. d-r Serkos Harutunijan E-po{ta: sehar@aua.htm Kontakt-lice: prof.uoa. najgolemiot del od 400 vinarski vizbi se mali i sredni pretprijatija {to ja odgleduvaat i koristat istata doma{na sorta grozje.000 toni grozje vo celiot proces. Korisnik: zemjodelskiot univerzitet od atina Vkupen buxet: 1. Proektot se koncentrira na otkrivawe i promocija na bilo{kite svojstva na otpadot od grozjeto. koja ne poka`uva{e nuspojavi. a so biorazgraduvaweto sozdavaat toksini {to podocna gi zagaduvaat po~vata i vodata. Preku partnerstvo na dva univerziteta se pristapi kon istra`uvawe i sozdavawe sistem za zaedni~ko upravuvawe otpad od vinarskata industrija.Da zboruvame za `ivotnata sredina DIONYSOS .000 evra pridones na LIFE+) Veb-stranica: http://www. Duri i tiwata {to se sozdava ne mo`e da bide iskoristena i ispu{tena nitu vo voda nitu na po~vata poradi visokiot procent na organski materii {to mo`at da bidat mnogu {tetni za rastenijata. . Polifenolot DIONYSOS se poka`a kako solidna krema za lice. a vo mle~nata industrija se upotrebuva{e 63 Gr~kite vinarski vizbi proizveduvaat godi{no okolu 400 milioni litri vino i koristat pribli`no 500. koi kako antioksidansi imaat upotrebna vrednost vo kozmeti~kata industrija.Razvoj na ekonomski izdr`an proces na zaedni~ko upravuvawe otpad od vinarskata industrija i proizvodstvoto na prirodni proizvodi so visok kvalitet i so golema upotrebna vrednost. `ivotnite vo vodata i za kvalitetot na vodata. kako hrana.

dodeka preku kompostirawe se sozdava odli~no |ubrivo. 64 .Uspe{ ni primeri na @ivot+ probno vo proizvodstvoto na jogurt. treba da bide sprovedeno dopolnitelno istra`uvawe za da se utvrdi mo`nosta za koristewe vo farmacevtskata industrija. Kremata i jogurtot bea oceneti od stru~wacite LIFE+ i nivnoto proizvodstvo mo`e da po~ne otkako }e se obezbedat site dopolnitelni investicii. edna doza od polifenolot DIONYSOS poka`a deka za medicinski potrebi zamenuva eden kilogram crno grozje spored negovata hranliva vrednost. koja mo`e da preraboti 2. }e pretstavuva ekonomski izdr`an proekt. koj mo`e da dobie i nova dimenzija ako se prenese na prerabotka na maslinki i na drugi rastenija.000 kilogrami komiwe. Kone~no. koe dosega se koristi od dve vinarski vizbi za sopstvenite lozovi nasadi. ekonomskoto modelirawe na LIFE+ utvrdi deka osnovaweto postrojka za izdvojuvawe polifenol. koristeweto na procesiranoto komiwe kako hrana za kozi i za ovci poka`a deka nivoto na najaktivnite sostojki na mle~nite lipidi e poka~eno za 50%.

da se sozdade ili pro{iri pazarot za povrzani/srodni proizvodi i da se zgolemi evropskata konkurentnost na svetskite pazari. Poddr{kata na vakvi ekoinovativni tehnologii treba da pridonese za otstranuvawe na pre~kite za razvoj i za {iroka primena na ekoinovacii. proizvodi. . za{titata od zagaduvawe i za efikasnoto koristewe na prirodnite resursi. koi se poka`ale kako tehni~ki izvodlivi i uspe{ni. koj vodi smetka za za~uvuvawe i za odr`uvawe na `ivotnata sredina. a imaat golem potencijal za {iroka primena i za nivna natamo{na primena na pazarot vo evropa. uslugi. so fondovite na ekoinovacii (Eco-Innovation). eu kofinansira proekti {to pretstavuvaat razli~na tehnika. procesi ili tehnologija.12 PROgRAMA ZA KONKURENTNOST I ZA INOVACII . metodi. no poradi povrzanite rizici ne uspeale da se vovedat ili da prodrat na pazarot.EKOINOVACII inovaciite vo ekologijata (ekoinovacii) ja odrazuvaat potrebata za odr`liv porast.

drugite treba da bidat pokrieni od toj {to konkurira vo forma na kofinansirawe. za parite od fondot za ekoinovacii mo`at da konkuriraat organizacii od site dr`avi {to se ~lenki na eu. .Programa za konkurentnost i za inovacii . Hrvatska. makedonija. Lihten{tajn. namaluvawe na zagaduvaweto. turcija i od albanija. eu pritoa pokriva 50% od proektnite tro{oci. izrael. poefikasna upotreba na prirodnite resursi i kon podobruvawe na karakteristikite na pretprijatijata (posebno na malite i na srednite pretprijatija) vo odnos na `ivotnata sredina. kako i od norve{ka. Crna Gora.Ekoinovacii 66 Proektite treba da celat kon namaluvawe na vlijanieto vrz `ivotnata sredina. srbija. vo periodot od 2008 godina do 2013 godina na raspolagawe se staveni re~isi 200 milioni evra za kofinansirawe na proektite za ekoinovacii.

13 KONTAKTI .

moepp.mk Veb-stranica: www.org.mk JAVNA USTANOVA NACIONALEN PARK „PELISTER” ul.mk Veb-stranica: www.org.org. „29 Noemvri” 14 7000 Bitola 68 E-po{ta: nppinfo@nppelister. „Goce Del~ev” bb (zgrada na MRTV) 1000 Skopje Telefon: 02/3251400 Faks: 02/3220165 E-po{ta: infoeko@moepp.gov.gov.nppelister.mk .mk Veb-stranica: www.Kontakti MINISTERSTVO ZA @IVOTNA SREDINA I ZA PROSTORNO PLANIRAWE SEKTOR ZA SORABOTKA I ZA PROEKTNA KOORDINACIJA ul.mk JAVNA USTANOVA NACIONALEN PARK „MAVROVO” Mavrovi anovi bb 1256 Mavrovi anovi E-po{ta: infopoint@npmavrovo.npmavrovo.org.

org.europa.mk Veb-stranica: www. komesar za `ivotnata sredina E-po{ta: janez. „Gali~ica” bb 6000 Ohrid E-po{ta: galicica@galicica.1049 Brisel BELGIJA Faks: +32 (0)2 29 88 288 .Da zboruvame za `ivotnata sredina JAVNA USTANOVA NACIONALEN PARK „GALI^ICA” ul.mk KOMISIJA NA EVROPSKATA UNIJA COMMISSION OF THE EUROPEAN UNION Rue de la Loi 200 B-1049 Brisel BELGIJA Janez Potocnik.potocnik@ec.eu 69 GENERALEN DIREKTORAT ZA @IVOTNATA SREDINA Avenue de Beaulieu 5 B .galicica.org.

friedrichsen@ec.eu Joaquim CAPITAO 70 Telefon: +32 (0)2 29 59 328 E-po{ta: joaquim.salsi@ec.europa.capitao@ec.martin@ec.eu Anne-Louise FRIEDRICHSEN Telefon: +32 (0)2 29 91 232 E-po{ta: anne-louise.eu .Kontakti COMMUNITY PROGRAMME LIFE+ PROGRAMA NA ZAEDNICATA @IVOT+ Avenue de Beaulieu 5 B .europa.eu @IVOT+ @ivotna sredina i ekoinovacii Hervé MARTIN.europa. zamenik-rakovoditel na oddel Telefon: +32 (0)2 29 65 444 E-po{ta: herve.1049 Brisel BELGIJA Faks: +32 (0)2 29 21 787 @IVOT+ Priroda Angelo SALSI.europa. zamenik-rakovoditel na oddel Telefon: +32 (0)2 29 69 376 E-po{ta: angelo.

europe.McGlade@eea.mes.eu MAKEDONSKO EKOLO[KO DRU[TVO Prof. izvr{en direktor E-po{ta: Jacqueline.Da zboruvame za `ivotnata sredina EUROPEAN ENVIRONMENTAL AGENCY EVROPSKA AGENCIJA ZA @IVOTNA SREDINA Kongens Nytorv 6 DK-1050 Kopenhagen DANSKA Telefon: +45 (0)3336 7100 Jacqueline McGLADE.mk 71 .mk Veb-stranica: www. d-r Qup~o Melovski Kuzman Josifovski Pitu 28/III-7 1256 Mavrovi anovi Telefon: 02/2403773 Faks: 02/2403772 E-po{ta: contact@mes.org.org.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful