P. 1
Човековите права како демократска вредност

Човековите права како демократска вредност

|Views: 790|Likes:
Published by Darko Zlatkovik

More info:

Published by: Darko Zlatkovik on Jul 27, 2011
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

03/10/2012

pdf

text

original

Sections

Paradokset në qëndrimet e teorikëve të shekullit XIX kanë të bëjnë me
vlerësimin e tyre të gabueshëm, se dallimet etnike dhe kulturore janë anahronizma,
se grupet etnike e kanë humbur rëndësinë e tyre në jetën e individëve dhe se
përkatësia etnike do të shendrrohet me klasë si forcë lëvizëse në organizata sociale.
Pasojat nga teoritë e tilla ishin homogjenizimi kukturor politik i kombeve -
shteteve, si përmes asimilimit si dhe përmes strategjive të shteteve për
monolitizëm politik dhe kulturor.
Zbulimi i sërishëm i përkatësisë etnike në 30 vitet e fundit, rezulton me
ndryshimin e vetëdijes për arsyen për krejimin politik që do të sjell një zhvillim të
raporteve harmonike në mes grupeve të ndryshme etnike. Për shkak të procesit të
etnizimit, si proces botëror, një nga sfidat më serioze të çdo shoqërie multietnike
është kyçja e grupeve të ndryshme etnike në rrjedhjet kryesore të jetës politike,
ekonomike dhe kulturore. Asnjë shoqëri nuk mundë gjatë të qëndroj pa një shkallë
të caktuar të kohezionit social dhe ndjenjës të përkatësisë së përbashkët. Kjo e nxit
edhe pyetjen për ate në të cilën mënyrë shoqëria do t`i integroj bashkësit e veta të
ndryshme etnike dhe do të organizoj jetën kolektive për t`i kënaqur aspiratat e tyre
legjitime, pa e humbur unitetin e saj dhe kontinuitetin.
Edhe pse elaborimet teorike për dallimet etnike kulturore janë në të
shumtën e rasteve të ndryshme, pikësynimi i tyre gjeneral në tërësi fokusohet për
lidhëshmërinë e raporteve ndëretnike me dallimet e ndjeshme në qasjen te
dominimi dhe resurset materiale në mes asaj dominante dhe grupeve të pakicave
etnike.

Multikulturalizmi

Nocioni për multikulturalizmin, si proces i ri është i orientuar drejtë
evolimit pozitiv të traditave kulturore dhe veçmas të identiteteve etnike të
pakicave. Në 2-3 dekadat e fundit krijohen ideologji dhe teori të cilët kanë të bëjnë
me shoqëritë të multikulturalizmit dhe mënyrët për qasjen për nevojat kulturore të
grupeve të ndryshme etnike dhe të kërkesave të tyre për participim më të madh në
shoqëri dhe për tejkalimin e pabarazisë sociale dhe ndarja më e drejtë e resurseve
të shtetit. Në këto teori dallimet kulturore nuk shikohen si legjitime politike, por
shpesh janë edhe arsyetim për të drejtat politike specifike. Por në të njejtën kohë,

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

267

multikulturalizmi mundë shumë lehtë të vijë në konflikt me vlerat të pranuara si
univerzale në shtetet moderne liberale, veçmas me ato të cilët janë të lidhura me të
drejtat e njeriut dhe me të drejtat dhe obligimet në lidhje me pjesëmarje të barabart
në institucionet e shtetit. Sfida kryesore ka të bëjë në ofrimin e dallimeve kulturore
pa i shkelur të drejtat e definuara si të përbashkëta. Me fjalë të tjera kjo qasje ka të
bëjë në hulumtimin e kompromisit të pranueshëm si për shtetin ashtu edhe për
qytetarët, në ballansimin në mes të drejtave të barabarta dhe të drejtës të jesh me
dallime.

Politika multikulturore patjetër duhet të jetë univerzale sipas natyrës së saj.
Sipas disa teorikëve kultura nuk është bazë legjitime për te drejtat politike dhe
veçoritë kulturore në mes shumicës dhe pakicës, në shoqëritë moderne mundë të
emërohen gjer në një shkallë të caktuar që nuk do të jetë në kundërshtim me të
drejtat individuale të njeriut. Të gjitha shoqëritë janë multikulturore, por përskaj
veçorive etnike, në shoqëri ekzistojnë edhe shumë ndarje të tjera dhe veçori siç
janë ndarja në të pasurit dhe të varfërit, meshkuj dhe femra, me shkollim të lartë
dhe analfabet, popullate plurale dhe urbane, në pleq dhe të rinjë e tjera. Grupet e
ndryshme, të cilët janë të përshkruar më lartë, kanë vlera të ndryshme dhe qasje të
ndryshme të botëkuptimeve. Politika multikulturore mundet gjer në shkallë të
caktuar t`a pranoj dëshirën e veçorive kulturore, për identitet të veçantë (edhe pse
te të rinjët, sot shumë më të shpeshta janë vlerat e përbashkëta se sa ato
individuale), por kjo politikë nuk mundë t’i kufizoj të drejtat univerzale të të gjitha
grupeve të tjera sociale dhe të individëve. Shteti liberal (është ajo që politikanët e
mendojnë atëherë kurë flasin për shoqërinë civile) parasheh individualizëm, të
drejtën për zgjedhje vetanake, zgjedhje e qëndrimit individual të botëkuptimit,
zgjedhje e mundësive të cilat janë të kapshme për qdo individë, madje më pasë
hulumtimet për promovimin vetanak kulturor dhe të veçorive etnike.
Përskaj këtyre, kultura dhe indentiteti etnik u bënë mjete të rëndësishme
për arritjen e legjitimitetit politik dhe ndikimit në shumë shoqëri të ndryshme. Këto
janë të përdorura, ose të keqëpërdorura, si nga liderët të shumicës dhe nga
zëdhënësit e pakicave. Lufta kulturore i është lënë në përdorim të ndryshëm
dallimeve të mëdha. Por, përse lufta për të drejta kulturore prodhon konflikte
etnike? Për arsye se njerëzit janë në kontakt më të përafërt më shumë se më parë,
ata garojnë në resurset modeste të njejta, për arsye të ndjenjës se kufijtë e tyre
kulturor janë të rrezikuar për shkak të nevojës që t`i potencojnë dallimet e veta
kulturore. Me këte lufta kulturore behet arenë politike e mbushur me shumë
emocione dhe tensione.

Shoqëria maqedonase

Do të ishte interesant përputhëshmëria në mes multikulturalizmit dhe të
drejtat e njeriut në shoqërinë maqedonase dhe të analizohen sipas Marrëveshjes
Ohrit,
që duhet të paraqes orientim kryesor për integrim politik dhe integrim
social në Republikën e Maqedonisë.

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

268

Çka në të vërtet ofron ose çka sjell Marrëveshja e Ohrit. Marrëveshja e
Ohrit ofron mundësinë për decentralizimin e pushtetit, rebalansim politik të
mekanizmave të caktuar dhe sëndërtimin e disa kushteve kulturore. Marrëveshja i
detajizon reformat për decentralizimin e pushtetit të cilët janë mëse të nevojshme
për tërë shoqërinë. Shteti na ishte tepër i centralizuar, me mundësinë më të mëdha
për koruptim dhe për diskriminim. E gjithë kjo duhët të balansohet përmes
bisedimeve politike dhe zgjidhjeve ligjore. Pjesët për përfaqsim të barabart si dhe
për procedurat parlamentare janë risi të mëdha, edhe pse kjo është vetëm ide dhe jo
zgjidhje precize dhe përfundimtare. Sillet instrumenti më i lartë parlamentar për
Amandamentet kushtetuese të cilët kanë të bëjnë me segmentet kryesore në
marrëveshje në dobi të shumicës të deputetëve të cilët nuk i takojnë popullatës
shumice në Maqedoni. Pjesët për përdorimin e gjuhëve si dhe për shprehjen e
identitetit korespondojnë me Konventat evropiane nga lëmitë përkatëse.
Duhet patjetër të shfrytëzohen mundësit që i ofron kjo marrëveshje, ku do
të kontribohet me integrim më të madhë të të gjithëve në shoqëri, ashtu siç është
precizuar në nenin 9 të Kushtetutës sonë, pa dallim të gjinisë, racës, ngjyrës së
lëkurës, prejadhja nacionale dhe sociale, bindjes politike dhe fetare, gjendjes
shoqërore dhe pasurisë. Sipas nenit të njejtë qytetarët para Kushtetutës dhe ligjeve
janë të barabartë. Për këtë arsye debatet e ardhshme dhe bisedimet duhet të zgjasin
në kontinuitet, por me pjesëmarrje më të madhe edhe të sektorit civil në kuadër të
institucioneve të sistemit. Më pastaj, aspektet multikulturore të shoqërisë nuk
duhet t’i çrregullojnë të drejtat themelore të njeriut të cilët janë edhe fundament të
shoqërisë civile. Vetëm kështu do arrijmë gjer te zgjidhjet e shëndosha dhe
do jemi një hap afër drejtë integrimit evropian.
Dy orientime të
mundshme zhvillimore gjinden para shoqërisë maqedonase. I pari gjithsesi është
multikulturalizmi, në variantin e tij sociokulturor, ose diçka më i zgjëruar (siç
parasheh Marrëveshja e Ohrit), dhe i dyti është ai postetnik si model formal
bashkohor i kombit politik.

Në rastin e parë do të ngritet rëndësia për shenjimet etnokulturore përmes
artikulimit të kategorive siç është gjuha, religjioni dhe trashigimëria kulturore,
promovimi i saj me sfera publike përmes politikës, arsimit, mediumeve dhe në
tërësi në shoqëritë civile dhe mbatjes së distancës më të madhe etnike,
parasegjithash nëmes maqedonëve dhe shqiptarëve.
Në rastin e dytë, në shembullin e shoqërisë postetnike, do të ngritet
rëndësia e individualitetit dhe zgjidhjes vetanake personale, do të krijohen mundësi
më të mëdha për një numër më të madh të individëve dhe në mënyrë të njejtë do të
kyçen në të gjitha rrjedhat e jetës shoqërore. Në këtë rastë patjetër duhen të
respektohen parimet e meritokratisë. Kjo nënkupton gara, me kompetencat e të
gjitha niveleve në shoqëri, por edhe gara të liruara nga etnicizmi dhe nga partizimi
etnik në shoqëri.

Ura midis këtyre dy modeleve patjetër duhet të shtrohet përmes inicimit të
proceseve të cilët e eliminojnë pabarabarsinë sociale, që do të mundësojnë
decentralizmin e pushtetit dhe do të mundësojnë mobilizimin vertikal më të
pranueshëm dhe integrimin social, por edhe përmes zvoglimit të papunësisë,

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

269

forcimit të shoqërisë civile dhe stabilizimit të gjendjes të sigurisë edhe në nivel
regjional. Zgjidhja ime është modeli i dytë - modeli për Maqedoninë postetnike.

Maqedonia postetnike

Do të bëjë orrvatje t`i elaboroj disa elemente për strategjinë e mundëshme
postetnike në Republikën e Maqedonisë, të cilët do të mundë të kontribuojnë më të
drejtë jo vetëm në atë politike por edhe për integrim social. Është e nevojshme
haptas të insistohet në respektimin e të drejtave univerzale të njeriut, si të drejta
primare, më pas me mençuri të respektohen edhe të drejtat sekundare, më saktë
thënë të drejtat kulturore të qytetarëve. Kjo është në përputhmëri me vlerat e më
shumë shoqërive perendimore dhe me karakterin e multikulturalizmit të shoqërisë
në Maqedoni.

Duhet më me prioritet të forcohet gjendja ekonomike në shtet me hapjen e
vendeve të reja të punës dhe me ngritjen e standardit jetësor të qyetarëve. Nëse, me
këtë orientim, arrihet të etablohen vlerat e përbashkëta për jetë të mirë, atëherë
integrimi do të imponohet vetvetiu. Ashtu, pas një kohe, nuk do të qeveriset me
parolla nacionale dhe nacionaliste dhe do të bjerë popullariteti i partive në baza
etnike.

Është i patjetërsueshëm që të intesifikohen proceset e (strukturës) vertikale
dhe të integrimit horizontal (individuale) përmes zmadhimit të pjesëmarrjes të
qytetarëve në proçeset e sjelljes të vendimeve dhe përforcimi i shoqërisë civile. Me
këte do të zvogëlohen tensionet etnike. Njëkohësishtë është i arsyeshëm lojaliteti
ndaj shtetit si vlerë e posaçme, të ngritet në nivel për respektimin elementar të
institucioneve të sistemit dhe në përpikshmëri të aplikohen ligjet në shtet. Përvec
kësaj, duhet të insistohet në kontributet ndaj shtetit si vlerë e posaçme dhe jo vetëm
në kërkesat e sërishme dhe për redistribuim të sërishëm të resurseve materiale në
shoqëri.

Duhet të mundësohen kushtet e mira materiale për kohabitim kulturor
midis grupeve etnike ose, që është edhe më e rëndësishme, prodhim më të madh i
të mirave të përbashkëta kulturore me çka do të financoheshin nga ana e shtetit dhe
të jetë dominante për masovizimin dhe për popullaritet kulturor. Me atë që
bashkon dhe jo me atë që ndan. Gjuha maqedonase të pranohet si "ligva-franka",
si mjet për komunikim në shoqëri. Ky është parakushtë i nevojshëm për integrim
social por edhe si mjet për eliminimin e qasjes jo të barabart gjer te resurset dhe
për lehtësimin e mobilizimit vertikal. Një gjuhë është parakushtë lehtësues për
ekonominë e tregut të efikasshëm. Kjo nuk do të thotë elominimin e përdorimit të
gjuhëve të tjera si në sferën private dhe në atë publike.
Si vlerë kryesore duhet të përforcohet identiteti shtetëror i Republikës së
Maqedonisë që do të nxis ndjenja për afrim drejtë kombit, përmes socializimit të të
rinjëve në këtë drejtim dhe përmes arsimimit multikulturor. Kuptohet nëse ideali
është shoqëria unike dhe jo decentralizimi i saj.

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

270

Me këte, diskursi për multikulturalizmin në shoqërin maqedonase do të
jetë në gjetjen e barazpeshës në kundërthëniet midis kontradiktave dhe kuptimit
për kulturën e romantizmit dhe kuptimin e te drejtave individuale.

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

271

4.4 Prof. d-r Xeladin Murati
Pedago{ki fakultet - Skopje
UNIVERZALNITE ^OVEKOVI PRAVA - SOSTAVEN DEL
NA HUMANISTI^KIOT SISTEM NA VREDNOSTI I NA
OBRAZOVANIETO

Rezime

Poa|aj}i od va`nosta na ~ovekovite prava vo demokratskoto
op{testvo i ulogata na obrazovanieto vo nivnoto steknuvawe i
unapreduvawe na trudot, se pravi obid da se prika`at osnovnite
problemi na obrazovanieto na ~ovekovite prava. Se davaat nasoki za
osposobuvawe na mladite za praktikuvawe na ~ovekovite prava, a sé
so cel da bidat osposobeni i podgotveni za demokratskite
odgovornosti za humano dejstvuvawe.
Pojdovna to~ka za ovaa problematika e faktot deka aktuel-
nite razvojni procesi se nametnuvaat vo fokusot na obrazovanieto
da se stavat i ~ovekovite prava vo po{irokiot kontekst na obra-
zovnite dimenzii. Tie mora da se posmatraat kako imanentna cel i
funkcija na obrazovanieto. Vo trudot se zaklu~uva: po svojata pri-
roda i su{tina, ~ovekovite prava pretstavuvaat zna~ajna dimenzija
na obrazovanieto, zatoa, bez somnenie, baraat soodveten metodo-
lo{ki pristap vo teoretskoto i vo prakti~noto realizirawe.
Klu~ni zborovi: steknuvawe, unapreduvawe, promovirawe, od-
nos, stil na odnesuvawe, globalna cel, pravna svest, vrednost.

Voved

Op{to zemeno, osnovnite te{kotii vo implementacijata na
~ovekovite prava e sî u{te nemo`nosta da ja sfatime promenata na
ulogite. Obrazovanieto e toa koe ovozmo`uva da se prisposobime na
promenite. Promenite pretstavuvaat i o`ivotvoruvawe na ~ovekovite
prava.

^ovekovite prava vo su{tina izviraat od univerzalnite vred-
nosti i principi na humanizmot. Op{to zemeno ovie principi se: da se
afirmira ~ovekovata sloboda so po~ituvawe na drugiot; da se afirmi-
ra ~ovekovata ramnopravnost, da se bara vistinata i da se izrazuva to-

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

272

lerancijata; solidarnosta da bide sopstvenost na site lu|e; da se naso-
~uva razvojot kon op{tata blagosostojba; da se pottikne spogoduvaweto
i svetskata harmonija; da bideme dobri i dr.
Afirmiraj}i gi univerzalnite vrednosti, obrazovanieto nepo-
sredno pridonesuva vo ostvaruvaweto na svojata cel - vospitanie na
~ovekovite prava.

1. Kontekst: Obrazovanie za ~ovekovite prava

Vo vrska so problemot na ~ovekovite prava i ulogata na obrazo-
vanieto vo nivnoto steknuvawe i afirmirawe, ni se nametnuvaat pove-
}e pra{awa koi dimenzionalno i sodr`inski se slo`eni.
Ulogata na obrazovanieto vo ovaa nasoka ne samo {to se oprede-
luva so site programski dokumenti, taa decidno e definirana i vo
samata Univerzalna deklaracija za ~ovekovite prava, ~len 26 to~ka 2
kade se veli: "Obrazovanieto }e bide naso~eno kon celosniot razvoj na
~ovekovata li~nost i kon zajaknuvawe na po~ituvaweto na ~ovekovite
prava i osnovnite slobodi. So nego }e se unapreduva razbiraweto,
tolerancijata i prijatelstvoto me|u site narodi, rasni i religiozni
grupi i }e se unapreduvaat aktivnostite na Obedinetite nacii za
odr`uvawe na mirot"

Istovremeno, ovaa Deklaracija ja obvrzuva, odnosno ja zadol`u-
va samata li~nost za razvojot na op{testvoto vo koe toj se razviva.
^lenot 29 to~ka 1 od Deklaracijata ova barawe decidno go potvrduva:
"Sekoj ima dol`nost kon zaednicata vo koja edinstveno e vozmo`en
slobodniot i celosniot razvoj na negovata li~nost".
Ova barawe e sodr`ano i vo su{tinata na sovremenata pedago-

gija.

Smetam deka pravata i slobodite na ~ovekot se osnovnite
elementi za funkcionirawe na demokratijata i civilizaciranoto
op{testvo, kako {to se i vitaminite i mineralite potrebni elementi
i presudni za dobro zdravje i vesel `ivot. Vo ovoj kontekst, obrazova-
nieto kako faktor za unapreduvawe na ~ovekovite prava se javuva vo
uloga na predviduvawe na mo`nite tendencii za razvoj na pravnata
svest. Obrazovanieto vo {irokiot kontekst na faktorite pretstavuva
mo`nost i sodr`ina za kvalitetno i efikasno steknuvawe, afirmira-
we i promovirawe na ~ovekovite prava. Klu~ni stolbovi za ova se:
prvo, konceptirawe na sovremeni, konzistentni obrazovni sodr`ini;
vtoro, racionalno planirawe, i treto, koristewe na na~ini, formi,
metodi i razni praktiki.

]e navedem eden primer, karakteristi~en za sfa}awe na ~ove-
kovite prava od u~enici-deca na 12 godi{na vozrast (IV i V odd.) Toa e
edna skica na prava. Ovaa skica e slednava:
Ima{ svoi prava!

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

273

^esto slu{a{ nekoj od vozrasnite da ti ka`uva deka na ne{to
nema{ pravo, ni kolku ~esto ti e re~eno na {to ima{ pravo, a da ne e
tesno povrzano so zakonskite normi, akti i sl.?
Zatoa pro~itaj {to pi{uva ovaa skica i dopolni go toa {to
spored tebe e propu{teno, a sepak e va`no:
Ima{ pravo:
- da bide{ kakov si;
- da saka{;
- da bara{ pomo{;
- ponekoga{ da bide{ ta`en i neraspolo`en;
- da bide{ nervozen;
- da ka`uva{ {to misli{ i da bide{ soslu{an;
- da gi poka`uva{ svoite ~uvstva;
- da bide{ neobi~en, za~uden;
- da donesuva{ sopstveni odluki;
- da pra{uva{ {to te interesira;
- da bide{ lut;
- da bide{ zagri`en za tie koi gi saka{;
- da ima{ vreme za sebe, u~ili{teto, prijatelite, vreme za hobi;
- da ka`uva{ {to saka{ i {to ti treba;
- da ka`uva{ ne koga taka ~uvstvuva{.
[to dopolnija u~enicite?
Na pette slobodni mesta za odgovor po nivno slobodno razmi-
sluvawe, u~enicite, spored zna~aweto na pravata, gi dadoa slednite
odgovori:

- pravo da `iveat;
- pravo da bidat slobodni;
- pravo da bidat sre}ni;
- pravo slobodno da se izrazuvaat (bez strav i posledici);
- pravo da bidat ramnopravni (nacionalno i spored polot).
Iznesov primer na namerna sloboda na iska`uvawe na pravata,
{to, spored moeto ubeduvawe, e blisku do na{ata tema.
Navedeniot kontekst na u~eni~kite pogledi i stavovi po odnos
na ~ovekovite prava nî upatuva na zaklu~ok deka decata znaat i u~at za
pravata i slobodite (za ~ovekovite prava voop{to i za detskite prava
posebno) i pred da stapat vo organiziraniot pedago{ki proces vo
u~ili{teto.

Prezentiranata skala za poznavawe na pravata na ~ovekot e
sostavena vrz principot na zabranite i barawata, a ima za cel:
- poznavawe i razbirawe na ~ovekovite prava;
- pravno implementirawe na pri~inite zabrana-sloboda;
- steknuvawe i praktikuvawe na pravata;

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

274

- donesuvawe na razumen, balansiran sud baziran na po~ituvawe
na ~ovekovite prava.
Zapoznavaweto i afirmiraweto na ~ovekovite prava e del od
op{toto vospitanie i obrazovanie. Ova pripa|a na onie zada~i {to se
odnesuvaat na podgotvuvawe na decata i mladite za odgovorni gra|ani
so demokratska orientacija. Ovaa istoriska zada~a na obrazovanieto i
u~ili{teto kako obrazovna, kulturna i javna institucija ima po{irok
karakter od toa {to zna~i kultivirawe na normite na dobro
odnesuvawe.

2. Pravata na ~ovekot kako op{t standard na
demokratskoto op{testvo

Vo obidite da se realizira ovaa cel, uloga i funkcija na
obrazovanieto, prva pojdovna premisa e deka obrazovanieto sekoga{
pridonelo vo problemite {to se vo vrska so razvivaweto i unapreduva-
weto na ~ovekovata dimenzija, {to pretpostavuva obvrska i odgovor-
nost za vospitanie i promovirawe na pravata na ~ovekot kako poedi-
nec (svoj svet, svoj pat, svoja sre}a, sopstveni sfa}awa na `ivotot), no
i kako op{testvena celina vo koja se sozdavaat i praktikuvaat ~oveko-
vite prava kako op{t standard na demokratskoto op{testvo.
Pri razrabotka na odredena zadadena tema postoi eden problem,
a toa e temata da nî zavede, odnosno vo taka nazna~enata tema da ne go
vidime kompleksot od problemi {to gi sodr`i, t.e. vo na{iot slu~aj,
vo centarot na vnimanieto da gi stavime samo ~ovekovite prava. O~i-
gledno e deka ~ovekovite prava mora da gi povrzeme i so site drugi
elementi na obrazovanieto za da go razbereme podobro i da mo`eme da
go analizirame sestrano i su{tinski. Mislam deka stoi {irokiot
spektar od problemi na ~ovekovite prava iako eksplicitno ne se vo
prv plan, no implicitno bi rekol deka tie se imanentni so obrazova-
nieto, odnosno deka obrazovanieto ima funkcija, cel i zada~a da gi
ispolni i ovie potrebi na u~enicite preku soodvetni sodr`ini i
formi na rabota.

Sekoe op{testvo sozdava sistem na pravila, vrednosti i prava
so koi se reguliraat odnosite me|u lu|eto. Obrazovanieto kako orga-
niziran segment na op{testvoto e edno od najpogodnite strukturni
elementi niz koi se razvivaat ~ovekovite prava, se steknuvaat znaewa,
se formiraat normi, vrednosti. Obrazovanieto kako segment na
op{testvoto nesomneno e i rezultat na stepenot i razvojot na
op{testvoto. Sekoj ~ovek ako saka da `ivee i da raboti vo edno
op{testvo mora da gi po~ituva negovite pravila i da bide po~ituvan.
[to sodr`i Univerzalnata deklaracija za ~ovekovi prava?

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

275

Deklaracijata gi sodr`i: pravata na site lu|e vo svetot i
osnovnite standardi {to ja opredeluvaat blagosostojbata na lu|eto.
Taa ima 30 ~lena, kade se opredeluvaat raznite vidovi prava. Site tie
mo`at da se grupiraat vo slednite kategorii:
1. Klasi~ni li~ni prava ili op{ti prava (avtonomnost na li~no-
sta na ~ovekot i obezbeduvawe na fizi~ki i duhoven integritet
i privaten `ivot (li~en i semeen); pravoto za dostoinstvo i
sloboden razvoj;zadovoluvawe na osnovnite `ivotni potrebi
(pravo na `ivot, sloboda na izrazuvawe, mislewe i religija,
ishrana, mesto na `iveewe i zdravstena gri`a);
2. Pravoto da se razviva gi sodr`i onie elementi {to mu se po-
trebni na ~ovekot za da gi razviva site svoi sposobnosti (pravo
na obrazovanie, pravo na socijalna za{tita, pravo da razviva
kulturni dejnosti, dobivawe informacii, pravo na rabota i
izbor na rabotno mesto, pravo na plata, na sopstvenost, na
odmor i slobodno vreme, slobodno da u~estvuva vo kulturniot
`ivot, umetnosta i nau~niot napredok, pravo na razumen `ivo-
ten standard, zdravstvena za{tita);
3. Pravata za za{tita od razni formi na nasilstvo i iskoristu-
vawe (pravo da u`iva azil, da ne podlegne na tortura, nasilstvo,
nehuman tretman, nepriklu~uvawe vo voeni konflikti, seksual-
na zloupotreba, za{tita od drogi, pravo na za{tita na moralni
i materijalni interesi);
4. Prava na ednakvost pred zakonot (da bide priznaen kako li~-
nost pred zakonot, ednakva za{tita, da ne bide diskriminiran,
koristewe na pravni lekovi, pravo na pravedno i javno sudewe,
za{tita od proizvolno apsewe, pravo na nevinost se dodeka taa
ne se doka`e);
5. Prava {to se odnesuvaat na gra|anskiot status na ~ovekot -
pravoto na dr`avjanstvo, pravoto na za~uvuvawe na identitetot,
pravoto na brak i osnovawe semejstvo i sl.
6. Pravo na u~estvo na ~ovekot i prava {to mu ovozmo`uvaat na
~ovekot aktivna uloga vo po{irokata zaednica (sloboda na iz-
razuvawe na misleweto, sloboda na zdru`uvawe i sobiri, pravo
da u~estvuva vo upravuvaweto i pristap kon javnite slu`bi, dej-
nosti {to se povrzani so podgotvuvawe na odgovorna li~nost,
pravo da se za~lenuva vo sindikati).
Treba da istakneme deka ~ovekovite prava normirani vo ovaa
Deklaracija vnesuvaat specifi~na problematika vo obrazovanieto,
ako se ima predvid tokmu nivnoto steknuvawe i afirmirawe. Nivnoto
realizirawe, a osobeno formiraweto na svesta za prava (po~ituvawe,

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

276

razvoj i unapreduvawe), obrazovanieto se poka`uva mnogu posu{tinsko
otkolku {to se misli.

Pritoa, ~ovekovite prava normirani vo Deklaracijata gi
podrazbirame kako ne{ta {to mu pripa|aat na celoto ~ove{tvo.
Vo ~len 2 na Deklaracijata se veli: "Site prava i slobodi
navedeni vo ovaa Deklaracija im pripa|aat na site lu|e, bez ogled na
nivnite razliki kako {to se: rasa, boja, pol, jazik, religija, politi~ko
ili drugo ubeduvawe, nacionalno ili op{testveno poteklo, sopstve-
nost, ra|awe ili drug status". Tokmu zatoa na obrazovanieto kako
univerzalna kategorija mu pripa|a zada~ata i ulogata da gi razviva, a
potoa doa|aat nacionalnite zakonodavstva kade ~ovekovite prava se
operacionaliziraat, konkretiziraat i za{tituvaat.
Zatoa mislam deka ~ovekovite prava, vo naj{irokata smisla na
zborot, se inkorporirani vo obrazovnite sodr`ini, objektivno se
steknuvaat, promoviraat i unapreduvaat niz obrazovanieto. Tvore~ko-
to razbirawe na pravata e vo najtesna vrska so ovrazovanieto niz koe
li~nosta, ~ovekot se podgotvuva za `ivot.

3. Pravata na ~ovekot kako globalna cel na obrazovanieto.

Obrazovanieto po svojata su{tina, karakter i sodr`ina ovoz-
mo`uva podobro, po{iroko i pokvalitetno zapoznavawe i afirmirawe
na ~ovekovite prava. Vpro~em, toa eksplicitno i implicitno e sodr-
`ano vo celta na vospitanieto; vospitanie na odgovorna li~nost, kom-
petentna, razumna, humana, civilizirana i sovesna. Sekako neophodno e
i logi~ki pravata na ~ovekot da bidat sodr`ina i cel na vospitanieto.
Na{ata razmisla vo nasoka na ostvaruvawe na ~ovekovite prava
niz obrazovanieto kako edno od mno{tvoto faktori, no najzna~ajni, se
~ini deka go zaslu`uva vnimanieto od slednive pri~ini:
Prvo: pravata na ~ovekot kako demokratski vrednosti se nao|a-
at vo osnovata na sekoe op{testvo.
Vtoro, pravata na ~ovekot se zasnovaat na principite i tie se
del koi se za{tituvaat od op{testvenite institucii.
Treto, pravata na ~ovekot se indikatori i kriteriumi niz koi
se vrednuvaat demokratski orientiranite op{testva i ~ovekot kako
poedinec.

^etvrto, poimaweto na pravata na ~ovekot e osnovnata sodr`i-
na koja obezbeduva opravdani stavovi i normi za okolinata, institu-
ciite, poedinecot.

Petto, pravata na ~ovekot niz obrazovanieto treba da se sfatat
kako barawa kon op{testvoto koe niz zakoni i dokumenti gi formu-
lira kako normi na zabrana, obvrski, ovlastuvawa i sl.
Sovremenite trendovi vo obrazovanieto i gra|anskoto op{tes-
tvo go favoriziraat humanisti~kiot priod vo vospitanieto na mladi-
te. Od ovoj aspekt obrazovanieto za ~ovekovi prava e imanentna i im-

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

277

plicitna dimenzija sodr`ana vo globalnata cel na vospitanieto koja e
naso~ena kon formirawe na intelektualno sposobna, demokratska,
kompetentna, slobodna, celosna, komunikativna li~nost i li~nost so
humanisti~ka i civilizaciska orientacija.
Obrazovanieto e vo funkcija, no treba u{te da se posvetuva na
ovaa problematika, kako i postojano, sistematski da gi razviva i
unapreduva ~ovekovite prava, kako i kompetencii koi se povrzani so
razvojot na mladite i nivnoto deluvawe kako protagonisti vo prakti~-
nite `ivotni odnosi. Za da se bide poproduktiven i poafirmativen vo
realizacijata na pravata na ~ovekot treba da se potpreme ne samo vrz
na{eto iskustvo i pozitivnata tradicija, tuku i vrz iskustvoto na
naprednoto evropsko obrazovanie.

4. Dimenzii na obrazovanieto za steknuvawe i unapreduvawe

na ~ovekovite prava.

Osnovata na obrazovanieto za ostvaruvawe na pravata na ~ove-
kot se sodr`ani vo tri glavni stolba:
Prvo, vo konceptot na obrazovanieto koe go sodr`i univerzal-
niot karakter na pravata na ~ovekot, vklu~uvaj}i gi, pred sî, i pravata
na decata.

Vtoro, naj{irokiot humanisti~ki pristap na obrazovanieto gi
vklu~uva afirmiraweto, promoviraweto i steknuvaweto na ~oveko-
vite prava.

Treto, stru~niot kadrovski potencijal koj e osposoben za meto-
dolo{ko-didakti~ki pristap vo ostvaruvaweto na globalnata cel na
obrazovanieto kade {to implicitno e i celta za osposobuvawe na de-
cata za po~ituvawe i unapreduvawe na ~ovekovite prava.
Pravata na ~ovekot ne se pove}e samo eden aspekt na obrazova-
nieto, tuku mora mnogu pove}e da stanat osnoven princip, kon koj }e se
orientira obrazovniot proces i obrazovnite sodr`ini na celokupni-
ot kontekst za u~ewe za pravata.
Dimenziite na problemot treba da se proektiraat i da se dvi-
`at vo ramkite na osnovnite dokumenti vo koi pravata na ~ovekot i na
deteto se normirani, kako {to se:
- Univerzalnata deklaracija za ~ovekovi prava (usvoena i
objavena vo Rezolucijata 217 A (III), od 10 dekemvri 1948
godina, na Generalnoto sobranie na OON);
- Evropskata konvencija za za{tita na pravata na ~ovekot i
osnovnite slobodi;
- Konvencijata za pravata na deteto usvoena na 20 noemvri
1989 godina od Generalnoto sobranie na OON;
- Me|unarodniot pakt za gra|anski i politi~ki prava (1966);

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

278

- Ustavot na Republikata kako osnoven praven akt i dokument
kade se reguliraat pravata na ~ovekot;
- Zakonite od site oblasti vo koi se normiraat, garantiraat i
za{tituvaat pravata na ~ovekot;
- Programite i proektite koi gi donesuvaat dr`avnite
organi za za{tita na pravata i unapreduvawe na ~ovekovite
prava.
Afirmacijata i promoviraweto na pravata na ~ovekot niz
obrazovanieto gi gledam od tri aspekta:
- od aspekt na obrazovnite sodr`ini, strukturi i temi;
- od aspekt na drugi formi na dejstvuvawe, a vo koi u~estvuvaat
u~ili{tata, u~enicite i drugi subjekti; i,
- od aspekt na javnite i humanitarnite akcii, kako {to se:
a) manifestacii koi imaat za cel unapreduvawe na ~ovekovite
prava (manifestacii protiv vojna, protiv upotreba na sila,
protiv eksploatacija, protiv nasilstvo, protiv glad, protiv
bolesti i sl.)
b) akcii koi se vodat protiv terorizmot, razni pritisoci;
v) dvi`ewa protiv nacionalizam, za ednakvost i obrazovanie,
pravo na rabota, protiv atomsko oru`je, protiv zagaduvawe na
`ivotnata sredina i drugi negativni deluvawa;
g) nedela na borba protiv alkoholizam, narkomanija, sida i dr.;
d) prigodni sve~enosti (sve~enosti po povod denot na OON, den na
{tedewe, svetski den na decata);
e) zna~ajni denovi so koi se afirmiraat pravata na ~ovekot
(me|unaroden den na mirot, treti vtornik od septemvri; me|una-
roden den na `enata 8 Mart; svetski den na ~ovekova okolina 5
Juni; me|unaroden den za iskorenuvawe na siroma{tijata 17
Oktomvri; svetski den na borba protiv sida 1 Dekemvri; den na
~ovekovi prava 10 Dekemvri; den na Obedinetite nacii 24 Ok-
tomvri; me|unaroden den na svetskata populacija 11 Juli).
Vo teoretsko - metodolo{ka smisla, predmetnoto razgrani~u-
vawe na ~ovekovite prava vo obrazovanieto si nametnuva svoj tretman
na razgleduvawe.

Argumentite koi se nametnuvaat vo ovaa prilika se:
- Niz obrazovanieto u~enicite se steknuvaat so osnovnite
soznanija za pravata i slobodite na ~ovekot i na decata
posebno;
- niz obrazovanieto decata u~at kako se po~ituvaat pravata i
kako tie treba da se odnesuvaat so drugite vo razni
situacii;
- niz obrazovanieto decata se zapoznavaat so vrednostite koi
se vo funkcija na napredokot na ~ove{tvoto kako {to se

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

279

slobodata, pravdata, avtoritetot, granicite na tolerancija
i sl.;

- niz obrazovanieto decata se osposobuvaat da u~estvuvaat vo
javnite raboti i javniot `ivot i da upravuvaat.
Ottuka se potvrduva osnovniot argument deka pravata na ~ove-
kot treba da se tretiraat kako programski i osnovni na~ela koi niz
obrazovnite sodr`ini treba da se planiraat, normiraat i razrabotat.
Iako obrazovanieto eksplicitno nema pravno normativna kom-
ponenta, sepak vo dimenzioniraweto na sodr`inite, koga e vo pra{awe
afirmiraweto na ~ovekovite prava, postojat ~etiri nivoa:
- razgrani~uvawe na pravata po predmeti i sodr`ini (ima
neposredni i posredni predmeti koi pridonesuvaat vo
razvojot i formiraweto poimi na ~ovekovite prava);
- interpredmeten pristap na ~ovekovite prava;
- pravata na ~ovekot niz prizmata na gra|anskoto obrazo-
vanie;
- formalni i neformalni formi i aktivnosti.
Prednosta na obrazovanieto vo razvojot i afirmiraweto na
~ovekovite prava se sostoi vo metodolo{ko-pedago{ka artikulacija
da se vlijae vo nivnoto afirmirawe niz civilizaciski sodr`ini koi
prethodno se dimenzionirani spored vozrasta na u~enikot.
Znaewata i soznanijata za ~ovekovite prava se steknuvaat niz
pove}e sodr`ini, temi i ciklusi koi programski se zastapeni od prvo
oddelenie na osnovnoto u~ili{te i se realiziraat kako interpredmet-
na aktivnost. Tie postapno i sistemski se pro{iruvaat i prodlabo~u-
vaat po princip na koncentri~ni krugovi i spiralen sistem sî do sred-
noto i visokoto obrazovanie. Takvi sodr`ini, temi ili ciklusi se: ~o-
vekot i negovata uloga vo op{testvoto, humanizmot, sorabotkata i so-
lidarnosta, tolerancijata, odnosite me|u lu|eto, semejstvototo i odno-
site vo nego, razlikite me|u lu|eto, ~ovekovite prava i slobodi niz do-
kumentite, diskriminacija-nediskriminacija, ravnopravnosta, vojnata,
mirot, nenasilstvoto, konfliktite, demokratskite vrednosti, pravata
i dol`nostite na gra|aninot; odgovornostite i dol`nostite, zabrani i
kazni, dr`avna vlast, institucii na vlasta, sopstvenost, privatnost,
gra|anite i zakonot, dr`avni institucii, semejstvoto kako instituci-
ja, moralni normi i vrednosti i sl.
Seto ova uka`uva deka niz obrazovanieto decata i mladite na
organiziran i sistematski na~in se zapoznavaat i steknuvaat znaewa za
zakonskata i fakti~kata polo`ba na ~ovekot. Va`nost vo ovoj pravec
treba da im posvetime na programskite barawa i na podobruvaweto na
pedago{kata aparatura (metodi, u~ebnici, proceduri).
Kakov zaklu~ok mo`e da izvle~eme od ovaa sodr`ina, {to mo`e
da bide su{tina na ovaa razmisluvawe? Pred sî, treba da se priznae
faktot deka ~ovekovite prava (nivnoto formirawe, za{tita i promo-

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

280

virawe) kako elementi ili sodr`ina na obrazovanieto se imanentna
nejzina funkcija. Vo po{irokata smisla na zborot obrazovanieto e
promotor na ~ovekovite prava. Za pravilno i funkcionalno razbi-
rawe na ovie elementi i kakva e ulogata na obrazovanieto vo afirmi-
raweto na ~ovekovite prava, morame da se vratime na nivnoto izu~u-
vawe, postojano unapreduvawe i zbogatuvawe. Obrazovanieto evident-
no e deka igra zna~ajna uloga i funkcija vo unapreduvaweto na ~oveko-
vite prava. Toa e edna nejzina specifi~na dimenzija, i toa ne samo
u~enikot da go zapoznae so zakonitostite na tie prava, tuku li~nosta
aktivno da pridonesuva vo oblikuvaweto na pravnata svest vo celina.
Ova treba da bide u{te eden argument koj nî upatuva na potrebata od
organizirana rabota na podra~jeto na teorijata i prakti~nata reali-
zacija na ~ovekovite prava vo obrazovanieto i vo op{testvoto vo
celina.

Se postavuva pra{aweto: Vo {to se gleda neposrednata uloga na
obrazovanieto vo afirmiraweto, razvojot i za{titata na ~ovekovite
prava?

Pred sî, toa ima po{iroka dimenzija i toa se gleda vo:
- formirawe poim za prava (koi se tie i koj gi u`iva);
- zapoznavawe so istoriskiot proces na ~ovekovite prava;
- individualnite i politi~kite prava i slobodi;
- odnosot na pravata i potrebite na ~ovekot;
- gazewe na pravata na ~ovekot, pri~ini i nadminuvawe;
- zapoznavawe so instituciite i li~nostite koi se borat za
pravata na ~ovekot;
- socijalnite pri~ini i primenata na sila;
- vrednuvawe na pravata na ~ovekot kako mo`nost za socijalen
napredok na ~ove{tvoto.
Ulogata na obrazovanieto vo afirmiraweto na ~ovekovite
prava go gledam od dva aspekta: kako princip - sekoj nositel na vospit-
no-obrazovna uloga treba da pridonesuva za razvojot, afirmiraweto i
za{titata na ~ovekovite prava. Vtoro, integralen, t.e. afirmirawe i
promovirawe na ~ovekovite prava preku poseben predmet. Toa e
predmetot gra|ansko obrazovanie koj poleka se voveduva vo na{eto
obrazovanie. Sekako tuka treba da se spomnat i drugi predmeti kako
{to se: maj~in jazik i literatura, istorija, biologija, geografija,
ekonomija, filozofija, sociologija, psihologija, pedagogija i sl.
Afirmiraweto na ~ovekovite prava pretstavuva eden izdvoen
element od mnogu poslo`enata celina kako {to e obrazovanieto.
Ulogata na obrazovanieto vo steknuvaweto i unapreduvaweto na
~ovekovite prava e informativna (dava informacii za prava, obvrski,
ovlastuvawa na poedinecot, pri~ini za za{tita i ograni~uvawe na
pravata) i formativna (preku kvalitetot i kvantitetot na obrazovni-
te sodr`ini se razvivaat i steknuvaat pravata).

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

281

Afirmiraweto na ~ovekovite prava niz obrazovanieto ne e ni
malku lesna zada~a, kako {to mo`e da se misli. Postojat razni formi
i razni pristapi i tolkuvawa {to se odnesuva na ~ovekovite prava.
Sepak smetam deka vo obrazovanieto kako organizirana dejnost se rea-
liziraat odnosi, odredeni oblici na odnesuvawe, koi{to pretstavu-
vaat posledica na postojni op{testveni, politi~ki i kulturni sostoj-
bi. Vo ovoj kontekst, funkcijata i ulogata na obrazovanieto vo afir-
miraweto na ~ovekovite prava se stremi kon stabilizirawe na op{te-
stvenite odnosi koja pak, od druga strana, uslovuva prilagodeno indi-
vidualno odnesuvawe.

Vtoro, afirmirawe na ~ovekovite prava niz obrazovanieto
vodi kon transformirawe na op{testvenite odnosi.
Zo{to obrazovanieto se smeta za pogodno pole za afirmirawe

na ~ovekovite prava?

Obrazovanieto e pogoden sistem i sodr`ina za afirmirawe na
~ovekovite prava poradi mno{tvo na faktori. Niz toa pominuva sekoj
~ovek, a gi vklu~uva i mladite od najranata vozrast. Vo nea e mo`no, vo
eden podolg vremenski period (vo osnovno u~ili{te 8 godini, vo
sredno 4 godini, vo visoko 4 god.) da se ostvarat su{tinskite dimenzii
na ~ovekovite prava. Vpro~em, razvojot i afirmiraweto na ~ovekovite
prava ne mo`e da se zamisli bez soodvetno obrazovanie. Tretiot
element {to go pravi obrazovanieto pogoden faktor za afirmirawe
na ~ovekovite prava se didakti~ko-pedago{kite postapki, metodi i
formi koi se primenuvaat za realizirawe na sodr`inite na obrazova-
nieto. Za uspe{na realizacija na ova treba prethodna podgotovka (tre-
nirawe, obuka, ve`bi, razmena na iskustvo).
Mislam deka obrazovanieto igra bitna uloga vo afirmiraweto
na ~ovekovite prava. Taa uloga se manifestira niz:
- steknuvawe na prava;
- {irewe na pravata na ~ovekot;
- unapreduvawe na pravata na ~ovekot;
- garantirawe na pravata;
- za{tita na pravata na ~ovekot;
- zapoznavawe na institucionalnite mehanizmi za za{tita na
~ovekovite prava.

5. Ulogata na u~ili{teto

U~ili{teto denes raboti i funkcionira vo dinami~no op{tes-
tvo i zabrzano vleguva vo promeni i vo toj kontekst toa ima izvonredna
uloga vo realiziraweto na celite vo pravec na afirmirawe na
~ovekovite prava. Odnosite vo u~ili{teto i celokupnata pedago{ka
klima vo nego se naso~eni na razli~nite sfa}awa na odnosite me|u
li~nosta i grupata, me|u u~enikot i nastavnikot, me|u u~enicite i
drugite subjekti vo u~ili{teto.

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

282

Vo u~ili{teto, vo nastavata i vonnastavnite aktivnosti mo`no
e sistematsko afirmirawe na ~ovekovite prava i toa na nekolku
nivoa:

- nivo na konceptualno steknuvawe (teoretska elaboracija);
- nivo na informirawe;
- nivo na razvivawe;
- nivo na formirawe;
- nivo na promovirawe;
- -nivo na praktikuvawe - konkretna aplikacija vo razni
u~ili{ni dejnosti i aktivnosti.
Vo u~ili{teto o~igledno takvi preduslovi ima mnogu. Pred sî,
tuka dejstvuvaat raznovidni stru~ni profili na nastavnici, se pre-
davaat raznovidni sodr`ini, se raboti so razli~na socijalna struk-
tura na u~enici.

Realiziraweto na ~ovekovite prava vo u~ili{teto se ostvaruva
preku raznovidni formi i aktivnosti na deluvawe, i toa:
- niz nastavata;
- niz predavawata;
- niz grupni i debatni diskusii;
- individualni kontakti.
Koi se zada~ite i funkcijata na u~ili{teto vo afirmiraweto

na pravata na ~ovekot?

Pred sî, u~enicite treba da se zapoznaat so osnovnite idei na

pravata na ~ovekot.

U~ili{teto so svojata struktura, programska opredelba, zada~i
i funkcii ima posebna odgovornost vo vospituvaweto na gra|anskata
svest i vo toj kontekst i so pravata na ~ovekot. Ovaa zada~a i funkcija
treba da ja ostvaruva u{te od prvite oddelenija.
Niz raznite sodr`ini i so primena na razni formi i metodi,
teoretski i prakti~ni pristapi, u~ili{teto pridonesuva u~enicite
da gi sfatat su{tinata i vrednostite na ~ovekovite prava, ograni~uva-
wata i perspektivite od nivnoto realizirawe. Vo navedeniot kontekst
so pravo se bara i se konstatira deka "Pravata ne mo`at da se u~at bez
da se praktikuvaat vo site recipro~ni odnosi {to se vo vrska so u~i-
li{teto i so nastavata. Programata (se misli na programata koja eks-
perimentalno se izveduva vo ~etvrto oddelenie - n.z.) ima za cel, preku
po{iroka primena, da izleze nadvor od u~ilnicata i da vlijae vo sre-
dinata i vo `ivotot na decata, na semejstvoto i na po{irokata
op{testvena zaednica".

U~ili{teto kako eden od najzna~ajnite vospitni faktori
poseduva kadrovski potencijal i kvalifikaciona struktura dobro obu-
~ena za kvalitetno realizirawe na pravata na ~ovekot.

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

283

Koga se zboruva za ulogata i funkcijata na u~ili{teto vo
afirmiraweto na ~ovekovite prava ne se misli na nekoe ve{ta~ko do-
davawe na sodr`ini, na primenuvawe na nekoi posebni metodi na ra-
bota, ne se misli na prodol`uvawe na nastavnoto vreme nitu pak dodat-
no optovaruvawe na u~enicite. Tuka, pred sî, se misli na pronao|aweto
i {to podobroto iskoristuvawe na site pogodni momenti za afirmi-
rawe i promovirawe na ~ovekovite prava.
Nepobiten e faktot deka u~ili{teto i obrazovanieto imaat
edna zna~ajna uloga vo afirmiraweto na pravata na ~ovekot. U~ili{-
teto kako specijalizirana institucija za obrazovanie na mladata gene-
racija ne mo`e da dejstvuva samo za da go re{ava ovoj problem, opfa}aj-
}i gi tuka i ~ovekovite prava. Da se soglasi{ so ova e absurdnost. Vo
ovoj pravec va`nost ima vrskata na u~ili{teto so po{irokata zaed-
nica, so razli~ni faktori. Koga ovaa sorabotka redovno funkcionira
i, se razbira, recipro~no i realizacijata na ~ovekovite prava e pokva-
litetna. Zna~i, za da se ima uspeh vo promoviraweto na ~ovekovite
prava ne treba da se skoncentrira vnimanieto samo me|u negovite
~etiri yida, tuku da vospostavi kontakt i so drugi partneri i subjekti
za da ja realizira celta.

6. Ulogata na nastavnikot

Nastavnikot so svoeto povedenie i odnesuvawe bitno vlijae vo
razvojot i afirmiraweto na ~ovekovite prava. Tie gi proektiraat
svoite aspiracii vo pravec na sozdavawe i gradewe na pravna svest,
pravni normi kaj u~enikot, gradewe na pravilni pogledi kon zakon-
skite prava. Vo ovoj kontekst nastavnikot treba da vr{i selekcija na
sodr`ini i razvivawe na instruktivni materijali.
Ulogata na nastavnikot mo`e da se gleda od dva aspekta:
Prvo, ovozmo`uva pravilen pristap vo afirmiraweto na ~ove-
kovoto pravo, im pomaga na u~enicite da se oslobodat od pogre{ni
sfa}awa, sozdava svest za pravata na ~ovekot.
Vtoro, mo`e da go ote`ne ili pak da go onemozvo`i realizi-
raweto na ~ovekovite prava.
Mislam deka, pred sî, treba da se utvrdi ulogata na nastavnikot
vo afirmiraweto i unapreduvaweto na ~ovekovite prava. Ni malku
lesna zada~a, bidej}i postojat razni nastavnici kako {to postojat i
razli~ni u~enici. Sepak, nema somnenie vo toa deka ulogata na
nastavnikot zavisi od dva elementa:
Prvo, od instruktivno-imitira~kata uloga na nastavnikot.
Vtoro, od neguvawe na stil na rabota vo koj dominiraat ~oveko-

vite prava i slobodi.

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

284

Zna~i, tesno povrzan so procesot na unapreduvaweto na ~oveko-
vite prava e i stilot na odnesuvaweto na nastavnikot ili na komunici-
raweto na nastavnikot so u~enicite.
Vo ovoj kontekst mo`e da se zboruva za pove}e stilovi na odne-
suvawe, no nie }e se zadr`ime na tri takvi:
- demokratski stil na odnesuvawe (demokratska komunikacija i
potvrduvawe na pravata, nastavnikot razviva kompetencii, soz-
dava vo rabotata relaksira~ka, otvorena, sorabotuva~ka, slo-
bodna, aktivna atmosfera);
- avtoritaren stil na odnesuvawe (nastavnikot se postavuva vo
pozicija, toj e superioren i dominanten, a se odnesuva kon
u~enicite vo stilot: jas sum va{ nastavnik, imam pravo da ve
nateram da se odnesuvate kako {to jas sakam);
- birokratski stil na odnesuvawe na nastavnikot, kade {to ne e
svojstven avtoritetot tuku zakanuvaweto i normativizmot. Za
ovoj stil na odnesuvawe karakteristi~no e stereotipnoto odne-
suvawe, stil vo koj dominira norma, zakana, barawa. Principot
vrz koj se zasnovuva ovoj stil na odnesuvawe e: jas znam {to e
najdobro za vas.
Vo sekoj slu~aj, ulogata na nastavnikot ne se sostoi samo na
davawe validni soznanija za ~ovekovite prava. Taa sozdava proces na
razvoj i promovirawe na ~ovekovite prava niz redovnata nastava i
raznovidni formi na vonnastavni aktivnosti, kako i vo slobodnoto
vreme na u~enikot.

Celokupnata obrazovna rabota na nastavnikot treba da bide
protkaena so elementi na prava i obvrski. Nastavata treba da bide
orientirana kon zapoznavawe na pravata, kon po{iroka elaboracija na
~ovekovite prava.

Specifi~nata uloga na nastavnikot se sostoi vo spontanoto
pottiknuvawe na u~enicite na razmisluvawe za ~ovekovite prava, osoz-
navawe na oddelni prava, zapoznavawe na sistemot vrz koj se zasnovu-
vaat ~ovekovite prava, simulacija, igrawe ulogi, praktikuvawe u~es-
tvo vo situacii na promovirawe prava.
Eden drug indikator za realizirawe na ~ovekovite prava e kva-
lifikacijata na nastavni~kiot kadar so prosveta i kvalitet. Za
uspe{no realizirawe na ovaa zada~a, podgotvuvaweto na nastavnikot
treba da se slu~i prethodno baziraj}i se na iskustvoto na naprednoto
evropsko obrazovanie.

Dali nastavnikot e sekoga{ uspe{en vo realiziraweto na ~ove-
kovite prava? I koi se pre~kite vo ovoj pravec?
Mislime deka edna od osnovnite pri~ini ili pre~ki na neuspe-
hot se sostoi vo namaluvaweto na vospitnata funkcija na u~ili{teto
i visokata politizacija na obrazovanieto. Realnosta vo ova vreme
poka`uva deka nastavnikot se soo~uva so situacii {to ja navredile

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

285

negovata li~nost. So site razli~ni provokacii, nesomneno toj ima
obvrska i odgovornost za vospitanie na mladata generacija i vo delot
{to se odnesuva do ~ovekovite prava.

7. Vonnastavnite aktivnosti i organizaciite

Kako sostaven del na rabotata na u~ili{teto se vonnastavnite
aktivnosti bez strogo didakti~ki karakteristiki koi imaat zna~ajno
mesto i funkcija vo unapreduvaweto i praktikuvaweto na ~ovekovite
prava.

Vo u~ili{teto se organiziraat razni vonnastavni aktivnosti,
no zna~ajni za afirmiraweto i promoviraweto na ~ovekovite prava se
nekolku od niv. Globalno ovie aktivnosti se:
- slobodni aktivnosti na u~enicite;
- kulturno-umetni~ki aktivnosti;
- rabotno-proizvodstveni aktivnosti;
- sportski aktivnosti.
Vo ramkite na ovie vonnastavni aktivnosti spa|aat i dve zna-
~ajni organizacioni formi na dejstvuvawe na u~enicite. Toa se:
- detski organizacii;
- zaednica na u~enicite.
Vo site ovie aktivnosti stanuva zbor za organizaciski formi
na rabota kade u~enicite se vo polo`ba da se zapoznaat so ~ovekovite
prava i del od niv da gi praktikuvaat vo konkretni situacii. Se
praktikuvaat dostoinstvoto na li~nosta, po~ituvaweto, ramnopravno-
sta, privatnosta, razvojot na li~nosta, odr`uvaweto na redot i mirot
(normi na odnesuvawe, sloboda na dvi`ewe i ograni~uvawe na nekoi
prava), pra{aweto na pomo{ i solidarnost, pravi~nosta i po~ituvawe
na odlukite.

Detskite organizacii i zaednicata na u~enicite neposredno gi
osposobuvaat u~enicite i mladite so rakovodeweto, u~estvuvaweto vo
donesuvawe odluki za razni raboti kade se praktikuvaat ~ovekovite
prava, steknuvaweto naviki za sproveduvawe na pravata, se anga`iraat
na nekolku aktivnosti niz koi se ostvaruvaat pravata na ~ovekot, kako
{to se:
- unapreduvawe na zdravjeto na u~enicite;
- unapreduvawe i vrednuvawe na slobodite i pravata;
- organizirawe na sobirni akcii;
- -odbele`uvawe na zna~ajni datumi i denovi koi se neposredno
povrzani so ~ovekovite prava (svetski den na deteto, den na
pravata, nedela na borba protiv terorizmot, narkomanijata,
nedela na solidarnost i sl.);
- sproveduvawe na razni akcii;

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

286

- organizirawe na razni formi za promovirawe i afirmirawe na
~ovekovite prava kako {to se: razgovori, trkalezni masi so
u~estvo na nau~nici i vidni li~nosti, debati za pravata na
~ovekot;
- organizirawe na kampawi, javni demonstracii, konferencii za
pravata na ~ovekot, sredbi so politi~arite i lu|eto od javniot
`ivot, javni prezentacii i sl.
- Vo sekoj slu~aj, vonnastavnite aktivnosti nudat soodvetna
mo`nost kade u~enicite se stavaat vo uloga da gi praktikuvaat
~ovekovite prava i slobodi i da bidat zna~ajni nositeli na
sopstveniot razvoj i razvojot na svojot identitet.

8. Namesto zaklu~ok

Zgolemeniot interes za problematizirawe na ~ovekovite prava
i nivnoto napreduvawe nedvomisleno uka`uva na faktot deka se rabo-
ti za aktuelno i izvonredno zna~ajno pra{awe vo novosozdadenite ak-
tuelni op{testveni sostojbi, posebno va`no za gradeweto na demo-
kratskata svest i pravnoto funkcionirawe na ~ovekot vo op{tes-
tvoto.

Razvojot, afirmiraweto i unapreduvaweto na pravata na
~ovekot kako posebna problematika, vo funkcija na vremeto vo koe
`iveeme (gra|ansko op{testvo, pravna dr`ava, pazarna ekonomija),
pobuduva poseben interes vo obrazovanieto. Pri~inite koi go
determiniraat zgolemeniot interes za problematizirawe na ~ovekovi-
te prava, za nivnoto izu~uvawe i osoznavawe niz obrazovniot proces se
mnogubrojni. Presudnata uloga {to ja ima obrazovanieto vo procesot
na formirawe na demokratski orientirana li~nost od ednata strana i,
od druga -aktuelizacijata na pravata na ~ovekot vo site domeni na
op{testvoto, sozdadoa uslovi za soodveten tretman, odnosno za anti-
cipativno informirawe na u~enicite i mladite za pravata na ~ove-
kot, posodr`insko inkorporirawe na pravata vo obrazovanieto, po-
efikasno i pokvalitetno realizirawe na pravata na ~ovekot, {to soz-
dava nov kvalitet vo op{testveniot `ivot.
Soznanijata i znaewata za ~ovekovite prava imaat spiralen
oblik i toa, vsu{nost, se spoeni krugovi koi ne se zatvoraat za{to
pravata nikoga{ ne se dovolni, a ~ovekot postojano traga po niv.
Unapreduvaweto na ~ovekovite prava e sodr`ano kako globalna
cel na obrazovanieto i kako takva e zada~a i funkcija na u~ili{teto i
na nastavnikot da rabotat i neposredno da pridonesuvaat vo nivnoto
afirmirawe.

U~ili{teto i nastavnikot kako nositeli na obrazovno-vospit-
nata uloga ostanuvaat kako borci za ~ovekovite prava.

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

287

Ovie bea nekoi od onie misli i pogledi {to jas gi tretirav
kako pova`ni za obrazovanieto za da mo`e toa da se dvi`i po patot na
promovirawe i afirmirawe na ~ovekovite prava.

L i t e r a t u r a

Hammarberg Thomas, A school for Children with Right, Florence, Italia,

1997;

Imam pravo, prira~nik za nastavnikot (na makedonski i
albanski jazik), proekt za implementacija za pravata na deteto vo IV
oddelenie na osnovnoto u~ili{te, Skopje, 2000;
Murati Xheladin, Pedagogjia e përgjithshme (Op{ta pedagogija),

Logos-A, Shkup, 1998;

Murati Xeladin, Osnovno u~ili{te - organizacija i problemi,

Vatra, Skopje, 2001;

^ovekovi prava, zbirka me|unarodni dokumenti za pravata na
~ovekot, izbor i prevod d-r Zvonimir Jankulovski, Skopje, 1993;
The Challengeon Human rights Education, sous la direction de Hugh
Starkey, Casell, Londres, 1991.

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

288

Prof. Dr. Xheladin Murati

Fakulteti pedagogjik- Shkup

DREJTAT UNIVERZALE NJERIUT - PJESË PËRBËRËSE E
SISTEMIT HUMANIST VLERAVE DHE ARSIMIT

Rezyme:

Duke u nisur nga rëndësia e të drejtave të njeriut në shoqërinë demokratike
dhe rolin e arsimit në përvetësimin dhe përparimin e tyre, në punim bëhet orvatje
të paraqiten problemet themelore të arsimit në fushën e të drejtave të njeriut. Jepen
udhëzime për të aftësuarit e të rinjëve për praktikimin e të drejtave të njeriut e me
qëllim të jenë të aftësuar dhe të përgaditur për veprim përgjegjës dhe human.
Pika fillestare për trajtimin e kësaj problematike është fakti se proceset
zhvillore aktuale imponojnë në fokusimin e arsimit të vihen edhe të drejtat e njeriut
në një kontekstë më të gjërë të tij. Në punim konkludohet: sipas natyrës dhe
esencës, të drejtat e njeriut paraqesin dimension të rëndësishëm të arsimit, prandaj,
padyshim, kërkojmë qasje adekuate metodologjike në trajtimin teorik dhe në
realizimin praktik.

Fjalët kyç: përvetësim, promovim, përparim, marrëdhënie, stil i sjelljes,
qëllim global, vetëdije juridike, vlerë.

HYRJE

Marrë në përgjithësi, vështirësit themelore në implementimin e të drejtave
të njeriut është ende pamundësia të kuptojmë ndryshimin e roleve. Arsimi është ai
i cili mundëson të aftësohemi ndaj ndryshimeve. Ndryshimet supozojnë edhe
realizimin e të drejtave të njeriut.
Të drejtat e njeriut në esencë rrjedhin nga vlerat apo parimet univerzale
humaniste. Po cilat janë ato vlera themelore? Përgjithësishtë ato vlera janë: të
afirmohet liria njerëzore me respektin e tjetrit; të afirmohet barazia njerëzore; të
kërkohet e vërteta e të shprehurit toleranca; solidariteti të jetë pronë e të gjithë
njerëzëve; të drejtohet zhvillimi drejtë mirëqenies së përgjthshme; të nxitetet
marrëveshja dhe harmonia botërore; të jemi të mirë e tjera.
Duke afirmuar vlerat univerzale humaniste arsimi drejtëpërdrejti
kontribuon në sendërtimin e qëllimit të plotë të tij - edukimin e të drejtave të
njeriut.

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

289

1. Konteksti: arsimim për drejtat e njeriut

Në lidhje më problemin e të drejtave të njeriut dhe rolin e arsimit në
përvetësimin dhe afirmimin e tyre, parashtrohen më shumë pyetje të cilët
dimenzionalishtë dhe përmbajtësishtë janë komplekse.
Roli i arsimit në këtë drejtim jo vetëm që përcaktohet me të gjitha
dokumentet programore, ajo në mënyrë decide është definuar edhe në vetë
Deklaratën Univerzale për drejtat e njeriut. Në nenin 26 të saj thuhet:
"shkollimi duhet të orientohet drejtë zhvillimit të plotë drejtë personalitetit
njerëzor dhe forcimit të respektimit të të drejtave të njeriut dhe lirive themelore.
Shkollimi duhet të përparoj mirëkuptimin, durimin dhe miqësinë ndërmjet të gjithë
popujve, grupacioneve racore dhe fetare, si dhe veprimtarinë e kombëve të
bashkuara për ruatjen e paqes".
Njëkohësishtë kjo Deklaratë e obligon, gjegjësishët, e detyron vetë
individin për zhvillimin e shoqërisë në të cilën ai zhvillohet. Neni 29, pika 1 e
deklaratës këtë kërkesë në mënyrë decide e thekson: "Çdokush është i detyruar
ndaj bashkësië e cila i mundëson zhvillimin e lirë dhe të plotë të personalitetit të
tij".

Kjo kërkesë përbahet edhe në esencëne pedagogjisë bashkëkohore.
Gjykoj se të drejtat dhe liritë e njeriut janë elementet themelore për
funksionimin e demokracisë dhe shoqërisë qytetare, ashtu siç janë vitaminet dhe
mineralet, elementet e nevojshme dhe vendimtare për shëndet të mrië dhe jetë
hareshme. Për këtë kontekstë arsimi si faktorë për përparimin e të drejtave të
njeriut paraqitet në rolin e parashikimit të tendencave të mundëshme për zhvillimin
e vetëdijes juridike. Arsimi në kontekstin e gjerë të faktorëve paraqiten mundësi
dhe përmbatje për përvetësimin cilësor dhe efikas, afirmimin dhe promovimin e të
drejtave të njeriut. Shtylla kyç për këtë janë: e para, konceptimi i përbatjeve
arsimore bashkohore dhe konsistente; e dyta, me ndihmën e planifikimit racional
dhe e treta, me shfrytëzimin e mënyrave, formave, metodave dhe mjeteve dhe
praktikave të ndryshme.

Do të parashtrojmë një shembull, karakteristikë për të kuptuarit e të
drejtave të njeriut nga ana e nxënësëve-fëmijëve 12 vjeçar (klasa e katërtë dhe e
pestë). Kjo është një skicë për të drejtat e njeriut, e cila duket si vijon:

Ke drejtat tua!

Shpesh dëgjosh nga të rriturit të të thuhet se në diçka nuk ke të drejtë, por
sa shpesh të është thënë në çka ke të drejtë, e ajo të mos jetë ngushtë e lidhur me
normat, aktet ligjore?

Prandaj lexo çka shkruan në këtë skicë dhe plotëso ate që sipas teje është
lëshuar por është e rëndësishme:
Ke të drejtë:

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

290

- te jesh ashtu siç je
- të duash
- të kërkosh ndihmë
- ndonjëherë të jesh i pikëlluar dhe i pa disponuar
- të jesh neuroz
- të thuash çka mendon dhe të jesh i dëgjuar deri në fund
- ti manifestosh ndjenjat tua
- të jesh i pa zakontë, i çuditshëm
- të sjellësh vendime personale
- të pyesësh çka të intereson
- të jesh i hidhëruar, i zemëruar
- të jesh i brengosur për ato të cilët i duash
- të keshë kohë për veten, për shkollën, për miqtë, kohë për hobi
- të tregosh çka duash dhe çka të duhet
- të thuash jo kur ashtu ndjehesh.

Çka plotësuan nxënësit?

Në pesë vijat e zbrazura për përgjigje sipas mendimit të tyre të lirë,
nxënësit, sipas rëndësisë së të drejtave i dhanë këto përgjigje:
- e drejta të jetojnë
- e drejta të jenë të lirë
- e drejta të jenë fatlum
- e drejta lirishtë të shprehen (pa frikë dhe pasoja)
- e drejta të jenë të barabartë (nga aspekti gjinor dhe kombëtar)

Parashtrova këtu një shembull të një lirie të qëllimit të shprehurit të të
drejtave, e cila sipas bindjes sime është e afërt me temën që e trajtojmë.
Konteksti i paraqitur i pikëpamjeve të nxënësëve dhe qëndrimeve ndaj të
drejtave të njeriut na udhëzon në konkluzion se fëmijët dijnë dhe mësojnë për të
drejtat dhe liritë (të drejtat e njeriut në përgjithësi dhe të drejtat e fëmijëve në
veçanti) dhe para hyrjes në procesin e organizuar pedagogjik në shkollë.
Shkalla e prezentuar e njohjes së të drejave të njeriut është hartuar mbi
bazë të parimit të ndalesave dhe kërkesave, kurse ka për qëllim:
- njohjen dhe të kuptuarit e të drejtat të njeriut
- implementimin juridik të shkaqeve ndales-liri
- përvetësimi dhe praktikimi i të drejtave
- sjellja e gjykimeve të arsyeshme dhe të ekuilibruara të bazuara në
respektimin e të drejtave të njeriut.
Njohja dhe afirmimi i të drejtave të njeriut është pjesë e përgjithshme e
edukatës dhe arsimit. Kjo u takon atyre detyrave që kanë të bëjnë me përgaditjen e
fëmijëve dhe të rinjëve për qytetarë përgjegjës dhe me orientim demokratik. Kjo
detyrë historike e arsimit dhe e shkollës si institucion arsimor, kulturor dhe publik

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

291

ka karakter më të gjerë nga ajo që do të thotë kultivim të normave të sjelljes së
mirë.

2. drejtat e njeriut si standard i përgjithshëm i shoqërisë qytetare

Në orvatjet të realizohet ky qëllim, rol dhe funkcion i arsimit, premisa e
parë nisëse është se arsimi kurdoherë ka kontribuar në probleme që kanë të bëjnë
me zhvillimin dhe përparimin e dimensionit njerëzor që supozon detyrim
përgjegjësinë e vet për edukimin dhe promovim e të drejtave të njeriut si individ
(njeriu ka botën e tij personale, rrugën e tij zhvillimore, fatin e tij, pikëpamjet e tija
mbi jetën) por edhe si tërësi shoqërore në të cilën krijohen dhe praktikohen të
drejtat e njeriut si standart i përgjithshëm i shoqërisë qytetare.
Gjatë punimit të një teme të caktuar ekziston edhe një problem, e ai është
që tema mos të na mashtrojë, mos të na largojë nga qëllimi, përkatësishtë tema e
definuar kështu të shikohet në kompleksin e problemeve që ajo i përmban, kjo do
të thotë në rastin tonë, në qendër të vëmendjes ti vë vetëm të drejtat e njeriut. Është
evidente se të drejtat e njeriut duhet ti ndërlidhim edhe me të gjitha elementet e
tjera të arsimit, për të kuptuar më mirë dhe për ta analizuar ma mirë të gjithanshme
dhe qenësore. Mednoj se qëndron një spektër i gjerë i problemeve të të drejtave të
njeriut edhepse në mënyrë eksplicite nuk janë në planë të parë, por në mënyrë
implicite do të thosha se këto probleme janë imanente me arsimin përkatësishtë se
arsimi ka funkcion, qëllim dhe detyrë ti plotësoj edhe këto nevoja të nxënësëve
nëpërmes përbërjeve dhe formave përkatëse të punës.
Çdo shoqëri krijon sistem të rregullave, vlera dhe të drejta me të cilat
rregullohen marëdhëniet midis njerëzëve. Arsimi si segment i organizuar i
shoqërisë është një nga elementet strukturore më të përshtatshme nëpërmes së cilës
zhvillohen të drejtat e njeriut, përvetësohen dituri dhe njohuri, formohen norma,
vlera. Arsimi si segment i shoqërisë pa dyshim është edhe rezultat i shkallës dhe
zhvillimit të shoqërisë. Çdo njeri, nëse do të jetoj dhe punoj në një shoqëri duhet
domosdo ti respekton rregullat e saja dhe të jetë i respektuar.

Çka përmban Deklarata e përgjithshme për drejtat e njeriut?

Deklarata përmban: të drejtat e të gjithë njerëzëve të botës dhe standartet
themelore të cilët e përcaktojnë mirëqenien e njerëzëve. Ajo ka 30 nene, ku janë
përcaktuar llojet e ndryshme të të drejtave. Të gjitha ato sipas mendimit tonë,
mundë të grupohen në këto kategori:
1. Të drejtat personale klasike ose të drejta të përgjithshëme autonomia e
personalitetit të njeriut dhe sigurimi i integritetit fizik e shpirtëror dhe jetës
private (jetës personale dhe familjare), e drejta në dinjitet dhe zhvillim të
lirë, plotësimin e nevojave themelore për jetë (e drejta për jetë, liria e të
shprehurit, mendimit dhe religjionit, ushqim, vendbanim, kujdes
shëndetësor).

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

292

2. E drejta të zhvillohet e cila i përmban ato elemente që janë të nevojshme
njeriu të i zhvilloj të gjitha aftësit e tij (e drejta në arsim, e drejta në mbrotje
sociale, e drejta të zhvilloj veprimtari kulturore, marrja e informacioneve, e
drejta në punë dhe zgjedhje të vendit të punës, e drejta në pagë, në pronë, në
pushim dhe kohë të lirë, lirishtë të marrë pjesë në jetën kulturore, në artë dhe
në përparimin e shkencës, e drejta në standartë të arsyeshëm jetësor, mbrotje
shëndetësore).
3. Të drejtat për mbrotje nga forma të ndryshme të dhunës, torturës dhe
shfrytëzimit (kujdesi ndaj refugjatëve, e drejta të gëzoj azil, të mos u
nënshtrohet torturave, trajtimit jo human, mosinkuadrimit në konflikte
ushatarake, keqëpërdorime, mbrotje nga droga, e drejta për mbrotje të
moralit dhe interesave materiale).
4. Të drejtat të barabarta para ligjit (të gjithë të pranohen si personalitet para
ligjit, mbrotje e barabartë, mos të jenë të diskriminuar, e drejta në gjykim të
drejtë dhe e drejta në gjykim publik, e drejta mos burgoset në mënyrë
arbitrare, e drejta në pafajësi deri sa ajo nuk vërtetohet).
5. Të drejtat që kanë të bëjnë me statusin civil të njeriut (e drejta në shtetësi, e
drejta në mbrotjen e identitetit, e drejta në martesë dhe themelim të
familjes).
6. E drejta për pjesëmarrje e njeriut dhe e drejta e cila i mundëson atij rol aktiv
në bashkësinë më të gjerë (liria e të shprehurit të mendimit, e drejta e
bashkimit dhe e pjesëmarrjes në tubime, e drejta të marri pjesën e qeverisjen
me shërbime publike dhe qasja ndaj shërbimeve publike, e drejta në
veprimtari që janë të lidhura me përgaditjen për personalitet përgjegjës, e
drejta të anëtarsohet në sindikata e tjera).

Duhet të theksoj se të drejat e njeriut të normuara në këtë deklarat, fusin
një problematikë specifike në arsim, nëse kihet parasysh pikërishtë përvetësimi dhe
afirmimi i tyre. Realizimi i tyre, posaçërishtë formimi i vetëdijes për të drejtat
(respektimi, zhvillimi dhe përparimi), në kushtet që na dikton koha e sotme arsimi
tregohet shumë më qenësor se sa që mendohet.
Në të vërtet të drejtat e njeriut të normuara në deklaratë i kuptoj si diçka që
i takojnë tërë njerëzimit pavarësishtë nga vendi ku jetojnë ato. Në nenin 2 të
deklaratës thuhet qartë e decid: "Çdokujt i takojnë të gjitha të drejtat dhe liritë e
shpallura në këtë Deklaratë pa kurfar dallimesh në pikpamje të racës, të ngjyrës së
lëkurës, të gjinisë, të gjuhës, të religjionit, të mendimit politik apo çdo mendimit
tjetër të prejardhjes kombëtare apo shoqërore, të pasurisë, të lindjes apo të
rrethanave të tjera".

Pikërishtë për këtë, arsimit si kategori univerzale i takon detyra dhe roli ti
zhvilloj, e mandej, ti promovoj, ti afirmoj të drejtat e njeriut në pikpamje globale, e
mandej pasojnë legjislacionet kombëtare ku të drejtat e njeriut operacionalizohen,
konkretizohen dhe mbrohen me norma e ligje të veçanta. Prandaj mendoj se drejtat
e njeriut, në kuptim më të gjerë të fjalës, janë të inkorporuara në përbatjet
arsimore, objektivishtë përvetësohen, promovohen dhe përparohen nëpërmes

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

293

arsimit. Të kuptuarit kreativ të të drejtave, është në lidhje të ngushtë me arsimin
nëprmes të cilit individi, njeriu përgaditet për jetë.

3. drejtat e njeriut si qëllim global i arsimit

Arsimi sipas esencës së tij, karakterit dhe përmbatjes mundëson më mirë,
më gjerësishtë dhe në mënyrë më cilësore njohjen dhe afirmimin e të drejtave të
njeriut. Mbase, kjo në mënyrë eksplicite dhe implicite përbahet në qëllimin e
edukatës: edukimin e njeriut përgjegjës, kompetent të arsyeshëm, human, të
civilizuar, të ndërgjegjshëm. Gjithashtu është e domosdoshme dhe logjike që të
drejtat e njeriut të jenë përmbatje e qëllim i edukatës.
Të gjykuarit në drejtim të realizimit të drejatave të njeriut nëpërmes
arsimit si një nga faktorët e shumtë, por më të rëndësishëm duket se e meriton
vëmendjen për këto arsye:

Së pari, të drejtat e njeriu si vlera demokratike gjenden në themelin e çdo
shoqërie të qytetëruar e demokratike.
Së dyti, të drejtat e njeriut mbështeten në parime të cilat mbrohen nga

institucionet shoqërore.

Së treti, të drejta e njeriut janë indikator dhe kriterium nëpërmes të të
cilave vlerësohen shoqëritë e orjentuara demokratike dhe njeriu si individ.
Së katërti,të kuptuarit e të drejtave të njeriut janë përmbajtje themelore të
cilat sigurojnë qëndrime të arsyeshme dhe normën ndaj ambientit, institucioneve,
individit.

Së pesti , të drejtat e njeriut nëpërmes arsimit duhet të kuptohen si kërkesa
ndaj shoqërisë të cilët nëpërmes ligjeve dhe dokumenteve i formon si norma të
ndalesës, detyrimeve, autorizimeve.
Trendet bashkëkohore në arsim dhe shoqëritë qytetare e favorizojnë qasjen
humaniste në edukimin e të rinjve. Nga ky aspekt arsimi për të drejtat e njeriut
është dimension imanent dhe implicit i inkorporuar në qëllimin global të edukatës,
e cila është e orientuar kah formimi i individit intelektualisht të aftësuar,
demokratik,personalitet të lirë e të tërësishëm, komunikativ,personalietet me
orientim human e civilizues.

Arsimi është në funksion por duhet edhe më shumë të i kushtohet kësaj
problematike dhe në mënyrë permanente e sistematike të i zhvilloj dhe të i përparoj
të drejtat e njeriut si përgjegjësi të cilët janë të lidhura me zhvillimin e të rinjve dhe
veprimin e tyre si protogonist në raportet praktike jetësore. Që ky të jetë sa më
produktiv dhe afirmativ në realizimin e të drejtave të njeriut, mendoj se duhet të
bazohemi jo vetëm në përvojën dhe traditën tonë pozitive, por edhe përvojën e
arsimit të përparuar europian.

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

294

4. Dimensionet e arsimit për përvetësimin dhe përparimin e drejtat

e njeriut

Bazat e arsimit për realizimin e të drejtave të njeriut përmbahen në tri

shtylla kyesore:

Së pari, në konceptin e arsimit i cili e përmban karakterin universal të të
drejtave të njeriut duke inkorporuar para se gjithash edhe të drejtat e fëmijëve.
Së dyti, qasja më e gjërë humaniste e arsimit inkorporon edhe afirmimin,
promovimin dhe përvetësimin e të drejtave të njeriut.
Së treti, kuadri potencial professional i cili është i aftësuar për qasje
metodologjike-didaktike në realizimin e qëndrimit global të edukimit ku në
mënyrë implicite ëshë edhe qëllimi për aftësimin e fëmijëve për respektimin dhe
përparim të të drejtave të njeriut.
Të drejtat e njeriut nuk janë më vetëm një aspektë i arsimit, ato duhet
shumë më tepër të bëhen parime themelore, në të cilat do të orientohet procesi
arsimor dhe përmbatjet arsimore në tërë kontekstin e të nxënit të të drejtave.
Dimensionet e problemit duhet të projektohen dhe të lëvizin në kuadër të
dokumenteve themelore në të cilat të drejtat e njeriut dhe të fëmijës normohen siç
janë:

- Deklarata universale për të drejtat e njeriut (miratuar dhe e publikuar në
rezulutën 217 A (III), prej 10 dhjetorit të vitit 1948 nga Asamblea e
përgjithshme e OKB-së,
- Konventa për të drejtat e fëmijëve e miratuar me 20 nëntor 1989 nga
Asamblea e përgjithshme e OKB-së.
- Pakti ndërkombëtar për të drejtat civile dhe politike (1966)
- Kushtetuta e Republikës si akt juridik dhe dokument ku rregullohen të
drejtat e njeriut.
- Ligjet nga të gjitha fushat në të cilat normohen, garantohen dhe mbrohen
të drejtat e njeriut,
- Programe dhe projekte të cilat i sjellin dhe miratojnë organet shtetërore për
mbrotjen e të drejtave dhe përparimin e të drejtave të njeriut.

Afirmimi dhe promovimi i të drejtave të njeriut përmes arsimit e shikoj

nga tre aspekte:

- nga aspekti i përmbatjes së arsimit, strukturat dhe temat
- nga aspekti i formave të tjera të veprimit, në të cilat marrin pjesë shkolla,
nxënësit she subjekte të tjera siç janë prindërit, organizatat e ndryshme,
- nga aktivitet publike e humanitare në të cilat marrin pjesë nxënësit siç

janë:

a) Manifestimet të cilat kanë për qëllim përparimin dhe afirmimin e të
drejtave të njeriut (manifestimet kundër luftës, kundër përdorimit të forcës,
kundër ekploatimit, kundër dhunës, kundër sëmurjeve të ndryshme e tjera).

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

295

b) Lëvizje kundër nacionalizmit për barazi dhe arsim, për të drejtën në punë,
kundër armëve bërthamore, kundër ndotjes së ambientit e veprimeve të
tjera negative)
c) Aksione të cilat kanë për qëllim luftën kundër terrorizmit, kundër
shtypjeve
d) Java e luftës kundër alkoolizmit, narkomanisë, SIDA-së
e) Manifestimeve të përshtatshme, të rastit (shënimi i ditës së OKB-së, dita
kursimit, dita ndërkombëtare e fëmijëve)
f) Shënimi i datave të rëndësishme nëpërmes të cilave afirmohen të drejtat e
njeriut (dita ndërkombëtare e paqes, e martja e tretë e shtatorit, dita
ndërkombëtare e gruas - 8 marsi, dita ndërkombëtare e ambientit të njeriut
- 5 qershori, dita ndërkombëtare e çrrënosjes së varfërisë 17 tetori, dita
ndërkombëtare e luftës kundër SIDA- së 1 dhjetori, dita e të drejtave të
njeriut 10 dhjetori, dita e Kombëve të Bashkuara - 24 tetori, dita
ndërkombëtare e popullsisë botërore 11 qershori)

Në kuptimin teoriko - metodologjik, përkufizimi lëndor i të drejtave të njeriut
në arsim imponon trajtim të veçantë për shqyrtim. Argumentet të cilat shtrohen me
këtë rastë janë:

- nëpërmes arsimit nxënësit përvetësojnë njohuritë themelore për të drejtat
dhe liritë e njeriut dhe të fëmijëve posaçërisht,
- nëpërmes arsimit fëmijët mësojnë si repektohen të drejtat dhe si ato duhet
të sjellen me të tjerët në situata të ndryshme,
- nëpërmes arsimit fëmijët njihen me vlerat të cilët janë në funkcion të
përparimit të njerëzimit siç janë liria, drejtësia, autoriteti, kufinjëtë e
tolerancës e tjera,
- nëpërmes arsimit fëmijët aftësohen të marrin pjesë në punët dhe jetën
publike dhe të qeverisin.

Nga kjo vërtetohet argumenti themelor se të drejtat e njeriut duhet të
trajtohen si pjesë programore se parime themelore të cilat nëpërmes procesit
arsimor dhe përbatjeve arsimore duhet të planifikohen, normohen, përpunohen.
Edhepse arsimi në mënyrë eksplicite nuk ka komponentë normative
juridike, megjithatë në dizejnimin e përmbajtjeve, kur është në pyetje afirmimi
i të drejtave të njeriut ekzistojnë katër nivele:
1. përkufizimi i të drejtave të njeriut në lëndë dhe përmbatje (ka lëndë e
përbatje të drejtëpërdrejtë e të tërthorta të cilat kontribojnë në zhvillimin
dhe formimin e kuptimit për të drejtat e njeriut).
2. qasja ndërlëndore ndaj të drejtave të njeriut
3. të drejtat e njeriut nga parimi i edukimit qytetar
4. forma formale dhe jo formale dhe aktivite tjera

Përparësia e arsimit në zhvillimin dhe afirmimin e të drejtave të njeriut
qëndron në artikulimin metodologjik - pedagogjik që të ndikohët në afirmimin e

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

296

tyre nëpërmes përmbatjeve civilizuese të cilat paraprakishtë janë dimensionuar
sipas moshës së nxënësëve.
Dituritë dhe njohjet për të drejtat e njeriut përvetësohen nëpërmes më shumë
përmbatjeve, temave dhe cikleve të cilët janë përfshir sipas programit që nga klasa
e parë e shkollës fillore dhe realizohen si aktivitete ndërlëndore. Ato gradualishtë
dhe sitematikishtë zgjerohen dhe thellohen sipas parimit koncentrik dhe spiral deri
në arsimin e mesëm dhe të lartë. Përmbatje të këtilla, tema ose cikle janë: njeriu
dhe roli i tij në shoqëri, humanizmi; bashkëpunimi dhe solidariteti; toleranca,
marëdhëniet midis njerëzëve, Familja dhe raportet në te; dallimet midis njerëzëve;
të drejtat e njeriut dhe liritë e tij nëpërmes dokumenteve; diskriminimi - jo
diskriminimi; barabarsia; lufta, paqeja; dhuna; konfliktet; vlerat demokratike; të
drejtat dhe detyrimet e qytetarëve; përgjegjësit dhe obligimet; ndalesat dhë
ndëshkimet; pushteti shtetëror; institucionet e pushtetit; prona, jeta dhe prona
private; qytetari dhe ligjet; institucionet shtetërore; Familja si institucion; normat
dhe vlerat morale e tjera.
E gjithë kjo fletë se nëpërmes arsimit fëmijët dhe të rijtë në mënyrë të
organizuar dhe sistematike njihen dhe përvetësojnë dituri për pozitën ligjore dhe
faktike të njeriut. Rëndësi në këtë drejtim duhet tu u kushtojmë kërkesave të
programit dhe përmisimit të aparatit pedagogjik (metoda, tekste, procedura).
Çfarë konkludimi mundë të nxjerrim nga kjo përmbajtje, çka mundë të jetë
esenca e këtij shqyrtimi?
Para se gjithash, duhet të pranohet fakti se të drejtat e njeriut (përvetësimi,
formimi, mbrotja dhe promovimi i tyre) si elemente ose përmbatje të arsimit janë
funksion imanent i tij. Në kuptimin më të gjerë të fjalës arsimi është promotor i të
drejtave të njeriut. Për të kuptuarit e drejtë dhe funkcional të këtyre elementeve dhe
ç’është roli i arsimit në afirmimin e të drejtave të njeriut, duhet të kthehemi në
studimin përkatësishtë të mësuarit e tyre, përparimin permanent dhe pasurimin.
Arsimi është evident se luan rol dhe funkcion të rëndësishëm në përparimin e të
drejtave të njeriut. Kjo është një dimension specifik i tij, dhe ajo jo vetëm nxënësi
të njihet me ligjshmërit e atyre të drejtave, por individi në mënyrë aktive të
kontribuoj në formimin e vetëdijes juridike në tërësi. Kjo duhet të jetë edhe një
argument i cili na drejton në nevojën e punës së organizuar në fushën e teorisë dhe
të realizimit praktik të të drejtave të njeriut në arsim dhe përgjithësishtë në shoqëri.
Shtrohet edhe pyetja: ku shihet roli i drejtëpërdrejtë i arsimit në afirmimin,
zhvillimin dhe mbrotjen e të drejtave të njeriut?
Para së gjithash kjo ka një dimension më të gjerë dhe ajo shikohet ose vjen

në shprehje në disa drejtime:
- formimi i kuptimeve, nocioneve për të drejtat
- njohja me procesin historik të të drejtave të njeriut
- raporti i të drejtave dhe nevojave të njeriut
- shkelja e të drejtave të njeriut, arsyet dhe tejkalimi
- njohja me institucionet dhe personalitet të cilët luftojnë për të drejtat e

njeriut
- shkaqet sociale dhe përdorimi i forcës

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

297

- vlerësimi i të drejtave të njeriut si mundësi për përparim social të
njerëzimit.

Rolin e arsimit në afirmimin e të drejtave të njeriut e shikoj nga dy
aspekte: si parim çdo bartës i rolit edukativo - arsimor duhet të kontribuoj për
zhvillimin, afirmimin dhe mbrotjen e të drejtave të njeriut. Së dyti, si qasje
integrale, do të thotë se afirmimi dhe promovimi i të drejtave të njeriut të
realizohet dhe të kryet nëpërmes një lënde mësimore. Kjo është lënda arsimi
qytetar e cila ngadal po praktikohet në shkollën tonë. Gjithsesi duhet të theksohen
edhe lëndë të tjera të cilët kontribuojnë në këtë drejtim siç janë: gjuha dhe letërsia,
historia, biologjia, ekonomia, gjeografia, filozofia, sociologjia, psikologjia,
pedagogjia etjera.

Afirmimi i të drejtave të njeriut paraqet një elementë të veçuar nga tërësia
komplekse siç është arsimi. Roli i arsimit në përvetësimin dhe përparimin e të
drejtave të njeriut është informues (jep informacione për të drejtat, obligimet,
detyrimet e individit, arsyet për mbrotje dhe kufizimin e të drejtave) dhe formative
(nëpërmes cilësisë dhe sasisë së përbatjeve arsimore zhvillohen dhe përvetësohen
të drejtat).

Afirmimi i të drejtave të njeriut nëpërmes arsimit nuk është aspak punë e
lehtë, siç mendohet. Ekzistojnë forma dhe qasje të ndryshme, interpretime mbi të
drejtat e njeriut. Megjithatë mendoj se në arsim: si veprimtari e organizuar
realizohen marëdhënie, qëndrime, relacione, forma të caktuara të sjelljes, të cilët
paraqesin pasoja të raporteve të pranishme shoqërore, politike e kulturore. Në këtë
kontekst funkcioni dhe roli i arsimit në afirmimin e të drejtave të njeriut synon
stabilizimin e marëdhënieve shoqërore, të cilat nga ana tjetër kushtëzojnë sjellje të
përshatatur individuale.

Së dyti, afirmimi i të drejtave të njeriut nëpërmes arsimit çon ka
transformimi i marëdhënieve shoqërore.
Pse arsimi konsiderohet si fushë e përshatatshme për afirmimin e të

drejtave të njeriut?

Arsimi është sistem dhe përmbatje e përshtatshme për afirmimin e të
drejtave të njeriut për arsye të shumë faktorëve. Nëpërmes tij kalon secili njeri që
nga mosha më e hershme. Në atë është e mundur në një periudhë kohore më të
gjatë (në shkollën fillore 8 vjet, në të mesmën 4 vjet në arsimin sipëror 4 vjet) të
realizohen dimensionet esenciale të të drejtave të njeriut. Mbase zhvillimi dhe
afirmimi i të drejtave të njeriut nuk mundë të paramendohet pa arsimimim gjegjës.
Elementi i tretë i cili e bënë arsimin faktor të përshtatshëm për afirmimin e të
drejtave të njeriut janë procedurat dhe qasjet didaktike - pedagogjike, metodat dhe
format të cilat zbatohen për realizimin e përmbatjes së arsimit. E për të realizuar
suksesshëm këtë përgaditja duhet bërë më parë (trajnim, stërvitje, ushtrime,
këmbim përvoje).

Mendoj se arsimi luan rol esencial në afirmimin e të drejtave të njeriut. Ky

rol shprehet nëpërmjet:
- përvetësimit të të drejtave

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

298

- zgjerimin e të drejtave të njeriut
- përparimin e të drejtave të njeriut
- garantimin e të drejtave
- mbrotja e të drejtave të njeriut
- njohja me mekanizmat institucionale për mbrotjen e të drejtave të njeriut.

5. Roli i shkollës

Shkolla sot punon dhe funkcionon në shoqëri dinamike dhe me shpejtësi
kyçet në ndryshimet dhe në këtë kontekstë ajo ka rol të jashtëzakonshëm në
realizimin e qëllimeve në drejtim të afirmimit të të drejtave të njeriut.
Marrëdhëniet në shkollë dhe klima e përgjithshme pedagogjike në atë janë të
drejtuara në të kuptuarit e ndryshëm të marëdhënieve midis individit dhe grupit,
midis nxënësit dhe arsimtarit, midis nxënësëve dhe subjekteve të tjera në shkollë.
Në shkollë, në procesin mësimorë dhe në aktivitetet jashtë mësimore është
e mundshme afirmimi sistematik i të drejtave të njeriut dhe ajo në disa nivele:
- niveli i përvetësimit konceptual (elaborimit teorik)
- niveli i informimit
- niveli i zhvillimit
- niveli i formimit
- niveli i promovimit
- niveli i praktikimit aplikimi konkret në veprimtari të ndryshme shkollore.

Raste dhe parakushte për praktikimin e të drejtave të njeriut në shkollë ka
shumë. Parasegjithash aty veprojnë profile të ndryshme profesiopnale, ligjerohen
përmbajtje të ndryshme, punohet me strukturë të ndryshme sociale të nxënësëve.
Realizimi i të drejtave të njeriut në shkollë kryet nëpërmes formave dhe
aktiviteteve të ndryshme të veprimit:
- nëpërmes mësimit
- nëpërmes ligjëratave
- nëpërmes grupeve dhe debatave
- nëpërmes kontakteve individuale

Cilët janë detyrat dhe funksionet e shkollës në afirmimin e të drejtave të
njeriut?

Para së gjithash nxënësit duhet të njihen me idetë themelore mbi të drejtat e njeriut.
Shkolla me strukturën e saj dhe përcaktimin programor, detyrat dhe
funkcionin që realizon ka përgjegjësi të veçantë në edukimin e përgjegjësisë, në
edukimin e vetëdijes qytetare dhe në këtë kontekstë edhe afirmimin dhe
promovimin e të drejtave të njeriut. Këtë detyrë dhe funkcion shkolla duhet ta
realizoj qysh nga klasat e para.

Nëpërmes përmbajtjeve të ndryshme, metodave dhe formave të larmishme,
qasjes teorike dhe praktike, shkolla kontribuon që nxënësit të kuptojnë esencën dhe
vlerat e të drejtave të njeriut, kufizimet dhe perpektivat e realizimit të tyre. Në
kontekstin e përmendur me të drejtë kërkohet dhe konstatohet se "të drejtat nuk

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

299

mundë të mësohen pa u praktikuar në të gjitha marëdhëniet e ndërsjellta që kanë të
bëjnë me shkollën dhe mësimin. Programi (mendohet në programin eksperimental
që realizohët në klasën e IV-n.y) ka për qëllim që duke përdorur më gjerë, të dal
jashtë klasës dhe të ndikojnë në mjedisin dhe në jetën e fëmijëve, të familjes dhe të
bashkësisë së gjerë shoqërore" (doracaku i arsimtarit, fq. 7).
Shkolla si një nga faktorët më të rëndësishëm edukativ ka potencial
kadrovik dhe struktur kualifikuese të përgaditur mirë për realizimin cilësor të të
drejtave të njeriut.

Kur flitet për rolin dhe funkcionin e shkollës në afirmimin e të drejtave të
njeriut nuk mendohet në ndonjë plotësim artificial të përmbajtjeve, të zbatimit të
metodave të posaçme të punës, nuk mendohet në vazhdimin e kohës së punës dhe
as në ngarkesë plotësuese të nxënësëve. Këtu, para së gjithash, mendohet në
gjetjen dhe shfrytëzimin sa më të mirë të të gjitha rasteve të përshtatshme për
afirmimin dhe promovimin e të drejtave të njeriut.
Është i pamohueshëm fakti se shkolla dhe arsimi kanë një rol të
rëndësishëm në afirmimin e të drejateve të njeriut. Shkolla si institucion e
specializuar për arsimimin e gjeneratave të reja nuk mundë të veproj më vete për të
zgjedhur çdo problem, përfshir këtu edhe të drejta e njeriut. Të pranosh këtë do të
ishte një absurditet. Në këtë drejtim rëndësi merr lidhja e shkollës me bashkësinë e
gjerë, me faktorë të ndryshëm, kur ky bashkëpunim funkcionon rregullishtë e
kuptohet në mënyrë të ndërsjelltë edhe realizimi i të drejtave të njeriut është më
cilësor. Pra që shkolla të ketë sukses në promovimin e të drejtave të njeriut nuk
duhet të përçëndroj vëmendjen vetëm mbrenda mureve të saj, por të vë kontakt
edhe me partner e subjekte të tjera për të realizuar qëllimin.

6. Roli i arsimtarit

Arsimtari me sjelljen e tij qenësisht ndikon në zhvillimin dhe afirmimin e
të drejatave të njeriut. Ato i projektojnë aspiratat e tyre në drejtim të krijimit dhe
ndërtimit të vetëdijes juridike, normave juridike tek nxënësi, ndërtimin e
qëndrimeve të drejta ndaj të drejtave ligjore. Në këtë kontekst arsimtari duhet të
bëjë selektimin e përmbajtjeve dhe zhvillimin e materijaleve instruktive.
Roli i arsimtarit mund të shikohet nga dy aspekte:
Së pari, mundësojnë qasje të drejtë në afirmimin e të drejtave të njeriut,
ndihmojnë që nxënësit të lirohen prej kuptimeve të gabuara, formojnë vetëdije për
të drejtat e njeriut.

Së dyti, mund ta vështirsojnë ose ta pamundësojnë realizimin e të drejtave

të njeriut.

Mendoj se parasegjithash, duhet të vërtetohet roli i arsimtarit në afirmimin
dhe përparimin e të drejtave të njeriut. Aspak detyrë e lehtë, sepse egzistojnë
arsimtar të llojllojshëm ashtu si egzistojnë edhe nxënës të ndryshëm. Megjithat nuk
ka dyshim se roli i arsimtarit, varet nga dy elemente: së pari, prej rolit instruktiv
imitues të arsimtarit dhe së dyti, nga kultivimi i stilit të punës në të cilin dominojnë
të drejtat dhe liritë e njeriut.

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

300

Domethënë se e lidhur ngusht me procesin e përparimit e të drejtave të
njeriut është edhe stili i punës dhe i sjelljes të arsimtarit ose kominikimi i arsimtarit
me nxënësit.

Në këtë kontekst mund të flitet për shumë stile të sjelljes, por ne këtu do

ndalemi në tre sish.

1. ) Stili demokratik i sjelljes (komunikimi demokratik dhe vërtetimi i të
drejtave, arsimtari zhvillon kompetenca krijon punë atmosferë rellaksuese, të
hapur, të lirë, aktive, kooperuese)
2.) Stili autoritar i sjelljes (arsimtari vëndohët në pozicion, ai është superior
dhe dominues kurse sjelljet ndaj nxënsëve në stilin: unë jam arsimtari i juaj, kamë
të drejtë tu ju detyroj të sjelleni ashtu si unë dua)
3.) Stili burokrat i sjelljes së arimtarit - këtu nuk është veçori autoriteti por
kërcnimi dhe normativizmi. Për këtë stil të sjelljes karakteristike janë stereotipet në
të cilat dominojnë norma, kërcnimi , kërkesa. Parimi mbi të cilën mbështetet ky stil
i sjelljes është: unë di ç’është më e mirë për ju.
Në çdo rastë roli i arsimtarit nuk qëndron vetëm në dhënien e njohjeve valide
për të drejtat e njeriut. Ai është process në zhvillim dhe promovim të të drejtave të
njeriut nëpërmes mësimit të rregullt dhe formave të llojllojshme të aktiviteteve
jashtë mësimore, si dhe në kohën e lirë të nxënësit.
Puna e gjithmbarshme e arsimtarit duhet të futet në thelb me elemente mbi të
drejtat dhe obligimet. Mësimi duhet të jetë i orientuar kah njohja me të drejtat, ka
elaborimi më i gjërë i të drejtave të njeriut.
Roli specifik i arsimtarit qëndron në nxitjen spontane të nxënësëve për të
menduar për të drejtat e njeriut, njohjen me të drejta të caktuara, njohja me
sistemin mbi të cilin mbështeten të drejtat e njeriut dhe simulimi dhe luatja rolesh,
praktikimi i pjesëmarrjes në situate të promovimit të të drejtave.
Një tregues tjetër për realizimin e të drejtave të njeriut është edhe kualifikimi
i personelin mësimor me përkushtim e cilësi. Për ta realizuar suksesshëm këtë
detyrë, kualifikimi dhe përgaditja e arsimtarit duhet bërë më parë, mirë duke u
bazuar në përvojën e arsimtarit të përparuar europian.
Shtrohet pyetja: a është arsimtari gjithnjë i suksesshëm në realizimin e të

drejtave të njeriut?

Dhe cilët janë pengesat në këtë drejtim? Ne mendojmë se një prej shkaqeve
apo pengesave themelore të mos suksesit është zvoglimi i funkcionit edukativ të
shkollës dhe politizimi tejmase i arsimit. Realiteti në këtë kohë ka treguar se
arsimtari është përballur me situata që kanë cenuar figurën e personalitetit të tij.
Megjithë sprovat e ndryshme, padyshim ai ka detyrim e përgjegjësinë e vetë për
edukimin e brezit të ri në pjesën që i takon për të drejtat e njeriut.

7. Aktivitetet jashtëmësimore dhe organizatat

Si pjesë e pandashme e punës së shkollës aktivitet jashtë mësimore pa
ndonjë ashpërsi didaktike kanë vendë të rëndësishëm dhe funkcion në përparimin
dhe praktikimin e të drejtave të njeriut.

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

301

Në shkollë organizohen aktivitete të ndryshme jashtë mësimore, por të
rëndësishme për afirmimin dhe promovimin e të drejtave të njeriut janë disa nga
këto. Globalishtë këto aktivitete janë:
- aktivitete të lira të nxënësëve
- aktivitete kulturoro-artistike
- aktivitete punuese-programore
- aktivitete sportive

Në suazat e këtyre aktiviteteve jashta mësimore bien edhe dy forma të
organizmit për veprim të nxënësëve. Ato janë:
- organizata e fëmijëve
- bashkësia e nxënësëve

Në të gjitha këto aktivitete bëhet fjalë për forma të organizimit të punës ku
nxënësit janë në pozitë të njihen me të drejtat e njeriut dhe disa nga ato t’i
praktikojnë në situata konkrete. Praktikohen dinjiteti i personalitetit, rrespektimi,
barabarsia, jeta private, zhvillimi i individit, mbajtja e rendit dhe paqes (norma të
sjelljes, liria e lëvizjes dhe kufizimi i disa të drejtave), çështja e ndihmës dhe
solidaritetit, drejtësia dhe rrespektimi i vendimeve, rrespektimi i gjinive, mos
diskriminimi i përkatësisë nacionale fetare, liria e të shprehurit e tjera.
Organizata e fëmijëve dhe bashkësia e nxënësëve drejtëpërdrejti i aftësojnë
nxënësit dhe të rinjtë për udhëheqje dhe drejtim, pjesëmarrje në sjelljen e
vendimeve për punë të ndryshme ku praktikohen të drejtat e njeriut, përfitojnë
shprehi për përcjellje të të drejtave, angazhohen në disa aktivitete nëpërmes të
cilave realizohen të drejtat e njeriut siç janë:
- përparimi i shëndetit të nxënësëve
- përparimi dhe vlerësimi i të drejtave dhe lirive të njeriut
- organizimi i aksioneve mbledhëse
- shënimi i datave të rëndësishme të cilat janë drejtëpërdrejti të lidhura me të
drejta e njeriut (dita ndërkombëtare e fëmijëve, dita e të drejtave, java e
luftës kundër terorrizmit, narkomanisë, java e solidaritetit e tjera).
- zbatimi i aksioneve të ndryshme
- organizimi i formave të ndryshme për promovimin dhe afirmimin e të
drejtave të njeriut siç janë: biseda, tryeza të rrumbullakëta me
pjesëmmarrje të ekspertëve dhe personaliteteve publike, debate për të
drejtat e njeriut,
- organizimi i fushatave, protestave publike, konferencave për të drejtat e
njeriut,takimi me politikan dhe njerëz nga jeta publike, prezentime publike
e tjera.

Gjithsesi aktivitetet jashtëmësimore dhe organizatat e fëmijëve ofrojnë
mundësi përkatëse në të cilat nxënësit vihen në pozitë të praktikojnë të drejtat e
njeriut, liritë e tyre dhe të bëhen bartës të rëndësishëm të zhvillimit të tyre dhe
zhvillimin e identitetit personal.

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

302

8. vendë konkludimit

Interesi i shtuar për problematizimin e të drejtave të njeriut tregon faktin se
bëhet fjalë për çështje aktuale dhe shumë të rëndësishme me kushte të posakrijuara
shoqërore, posaçërishtë e rëndësihme për ndërtimin e vetëdijes demokratike dhe
funkcionimin juridik të njeriut në shoqëri.
Zhvillimi, afirmimi dhe përparimi i të drejtave të njeriut, si problematik e
veçantë, në funkcion të kohës në të cilën jetojmë (shoqëri qytetare, shtet ligjor,
ekonomi tregu) zgjon interes të veçantë në arsim. Shkaqet që e determinojnë
interesin e shtuar për problematizimin e të drejtave të njeriut, për përvetësimin dhe
njohjen e tyre nëpërmes arsimit janë të shumta. Roli vendimtarë që ka arsimi në
procesin e formimit të individit me orientime demokratike nga njëra anë, dhe nga
ana tjetër aktualizimi i të drejtave të njeriut në të gjitha segmentet e shoqërisë,
krijuan kushte për trajtim përkatës, përkatësishtë për informim anticipues të
nxënësëve dhe të rinjve për të drejtat e njeriut, inkorpurim më përbajtësor të të
drejtave në arsim, realizim më efikas dhe më cilësor të të drejtave të njeriut, që
gjithë së bashku krijojnë cilësi të re në marëdhëniet shoqërore.
Njohuritë dhe dukuritë për të drejtat e njeriut kanë formë spirale dhe ajo,
në të vërtet, është lidhje e rrethefe të cilët nuk mbyllen sepse të drejtat kurnjëherë
nuk janë të mjaftueshme, e njeriu vazhdimishtë gjurmon për to.
Përparimi i të drejtave të njeriut është përbajtur si qëllim global i arsimit
dhe si e tillë është detyrë dhe funkcion i shkollës dhe i arsimtarëve të punojnë dhe
drejtpërdrejti të kontribuojnë në afirmimin e tyre.
Shkolla dhe arsimtarët si bartës të rolit edukativo arsimor mbeten si
luftëtar për të drejtat e njeriut. Këto ishin disa nga ato mendime e pikpamje që unë
i trajtova si më të rëndësishme për arsimin që ai do të ecë në rrugë për të
promovuar dhe afirmuar të drejtat e njeriut.

L i t e r a t u r a

Hammarberg Thomas, A school for Children with Right, Florence, Italija,

1997.

Kam të drejt, doracaku për arsimtarin, projekt pë implementimin e
Konventës për të drejtat e fëmijëve në klasën IV (në gjuhën shqipe dhe
maqedonase, Shkup, 2000.

Murati Xheladin, Pedagogjia e përgjithshme (Op{ta pedagogija),

Logos-A, Shkup, 1998.

Murati Xeladin, Osnovno u~ili{te - organizacija i problemi,

Vatra, Shkup, 2001.

^ovekovi prava, zbirka me|unarodni dokumenti za pravata na
~ovekot, izbor i prevod D-r Zvonimir Jankulovski, Skopje, 1993.
The Challengeon Human rights Education, sous la direction de Hugh
Starkey, Casell, Londres, 1991.

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

303

4.5. M-r Nazmi Mali}i

Univerzitet na Jugoisto~na Evropa -Tetovo
DEMOKRATSKATA KONTROLA NAD BEZBEDNOSNITE
STRUKTURI I ^OVEKOVITE PRAVA

Voved

Vo po~etokot na devedesettite godini vo Republika Makedonija
se legalizira politi~kiot pluralizam. Tesno povrzano so ova pra{a-
we e novoto razbirawe na konceptot za odbranata i drugite bezbedno-
sni strukturi vo pravec na unapreduvawe na osnovnite slobodi i ~ove-
kovi prava preku demokratski formi na dejstvuvawe.
Od stanovi{teto na odbranata, mo{ne e zna~ajna orientacijata
na politi~kiot faktor kon po{irok razvitok na demokratskite pro-
cesi, kon konstituirawe na pravnata dr`ava so {to se sozdavaat pret-
postavki i uslovi za stabilizacija na vnatre{nite politi~ki odnosi
kako va`en element za za~uvuvawe na mirot i stabilnosta na Repu-
blika Makedonija.

So Ustavot na Republika Makedonija, pra{awata za osnovnite
slobodi i prava na ~ovekot i gra|aninot se uredeni vo posebno pogla-
vje spored koe gra|anite na Republika Makedonija se ednakvi vo slobo-
dite i pravata, deka `ivotot na ~ovekot e neprikosnoven i sl. So toa
se otvora mo`nost vo ramkite na sistemot dr`avata da razviva gra|an-
ska kultura i demokratska politika za gra|anite da gi prifa}aat de-
mokratskite pravila za gradewe me|usebni odnosi vo atmosfera
oslobodena od pritisoci.

Bezbednosnite strukturi i politi~kata vlast kako
vnatre{en odnos vo demokratskite zemji

Poradi postoeweto na indikacii deka vo ime na odbranata na ze-
mjata i postoeweto na opredelena prirodna odvoenost pome|u vojskata
kako del od vlasta, mo`at da se definiraat dva aspekta na voeno-
civilnite odnosi: pome|u vladata i armijata, pome|u parlamentot i
armijata i pome|u armijata i naselenieto. Vakvi odnosi mo`at da se
vospostavat samo vo zemji {to se demokratski i vo zemji {to se dvi`at
kon demokratija. Vo toj kontekst mo`e da se prika`e i ulogata na

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

304

vojskata vo demokratijata vo koja i gra|anite vo uniforma pretsta-
vuvaat nejzin del. Vo vakvi uslovi mo`e da se postavi i demokratska
kontrola so ustavna i zakonska normativa, parlamentarna kontrola, so
otvoreni javni debati za odbranata, so transparentnosta vo odlu~uva-
weto i dr., so cel, bez razlika od koi sloevi e sostavena vojskata, site
podednakvo da se ~uvstvuvaat posigurni.
Vojskata, kako institucija, stana nesomneno edno od najmo}nite
sredstva na politikata vo sovremeniot svet. No taa vo sebe ja nosi i
latentnata mo`nost da se "odmetne" od politi~koto vodstvo i prak-
ti~no da go zagrozi. [irokoto otvorawe na vratite na modernite naci-
onalni armii za pripadnicite na razli~ni op{testveni sloevi, dove-
de do situacija vo edna institucija od vakov vid da se najdat obedineti
lu|e od razli~no socijalno poteklo i so razli~ni politi~ki interesi.
Zatoa, posebno se zgolemi zna~eweto na lojalnosta na vojskata kon po-
liti~kata vlast, no i na nejziniot oficerski kor, kako sloj od pre-
sudno zna~ewe za nejzinoto funkcionirawe.
Vo demokratskite sistemi, kako eden od specijalnite politi~ki
postulati, se izdvojuva principot na civilno-politi~ka dimenzija nad
vojskata. Pritoa, osnovniot motiv le`i vo soznanieto deka nejzinata
nezavisna polo`ba pretstavuva realna zakana za demokratijata, osobe-
no od aspekt na garantiraweto na ~ovekovite slobodi i prava. Istak-
natata pozicija na vojskata i nejzinoto nametnuvawe nad politi~kite
centri, nu`no doveduva do militarizirawe i na politi~kiot sistem i
na civilnoto op{testvo. Duri i da ne dojde do vospostavuvawe voena
diktatura, avtonomniot politi~ki subjektivizam na vojskata e siguren
indikator deka demokratijata vo toa op{testvo e zagubena.
Me|utoa, za toa deka cvrstata politi~ka kontrola i podredeno-
sta na vojskata pred civilnata vlast vo op{testvoto ne mora avtomat-
ski da impliciraat postoewe na demokratski poredok-najdobra potvr-
da pretstavuvaat iskustvata na totalitarnite sistemi. Iako, vo osno-
va, tie se odr`uvaat na vlast so izobilna upotreba na sila, vo najgole-
miot broj slu~ai se poka`uvaat prili~no nedoverlivi kon vojskata.
Vsu{nost, taa pretstavuva nesigurna potpora za vakvite re`imi, pa
kako mnogu pogodna se javuva policijata.

Depolitizacija na bezbednosnite strukturi -
[to e su{tinata na depolitizacijata na policijata
i na vojskata?

Depolitizacijata na policijata i na vojskata zna~i formalno-
pravno i fakti~ko onevozmo`uvawe na dejstvuvaweto na politi~kite
partii (bez isklu~ok) vo ramkite na voenata i policiskata organiza-
cija. So drugi zborovi, taa pretstavuva osloboduvawe na vojskata i po-
licijata kako institucija od kakov bilo organiziran i institucio-

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

305

naliziran ideolo{ki i politi~ki pritisok i vlijanie. Me|utoa,
~estopati, duri i vakvoto sveduvawe na depolitizacijata vo praktika-
ta do`ivuva neo~ekuvani te{kotii.
Politi~kiot efekt od depolitizacijata na vojskata e dvoen. Od
edna strana, taa pretstavuva takvo institucionalizirawe na vooru`e-
nata sila pri {to vojskata stanuva edna od dr`avnite slu`bi, so oso-
beno zna~ajna op{testvena funkcija. Nejzinata politi~ka indolent-
nost mora da obezbedi takva pozicija {to nema da zavisi od konkret-
niot odnos me|u silite na politi~kiot sistem. Samo na toj na~in voj-
skata mo`e bez pogolemi potresi da ja do`ivuva smenata na vlasta po
redovnite parlamentarni izbori; od druga strana, i politi~kite sub-
jekti }e bidat sigurni deka silata (na vojskata) ne e faktor vo borbata
za vlast. Na demokratskoto op{testvo mu e potrebna armija koja samo
}e gi obezbeduva op{tite uslovi za funkcionirawe na poredokot, bez
ogled na konkretnite nositeli na vlasta.

Vojskata, policijata i gra|aninot vo demokratskiot
politi~ki sistem

Vo po~etnata faza od ostvaruvaweto na ovaa zada~a treba pe-
dantno da se prou~i normativno-pravnoto ureduvawe na sistemot za od-
brana i da se utvrdi dali postoi odredba so koja se definiraat pravata
i dol`nostite na gra|anite i kako se postaveni konturite na sistemot
za odbrana i demokratskiot sistem. Sogleduvaweto na odnosot me|u
gra|aninot i vojskata vo demokratskiot politi~ki sistem pretstavuva
i realna mo`nost za civilna i vistinska demokratska kontrola nad
vojskata, a vo toj kontekst i parlamentarna kontrola. So toa se postig-
nuva eden stepen na povisoka civilno-voena sorabotka i se sozdava vna-
tre{en pobezbeden politi~ki prostor.
Spored ovoj model, odbranata i za{titata na Republika Makedo-
nija ja ostvaruvaat: gra|anite, organite na dr`avnata vlast i vooru`e-
nite sili, a opredeleni zada~i ostvaruvaat i pretprijatijata, javnite
ustanovi i slu`bite na lokalnata samouprava. Gra|anite na Republika
Makedonija ja prifatija orientacijata kon po{irok razvitok na demo-
kratskite procesi i konstituiraweto na pravnata dr`ava kako osno-
ven kriterium predviden vo najvisokiot ustavno-praven akt - Ustavot
na Republika Makedonija.
Opredelbata za maksimalno anga`irawe na site ~ove~ki i mate-
rijalni potencijali vo odbranata na zemjata e re~isi neizbe`na kom-
ponenta na sekoj odbranben koncept. Ovoj stav e rezultat na univerzal-
no prifatenoto soznanie i iskustvo vo svetski ramki, kako nu`nost vo
ostvaruvaweto na efikasna odbrana. Za sekoj odbranben sistem, vsu{-
nost posmatrano vo ovoj kontekst, mo{ne e zna~aen politi~kiot fak-

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

306

tor i negovata zalo`ba kon po{irok razvitok na demokratskite pro-
cesi i konstituirawe na pravna dr`ava, so {to se sozdavaat pretpo-
stavki i uslovi za stabilizacija na vnatre{nite odnosi.
Nositelite na politi~kata vlast imaat pravo, no i odgovornost
da gi prezemat site neophodni merki i aktivnosti zaradi obezbeduvawe
na zaedni~kata odbrana, {to sekako podrazbira i obvrzuvawe na gra|a-
nite so zakonski sredstva da go dadat svojot pridones vo ostvaruvaweto
na ovaa zaedni~ka cel. Samo pod tie uslovi mo`e da se smeta na maksi-
malno zalagawe i ostvaruvawe na zakonskite i drugite obvrski od
strana na mnozinstvoto gra|ani.
Nu`no e anga`iraweto vo ovaa sfera da se depolitizira, vo smi-
sla {to }e se sfa}a i razviva kako del na edna op{testvena funkcija
od egzistencijalna va`nost za site gra|ani, ~lenovi na zaednicata. Vo
vrska so ova anga`irawe, mora da se pronajde, odnosno da se utvrdi op-
{toprifatliva osnova vrz koja e mo`no da se ostvari op{testven kon-
senzus okolu najbitnite momenti, a koj }e u`iva naj{iroka poddr{ka
od site op{testveni i politi~ki sili. Vo zaedni~koto ostvaruvawe na
pravoto na odbrana gra|anite treba da bidat vklu~eni kako pripadni-
ci na ista op{testvena i dr`avna zaednica, a ne kako privrzanici na
opredeleni ideolo{ko-politi~ki opcii.

Civilno-voenite odnosi vo demokratijata

Za dobro organizirani vooru`eni sili od golemo zna~ewe e ci-
vilnata kontrola na vojskata. Sekoga{ postojat opredeleni nedorazbi-
rawa pome|u civilite i vojskata, bidej}i dokolku ne bi postoele tie
razliki vo gledi{tata vo toj odnos, toga{ vo tie zemji ne postoi ni de-
mokratija. Koga se definira zna~eweto na civilnata kontrola, seko-
ga{ e te{ko da se objasni kako taa se postignuva, odnosno niz koi
strukturi i proceduri e neophodno da se pomine, so ogled na toa {to sé
u{te ne postoi edinstven model za nejzinoto ostvaruvawe. So taa
problematika se soo~uva i Republika Makedonija.

Demokratskata kontrola na Ministerstvoto za odbrana

Sublimira}i gi iskustvata od zapadnite demokratii vo oblasta
na bezbednosnite strukturi (odbranata i policijata), evidentno e deka
ovie zemji so razviena parlamentarna demokratija posebno vnimanie
im posvetuvaat na pra{awata za demokratska kontrola vrz rabotata na

Ministerstvo za odbrana i Ministerstvo za vnatre{ni raboti,
osobeno od aspektot na za{titata na ~ovekovite prava.
Zaradi specifi~nosta na nadle`nostite koi gi vr{at ovie
bezbednosni strukturi, kako i posledicite {to mo`at da nastanat pri
eventualnoto pre~ekoruvawe na zada~ite vo vr{eweto na rabotite, so

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

307

eventualnite izmeni na Zakonot za odbrana, so zakonska normativa
treba da se zajakne mo`nosta za demokratska kontrola nad bezbednos-
nite strukturi vo Ministerstvoto za odbrana:
- vo General{tabot,
- vo Voenata policija i
- vo Sektorot za bezbednost i kontrarazuznavawe.
So kontrola, koja pokraj Vladata na RM, Sobranieto na RM i so
posebna Parlamentarna komisija so pro{ireni zakonski nadle`nosti
za demokrtska kontrola, preventivno bi se deluvalo vo za{titata
na ~ovekovite prava i vo spre~uvaweto na eventualnite pre~ekoruva-
wa na nadle`nostite od strana na uniformirani i civilni li~nosti
vraboteni ili koi rakovodat so bezbednosnite strukturi vo Minister-
stvoto za odbrana. Na ovoj na~in }e se realizira zakonskata mo`nost
za dvojna kontrola nad rabotite na Ministerstvoto za odbrana, kako
potvrda za legitimitetot vo vr{eweto na zada~ite.

Demokratskata kontrola glavno opfa}a tri
osnovni principi:

- efikasna postavenost na voenata i civilnata vlast preku
pravni i institucionalni mehanizmi i za za{tita na
~ovekovi prava;
- politi~ka neutralnost na vojskata {to nametnuva
profesionalna etika, i
- neme{awe vo civilnite raboti.

Edna od zada~ite na Parlamentot i na poseben Parlamentaren
komitet ili komisija za demokratska kontrola na bezbednosnite
strukturi
e vr{ewe kontrola na vojskata preku nadzor na buxetot za
odbrana. No, toa ne bi bilo dovolno ako ne postoi postojano parlamen-
tarno telo {to bi vr{elo redovna parlamentarna kontrola nad voj-
skata, vo koordinacija so ministerot za odbrana, kako ~len na vladata.
Osobeno Ministerstvoto za odbrana treba da vr{i postojana kontrola
na vojskata (slu`bite vo odbranata i voenite komandi), pristapot vo
sektorite za razuznavawe, odnosno vklu~uvaweto vo strate{koto pla-
nirawe, razvitokot na voenite strukturi i voenoto unapreduvawe. Od
ova se gleda deka vo zemja so razviena demokratija civilnata kontrola
na vojskata se izvr{uva na zakonodavno i izvr{no nivo.

Pribli`uvaweto na Makedonija kon NATO, reformite vo
bezbednosniot sektor i li~nata sigurnost na gra|anite

I reformite vo bezbednosniot sektor kako i sekoja pojava bilo
od priroden ili op{testven aspekt koja sama po sebe pretstavuva

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

308

problem, predizvikuva interes i potreba da se istra`uva. Koga se po-
tencira problemot za reformite vo bezbednosniot sektor i demo-
kratskata kontrola, toa }e zna~i priod kon eden va`en vnatre{en
problem koj e so golemo vlijanie za gradewe na odbranbeniot proces i
za za~uvuvawe na mirot i stabilnosta. Bidej}i na{ata zemja ima multi-
nacionalen, multikulturen, multikonfensionalen karakter, ~lenuva-
weto na Republika Makedonija vo NATO e od golem interes koj mo`e
da se povrze i so vnatre{nata stabilnost, bidej}i za eden takov inte-
gracionen proces se na{lo razbirawe, me|uetni~ki konsenzus i za-
edni~ki konsenzus od site relevantni politi~ki partii.
Za pribli`uvaweto na Makedonija kon NATO, o~igledno e deka
so procenki i mislewa op{testvoto na momenti e podeleno so mislewe
na grupacii i so razliki. Razlikite vo procenkite i vo odnosot ne tre-
ba da se sfatat kako preduslov deka za ovaa problematika e izgraden
divergenten odnos, za razumnoto sfa}awe na gra|anite za reformite
vo bezbednosnite strukturi koi bi pridonele za pribli`uvawe na
Makedonija kon NATO.

Od pravno-politi~ki i pravno-bezbednosen aspekt, za potrebni-
te reformi vo bezbednosniot sektor koi bi bile vo soglasnost so
NATO-standardite mo`at da se zemat kako osnova Ustavot i potpi{a-
nite dokumenti za sorabotka i za integracija na Makedonija kon
NATO spored koi mo`e da se konstatira pravnata normativa za inte-
gracionata politika i za drugite op{testveni okolnosti koi se povr-
zani so problematikata na reformite vo bezbednosniot sektor.
Demokratskata kontrola, vo kontekst na za{titata na £ovekovi-
te prava vo bezbednosnite strukturi, treba da bide vo soglasnost so
standardite koi treba da gi ispolnime kako zemja za da bideme pri-
meni vo NATO, kako {to se:

- vospostavuvaweto na civilna kontrola vrz odbranata,
- transformacija na vooru`enite sili spored ponudenite
pravila na NATO,
- edukacija na stare{inskiot kadar,
- izgradba na kompaktibilen sistem,
- vnatre{na stabilnost (politi~ka, socijalna, ekonomska,
me|uetni~ka),
- dobri odnosi so sosedite i regionalna sorabootka i dr.

Pravilnite reformi vo bezbednosniot sektor se odrazuvaat vrz
komponentata na mir i na vnatre{na stabilnost na zemjata. So dinami-
kata na promenite - reformite vo bezbednosnite strukturi, toa e zna-
~i proces, {to kaj gra|anite }e predizvika promeni i vrz nivnoto

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

309

odnesuvawe, a tie promeni se prosleduvaat od niza politi~ki bezbe-
dnosni i mirovni faktori.
Imaj}i go predvid zna~eweto na reformite vo bezbednosniot
sektor koi bi pridonele za pribli`uvaweto na Makedonija kon
NATO, treba da se po~ituvaat nekolku usvoeni rezulucii vo Sovetot
na NATO, Parlamentarnoto sobranie na NATO, dokumenti na Vladata
i na Sobranieto na Republika Makedonija. Dokumenti koi se prifa-
teni od Republika Makedonija, koi imale za cel vistinski reformi vo
bezbednosniot sektor i locirawe na mo`nostite za razre{uvawe na
konfliktite i za za~uvuvawe na mirot i stabilnosta na zemjata i vo
regionot.

Imeno, reformite vo bazbednosniot sektor treba da se zasnova-
at na op{testvenata potreba za prezemawe na merki za nadminuvawe i
razre{uvawe na problemi koi se pojavuvaat kako zagrozuva~i na ~ove-
kovite prava i na demokratskite vrednosti. Procenkata poddr`ana so
argumenti za realnata stabilna sostojba e od posebno zna~ewe za vos-
postavuvawe na stabilni odnosi, koi se povrzani so mirot i bezbedno-
sta na zemjata i za implementacija na
Ohridskiot ramkoven dogovor.

Ovaa konstatacija ima potkrepa i za potrebnite reformi vo
bezbednosniot sektor predvideni vo to~ka 5.3 kade se precizira deka:
Stranite koi go prifatile Ramkovniot dogovor na 13.08.2001, gi
pokanuvaat OBSE, Evropskata unija i SAD da ja zgolemat obukata i
programite za pomo{ na policijata vlu~uvaj}i:

- Profesionalna obuka, obuka za ~ovekovi prava i druga
obuka;
- Tehni~ka pomo{ za reforma vo policijata, vklu~uvaj}i
pomo{ vo proverkata, selekcijata i unapreduvaweto na
procesite;
- Razvivawe kodeks na odnesuvawe na policijata;
- Sorabotka vo pogled na planirawe na tranzicijata za
anga`irawe i rasporeduvawe policajci od zaednici koi ne
se vo mnozinstvo vo Makedonija; i,
- Rasporeduvawe kolku {to e mo`no pobrzo na me|unarodni
nabquduva~i i policiski sovetnici vo ~uvstvitelnite
oblasti.

Porakite predvideni vo Ramkovniot dogovor vo aneks C, za im-
plementacija i merki za gradewe na doverba, se precizirani i so jasni
pra{awa:

- za nedeskriminacija i pravilna zastapenost, so prezemawe
na konkretni ~ekori za zgolemuvawe na zastapenosta na pripadni-

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

310

cite na zaednicite koi ne pretstavuvaat mnozinstvo vo Makedo-
nija, pravedna zastapenost na Albancite i na drugite vo dr`avna
administracija i vo bezbednosnite strukturi, vojska ili vo ARM i
vo samoto Ministerstvo za odbrana, Ministerstvo za vnatra{ni
raboti i vo drugite bezbednosni strukturi.

Reformite vo bezbednosnite strukturi se predizvik, odnosno op-
{testvena potreba koja bi pridonela za pravilno re{avawe na proble-
mite koi preku za{tita na ~ovekovite prava i na demokratskite vred-
nosti i integracionite procesi kon NATO, mo`e da se pridonesuva za
mirot i za bezbednosta. Potoa so postavuvawe na demokratskata kon-
trola i na civilnata kontrola, rekonstrukcija, odnosno transforma-
cija na vooru`enite sili spored standardite na NATO, obu~uvaweto i
stru~nata podgotovka na kadarot, naso~uvawa na reformite koi za
osnova bi imale odbranbena strategija naso~ena kon Evroatlanskite
struktri, NATO i EU. Makedonija nema potreba da vleguva vo igrite
na studena vojna i na lovewe na takanare~eni zagrozuva~i na mirot.

Koristena literatura:

1. Me|unarodni dokumenti, rezolucii, izjavi, poraki i
soop{tenija za Republika Makedonija vo vremenski period
1992- 2002;
2. Ustavot na Republika Makedonija;
3. Ohridskiot ramkoven dogovor;
4. Trajan Gocevski, Sovremeni tendencii vo odbranata,
Makedonska Riznica, Kumanovo,1997;
5. Vankovska-Cvetkovska Biljana, Vojskata i demokratijata,
Skopje, 1995;
6. Georgijeva Lidija, Tvorewe na mirot, Studio ADA, Skopje

1999;
7. Zoran Nacev- Radko Na~evski, Vojna, mir i bezbednost,
Skopje, 2000;
8. OBSE, Temelni dokumenti, Skopje;
9. Usvoeni deklaracii vo Sobranieto i vo Vladata na
Republika Makedonija, za Evrotlanskata integraciona
politika na Republika Makedonija;
10. ON, Temelni dokumenti, Sobranie na RM, Skopje, 1995 god.;
11. Usvoeni Rezolucii za Makedonija, za Zemjite od jugoisto~na
Evropa: vo ON, EU, Sovetot na NATO, Parlamentarnoto
sobranie na NATO
12. Izve{tai na Nevladini komisii za ~ovekovi prava i
Izve{tai na me|unarodni komisii i tela za bezbednosnata
sostojba vo zemjite od Jugoisto~na Evropa, vo vremenski
period 1992-2001.

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

311

M-r Nazmi Maliqi

Univerziteti i Evropës Juglindore - Tetovë

KONTROLLI DEMOKRATIK STRUKTURAT
E SIGURIMIT DHE DREJTAT E NJERIUT

Hyrje

Në fillim të viteve nëntëdhjetë në Republikën e Maqedonisë u legalizua
pluralizmi politik. Lidhur ngushtë me këtë pyetje është edhe kuptimi i ri i
konceptit për strukturat e mbrojtjes dhe strukturat e tjera të sigurimit në drejtim
përparimit
lirive themelore dhe drejtave njeriut nëprmjet formave
demokratike
veprimit.

Nga aspekti i mbrojtjes, shumë me rëndësi është orientimi i faktorit politik
ndaj zhvillimit të përgjithshëm të proceseve demokratike dhe integruese,
tolerancës politike dhe ndërtimit të shtetit juridik me çka krijohen supozimet dhe
kushtet për stabilizimin e mardhënjeve të brendëshme politike, si element i
rëndësishëm për ruajtjen e paqës dhe sigurisë në Republikën e Maqedonisë.
Me kushtetutën e Republikës së Maqedonisë, çështjet e lirive dhe
drejtave
themelore njeriut janë përmbledhur në një kaptinë të veçantë, sipas të
cilave qytetarët e Republikës së Maqedonisë janë të barabartë në liritë dhe të
drejtat, se jeta e njeriut është e pacënueshme etj. Me këtë hapet mundësia që në
kuadër të sistemit të zhvillohet kultura qytetare, politika demokratike për qytetarët
që në një masë të arsyeshme të jenë tolerantë dhe t’i përkrahin rregullat
demokratike për ndërtimin e mardhënjeve të ndërsjella në një atmosferë të çliruar
nga presionet.

Ushtria dhe pushteti politik si raporte brendëshme vendet

demokratike

Për shkak të ekzistimit të indikacioneve se në emër të mbrojtjes së vendit
dhe ekzistimit të ndarjes natyrore ndërmjet ushtrisë si pjesë e pushtetit, mund të
përkufizohen dy aspekte të mardhënjeve ushtarake-civile: ndërmjet qeverisë dhe
ushtrisë, ndërmjet parlamentit dhe ushtrisë dhe ndërmjet ushtrisë dhe popullsisë.
Mardhënje të këtilla mund të vehen në vendet që janë demokratike dhe në vendet
që ecin drejt demokracisë. Në këtë kontekst mund të prezentohet edhe roli i

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

312

ushtrisë në demokraci në të cilën edhe qytetarët në uniformë janë pjesë e saj. Në
kushte të këtilla mund të vehet edhe kontrrolli demokratik me norma kushtetuese
dhe ligjore, me kontroll parlamentar, me hapjen e debateve publike për mbrojtjen,
me transparencën gjatë vendosjes etj, me qëllim që të gjithë, pa marrë parasysh se
prej çfarë shtresash është përbërë ushtria të ndjehen njëjtë në aspektin e sigurisë.
Ushtria si institucion, është një nga mjetet më të fuqishme të politikës në
botën bashkohore. Por ajo në vetëvete permbanë edhe mundësinë latente që të
"rrebelohet" nga udheqja politike dhe praktikisht t’i kanoset asaj. Hapja e gjerë e
dyerve e ushtrive bashkohore nacionale për pjesëtarët e shtresave të ndryshme
shoqërore, ka shkaktuar një situatë që në një institucion të llojit të këtillë të
gjenden të bashkuar njerëz të shtresave të ndryshme sociale dhe të interesave të
ndryshme politike. Prandaj, posaçërisht është rritur rëndësia e lojalitetit të ushtrisë
ndaj pushtetit politik, por edhe të korit të saj të oficerëve, si shtresë me rëndësi
vendimtare për funkcionimin e saj.

Në sistemet demokratike, si një nga postulatet e veçanta politike veçohet
parimi i dimenzionit civil- politik të ushtrisë. Me këtë rast, motivi kryesor
qëndronë në idenë se pozita e saj e pavarur paraqet kanosje reale për
demokracinë
, veçanërisht nga aspekti i garantimit drejtave dhe lirive
njeriut
. Pozita e theksuar e ushtrisë dhe imponimi i saj ndaj qendrave politike,
pamëdyshje sjellë militarizimin e sistemit politik dhe të shoqërisë civile. Edhe
sikur të mos instalohet diktatura ushtarake, subjektivizmi autonom politik i
ushtrisë është indikator i sigurtë se demokracia në atë shoqëri ka humbur.
Por se kontrolli i fortë politik dhe të nështruarit e ushtrisë një pushteti civil
në shoqëri nuk duhet automatikisht të implikojë ekzistimin e rendit demokratik- si
dëshmi më të mira për këtë janë përvojat e sistemeve totalitare. Edhepse, në
esencë, ata qëndrojnë në pushtet me përdorimin e bollshëm të forcës, në rastet më
të shpeshta shprehen se nuk kanë aq besim edhe te ushtria. Në fakt, ajo paraqet
letrën e pasigurtë për këto regjime, prandaj si më e përshtatshme paraqitet policia.

Depolitizimi i ushtrisë
Cila
është esenca e depolitizimit ushtrisë?

Depolitizimi i ushtrisë do të thotë bërja e pamundshme formalo-juridike
dhe faktike e veprimit të partive politike (pa përjashtim) në kuadër të organizimit
ushtarak. Me fjalë të tjera, lirimin e ushtrisë si institucion nga çdo presion dhe
ndikim i organizuar dhe institucional idelogjik dhe politik. Por, shpesh herë, edhe
të kuptuarit e këtillë të depolitizimit, në praktikë përjeton vështirësi të papritura.
Efekti politik i depolitizimit të ushtrisë është i dyfishtë. Nga njëra anë, ai
paraqet institucioalizim të tillë të forcës së armatosur, me çrast ushtria bëhet një
nga serviset shteterore, me funkcion të posaçëm me rëndësi shoqërore. Indolenca e
saj politike duhet të sigurojë pozitë të atillë që nuk do të varet nga qëndrimi

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

313

konkret ndërmjet forcave të sistemit politik. Vetëm në këtë mënyrë ushtria mundet
pa dridhje të mëdha të përjetojë ndërrimin e pushtetit pas zgjedhjeve të rregullta
parlamentare; nga ana tjetër, edhe subjektet politike do të jenë të sigurtë se forca (e
ushtrisë) nuk është faktor në luftën për pushtet. Shoqërisë demokratike i nevoitet
ushtri, e cila vetëm do të sigurojë kushtet e përgjithshme të funkcionimit të rendit,
pa marrë parasysh bartësit konkret të pushtetit.

Ushtria dhe qytetari sistemin politik demokratik

Orientimi i deritashëm politik nga aspekti i ruajtjes së stabilitetit të
brendshëm, është se në politikën mbrojtëse duhet mbështetur në ndonjë forcë
reale-ushtri, për përgatitjen e qytetarëve për t’iu kundërvënë cënimit eventual të
sovranitetit dhe integritetit territorial të vendit.
Në fazën fillestare të realizimit të kësaj detyre duhet në mënyrë të
kujdesshme të analizohet rregulimi normativo-juridik i sistemit të mbrojtjes dhe të
vërtetohet se a ekziston ndonjë dispozitë me të cilën përkufizohen të drejtat dhe
obligimet e qytetarëve dhe si janë vënë konturat e e sistemit të mbrojtjes dhe të
sistemit demokratik. Trajtimi i raportit ndërmjet qytetarit dhe ushtrisë në sistemin
demokratik politik paraqet edhe mundësi reale për kontroll të vërtetë civil
demokratik ndaj ushtrisë, ndërsa në këtë kontekst edhe kontrroll parlamentar. Me
këtë arrihet një shkallë më e lartë e bashkëpunimit civilo-ushtarak dhe krijohet
hapsirë e brendëshme politike më e sigurtë.
Sipas këtij modeli, mbrojtjen dhe sigurinë e Republikës së Maqedonisë e
realizojnë: qytetarët, organet shteterore dhe forcat e armatosura, ndërsa disa detyra
të caktuara realizojnë edhe ndërmarrjet, entet publike dhe shërbimet e
vetadministrimit lokal. Qytetarët e Republikës së Maqedonisë e pranuan
orientimin e zhvillimit më të gjerë të proceseve demokratike dhe ndërtimin e
shtetit qytetar, si kriter themelor i paraparë ne aktin më të lartë kushtetues juridik-
Kushtetutën e Republikës së Maqedonisë.
Përcaktimi për angazhim maksimal të të gjithë potencialeve njerëzore dhe
material në mbrojtjen e një vendi është pothuajse komponentë e pashmangshme e
çdo koncepti mbrojtës. Ky qëndrim është si rezultat i idesë dhe përvojës së
pranueshme univerzale në suaza botërore, si domosdoshmëri në realizimin e
mbrojtjes efikase. Nga aspekti i mbrojtjes të çdo vendi konsiderohet se si model
dhe sistem më i përhapur i mbrojtjes është ai që i mbetet konsekuent vetëvetes.
Për çdo sistem të mbrojtjes, shikuar nga ky kontekst, shumë me rëndësi është
faktori politik dhe angazhimi i tij për zhvillimin më të gjerë të proceseve
demokratike dhe ndërtimit të shtetit juridik, me çrast krijohen parasupozime dhe
kushte për stabilizimin e mardhënjeve të brendëshme. Bartësit e pushtetit politik
kanë të drejtë, por edhe përgjegjësi t’i ndërmarrin të gjitha masat dhe aktivitetet
për sigurimin e mbrojtjes së përbashkët, që gjithsesi nënkupton edhe
obligueshmëri të qytetarëve me mjete ligjore të japin kontributin e vet në
realizimin e këtij qëllimi të përbashkës. Vetëm në këso rrethanash mund të

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

314

llogaritet për një angazhim dhe realizim maksimal i obligimeve ligjore nga ana e
shumicës së qytetarëve…

Është i domosdoshëm angazhimi që kjo sferë të depolitizohet, në aspekt se
do të kuptohet dhe zhvillohet si pjesë e një funkcioni shoqëror me rëndësi
qënësore për të gjithë qytetarët, anëtarë të bashkësisë. Në lidhje me këtë angazhim,
duhet të gjendet dhe të caktohet baza e pranueshme shoqërore në të cilën mund të
realizohet koncenzus rreth momenteve esenciale, dhe që do të gjejë përkrahje të
gjerë nga të gjitha forcat shoqërore dhe politike. Në realizimin e përbashkët të së
drejtës së mbrojtjes, qytetarët duhet të përfshihen si pjesëtarë të bashkësisë dhe
shtetit të njejtë, dhe jo si ithtarë të opcioneve të caktuara ideologjike-politike.

Raportet civilo-ushtarake demokraci

Për forcat e armatosura mirë të organizuara me rëndësi të madhe është
kontrolli civil i ushtrisë. Gjithnjë eksistojnë keqekuptime të caktuara ndërmjet
civilëve dhe ushtrisë, sepse nëse nuk ekzistonin ato pikepamje në këtë aspekt,
atëherë në këto vende nuk do të ekzistonte as demokracia. Kur përkufizohet
rëndësia e kontrollit civil, gjithmonë ka vështirësi në sqarimin se si të arrihet,
përkatësisht në çfarë strukturash dhe procedurash duhet të kalohet, duke marrë
parasysh se ende nuk eksiston model i vetëm për realizimin e saj. Me këtë
problematikë ballafaqohet edhe Republika e Maqedonisë.

Kontrolli demokratik ndaj Ministrisë Mbrojtjes

Duke i sublimuar përvojat të demokracive perendimore në segmentin e
strukturave të sigurimit (mbrojtja dhe policija), është evidente se këto shtete me
një demokraci të zhvilluar parlamentare vëmendje të posaçme i kushtojnë
çështjeve që kanë të bëjnë me kontrollin demokratik ndaj punës të Ministrisë së
mbrojtjes dhe kuptohet edhe ndaj Ministrisë së punëve të brendshme, veçmas nga
aspekti i sigurisë të te drejtave të njeriut. Për shkak të specificitetit të përgjegjësisë
dhe obligimeve që i kryejnë këto struktura të sigurimit, si dhe pasojat që mund të
ndodhin në rast të tejkalimit eventual të kompetencave në kryerjen e punës, me
ndryshimet eventuale të Ligjit të mbrojtjes, me normativë ligjore duhet të forcohet
kontrolli demokratik në strukturat e sigurimit në Ministrinë e Mbrojtjes:

- Në Shtabin e përgjithshëm,
- Në Policinë ushtarake dhe
- Në Sektorin e sigurimit dhe kundërinformimit.

Kontrolli që përskaj Qeverisë së Maqedonisë, Kuvendit të Maqedonisë
dhe me Komision të posaçëm parlamentar me kompetenca zgjëruara ligjore
për
kontroll demokratike, mënyrë preventive do veprohej sigurinë e
drejtave
dhe lirive njeriut dhe do të veprohej në pengimin e tejkalimeve
eventuale të kompetencave, nga ana e njerëzve me uniformë dhe persona civil ose

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

315

tek ata të cilët udhëheqin me strukturat e sigurimit në Ministrinë e Mbrojtjes. Në
këtë mënyrë realizohet mundësia ligjore për kontroll të dyfisht ndaj Ministrisë së
mbrojtjes, si verifikim të legitimitetit në kryerjen e detyrave.

Kontrolli demokratik, kryesisht perfshinë tre parime themelore:

- vënjen efikase të pushtetit ushtarak dhe civil nëpërmjet mekanizmave
juridike dhe institucionale edhe për sigurinë e të drejtave të njeriut,
- neutralitetin politik të ushtrisë që e imponon etika profesionale, dhe
- mosndërhyrjen në punët civile.

Një nga detyrat e parlamentit është ushtrimi i kontrollit të ushtrisë
nëpërmjet mbikqyrjes së buxhetit për mbrojtje. Por kjo nuk do të ishte e
mjaftueshme nëse nuk eksiston një trup i përhershëm parlamentar që do të bënte
kontroll të rregullt parlamentar ndaj ushtrisë, në kordinim me Ministrin e
mbrojtjes, si anëtar i Qeverisë. Posaçërisht ministri i mbrojtjes duhet të bëjë
kontroll të përhershëm të ushtrisë (shërbimet e mbrojtjes dhe komandantët
ushtarak), përfshirë këtu edhe kontrollin e realizimit të buxhetit të mbrojtjes; qasje
të dhënave të zbullimit, përkatësisht përfshirje në planifikimin strategjik,
zhvillimin e strukturave ushtarake dhe përparimit ushtarak. Nga kjo duket se në
vendet me demokraci të zhvilluar, kontrolli civil i ushtrisë bëhet në nivel
legjislativ dhe ekzekutiv.

Integrimi i Maqedonisë NATO, reformat strukturat e sigurimit
dhe siguria personale e qytetarëve

Edhe reformat në sektorin e sigurimit si edhe çdo dukuri tjetër nga aspekti
shoqëror apo natyror i cili vetëvetiu paraqet problem, nxit interesim dhe nevojë që
të hulumtohet. Kur potencohen problemet për reformat ne sektorin e sigurimit dhe
kontrollin demokratike, kjo do të thotë qasje në një problem të brendshëm të
rëndësishëm i cili është me ndikim të lartë për ndërtimin e procesit mbrojtës dhe
për ruatjen e paqes dhe stabilitetit. Pasiqe vendi ynë ka karakter multinacional,
multikulturor dhe multikonfencional, antarësimi i Republikës së Maqedonisë në
NATO është me interes të madhë i cili mundë të ndërlidhet edhe me stabilitetin e
mbrendshëm pasiqe për një proces të tillë integrues është gjetur mirëkuptim,
konsenzus ndëretnik, dhe konsenzuz i përbashkët nga të gjitha partitë politike
relavante.

Për afrimin e Maqedonisë në NATO, me siguri se egzistojnë disa vlerësime
dhe mendime, se shoqëria në momente është e ndarë në mendime të grupacioneve
dhe me dallime. Dallimet me vlerësimet dhe në qasjen drejtë NATO-s, nuk duhët
të kuptohen si parakushtë se për këtë problematikë janë ndërtuar raporte
divergjente, për kuptimin e arsyeshëm të qytetarëve për reformat në strukturat e
sigurimit të cilët do të kontribuojnë për afrimin e Maqedonisë në NATO.

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

316

Nga aspekti juridiko- politik dhe nga aspekti i juridiko-mbrojtes,
cilët do ishin pajtueshmëri me standardet e NATO-s mundë mirren
konsiderim:

Marrëveshja e Ohrit, Kushtetuta, si dhe dokumentet e nënshkruara për
bashkëpunim dhe për integrim të Maqedonisë në NATO, sipas të cilëve mundë të
konstatohet, normativa juridike për politikën integruese dhe për raportet e tjera
shoqërore të cilët janë të ndërlidhura me problematikën e reformave në sektorin e
sigurimit.

Kontrolli demokratik kontestë sigurisë te drejtave njeriut
strukturat e sigurimit, duhet jenë harmoni me standardet cilat duhet
t`i plotësojë si shtet, pranohemi NATO, e cilat janë:

- vendosja e kontrollit civil në mbrotje,
- transformimi i forcave të armatosura sipas rregullave të ofruara nga
NATO, edukimi i kuadrove të eprorëve, ndërtimi i sistemit
kompaktibil, stabiliteti i mbrendshëm (politik, social, ekonomik,
ndëretnik),
- marëdhëniet të mira me fqinjët dhe bashkëpunimi regjional e tjera.

Reformat e mirëfillta në sektorin e sigurimit kontribuojnë në komponentën
për paqë dhe stabilitet të brendshëm të vendit. Me dinamikën e ndryshimeve -
reformat në strukturat e sigurimit, kjo do të thotë si një proces, që tek qytetarët nxit
ndryshime edhe në sjelljen e tyre, dhe këto ndryshime përcjellen nga një mori
faktorësh politik të sigurimit, faktorit paqësor e tjera.
Duke pasur në konsiderim rëndësinë e reformave në strukturat e sigurimit të
cilat do të kontribuojnë për afrimin e Maqedonisë në NATO duhet të respektohen
disa Rezuluta të aprovuara në Këshillin e NATO-s, Asamblenë parlamentare të
NATO-s, Dokumente të Qeverisë dhe Parlamentit të Republikës së Maqedonisë.
Dokumente të cilët janë të pranuara nga Republika e Maqedonisë, të cilët kanë për
qëllim reforma të mirëfillta në strukturat e sigurimit, dhe locimi i mundësive për
zgjidhjen e konflikteve dhe për ruatjen e paqes dhe stabilitetit të vendit dhe të
regjionit.

Në të vërtet reformat në strukturat e sigurimit duhet të bazohen në nevojën
shoqërore për ndërmarrjen e masave për tejkalimin dhe zgjidhjen e problemeve të
cilët lajmërohen si rrezikues të te drejtave të njeriut dhe vlerave demokratike.
Vlerësimi i mbështetur në argumente për gjendjen reale stabile është me rëndësi të
posaçme, për vendosjen e raporteve stabile, të cilët janë të lidhura me paqen dhe
sigurinë e vendit dhe për implementimin e Marrëveshjes kornizë të Ohrit. Ky
konstatim ka mbështetje edhe për reformat e nevojshme në sektorin e sigurimit të
parapara në pikën 5.3 ku edhe precizohet se: Palëve të cilët e pranuan
Marrëveshjen Korrnizë më 13.08.2001, u bëjnë ftesë OSBE-a, Unioni Europian
dhe SHBA-es, që t`i përvetësojnë stërvitjet dhe programet në ndihmë policisë duke
kyçyr:

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

317

- stërvitje profesionale, stërvitje për të drejtat e njeriut dhe stërvitje
tjetër, ndihma teknike për reformime në polici, duke kyçur ndihma në
kontrolimin, selekcionimin dhe përparimin e proceseve;
- zhvillimin e kodeksit të sjelljes së policisë
- bashkëpunimi në pikepamje të planifikimit të tranzicionit për
angazhimin dhe caktimin e policëve nga bashkësite të cilat nuk janë në
shumicë në Maqedodni; dhe
- caktimi çka është e mundur më shpejtë, të monitoruesëve ndërkombëtar
dhe keshilltarëve policor në regjionet e ndieshme.

Porositë e parapara Marrëveshjen Kornizë të Ohrit në Aneksin C, për
implementimin e masave për ndërtimin e mirëbesimit, janë precizuara edhe
me pyetje qarta:

Për mos diskriminim dhe përfaqësimim e drejtë, për ndërrmarjen e hapave
konkrete për zmadhimin e përfaqësimit e përfaqsuesëve të bashkësive të cilët nuk
paraqesin shumicë në Maqedoni në administratën shtetërore, ushtri ose në ARM
dhe në vetë ministrinë e mbrotjes, ministrinë e punëve të mbrendshme dhe në
strukturat e tjera.

Proceset demokratike dhe reformat në strukturat e sigurimit janë nxitje ose
nevojë shoqërore të cilët do të kontribuojnë për zgjedhjen e drejtë të problemeve të
cilat përmes sigurimit të te drejtave të njeriut dhe vlerave demokratike, me
proceset integruese drejtë NATO-s
mundë të kontribuohet për paqen dhe
stabilitetin. Pastaj me vendosjen e kontrollës demokratike dhe kontrollit civil,

konstrukcioni apo transformimi i forcave armatosura sipas standarteve
NATO-s, aftësimi dhe përgaditja personale e kuadrove, e orientuar
reforma cilët për bazë do kenë strategjinë e orientuar drejtë strukturave
Euroatlantike, NATO-s dhe Bashkësisë Euripiane, Maqedonia nuk ka nevojë
hyjë lojërat e luftës ftoftë dhe gjuatjen e ashtuquajturve rrezikues
paqes.

Literatura e kosultuar

13. Dokumentet ndërkombëtare, rezolutat, deklaratat, porositë, kumtesat
për Republikën e Maqedonisë në perudhën kohore 1992- 2002.
14. Kushtetuta e Republikës së Maqedonisë;
15. Marrëveshja kornizë e Ohrit, 13 gusht 2001
16. Trajan Gocevski, Tendencat bashkëkohore në mbrojtje, Makedonska
Riznica, Kumanovë,1997;
17. Vankovska-Cvetkovska Biljana, Ushtria dhe Demokracija, Shkup, 1995
18. Georgijeva Lidija, Krijimi i paqës, Studio ADA, Shkup, 1999
19. Zoran Nacev- Radko Naçevski, Lufta, paqa dhe siguria, Shkup, 2000;
20. OSBE, Dokumentet themelore, Shkup;

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

318

21. Marrëveshje dhe Deklarata të aprovuara në Kuvendin e Maqedonisë
dhe në Qeverinë e Maqedonisë, për politikën integruese Eurotlantike të
Republikës së Maqedonisë;
22. OKB, Dokumentet themelore, Kuvendi i R.M., Shkup, 1995
23. Rezoluta të aprovuara për Maqedoninë, dhe për vendet e Evropës-
juglindore: në OKB, BE, Këshillin e NATO-s, Asamblenë parlamentare
të NATO-s

Raporte komisioneve joqeveritare për drejtat dhe liritë e njeriut
dhe raporte Komisioneve dhe komiteteve ndërkombëtare për hulumtimin e
sigurisë vendet e Europës-jugëlindore, periudhën kohore, 1992-2002

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->