P. 1
Човековите права како демократска вредност

Човековите права како демократска вредност

|Views: 790|Likes:
Published by Darko Zlatkovik

More info:

Published by: Darko Zlatkovik on Jul 27, 2011
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

03/10/2012

pdf

text

original

Sections

Respektimit të lirive dhe të drejtave të njeriut nuk duhet tu qasemi si një
,,ideologjie të re,, por si vlera demokratike dhe themele mbi të cilat ndërtohet
paqa, stabiliteti dhe mirëqenja e çdo shoqërie.

Për liritë dhe të drejtat e njeriut gjatë zhvillimit dhe përparimit të tyre janë
dhënë definicione të ndryshme, por një definicion mbetet i përhershëm: Liritë dhe
të drejtat e njeriut janë dinjiteti i njeriut, , janë pjesë të pandashme të qenies dhe të
personalitetit të tij. Liritë dhe të drejtat e njeriut nuk janë pjellë e asnjë sistemi
politik ose ideologjik, por thjesht burojnë nga brendia e qenies njerëzore, nga
dinjiteti i tij. Liritë dhe të drejtat e njeriut janë respekti ndaj njeriut. Si të tilla i
takojnë çdo njeriu pa marrë parasysh përkatsinë e tij nacionale, fetare, racore,
gjinore, sociale, partiake etj. Mbase këtë definicion e ka dhënë edhe një veprimtar i
njohur zezak për liritë dhe të drejtat e njeriut, i cili keqtrajtimin dhe diskriminimin
e kishte ndjerë që në barkun e nënës kur policia i kishte keqtrajtuar nënën.

Por ç’është dinjiteti i njeriut në një shoqëri kur numri i të papunëve është
më i madh se i atyre që punojnë, kur çdo ditë shtohet numri i rasteve sociale,
numri i të pastrehëve, kur njeriu keqtrajtohet në mënyrën më mizore. Kësaj
gjendjeje mjeruese nëse i shtohet edhe fakti se shoqëria sapo ka nisur të këndellet
nga një konflikt i brendshëm i armatosur është shumë e qartë se për çfarë niveli të
të drejtave dhe lirive të njeriut bëhet fjalë. Në këto kushte është vështirë të
deshifrosh dinjitetin e njeriut.

Mu për këtë në botën humane, me të drejtë, paraqitet shqetësimi i gjetjes
së rrugëve dhe mënyrave, të cilat do ta ndihmonin tejkalimin dhe parandalimin e
një gjendjeje të këtillë.

Tradita historike politike - juridike e trajtimit dhe definimit të lirive dhe të
drejtave të njeriut është shumë e gjatë. Deri më sot ekzistojnë rreth 500 dokumente
juridike që normojnë problemin e lirive dhe të drejtave të njeriut, por mund të
veçohen vetëm disa sosh që shënojnë kthesa historike në përparimin e lirive dhe të
drejtave të njeriut. Ndër konventat themelore që dalin nga përpjekjet e bashkësisë
ndërkombëtare, nga personalitetet më të larta njerëzore është "Magna Carta

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

82

libertatum" e vitit 1215, me të cilin Gjon Paprona, mbret i Anglisë, bëri një
formulim të të drejtave dhe të lirive të njeriut. Kjo kartë përmbante paktin midis
mbretit Paprona dhe aristokratëve anglezë. Me të përkufizoheshin të drejtat
absolute të mbretit. Mbreti detyrohej dhe jepte fjalën se "Asnjë njeri i lirë nuk
mund të arrestohet ose të burgoset, nuk guxon t’i merret prona, nuk guxon të
njolloset ose persekutohet apo të zhduket në çfarë do mënyre tjetër. Nuk do të
lejojmë kundër tij asgjë përveç në bazë të gjyqit ligjor në përputhje me ligjet e
vendit".

Në këtë aspekt trajtimi i të drejtave dhe të lirive të njeriut në periudhat e
mëvonshme historike gjithnjë do të orientohet kah njohja e mirëfilltë e dinjitetit të
tij dhe e të drejtave të tij natyrore. Ndaj u ndie nevoja që ato të kodifikohen në
mënyrë institucionale në nivelet më të larta botërore dhe vendimet e marra të
vlejnë si vlera të larta njerëzore nga të gjitha shtetet dhe të zbatohen te të gjithë
popujt. Si rrjedhojë e synimeve të këtilla largpamëse më 10 dhjetor të vitit 1948
Organizata e Kombeve të Bashkuara do të sjellë Deklaratën Universale për të
Drejtat e Njeriut. Në hyrje të Deklaratës trajtohet njohja e dinjitetit të brendshëm
të të gjithë pjesëtarëve të familjes njerëzore që përbën themelet e lirisë, drejtësisë,
barazisë dhe të paqës në botë. Deklarata paraqet një kapital të pakrahasuar në
definimin dhe mbrojtjen e të drejtave themelore të çdo njeriu dhe qytetari kudo në
botë. Me këtë Deklaratë bashkësia ndërkombëtare për herë të parë proklamoi
përcaktimin e saj për mbrojtjen e lirive dhe të drejtave të të gjithë individëve pa
kurrëfarë diskriminimi. Që nga sjellja e saj Deklarata Universale për të Drejtat e
Njeriut do të mbetet Deklarata më e rëndësishme e OKB-së dhe inspirim i
pashtershëm i angazhimeve kombëtare dhe ndërkombëtare, në përparimin dhe
mbrojtjen e lirive dhe të drejtave të njeriut. Ndikimi i saj moral, politik dhe juridik
do të vërehet në tërë botën. Të gjitha marrëveshjet dhe rezolutat e OKB-së si dhe
konventat rajonale për të drejtat e njeriut dhe shumë kushtetuta të botës janë të
inspiruara drejtëpërdrejtë nga Deklarata Universale e të Drejtave të Njeriut.

Trajtimi dhe përparimi i lirive dhe të drejtave të njeriut do të vazhdojë me
një varg dokumentesh të larmishme duke krijuar sisteme të ndryshme. Ne do të
përqëndrohemi në tre sisteme të dokumenteve themelore ndërkombëtare për të
drejtat e njeriut, të cilat qytetarët tanë kanë nevojë t’i njohin nga shkaku se ato e
obligojnë edhe Republikën e Maqedonisë dhe si të tilla duhet të jenë pjesë e
sistemit tonë juridik.

Konventat ndërkombëtare si pjesë e sistemit juridik

Dokumentet e OKB-së: Deklarata Universale e të drejtave të njeriut, Pakti
Ndërkombëtar për të drejtat ekonomike, sociale dhe kulturore, Pakti
ndërkombëtar për të drejtat qytetare dhe politike, Konventa për eliminimin e të
gjitha formave të diskriminimit racor, Konventa për eliminimin e të gjitha
formave të diskriminimit të femrës, Konventa kundër keqtrajtimit dhe dënimeve të

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

83

tjera mizore, jonjerëzore dhe poshtëruese , Konventa për të drejtat e fëmijëve dhe
Deklarata e Vienës me Programin për aksion etj.

Dokumentet e Këshillit të Evropës: Konventa Evropiane për mbrojtjen e të
drejtave të njeriut dhe liritë themelore dhe Protokolet (plotësimet), Konventa
kornizë për mbrojtjen e pakicave etj.

Dokumentet e OSBE-së: Dokumentet finale të Helsinkut, Dokumenti i
takimit të Konferencës së Dimensionit Njerëzor në Kopenhagë, Deklarata e
Parisit për Evropë të Re etj.

Fillimi i viteve ‘90 të shekullit XX do të shënojë një transformim radikal
të lirive dhe të drejtave të njeriut në shtetet e Evropës Qendrore dhe Lindore. Këto
shtete do të braktisin sistemin totalitar, respektivisht komunizmin, të paktën në
formën e tij tradicionale. Synimet e tyre do të jenë demokracitë plurale dhe
sundimi i të drejtës (shteti juridik), të ndërtuara mbi vlerat themelore të lirive dhe
të drejtave të njeriut dhe qytetarit.

Edhe Republika e Maqedonisë, si anëtare e OKB -së, anëtare e Këshillit të
Evropës dhe e OSBE-së ka miratuar dhe ratifikuar të gjitha dokumentet e
lartëpërmendura. Politika e jashtme e saj është e orientuar, së paku, deklarativisht
që sa më shpejt të bëhet anëtare e Unionit Evropian. Kjo rrugë është e kushtëzuar
dhe e varur parasegjithash se në çfarë mase dhe në çfarë cilësie do t’i pranojë, do
t’i respektojë dhe do t’i mbrojë liritë dhe të drejtat e njeriut dhe të qytetarit të
garantuara me Konventën Evropiane për mbrojtjen e të drejtave dhe të lirive
themelore, harmonizimi i legjislaturës vendase me vendet anëtare të Unionit
Evropian.

Sipas Kushtetutës së Republikës së Maqedonisë liritë dhe të drejtat
themelore të njeriut dhe qytetarit paraqesin vlerë themelore të sistemit kushtetues.
Në këto liri dhe të drejta bëjnë pjesë Liritë dhe të drejtat qytetare dhe politike dhe
të drejtat ekonomike, sociale dhe kulturore. Sipas nenit 9 të Kushtetutës së
Republikës së Maqedonisë të gjithë qytetarët janë të barabartë para Kushtetutës
dhe ligjit. Neni 11 i Kushtetutës thekson qartë se integriteti fizik dhe moral i njeriut
është i patjetërsueshëm, Ndalohet çdo formë e keqtrajtimit e dënimit dhe e sjelljes
jonjerëzore dhe nënçmuese. Sipas nenit 12 të Kushtetutës, liria e njeriut është e
patjetërsueshme. Askush nuk mund të privohet nga liria, përveç se me vendim
gjyqësor dhe në raste të parapara me ligj. Personi i thirrur, i ndaluar ose i privuar
nga liria duhet që menjëherë të njoftohet për arsyet e thirrjes, ndalimit apo privimit
nga liria dhe prej tij nuk mund të merret kurrëfarë deklarate e dhunshme. Personi
në procedurat policore dhe gjyqësore gëzon të drejtën e avokatit. Personi i privuar
nga liria duhet menjëherë dhe më së voni në një afat prej 24 orësh nga momenti i
privimit nga liria t’i dorëzohet gjyqit, i cili pa zvaritje do të vendosë për
ligjshmërinë e privimit nga liria. Dispozita të ngjashme përmbajnë edhe Ligji i
Punëve të Brendshme ("Gazeta zyrtare e RM", nr. 19/95) dhe Rregullorja për
kryerjen e punëve të Ministrisë së Punëve të Brendshme ("Gazeta zyrtare", nr.
12/98). Përmenden pikërisht këto dispozita ngase prekin drejtëpërdrejtë në liritë

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

84

dhe të drejtat themelore të njeriut. Janë, pra, këto dispozita dhe standarde që
teorikisht janë liberale ndaj lirive dhe të drejtave të njeriut dhe si të këtilla nuk
mund t’u bëhet ndonjë vërejtje. Por problemi lind gjatë kohës së zbatimit praktik të
tyre. (Këtë do ta përpunojmë në vijim të këtij punimi).

Meqenëse integrimi në proceset evropiane është i kushtëzuar para së
gjithash nga respektimi i lirive dhe të drejtave të njeriut, atëherë lind pyetja cilat
janë ato instrumente dhe mekanizma të cilët në mënyrë më adekuate do të
sigurojnë mbrojtjen dhe realizimin e tyre.

Pa dyshim se instrumenti më i rëndësishëm janë gjyqet të cilat sipas
Kushtetutës dhe Konventës Evropiane për mbrojtjen e të drejtave të njeriut dhe të
lirive themelore janë të pavarura dhe të mëvetësishme. Gjyqet gjykojnë në bazë të
Kushtetutës dhe ligjit si dhe konventave ndërkombëtare. Sipas nenit 6 të Konventës
në fjalë, secili ka të drejtë për një gjykim të drejtë dhe në afat të logjikshëm nga
gjykatës të pavarur dhe të paanshëm. Kjo Konventë ashtu si edhe Kushtetuta e
Republikës së Maqedonisë udhëhiqet nga një parim shumë i rëndësishëm i njohur
si "prezumcioni i pafajsisë", i cili nënkupton se çdo i akuzuar për vepër penale
është i pafajshëm derisa fajësia e tij nuk vërtetohet me vendim të plotëfuqishëm
gjyqësor. Ky është një parim, i cili deri në fund kujdeset për mbrojtjen e dinjitetit
të qytetarit. Mirëpo, të dhënat e vetë gjyqeve si dhe të institucioneve të ndryshme
për mbrojtjen e njeriut dhe të qytetarit flasin për shumë mangësi në punët e
gjyqeve dhe të gjykatësve, për zvaritje të paarsyeshme të procedurave gjyqësore,
për një shkallë të lartë të joefikasitetit, si dhe për realizim të vështirë të të dejtave
të qytetarëve para gjyqeve. Mirëpo, sipas Konventës Evropiane, të gjithë ata
qytetarë, që nuk janë të kënaqur me vendimet e gjyqeve vendase apo vlerësojnë se
këto gjyqe ua kanë shkelë të dejtat, mund të kërkojnë mbrojtje në Gjyqin Evropian
në Strazbur. Ky fakt ngërthen nevojën që gjyqet dhe gjykatësit e Maqedonisë
rregullisht t`a ndjekin punën dhe dispozitat e këtij gjyqi, dispozitat e Këshillit të
Evropës dhe të Komitetit të ministrave, anëtare të Këshillit me qëllim që këto
dispozita t`i zbatojnë gjatë punës së tyre. Tanimë disa qytetarë të Republikës së
Maqedonisë kërkojnë mbrojtje prara Gjyqit Evropian.

Rol mjaft të rëndëshimëm për mbrojtjen e lirive dhe të dejtave të njeriut
luajnë edhe organizatat joqeveritare si dhe organizatat ndërkombëtare për mbrojten
e lirive dhe të drejtave të njeriut.

Avokati i popullit mbron drejtat e njeriut dhe qytetarit

Një instrument tjetër demokratik për mbrojten e lirive dhe të drejtave të
njeriut në Republikën e Maqedonisë e i cili u themelua me rekomandimet e
Këshillit të Evropës është institucioni Avokat i popullit (Avokati popullor) i cili
është i njohur në botë si Ombdusman. Funksioni kushtetues dhe ligjor i këtij
institucioni është mbrojtja e lirive dhe të drejtave të qytetarit të shkelura nga ana e

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

85

administratës shtetërore dhe organeve dhe organizatave tjera që kryejnë autorizime
publike. Administrata është diçka që qytetari ka punë prej lindjes e deri në vdekje
por edhe pas saj. Themi kështu ngase me aktin e lindjes lind e drejta për emër, për
çertifikatë të lindjes, për shtetësi etj. Ndërsa themi deri në vdekje ngase edhe pas
saj dikush duhet ta nxjerrë çertifikatën e vdekjes dhe të rregullohen mardhënjet
trashigimore. Ky institucion pra ka për detyrë që të mbrojë qytetarin nga
administrata e keqe dhe e pandërgjegjshme. Avokati i popullit paraqitet si
medijator në mes qytetarit dhe shtetit. Kujdeset që raporti në mes këtyre dy
segmenteve më të ndieshme të shoqërisë të jetë sa më i përsosur, sa më i lehtë dhe
sa më demokratik. Vetëm në këtë mënyrë do të kontribohet në rritjen e besimit të
qytetarëve ndaj organeve të administratës shtetërore, Avokati i popullit punon në
drejtim të përsosmërisë së administratës që ajo një ditë me të vërtetë të bëhet

servis i qytetarëve.

Definimi i qartë se Avokati i popullit mbron qytetarin është garanci e
mjaftueshme se ky Institucion gjatë punës udhëhiqet nga parimi i barazisë dhe i
jodiskriminimit, pa marrë parasysh gjininë, racën, ngjyrën, përkatsinë nacionale,
gjuhësore, fetare, sociale, bindjet politike, gjendjen materiale dhe shoqërore të
qytetarit që ka nevojë për ndihmën e Avokatit të Popullit. Avokati i Popullit
themelohet në një periudhë kur shoqëria kalon nëpër fazën e tranzicionit,
respektivisht nëpër fazën e ndryshime të mëdha që gjithsesi reflekton edhe me
pabarazi qytetare. Në një fazë kur me vite ishte shtresuar një mentalitet burokratik
dhe superior ndaj qytetarit i cili vendin e ka përherë përtej sportelit. Gjatë
periudhës katërvjeçare sa është themeluar Avokati i popullit, ka pranuar rreth 5
mijë parashtresa, respektivish ankesa nga qytetarë të ndryshëm të vendit.
Parashtresat kanë të bëjnë me sfera të ndryshme duke filluar prej asaj urbanistike,
sociale deri te ato policore. Në shumicën e rasteve Avokati i popullit ka konstatuar
shkelje të lirive dhe të drejtave të qytetarit dhe për këtë ka intervenuar në mënyrë
adekuate sipas kompetencave që dalin nga Ligji i Avokatit të popullit (,,Gazeta
zyrtare,, nr. 7/97). Avokati popullor konstaon shkelje të lirive dhe të drejtave pas
një pune të hollësishme, pasi të dëgjojë dhe shqyrtojë argumentet që ofron qytetari
nga njëra anë, dhe organi i administratës që ka të bëjë prashtresa nga ana tjetër. Për
ato prashtresa që janë më urgjente Avokati i popullit del edhe në vend-ngjarje,
Kjo praktikohet sidomos nëpër stacione policore dhe burgje. Sipas Ligjit të
Avokatit të popullit, organet dhe organizatat janë të obligura të bashkëpunojnë me
Avokatin e popullit dhe me kërkesën e tij t`ja ofrojnë të gjitha të dhënat dhe
informatat pa marrë parasysh shkallën e fshehtësisë së këtyre të dhënave.
Mosbashkëpunimi me Avokatin e popullit do të thotë pengim i punës së tij.

Për dallim nga gjyqet dhe organet e admnistratës, Avokati i popullit nuk
sjellë vendime meritore, por vendimet dhe intervenimet e tij janë joformale,
rekomanduese, këshilluese dhe për mosrespektimin e tyre nuk parashihen kurrfarë
sanksionesh. Si të këtilla u lihen në ndërgjegjen dhe ndjenjën e organeve dhe
funskionarëve që kanë për liritë dhe të drejtat e qytetarëve. Pra, respektimi i

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

86

vendimeve të Avokatit të popullit është baraz me gatishmërinë dhe ndjenjën e
shtetit për të respektuar qytetarët e sajë.

I vetmi instrument presioni për respektimin e vendimeve të Avokatit të
popullit janë mediumet dhe kjo mënyrë e punës po jep rezultate gjithnë e më
shumë. Në këtë mënyrë arrihet që të ,,njolloset,, emri i organit dhe funskionarit i
cili nuk ka evituar padrejtësinë që ia ka bërë qytetarit dhe kjo së paku e trazon
ndërgjegjen e tyre.

Ndaj punës së Avokatit të popullit dhe ndaj institucioneve tjera për liritë
dhe të drejtat e njeriut dhe qytetarit, shteti dhe qeveritë e tij nuk duhet të sillen si
ndaj një ,,opozite,, por si ndaj një miku nga i cili përfitojnë edhe qytetarët, ngase i
realizojnë më lehtë të drejtat e tyre, por edhe vetë organet shtetërore sepse u
ndihmohet t`i evitojnë mangësitë dhe sjelljet burokratike.

Përvoja e Avokatit të popullit flet se liritë dhe të drejtat e njeriut dhe
qytetarit më së shumti shkilen nga ana e policisë, respkektivisht në procedurë
policore. Policia gjatë kryerjes së punëve në shumë raste ndaj qytetarëve ka
ushtruar dhunë psiqike dhe fizike dhe me këtë mënyrë të sjelljes jo vetëm që u
shmanget standardeve ndërkombëtare, parasegjithash Konventës kundër
keqtrajtimit dhe dënimeve tjera të panjerzishme , poshtëruese dhe mizore, por ajo
bën shmangje edhe nga vetë rregullat dhe dispozitat vendase që rregullojnë punën
e Ministrisë së punëve të brendshme. Për shkeljet e këtilla, qytetarët, institucionet
për liritë dhe të drejtat e njeriut, por edhe vetë Avokati i popullit, e kanë vështirë të
inicojnë ndonjë procedurë për përgjegjsinë e zyrtarëve policor ngase vështir është
të identifikohen nga shkaku se gjatë këtyre procedurave, ose qytetarëve u mbyllen
sytë duke u vurë nga një thesë të zi në kokë me qëllim që të mos dihet se në cilin
stacion policor gjindet dhe nga cili zyrtar meret në pyetje, ose policët janë të
maskuar.

Policia gjithashtu në shumë raste ka shkelë edhe parimin "prezumcioni i
pafajsisë", ngase me faktin se ajo me ditë të tëra mban në polici qytetarët duke i
keqtrajtuar, flet për dënim aprior dhe arbitrar të këtyre qytetarëve. Kjo është një
dukuri brengosëse ngase vihemi në një pozitë kur "policia ndan drejtësinë" e që
është një dukuri mjaft e rrezikshme për proceset demokratike të një shteti.

I shqetësuar nga këto sjellje të policisë ndaj qytetarëve, Avokati i
popullit ka kërkuar trajnimin, respektivisht edukimin e zyrtarëve policor të cilët
gjatë kryerjes së punëve të tyre parasegjithash do të respektojnë liritë dhe të drejtat
e njeriut dhe qytetarit konform me standardet evropiane dhe dispozitave vendase.

Avokati i popullit gjatë punës së përditshme ka kontsatuar politizim të
skajshëm të lirive dhe të drejtave themelore të njeriut dhe qytetarit, siç është e
drejta për regjistrim të fëmiut, e drejta për shtetësi, e drejta për kurorëzim etj.

Se çfarë rëndësie ka roli dhe funskioni i Avokatit të popullit në mbrojten
e lirive dhe të drejtave të njeriut dhe qytetarit në një shtet, dëshmon edhe
Marrëveshja kornizë e Ohrit e cila me ndërmjetësimin e bashkësisë

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

87

ndërkombëtare lindi si rezultat i një kompromisi politik që u arrit në mes dy
etniteteve më të mëdha të Republikës së Maqedopnisë, asaj maqedonase dhe
shqiptare, të cilët gjatë vitit të kaluar u përleshën edhe me konflikt të armatosur.
Pas konflikteve të këtilla do të ishte ireale që të flitet për respektimin e lirive të
drejtave të njeriut ngase veprimet luftarake pa marrë parasysh se nga cila anë vinë,
parasegjithash suspendojnë dhe rrezikojnë të drejtat themelore të njeriut, si të
drejtën për jetë, për siguri personale, për lëvizje e qarkullim të lirë, të drejtën e
pasurisë etj. Me këtë marrëveshje zgjërohen kompetencat e Avokatit të popullit
edhe në drejtim të mbrojtjes së të drejtave të bashkësive të ndryshme që jetojnë në
Republikën e Maqedonisë. Avokati i Popullit në të ardhmen posaçërisht do të
kujdeset për parimin e jodiskriminimit të qytetarëve dhe për përfshirjen
proporcionale të përfaqësusesve të bashkësive në institucionet e shtetit.

Njohja e drejtave njeriut do thotë tolerancë

Pas prezentimit të Konventave dhe dispozitave të lartëpërmendura që
përherë e kanë parasysh dinjitetin dhe personalitetin e njeriut, të individit të
pambrojtur, vetëvetiu shtrohet pyetja sa qytetarët janë të njoftuar dhe thirren në
këto dispozita.

Për këtë arësye, një nga synimet kryesore të organizmave
ndërkombëtarë dhe të institucioneve për mbrojten e lirive dhe të dejtave të njeriut
ka të bëjë me edukimin e të drejtave të njeriut. Kjo nënkupton se konventat
ndërkombëtare për liritë dhe të drejtat e njeriut, sidomos Konventa Europiane për
mbrojtjen e njeriut dhe lirive themelore, duhet të bëhen pjesë përbërëse e
personalitetit të çdo njeriu dhe në mënyrë të veçantë ato duhet të bëhen pjesë e
personalitetit të çdo fëmije, e çdo adoleshenti, të riu dhe të thirren në atë në të
gjitha nivelet dhe në të gjitha format. Pra, të gjithë individët duhet, sa më shpejtë
që të jetë e mundur, të njihen me të drejtat e njeriut si dhe me realizimin e
përgjegjësive. Ngase çdo e drejtë nënkupton edhe obligime ndaj shoqërisë ku
jetojmë. Njohja me të drejtat e njeriut nënkupon edhe pranimin e dallimeve si dhe
njohjen e ngjajshmërive themelore ndërmjet njerëzve, zvillimin e aftësive për të
komunikuar si dhe për të zgjidhur konfliktet. Pra, çdo individ duhet të jetë
përgjegjës për zgjedhjen e veprimeve të tij dhe veprimet e tij duhet t`i shërbejnë
lidhjes me të tjerët dhe jo izolimit apo urrejtes dhe përbuzjes së tjetrit. Njohja dhe
zbulimi i të tjerëve është krijim i mardhënjeve të mira. Pra, cilësia dhe efikasiteti i
sistemeve të edukimit duhet të jenë të tilla që do tu japin të rinjve aftësitë,
motivacionet dhe njohuritë që ata kanë nevojë me qëllim që të mësohen të jetojnë
në një botë të ndërvarur, që karakterizohet nga dallimet kulturore dhe nga
ndryshimet e shpejta sociale.

Edukimi i të drejtave të njeriut është i nevojshëm për disa arsye. Së pari,
për formimin e qytetarëve si njerëz aktiv dhe të përgjegjshëm për mbarëvajtjen e
rrjedhave shoqërore si dhe për ruajtjen e vlerave demokratike nga faktorë të
rrezikshëm si urrejtja dhe jotoleranca. Nëse qytetarët nuk janë të përgaditur dhe të

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

88

aftë të mbrojnë një shoqëri tolerante nga sulmet e jotolerancës dhe jotolerantëve,
atëherë del se toleranti do të shkatrrohet e së bashku me te edhe toleranca. Për
njohjen dhe afirimimin e të dejtave të njeriut duhet të punojnë të gjithë miqtë e
lirive dhe të drejtave të njeriut përfshirë këtu parasegjithash institucionet për liritë
dhe të drejtat e njeriut, çdo individ, çdo organ dhe çdo shtet e çdo qeveri.

Përvoja e Avokatit të popullit flet se qytetarët e Maqedonisë shumë pak
janë të njoftuar me të drejtat e njeriut e sidomos me Konventat ndërkombëtare dhe
shumë pak thirren në ato. Kjo mosnjohje është e ndërlidhur me mosgatishmërinë e
institucioneve shtetërore për mbrojtjen e lirive dhe të drejtave të njeriut. Një
shoqëri që nuk i respekton të drejtat e njeriut nuk ka interes që t`i afirmojë. Vlen
të theksohet edhe një herë se Republika e Maqedonisë është miratuese dhe
ratifikuese e të gjitha konventave ndërkombëtare e në këtë kontest edhe të

Konventës Europiane për mbrojtjen e të drejtave të njeriut dhe lirive themelore,

dhe të gjitha këto janë pjesë e sistemit juridik, por zbatimi praktik i tyre bëhet
shumë ngadalë dhe me vështërsi. Pra, Republika e Maqedonisë nuk ka problem me
miratim të standardeve për të drejtat e njeriut, as me miratim të ndryshimeve
kushtetuese dhe ligjeve, problemi kryesor është se ato nuk respektohen. Mbase ky
problem është i theksuar edhe në vendet tjera ish komuniste "aparati
administrativ" i të cilave e ka vështirë të transformohet.

Respektimit të lirive dhe të drejtave të njeriut nuk duhet tu qasemi si
ndonjë "ideologjie të re" por si vlera të demokracisë dhe si themele mbi të cilat
ndërtohet paqa, stabilitieti dhe mirëqenja e çdo shoqërie.

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

89

2. SEMINAR - SEMINARI

^OVEKOVITE PRAVA KAKO
DEMOKRATSKA VREDNOST

DREJTAT E NJERIUT
SI VLERË DEMOKRATIKE

14.05.2002 Veles - Veles

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

90

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

91

2.1. Doc. d-r SLAVEJKO SASAJKOVSKI,
Institut za sociolo{ki i
politi~ko - pravni istra`uvawa

^OVEKOVI PRAVA, GLOBALIZACIJA, NADVORE[NA
POLITIKA NA SAD
( Eden mo`en politi~ko - sociolo{ki pogled )

Voved

Edna od najkrupnite i najdalekuse`nite dilemi na moderniot
svet e tokmu ovaa dilema na soodnosot pome|u liberalno - demokrat-
skiot koncept na ~ovekovite prava i dominacijata na konceptot na
politikata su{testveno vtemelena kako dlaboko pragmatska dejnost. I
posebno koga ovaa dilema se razgleduva niz primerot na nadvore{nata
politika na SAD, sosema jasno, so ogled na aktuelnata amerikanska
dominacija vo globalnata raspredelba, globalnata konstelacija na
politi~ka, ekonomska, voena, socio- kulturna i sekakva druga forma na
op{testvena mo}.

Ova e dilema koja{to svojata esencija vo stvarnosta ja iska`uva
kako svoevidna "frustracija" na {irokoto pole na politi~kiot prag-
matizam toga{ koga pragmatizmot }e se soo~i so odredeni, napati
dosta seriozni i krupni, limiti koi vsu{nost nalagaat kvalitativna
revizija na ve}e, vo dadeni op{testveni okolnosti, optimalno konsti-
tuiraniot pragmatski model na prakti~no politi~ko dejstvuvawe.
Dilemata, pokonkretno zboruvaj}i, me|u drugoto, prakti~no se
manifestira (i) kako nu`nost vo dadeni op{testveni, i posebno poli-
ti~ki / dnevno - politi~ki okolnosti faktorot na ~ovekovite prava
bilo da se nametne bilo da se eliminira, ili mo`ebi eskivira, kako
kvalitativno zna~aen faktor koj ja determinira konkretnata konota-
cija na vo visoka merka nespornoto i "izbistreno" politi~ko - prag-
matsko odnesuvawe i deluvawe.

Globalizacija

Difuzijata na liberalno-demokratskata paradigma (se razbira,
vklu~itelno liberalno-demokratskiot koncept na ~ovekovi prava) vo
stvarnosta e i sodr`inata i esencijata na ve}e prili~no feti{izira-

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

92

niot proces na globalizacija (mondijalizacija / vesternizacija / ame-
rikanizacija) i toa sfatena strogo vo teorisko - idejnite i ideolo{ko
- politi~kite koordinati na Beloviot "kraj na ideologijata"3 i
Fukujaminiot "kraj na istorijata"4, so "udarna" sugestija deka idejata
na liberalniot kapitalizam, odnosno na (neo)liberalizmot, nedvosmi-
sleno pretstavuva zavr{etok i vrv na ~ovekoviot progresiven isto-
risko - civilizaciski razvoj.
Na ova mesto, iako toa mo`ebi na prv pogled }e izgleda kako da
e nadvor od kontekst, sepak relevantnosta na rasprava na ovaa tema
nedvosmileno sakame da ja locirame vo koordinatite na nu`nosta da se
definira sosema precizen i jasen odgovor na eventualno mo`noto pra-
{awe za toa dali makedonskoto op{testvo, kako globalna op{testvena
zaednica ili kako op{testven sistem, treba da stane organski vklopen
i neraskinliv del na noviot globalen (liberalno - kapitalisti~ki)
unificiran i integriran globalen svetski poredok.5 I toa ne kako
krajna cel, tuku samo kako sredstvo i instrument da se ovozmo`i barem
elementarna dostapnost, osvojuvawe i poseduvawe (i) od strana na
makedonskoto gra|anstvo na onie istorisko-civilizaciski vrednosti,
principi i normi koi{to vsu{nost go indiciraat liberalno-
kapitalisti~kiot "kraj na istorijata".
Dilemata vsu{nost se postavuva vo ve}e standardniot kontekst
na detekcija, identifikacija i prakti~no-operativno realizirawe na
onaa opcija koja{to vo dadenite sosema realni globalni op{testveni
okolnosti krajno objektivno egzistira kako najmalo mo`no zlo. Toa
direktno zna~i nu`en predizvik najegzaktno mo`no da se utvrdi dali
globalnoto makedonskoto op{testvo }e ima, osobeno vo strate{ki
kontekst, pogolema korist ili, pak, nasproti toa, pogolema {teta od
negovoto organsko vklu~uvawe vo procesite na planetarna liberalno-
kapitalisti~ka, odnosno (neo)liberalisti~ka globalizacija.6 I, so-
glasno so eventualniot pozitiven, najegzaktno mo`no utvrden odgovor
na toa pra{awe, da se napravi seto ona {to kako neophoden uslov se
postavuva za da stane realnost deklariranata cel od strana na make-
donskiot politi~ki establi{ment za vklu~uvawe na makedonskoto
op{testvo vo "semejstvoto" na planetarno globaliziraniot liberalen
kapitalizam.

Referentnosta na liberalno-kapitalisti~koto, odnosno
(neo)liberalisti~koto prestrukturirawe na celiot makedonski
op{testven kompleks, so odnapred svesno iskalkuliranite popatni

3

Bell Daniel: The End of Ideology, Free Press, New York, 1965.

4 Fukujama Frensis: Krajot na istorijata i posledniot ~ovek, Kultura, Skopje, 1994.

5

Granda Fernando de Trasenji: Dilema procesa globalizacije, Medjunarodna politika, Beograd,
septembar - oktobar, 2000.

6

Milivojevic Zoran: Globalizacija - aktualno stanje medjunarodnih ekonomskih odnosa,
"Medjunarodna politika" , Beograd, septembar - oktobar, 2000.

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

93

negativni globalno op{testveni reperkusii, primarno onie so
socijalno-ekonomska priroda, vsu{nost egzistira samo kako nu`en
uslov za da se realizira strate{kata cel, onaa koja{to dominantno
treba da producira pozitivni razvojno-perspektivni efekti vrz
globalnoto makedonsko op{testvo.7
Zaradi toa, od ogromno zna~ewe e potrebata, poto~no nu`nosta,
od najrealno mo`no analiti~ko sogleduvawe na idejno-konceptualnata
i ideolo{ko-politi~kata esencija na liberalniot kapitalizam,
odnosno na (neo)liberalizmot, i toa primarno od aspekt na (neo)libe-
ralisti~koto sfa}awe i opredeluvawe na funkciite na modernata
dr`ava.

Potenciranata nu`nost od prestrukturirawe na globalnoto
makedonsko op{testvo soglasno so dominantnite moderni liberalno-
kapitalisti~ki ili (neo)liberalisti~ki premisi na "krajot na
istorijata", koi{to ja pretstavuvaat vsu{nost su{tinata i sodr`ina-
ta na procesot na globalizacija, se razbira deka neizbe`no go impli-
cira stavot deka toj i takov proces na globalizacija producira pozi-
tivni efekti vrz op{testvata ili naciite koi{to }e stanat organski
del na liberalno-kapitalisti~koto globalizirano op{testvo. I vo
taa smisla liberalno-kapitalisti~koto prestrukturirawe na make-
donskoto op{testvo ne e nekakva krajna cel, tuku toa prestrukturi-
rawe vsu{nost treba da bide samo sredstvo, samo mehanizam koi{to
ponatamu treba da dovede do toa i makedonskoto op{testvo kako
celina da gi "u`iva" dominantno pozitivnite efekti na procesot na
globalizacijata iska`ani prvenstveno kako visokodominantno nivo na
materijalisti~ko-racionalisti~ki vtemelen i definiran op{testven
razvoj.

Me|utoa, ova e mestoto koga mora da se naglasi u{te edna
dilema ili nevralgi~nost vo najdirektna vrska so procesot na
liberalno-kapitalisti~kata

globalizacija

ili

liberalno-

kapitalisti~kiot integralizam.
Imeno, mora da se pogledne realnosta i toa ne samo vo ramkata
na odnosite pome|u ve}e a`uriraniot i integriran liberalno-
kapitalisti~ki "svet" i "svetot" koj{to go minuva ili vo nekoja
idnina }e go pomine patot na liberalno-kapitalisti~kata transfor-
macija, tuku i realnosta na sprotivstaveni interesi vnatre vo krugot
na razvienite liberalno-kapitalisti~ki dr`avi.
Vo taa smisla vpro~em svojata funkcija ja dobiva i primerot na
formiraweto na Evropskata monetarna unija, i toa ne kako nekakov
produkt na "gola" ili "nematerijalna" vizija ili utopija na linijata
na prakti~no fundirawe i ostvaruvawe na istorisko-civilizaciskata
veli~estvenost na "sonot za zaedni~ki evropski dom", tuku samo kako

7 Stiglic Xozef: Nezadovolstvata od globalizmot, "Kapital" , Skopje, broevi 122 -
124, 2002.

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

94

sosema pragmati~en i racionalen obid na dr`avite ~lenki na Unijata
preku nea, kako najpogoden i najefikasen mehanizam, da go promovi-
raat, za{titat i realiziraat svojot socijalno-ekonomski interes
nasproti dominacijata na interesot na SAD.8
Vo soglasnost so ovaa realnost i razvivaj}i ja ovaa teza, neiz-
be`no se doa|a i do ~esto istaknuvanata konstatacija deka procesot na
globalizacija, na ova mesto ostanuvaj}i samo vo domenot na op{te-
stveno-ekonomskata globalizacija, ne pretstavuva ni{to drugo tuku
isklu~ivo samo odreden konkreten globalen op{testven ambient
koj{to na najvisoko mo`no nivo na efikasnost treba da ovozmo`i re-
alizacija na parcijalnite op{testveni interesi (vo krajna linija i
su{testveno materijalisti~ko-ekonomski vtemeleni, osmisleni i
definirani) na najrazvienite liberalno-kapitalisti~ki dr`avi - na-
cii, a, pred sî, na SAD, kako, vo postojnata globalna me|unarodna kons-
telacija na op{testvena mo}, visoko dominantna dr`ava so jasno
identifikuvan i definiran svoj parcijalen op{testven interes.9
Vo taa nasoka se osmisleni i se odvivaat naporite me|unarodni-
te ekonomski odnosi taka da se postavat i da funkcioniraat soglasno
najefikasnata mo`na, vo dadenite okolnosti, realizacija na parcijal-
nite interesi na golemite i razvieni liberalno-kapitalisti~ki eko-
nomii.

Toa vo krajna linija e i realnata smisla i cel ne tolku na Me|u-
narodniot monetaren fond i na Svetskata banka, kolku na Svetskata
trgovska organizacija.10

Ako treba da se dade nekakov smislen odgovor na dilemata dali
i makedonskoto op{testvo treba da bide a`urirano, odnosno op{tes-
tveno sistemski transformirano, soglasno so globalizira~kata libe-
ralno-kapitalisti~ka ideolo{ko-politi~ka matrica, toga{ prven-
stveno (pre)mnogu silno se nametnuva dilemata vo odnos na opfatnosta
i dimenzioniranosta na pozitivnite i negativnite efekti na procesot
na globalizacija. Odnosno, dali globalizacijata svoite dominantno
pozitivni efekti gi "zra~i" vrz site onie subjekti (seedno {to bi
podrazbirale na ova mesto kako subjekti na globalizacijata) koi{to
so nekakov svoj status se odredeni akteri na procesot na globa-
lizacijata.

I vo tie problemski ramki ako se iznese teza deka procesot na
globalizacijata nosi dominantno pozitivni efekti za site nejzini
u~esnici, toga{ neminovno mora da se posveti celoto realno vnimanie

8 "Nov centar / Tret pat" , Godi{nik na ISPPI, Skopje, 1999.
9 Sasajkovski Slavejko: Politi~ki pragmatizam ili moralizam (posebno niz primerot
na nadvore{nata politika na SAD), Radio Kultura, Skopje, 2002.
10 Kako paradigmati~na ilustracija, indikacija i, u{te pove}e, kako argument za ovie
tvrdewa, mora da se naso~i vnimenito kon prirodata na slu~uvawata vrzani so Tretata
ministerska konferencija na STO odr`ana vo Sietl vo periodot 30.11. - 03.12.1999
godina.

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

95

i na nu`nosta od vklu~uvawe na Republika Makedonija i voop{to na
makedonskoto op{testvo vo ovoj proces na globalizacija.
Ovaa teza na izvesno nivo na operacionalizacija vsu{nost go
nametnuva pra{aweto za toa {to treba da se napravi makedonskoto
op{testvo da bide navistina globalizirano, odnosno adaptirano i
vklopeno vo sistemot na globalnata (planetarnata) op{testvenost.
I, od druga (sprotivna) strana, ako se postavi (kontra)teza deka
procesot na globalizacija nosi dominantno pozitivni efekti samo za
opredelen tesen krug na nejzini participienti, me|u koi sosema objek-
tivno utvrdeno ne se nao|a makedonskoto op{testvo, toga{ soglasno so
takvata teza nu`no mora da se naso~i vnimanieto kon kompleksot na
merki {to makedonskoto op{testvo bi bilo "~eli~no" prinudeno da gi
prezeme ako saka da se za{titi od dominantno negativnite efekti,
koga toa e vo pra{awe, od procesot na globalizacijata.
Zboruvaweto vo op{t op{testven, odnosno op{testveno-
sistemski kontekst, kako makedonsko op{testvo, krajno razbirlivo de-
ka voop{to ne e slu~ajno. Toa e samo najdirekten mo`en odraz na pri-
rodata na procesot na globalizacija kako globalitet na op{testveni
odnosi, odnosno kako op{testven sistem i kako globalna op{testvena
paradigma.

Ova tvrdewe vo isto vreme apsolutno neodminlivo go determi-
nira i fokusiraweto na sodr`inata, odnosno su{tinata na procesot
na globalizacijata vo smisla na toa, pokonkretno zboruvaj}i, {to e
toa {to vsu{nost globalno se difuzira.
Na ovoj na~in prakti~no se doa|a do su{tinata na famoznata
Fukujamina teorija za krajot na istorijata, odnosno do negovoto
tvrdewe deka idejata i op{testveniot sistem na liberalniot kapita-
lizam, odnosno (neo)liberalizmot, e vrv i zavr{etok na progresivniot
istorisko-civilizaciski razvoj. I deka, soglasno so taa premisa,
nu`no mora da zapo~ne i celosno i potpolno efikasno da se realizira
procesot na planetarno unificirawe vrz osnova na idejniot koncept i
prakti~niot model na liberalniot kapitalizam.
Ve}e feti{iziraniot proces na t. n. tranzicija i na t. n. zemji
vo tranzicija vo stvarnosta pretstavuva tokmu instalirawe i konsti-
tuirawe na globalni liberalno-kapitalisti~ki op{testveni odnosi
ili op{testveni sistemi vo zemjite koi gradea alternativni op{tes-
tveni sistemi.

Republika Makedonija minuva to~no niz toj pat i toa kako
globalen op{testven proces, pri {to negovata ekonomska dimenzija i
komponenta e, seedno na ova mesto dali zaslu`eno ili nezaslu`eno,
isklu~ivo samo "najizvikanata" i najeksponiranata prakti~na mani-
festacija na procesot na liberalno-kapitalisti~kata globalizacija,
blagodarenie, pred sî, na toa {to op{testvenite ekonomsko-socijalni
turbulencii se najdirektno povrzani i se so najvisok stepen na atrak-

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

96

tivnost vo odnos na gra|anstvoto.
Vo sekoj slu~aj, i toa e sigurno najva`nata negova karakteristi-
ka, procesot na globalizacijata e globalno-op{testven, odnosno
op{testveno-sistemski proces. Ekonomskata komponenta na globaliza-
cijata verojatno e najo~iglednata i najforsiranata komponenta na glo-
balizacija, so najvisok stepen na transparentnost (nejzinite po~etni
negativni ekonomsko-socijalni kontraefekti), no totalno pogre{no e
da se zanemarat i drugite nejzini komponenti. Vsu{nost ovaa divergen-
cija na nekakvi komponenti i dimenzii ili aspekti na globalizacijata
mo`at da imaat opravduvawe isklu~ivo samo vo odreden analiti~ko-
edukativen kontekst. Mora bezbroj pati maksimalno silno da se poten-
cira deka procesot na globalizacija e globalno-op{testven, odnosno
op{testveno-sistemski proces, koj temelno treba da ja promeni priro-
data na op{testvenite zaednici soglasno so referencite na moderniot
liberalen kapitalizam. I ako vo nekakov analiti~ko-edukativen kon-
tekst i bi mo`elo da se zboruva za odredeni negovi komponenti, dimen-
zii, aspekti, toga{ nikako ne smee da se zaborava ili barem da se
zanemaruvaat i politi~kata, dr`avno-pravnata (konstitucionalnata)
komponenta (osmislena i pravno-tehni~ki realizirana tokmu na libe-
ralno-kapitalisti~kiot, odnosno liberalno-demokratskiot koncept
na ~ovekovi prava), sociolo{ko-kulturnata11, pa duri i socijalno-psi-
holo{kata komponenta. Sigurno deka procesot na liberalno-kapita-
listi~kata globalizacija ne e eklekti~ki fenomen, ne e ni mehani~ki
zbir ili agregat na nekoi negovi sostavni delovi. Toa e zaokru`en
teoriski koncept i prakti~no-operativen model na globalna, odnosno
sistemska op{testvenost.

Nadvore{nata politika na SAD

Moralizmot, odnosno intervencionizmot, kako eden od dvata
(ideotipski) stolbovi na amerikanskata nadvore{na politika ili
kako eden od dvata (ideotipski) koncepti i modeli na taa politika,
svoja posebno aktuelna manifestacija, barem na deklarativno nivo,
dobi za vreme na Klintonovoto pretsedatelstvuvawe. Stanuva, vo su{-
tina, zbor za ideolo{ko-politi~ka dr`avna promocija, (visoko eks-
panzivna) difuzija i protekcija na t.n. "vrednosti na amerikanskoto
op{testvo", prakti~no vrednostite na liberalnata ("na amerikanski
na~in, po amerikanski recept") filozofsko - idejna i ideolo{ko-po-
liti~ka paradigma12, vklu~itelno, sosema jasno, i ("turbo") "amerika-

11 Prens Huan Oktavio:"Dolazi li vreme da se multikulturalnost i tolerancija
zamene interkulturalno{¢u i integracijom", "Danas" , Beograd, 26 - 27.12.2000.
12 "Pazete se od "aziskite vrednosti", Vei Jing{eng, kineski disedent i osnova~ na
"Kineskoto dvi`ewe za moderna demokratija vo zapaden stil", "Nova Makedonija",
Skopje, 28 - 29. 11. 1998, 7.

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

97

niziranata" preparacija na liberalno-demokratskiot koncept i model
na ~ovekovi prava 13.

Ovaa nadvore{no-politi~ka koncepcija svojata esencija ja
ima{e vo deklariranata opredelba da se intervenira efikasno sekade
kade {to se zagrozeni spomnatite vrednosti, i, zgora na toa, stanuva
zbor za deklariranata opredelba ("super") ekspanzivno da se instali-
raat tie vrednosti na onie geopoliti~ki prostori kade {to ne se do-
minantno etablirani, pred sî, vo prakti~no-funkcionalen kontekst.
Va`no e da se akcentira toa deka ovaa ideolo{ko-politi~ka
opredelba e impregnirana so dosta silna energija na misionerstvo,
odnosno na mesijanstvo, ne{to kako specifi~en nadvore{no-politi~-
ki "evangelizam", odnosno kako svoevidna "sakralizacija" na ameri-
kanskata nadvore{na politika. Tuka edno od mo`nite potpolno
relevantni pra{awa bi bilo i toa dali mo`ebi primarnata cel na
nadvore{nata politika na SAD e visokofunkcionalnoto konstituira-
we na integralna globalna/svetska liberalna (po amerikanski terk,
liberalna / (neo)liberalna) filozofsko-idejna i ideolo{ko-poli-
ti~ka konstelacija. Se razbira, seto toa ne kako krajna cel tuku samo
kako sredstvo, kako instrument, kako mehanizam za apsolutno efikasna
prakti~na realizacija i materijalizacija na posebnite amerikanski
nacionalni / dr`avni interesi. I tokmu vo tie koordinati treba /
mora da se tretira i tolku ognenata poddr{ka od strana na SAD na
ideolo{kiot koncept i na prakti~nite ekonomsko-politi~ki zalaga-
wa i potezi na MMF, SB i STO.

Pragmatizmot na amerikanskata nadvore{na politika

Me|utoa, naprotiv, izgleda deka so celosno pravo mo`e da se
postavi i teza deka, vo krajna linija, bitieto na amerikanskiot
nadvore{no-politi~ki moralizam / intervencionizam (ili "humani-
tarna nadvore{na politika", vo akord so "eti~kata nadvore{na
politika" na Robin Kuk dodeka be{e britanski sekretar za nadvore{-
na politika) e ordinarno pragmatski14 osmisleno, pri {to moralizmot
pretstavuva samo deklaracija, samo proklamacija, samo retorika,
zgodna / atraktivna za takti~ko-politi~ki potrebi. Deka predmetniot
moralizam fakti~ki funkcinira (isklu~ivo) kako platforma za
sosema uspe{na, za sosema efikasna racionalizacija na vistinskata
priroda i sodr`ina na nadvore{no-politi~kite interesi i celi na
SAD.

Vo ovoj kontekst, kako negova slikovita ilustracija, na ova

13 ^ovekovi prava, Izdanie na makedonski jazik, United State Information Agency.
14 Sasajkovski, Slavejko: Moderniot politi~ki pragmatizam, referat za nau~en sobir
"Maks Veber: Razbiraweto na promenite vo sovremenoto op{testvo", Institut za
sociologija pri Filozofski fakultet, Skopje, 2000.

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

98

mesto da go potencirame slu~ajot so Klintonovata intervencija vo So-
malija vo 1993 godina. Na po~etokot se slu~i intervencijata vo Soma-
lija soglasno so deklaracijata deka treba da se za{tituvaat ili da se
implementiraat i etabliraat liberalno-demokratskite vrednosti
("vrednostite na amerikanskoto op{testvo), a podocna koga domorod-
nite gerilci po~naa da ubivaat "amerikanski mom~iwa" (44 zaginati i
175 te{ko raneti), sosema pragmati~no amerikanskata vojska be{e
povle~ena so krajno iskrenoto obrazlo`enie, odnosno priznanie deka
vo somaliskiot slu~aj sepak ne se zagrozeni amerikanskite dr`avni
interesi, ovojpat, se razbira, sogledani i definirani vo onoj prima-
ren pragmati~en kontekst (kako "~isto", kako "golo" racionalisti~-
ko-materijalisti~ki, ekonomski, geopoliti~ki i geostrate{ki in-
teresi).

"Pravewe na dr`avi" (da ili ne)

Ovoj priod, na primer, doa|a do izraz i pri Kisinxerovata
elaboracija na amerikanskata politika kon BiH. Sr`ta na negovata
"ideja" e deka navistina kone~noto razgraduvawe na BiH (~lenka na
OON i OBSE - zna~i ima pravo da dobie nivna pomo{ i za{tita pri
odbranata na svojot suverenitet i teritorijalen integritet) ne e vo
soglasnost so "vrednostite na amerikanskoto op{testvo", no i deka
primarnosta na pragmatizmot pri definiraweto na amerikanskite
dr`avni interesi bezmilosno nalaga" da ne se frla sî na "kartata" na
moralizmot ednostavno zatoa {to toj ne go izrazuva bitieto na
vistinski pragmatskiot amerikanski dr`aven interes vo odnos na
BiH. I poradi toa mora da se prifati realnosta - razgraduvaweto na
BiH (Kisinxer veli - parafrazirano: Amerika ne treba da pravi na
sila dr`avi vrz osnova na nekoi moralni i / ili me|unarodno-pravni
principi, osobeno ne toga{ koga toa imperativno ne go nalaga
vistinskiot materijalisti~ko-pragmatski interes na SAD) i
amerikanskiot dr`aven interes da se nametne i da se realizira vo
ramkite na taa realnost, so mobilizirawe i iskoristuvawe preku
adaptirawe kon realnosta na site amerikanski dr`avni resursi (kako
amerikanska ekskluzivna komparativna ili kompetitivna prednost) .
Voedno, Kisinxer vo eden svoj tekst15 istaknuva deka Klintono-
vata administracija (potencira deka e toa posledica na generaciska
pripadnost, odnosno specifi~na politi~ka socijalizacija vo uslovi
na antivoeni - Vietnamska vojna - dvi`ewa, i na opsednatosta so
javnoto mislewe) ne veruva mnogu vo mo}ta na nadvore{nata politika
("amerikanskite interesi gi preziraat kako zastareni"), i za smetka
na toa naglaska stavaat na "meki" pra{awa, pred sî, ekolo{ki. Tie, na

15 Preneseno vo "Denes" , Skopje, 03. 09.1999, 46 - 48.

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

99

nadvore{no-politi~ki plan, spored Kisinxer, se uspe{ni vo re{a-
vawe na takti~ki zada~i, no se "nesmasni" na strate{ko nivo.
Poentata na Kisinxer e tokmu vo smisla na toa deka dokolku
postoi "sram da se elaborira koncept na nacionalen interes", toga{
kako rezultat }e se dobie "ne moralna elevacija, tuku progresivna
paraliza". I, ponatamu, potencira deka konceptot na nacionalniot
interes "poteknuva od na{ata demokratska tradicija ili gri`a za
kolektivna bezbednost", no i deka e potrebno "soo~uvaweto so nekoi
te{ki pra{awa {to ni gi nametnuva realnosta".

Legalitet i legitimitet

Liferuvanoto obrazlo`enie e deka toa e samo formalno-
pravno nivo na problemot (ona sekundarnoto, ona marginalnoto nivo),
koe go zanemaruva primarnoto nivo, nivo koe{to go konotira legiti-
mitetot izrazen kako nesporna civilizaciska pravda16, koja ne e
sodr`ana vo ve}e zastarenata legalna forma (ne{to {to pretstavuva
najneposreden izraz na eti~ki teleologizam). Pravdata, spored ovaa
ideolo{ka platforma, e "otelotvorena" tokmu preku liberalno-ame-
rikanskiot koncept na ~ovekovi prava i slobodi, i voop{to amerikan-
skiot liberalno-kapitalisti~ki op{testven sistem, na {to, sosema
normalno, treba da se adaptiraat (stanuva zbor, vsu{nost, za adaptira-
we povtorno vo "hantingtonovski" kulturno-civilizaciski kontekst)
na novite definicii na dr`avniot suverenitet i na teritorijalniot
integritet. So natamo{no, logi~no vo nasoka na zaokru`uvawe na
preferiraniot svetogleden i ideolo{ko-politi~ki koncept i model,
adaptirawe i na prakti~noto deluvawe na NATO17 i OON18, jasno bez
ogled na konkretnata pozitivna me|unarodno-pravna ramka.19

Nadvore{no - politi~kiot koncept i politika na Kondoliza
Rajs

16

Bradley Gerard V.: Morality and Legal Reasoning, The Review of Politics, Univesity of Notre
Dame, Spring, 1993, 311-330; ^okrevski Tomislav: Sociologija na pravoto, NIP
"Studentski zbor", Skopje, 1996, 171 - 186.
17 Za idninata na NATO, tekst na Solana objaven vo "The Economist" - London, prenesen
vo "Nova Makedonija", Skopje, 20 - 21. 03. 1999, 23.
18 Tokmu vo ovoj kontekst e adaptiran i Ananoviot "Mileniumski izve{taj", ~ija{to
esencija implicira revizija na ~lenot 2 i negacija na ~lenot 1 od Povelbata na OON,
preku zalagawata za "ON moraat pove}e da se koncentriraat na lu|eto, a pomalku na
vladite", pri {to "toa }e im ovozmo`i da zastanat na stranata na gra|anite, a protiv
vladite, vo slu~aite kako {to e Kosovo". Citirano sprema NIN, Beograd, 13.04.2000
("Vizija Kofija Anana") .
19 Kako koncepciska baza na ovoj nadore{no - politi~ki priod na SAD vo 1999 godina
donesen e dokumentot "Strategija na {irewe i anga`man", a vo istata taa godina i vo
soglasnost so ovoj dokument NATO go donese "Strategiski koncept na NATO", kako i
"Inicijativa za odbranbena sposobnost" i "Plan za dejstvuvawe na ~lenstvoto".

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

100

Bu{ovata sovetni~ka za nacionalna bezbednost, Kondoliza
Rajs, be{e i sî u{te e najistaknatiot javen ideolog i promotor (i,
izgleda, najvlijatelniot ~len na novata administracija vo odnos na
osmisluvaweto i prakti~noto kreirawe i implementirawe na nejzina-
ta nadvore{na politika) na, signifikuvanata kako nova, nadvore{na
politika na aktuelnata amerikanska administracija.
Kondoliza Rajs motivite za amerikanskiot me|unaroden anga-
`man gi opredeluva kako "potencijalna opasnost za amerikanskite
sojuznici", istaknuvaj}i deka mora da postoi "smislen plan" i "anga-
`irawe na site na{i sili, {to bi ovozmo`ilo ograni~uvawe na brojot
na `rtvite i traeweto na operacijata", i deka e protiv intervencija
ako taa e motivirana so "humanitarni misii" i " moralni motivi". 20
Pozicija na Bu{ovata administracija e deka ne smee na sila da
se sozdavaat dr`avi tuku deka lu|eto treba da se uverat samite da
sozdavaat svoi dr`avi,21 a amerikanskata nadvore{na politika, blago-
darenie na unipolarnosta na aktuelnite me|unarodni odnosi so ameri-
kanska dominacija / "hegemonija"22 (politi~ko-diplomatska, ideolo{-
ka, voena, ekonomska, nau~no-tehnolo{ka, kulturna itn.), permanetno,
vo kakvi bilo okolnosti, po definicija }e bide vo mo`nost efikasno
da go realizira i materijalizira amerikanskiot interes.

Zaklu~ni to~ki

1. Liberalno-demokratskata paradigma (se razbira, vklu~itel-
no liberalno-demokratskiot koncept na ~ovekovi prava) ja
pretstavuva ontolo{kata struktura na procesot na globali-
zacija (mondijalizacija / vesternizacija / amerikanizacija).
2. I makedonskoto op{testvo e ispraveno pred dilemata vo
odnos na toa dali da se priklu~i kon procesot na globaliza-
cija, takov kakov {to e. Dilemata vsu{nost se postavuva vo
ve}e standardniot kontekst na detekcija, identifikacija i

20 Citirano prema "Makedonija denes", Skopje, 12. 02. 2001, 5.
21 Ovaa dilema svoj odraz ima i vo odnosot kon pro{iruvaweto na NATO
(tradicionalisti vs ekspanzionisti). Za toa, poglednete ja kolumnata "Washington Fax",
Janusz Bugajski, "Nacional" , Zagreb, 15.06.2000.
22 "Qubezno pot~inuvawe" ili "Prekrasen despotizam" - vo analiza na "Le Mond" -
Pariz, preneseno vo "Nova Makedonija", Skopje, 10 - 11.06.2000, 22.
Vo ovie problemski ramki va`no e i gledaweto na Zbigwev B`e`inski
(intervju za "Forum", Skopje, 30.11.1999) koj{to tvrdi deka statusot na SAD kako
"globalen hegemon" e inherentno preodna sostojba, i deka }e rezultira ili so
globalna anarhija (dokolku ne postoi "konstruktivno" SAD vodstvo) ili so
"pokompleksen sistem na vistinska me|unarodna sorabotka" (dokolku SAD
"dejstvuvaat inteligentno i so re{itelnost", pred se vo nasoka na "seopfatna
transkontinentalna evroaziska politika"). Filipovic Muhamed: Novi totalitarizam, "Dani",
Sarajevo, broj 242 / 01.02.2002.

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

101

prakti~no-operativno realizirawe na onaa opcija koja{to
vo dadenite sosema realni globalni op{testveni okolnosti
krajno objektivno egzistira kako najmalno mo`no zlo.
3. Toa direktno zna~i nu`en predizvik najegzaktno mo`no da
se utvrdi dali makedonskoto op{testvo }e ima, osobeno vo
strate{ki kontekst, pogolema korist ili, pak, nasproti toa,
pogolema {teta od negovoto organsko vklu~uvawe vo proce-
site na planetarna liberalno-kapitalisti~kata, odnosno
(neo)liberalisti~kata globalizacija.
4. Procesot na globalizacija ne pretstavuva ni{to drugo tuku
isklu~ivo samo odreden konkreten globalen op{testven
ambient koj{to na najvisoko mo`no nivo na efikasnost
treba da ovozmo`i realizacija na parcijalnite op{testveni
interesi (vo krajna linija i su{testveno materijalisti~ko-
ekonomski vtemeleni, osmisleni i definirani) na najrazvi-
enite liberalno-kapitalisti~ki dr`avi - nacii, a, pred sî,
na SAD kako, vo postojnata globalna me|unarodna konstela-
cija na op{testvena mo}, visoko dominantna dr`ava so jasno
identifikuvan i definiran svoj parcijalen op{testven
interes.
5. Ve}e feti{iziraniot proces na t.n. tranzicija i na t.n.
zemji vo tranzicija vo stvarnosta pretstavuva tokmu insta-
lirawe i konstituirawe na globalni liberalno-kapitalis-
ti~ki op{testveni odnosi ili op{testveni sistemi vo
zemjite koi gradea alternativni op{testveni sistemi, {to
va`i i za Republika Makedonija.
6. Procesot na globalizacijata e globalno-op{testven, odnos-
no op{testveno-sistemski proces. Ekonomskata komponenta
na globalizacijata verojatno e isklu~ivo samo najo~igledna-
ta i najforsiranata komponenta na globalizacija, so najvi-
sok stepen na transparentnost (nejzinite po~etni negativni
ekonomsko-socijalni kontraefekti). Procesot na liberal-
no-kapitalisti~kata globalizacija ne e eklekti~ki feno-
men, ne e ni mehani~ki zbir ili agregat na nekoi negovi sos-
tavni delovi. Toa e zaokru`en teoriski koncept i prakti~-
no-operativen model na globalna, odnosno sistemska
op{testvenost.
7. Nadvore{nata politika na SAD prakti~no pretstavuva
visoko ekspanzivna difuzija i protekcija na t.n. "vrednosti
na amerikanskoto op{testvo", prakti~no vrednostite na
liberalnata ("na amerikanski na~in, po amerikanski
recept") filozofsko-idejna i ideolo{ko-politi~ka para-
digma, vklu~itelno, sosema jasno, i ("turbo") "amerikanizi-
ranata" preparacija na liberalno-demokratskiot koncept i

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

102

model na ~ovekovi prava.
8. Sepak, vo krajna linija, bitieto na amerikanskiot nadvo-
re{no-politi~ki moralizam, intervencionizam, "humani-
tarna nadvore{na politika", e ordinarno pragmatski osmi-
sleno, pri {to moralizmot pretstavuva samo deklaracija,
samo proklamacija, samo retorika atraktivna za takti~ko-
politi~ki potrebi.
9. Kisinxer sovetuva (parafrazirano): Amerika ne treba da
"pravi" na sila dr`avi vrz osnova na nekoi moralni i / ili
me|unarodno-pravni principi, osobeno ne toga{ koga toa
imperativno ne go nalaga vistinskiot, kompetitivno nadmo-
}en, materijalisti~ko-pragmatski nacionalen interes na
SAD.

10. Amerikanskiot moralizam , odnosno intervencionizam e
na pozicijata na t. n. teorii na ograni~en suverenitet, to-
ga{ i tamu kade {to ne se po~ituva, se razbira spored ocen-
kata na SAD, (neo)liberalniot (amerikanskiot) koncept na
~ovekovi prava i slobodi (i voop{to liberalnata filozof-
sko-idejna i ideolo{ko-politi~ka paradigma). Racionaliza-
cijata na ovaa pozicija se dvi`i po linijata na potencira-
weto na dominacijata na principot na legitimitetot
(kulturno-civilizaciskata progresivnost - "kraj na istori-
jata") nad principot na legalitetot ("golata" pravna / me|u-
narodno-pravna forma).

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

103

Doc. Dr: Slavjeko Sasajkovski,
Instituti i hulumtimeve sociologjike dhe politiko-juridike

drejtat e njeriut, globalizmi, politika e jashtme e
SHBA-ve

(Një pikpamje e mundshme politike-sociologjike)

Hyrje

Njëra nga dilemat më të mëdha dhe më afatgjate e botës bashkohore është
pikërisht kjo dilemë, pra raporti ndërmjet konceptit liberal dhe demokratik të të
drejtave të njeriut dhe dominimi i konceptit të politikës, esencialisht të mbështetur
si veprimtari e thellë pragmatike. Dhe, posaçërisht, kur kjo dilemë shqyrtohet
nëpërmjet shembullit të politikës së jashtme të SHBA-ve, është krejtësisht e qartë,
duke marrë parasysh dominimin aktual amerikan në ndarjen globale,
konstalacionin global, dhe format e tjera politike, ekonomike, ushtarake, socio-
kulturore të forcës shoqërore.

Kjo është dilemë e cila esencën e vet, në fakt, e shpreh si "frustacion" i
llojit të vet në fushën e gjerë të pragmatizmit politik, atëherë kur pragmatizmi do të
ballafaqohet me sulme të caktuara mjaft serioze dhe të mëdha, limite të cilat në
fakt kërkojnë revizionin cilësor të modelit të konstruar në mënyrë optimale në
kushte dhe rrethana shoqërore të veprimit politik dhe politikanesk.
Dilema, duke folur më konkretisht, ndër të tjera, praktikish manifestohet
edhe si domosdoshmëri e rrethanave, posaçërisht atyre politike dhe të politikës së
ditës në kushte të caktuara te faktorët e të drejtave të njeriut, qoftë sikur të
imponohet qoftë sikur të eliminohet, ose të mund të shmanget, si faktor i
rëndësishëm cilësor, i cili e përkufizon situatën konkrete të sjelljes dhe veprimit të
"kthjelltësuar " politiko pragmatik në një masë të lartë të pakontestueshme.

Globalizimi

Difuzioni i paradigmës liberalo-demokratike (kuptohet, posaçërisht
koncepti Liberalo-demokratik i të drejtave të njeriut), në realitet është edhe
përmbajtja dhe esenca e procesit tanimë mesatarisht të fetishizuar të globalizimit
(mondializimi/ vesternizimi/ amerikanizimi) e kuptuar kjo rigorozisht në

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

104

kordinatat teorike-ideore dhe ideo-politike të "fundit të ideologjisë"23

së Bellout

dhe të Fukujamës si "fund i historisë"24

, me sugjestion "goditës" se ideja e
kapitalizmit liberal, përkatësisht (neo)liberal, pa dyshim paraqet përfundimin e
kulminacionit te zhvillimit progresiv historik të njerëzimit.
Në këtë aspekt , edhepse kjo në shiqim të parë do të duket jashtë
kontekstit, megjithatë, rëndësinë e diskutimit në këtë temë padyshim duam ta
vendosim në kordinatat e nevojës së përkufizimit të përgjegjes sa më të saktë dhe
të qartë të pyetjes eventuale se a duhet shoqëria maqedonase, si bashkësi shoqërore
globale ose si sistem shoqëror të lidhet në mënyrë organike dhe të bëhet pjesë e
pandarë, e rendit të ri globai (liberal-kapitalist) të unifikuar dhe integruar botëror.25
E gjithë kjo, jo si qëllim i fundit, por vetëm si mjet dhe instrument për t’u
mundësuar të paktën qasje elementare, përvetësim dhe zotërim edhe nga ana e
shoqarisë maqedonase të atyre vlerave historike-civilizuese, parimet dhe normat, të
cilat në fakt e inicojnë fundin historik të kapitalizmit liberal.
Dilema në fakt, tanimë mund të parashtrohet në kontekstin standard të
detektimit, identifikimit dhe realizimit praktik -operativ të këtij operacioni, i cili në
rrethanat e dhëna krejtësisht reale të globalizimit shoqëror ekziston në mënyrë
objektive, si e keqe e domosdoshme më e vogël. Kjo në mënyrë të drejtpërdrejtë
do të thotë sprovë e domosdoshme që të përcaktohet sa më saktë, se a do të ketë
shoqëria globale maqedonase dëm më të madh, veçanërisht në kontesktin strategjik
apo dobi më të madhe ose përkundër kësaj, dëm më të madh nga përfshirja e saj
organike në proceset e globalizimit planetar liberal-kapitaliste, përkatëisht (neo)
liberal- kapitalist.26

Dhe në pajtim me përgjegjen eventuale të mundshme pozitive
dhe të saktë për këtë pyetje, të bëhet e gjithë ajo që është si kusht më i
domosdoshëm dhe të shtrohet si e tillë, që të jetë real qëllimi i deklaruar nga ana e
establishmentit politik maqedonas për përfshirjen e shoqërisë maqedonase në
familjen e kapitalizmit liberal të globalizimit planetar.
Referenca e ristrukturimit të kapitalizmit liberal, përkatëisht të kapitalizmit
(neo) liberal në tërë kompleksin shoqëror maqedonas, janë represionet e
kalkuluara në mënyrë të vetëdijshme përpara nga anët negative përcjelëse të
globalizimit, në radhë të parë ato të natyrës sociale- ekonomike, në fakt, eksiston
vetëm si kusht i domosdoshëm që të realizohet qëllimi strategjik, ajo që në mënyrë
dominante duhet të prodhojë efekte pozitive të zhvillimit dhe përparimit në
shoqërinë globale maqedonase.27
Prandaj një rëndësi të madhe ka nevoja e shqyrtimit të mundshëm më real
dhe analitik të esencës ideore- konceptuale dhe ideologjike- politike të kapitalizmit

23

Bell Daniel. The End of ideology, Free Presse, Neë York, 1965

24

Fukujama Frensis: Fundi i historisë dhe njëriu i fundit, Kultura, Shkup,1994

25

Grand Fernando de Trasenji, Dilemat e procsit të transformimit. Politika ndërkombëtare, Beograd,

shtator- tetor, 2000

26

Milivojeviq Zoran, Globalizimi- gjendja aktuale e mardhenjeve ekonomike ndërkombëtare,
“Politika ndërkombëtare”, Beograd shtator- tetor, 2000

27

Stiglic Xozef, Pakënaqësi nga globalizmi, “Kapital”, Shkup, nr.122- 124, 2002

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

105

liberal, përkatëisht të (neo) liberalizmit, së pari në aspektin e pikepamjeve
(neo)liberaliste dhe të përcaktimit të funkcioneve të shtetit bashkohor.
Nevoja e theksuar e ristruktuimit të shoqërisë globale maqedonase në
pajtim me premisat dominante të kapitalizmit liberal bashkohor ose
(neo)liberaliste në "fundin e historisë", të cilat e përfaqësojnë, në fakt, esencën
dhe përmbajtjen e procesit të globalizimit, kuptohet se në mënyrë të
pashmangshme e përfshin edhe qëndrimin se ai është i tillë dhe një proces i tillë i
globalizimit prodhon efekte pozitive në shoqëri, ose ndaj kombëve, të cilët do të
bëhen pjesë organike e shoqërisë së globalizuar liberale kapitaliste. Dhe në këtë
kuptim, ristruktuimi liberalo-kapitalist i shoqërisë maqedonase, nuk është ndonjë
qëllim i fundit, porse ky ristruktuim, në fakt, duhet të jetë vetëm mjet, vetëm
mekanizëm, i cili mëtutje do të shkaktojnë që edhe shoqëria maqedonase t`i
"gëzojë" efektet dominuese pozitive të procesit të globalizimit, të shprehura këto
efekte kryesisht si nivel i lartë dominues i zhvillimit material, racional kohor dhe
përkufizues i shoqërisë.

Por megjithatë, ky është momemti kur duhet të thuhet edhe një dilemë, ose
ana neuralgjike, që lidhjet drejtepërdretjë me procesin e globalizimit liberalo-
kapitalist, ose integrimin liberalo kapitalist.
Në të vërtet, duhet parë realitetin, dhe atë jo vetëm në kuadër të
mardhënjeve ndërmjet "botës" tanimë të azhuruar dhe integruese liberalo-
kapitaliste dhe botës, e cila po kalon ose në ndonjë të ardhme do të kalojë rrugën e
transformimit liberalo- kapitalist, porse edhe realitetin e interesave të kundërta
brenda qarkut të shteteve të zhviluara liberalo- kapitaliste.
Në këtë kuptim, në fakt, funkcionin e vet e fiton edhe shembulli i
formimit të Bashkimit Evropjan, dhe jo si ndonjë produkt i vizionit apo utopisë
lakuriqe ose jomateriale, në linjën e madhështisë civilizuese historike, të një baze
dhe realizimi praktik të ëndrrës për shtëpi të përbashkët, por vetëm një përpjekje
pragmatike dhe krejtësisht racionale të shteteve anëtare të Bashkimit, e nëpermjet
tij si mekanizëm më i përshtatshëm dhe më efikas të nxisin, mbrojnë dhe realizojnë
interesin e tyre social-ekonomik, përkundër dominit të interesave të SHBA-ve.28
Në pajtim me këtë realitet dhe duke e zhvilluar këtë tezë, në mënyrë të
pashmangshme arrihet në konstatimin e thënë shpesh se procesi i globalizimit, në
këtë vend mbetet vetëm në fushën e globalizimit shoqëroro- ekonomik, dhe nuk
paraqet kurgjë tjetër porse vetëm një ambient të caktuar konkret global, i cili në
nivelin më të lartë të mundshëm të efikasitetit duhet të realizojë interesat e veçanta
shoqërore (në instancë të fundit edhe ato esenciale-materiale, me mbështetje
eknomike, të paramenduar dhe të përkufizuar) të shteteve dhe kombeve më të
zhvilluara të kapitalizmit liberal, në radhë të parë të SHBA-ve si, në
konstelacionin eksistues global ndërkombëtar të forcës shoqërore, si shtet i
dominimit të lartë me interes të identifikuar dhe përkufizuar të vet shoqëror.29

28

Qendra e re/ Hera e tretë – vjetar i ISPPPI , Shkup, 1999

29

Sasajkovski Slavejko, Pragmatizmi politik ose moralizmi (veçanërisht nëpërmjet shembullit të
politikës së jashtme të SHBA), Radio Kultura, Shkup, 2002

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

106

Në këtë drejtim janë paramenduar dhe zhvillohen përpjekjet e
marredhënjeve ekonomike ndërkombëtare për të funkcionuar sipas relacionit të
realizimit më efikas të mundshëm në rrethana të dhëna të interesave parciale të
ekonomive globale dhe të kapitalizmit liberal.
Kjo në instancën e fundit është pikpamja reale dhe qëllim jo aq i Fondit
ndërkombëtar monetar dhe Bankës boterore, se sa i Organizatës boterore të
tregëtisë.30

Nëse dëshirohet t’i jepet ndonjë përgjegje e kuptueshme dilemës se a duhet
edhe shoqëria maqedonase të azhurohet, përkatësisht e transformuar në mënurë
sistematike shoqërore, në pajtim me amëzën idelogjike-politike të kapitalizmit
liberal, atëherë në radhë të parë në mënyrë shumë të fortë shtrohet dilema në raport
me përfshirjen dhe dimensionin e efekteve pozitive dhe negative të procesit të
globalizimit. Përkatësisht, se a shpreh globalizimi efektet e veta dominante
pozitive ndaj të gjithë atyre subjekteve (pamarrë parasush në këtë drejtim se çka do
të nënkuptonim si subjekte të globalizimit) të cilët me njëfarë statusi të tyre janë
aktorë të caktuar në procesin e globalizimit.
Edhe në këto suaza problematike, nëse shtrohet teza se procesi i
globalizimit sjellë kryesisht efekte pozitive për të githë pjesëmarrësit e tij, atëherë
në mënyrë të pashmangshme duhet të vehet vemendja e tërë reale edhe në
domosdonë e përfshirjes së Republikës së Maqedonisë dhe të shoqërisë
maqedonase në përgjithësi në këtë process të globalizimit.
Kjo tezë në njëfar niveli të operacionalizimit në fakt e imponon edhe
pyetjen se ç‘duhet të bëjë shoqëria maqedonase që të globalizohet me të vërtet,
përkatësisht të adaptohet dhe përfshihet në sistemin e shoqërisë globale (planetare)
Dhe nga ana tjetër, nëse vehet (e kundërta) teza se procesi i globalizimit
sjellë efekte pozitive dominante, vetëm për një qark të caktuar të ngushtë të
particimit të vet, ndër të cilët krejtësisht objektivishte e përcaktuar nuk gjendet
shoqëria maqedonase atëherë në pajtim me tëzën e tillë, domosdo duhet të kthehet
vemendja në kompleksin e masave që shoqëria maqedonase, do të ishte "në
mënyrë të çeliktë" do të ishte e detyruar t`i marrë nëse dëshironte të mbrohet nga
efektet dominante, kur kjo është në pyetje me procesin e globalizimit.
Të folurit në kontekstin e përgjithshëm shoqëror, përkatësisht shoqëror
sistemor, si shoqëri maqedonase, kuptohet se nuk është aspak e rastit. Kjo është
vetëm shprehje e mundëshme e natyrës në procesin e globalizimit, si globaliteti i
mardhënjeve shoqërore, përkatësisht si sistemi shoqëror, dhe si paradigmë
shoqërore globale.

Ky pohim gjithashtu në mënyrë të pashmangshme e përkufizon edhe
përmbajtjen, prkatësisht esencën e procesit të globalizimit, në kuptim të asaj, më
konkretisht, duke folur se ç`është ajo që në fakt difuzohet globalisht.
Në këtë mënyrë praktikisht, vihet në esencën e teorisë famoze të Fukujimit
për fundin e historisë, përkatësisht te pohimi i tij se ideja dhe sistemi shoqëror i

30

Si ilustrim paradigmatik, indikacion dhe në përgjithësi si argument për këto pohime duhet të
orjentohemi kah natyra e zhvillimeve që lidhen me Konferencën e tretë të OBT të mbajtur në Sietll
prej 30.11 – 03.12.1999

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

107

kaitalizmit liberal, përkatësisht (neo) liberal, është kulm dhe përfundim i zhvillimit
historik të civilizimit. Dhe se , në pajtim me këtë premisë, domosdo duhet të fillojë
edhe tërësisht të realizohet procesi i unifikimit planetar si bazë të konceptit ideor
dhe modelit praktik të kapitalizmit liberal.
Procesi tanimë i fetishizimit i të ashtuquajturës tranzicion, dhe të të
ashtuquajturave vende në tranzicion në fakt, paraqet instalim dhe konstituim i
mardhënjeve shoqërore globale kapitaliste liberale, ose sisteme shoqërore, në
vendet të cilat kanë ndërtuar sisteme shoqërore alternative.
Republika e Maqedonisë kalon pikërisht nëpër këtë rrugë, dhe atë si
proces shoqëror global, me ç`rast dimenzioni dhe komponenta e saj ekonomike,
pavarsisisht se në këtë rast, me meritë ose pa meritë, posaçrisht manifestimi
praktik "më i thiruri" dhe më i eksponuar, të procesit të globalizimit kapitalist-
liberal, falë, asaj se turbulencat shoqeroro ekonomike dhe sociale janë të lidhura
drejtpërdrejt dhe janë me shkallë më të lartë të atraktivitetit në krahasim me atë
qytetaren.

Në çdo rast, dhe kjo është, mbase edhe karakteristika e tij më e
rëndëishme, si procesi i globalizimit, si proces global-shoqëror, përkatësisht
shoqëror sistemor. Komponenta ekonomike e globalizimit me siguri është
komponenta më e dukshme dhe më e përforcuar e globalizimit, me shkallë më të
lartë të transparencës (efektet e tij fillestare negative ekonomike-sociale), por,
është tërësisht gabimisht të lehen anash edhe komponentat e tjera. Në fakt, kjo
divergjencë e disa komponentave dhe dimenzioneve, ose të aspekteve të
globalizimit mund të arsyetohet vetëm ne kontekstin analitik edukativ. Duhet
shpesh herë të theksohet fuqishëm se procesi i globalizimit është proces global-
shoqëror, përkatësisht shoqëror-sistemor, i cili nga themeli duhet të ndryshojë
natyrën e bashkësive shoqërore, në pajtim me referencat e kapitalizmit liberal
bashkohor. Edhepse në njëfarë konteksti analitik-edukativ mund edhe të flitet për
komponentat, dimenzionet dhe aspektet e tij të caktuara, atëherë kurrsesi nuk duhet
të harrohet ose të lihet anash, të paktën politika, komponenta shteterore-juridike
(kushtetuese) (e paramenduar dhe e realizuar juridikisht e teknikisht në konceptin
liberalo-kapitalist, përkatësisht liberalo-demokratik të të drejtave të njeriut) si dhe
komponenta sociale, kulturore dhe sociale- psikologjike31

. Me siguri se procesi i
globalizimit te kapitalizmit liberal nuk është fenomen efektiv, dhe as përbledhje
mekanike apo agregat i pjesëve të tij prbërëse. Ky është një koncept i
rrumbullaksuar teorik dhe model praktik operues i shoqërorëzimit global,
përkatëisht të sistemit.

Politika e jashtme e SHBA-ve

Moralizmi, përkatëisht internacionalizmi, si dy shtylla (ideotipe) të
politikës së jashtme amerikane, ose si një nga dy konceptet dhe modelet (ideotipe)

31

Prens Huan Oktavio: “A po vjen koha që multikultura dhe toleranca të zëvendësojnë interkulturën
dhe integrimin”, Danas, Beograd, 26- 27. 12. 2002

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

108

të asaj politike, manifestimin e tyre aklual të posaçëm, të paktën në nivelin
deklarativ, e fitoi në kohën e presidentit Klinton. Bëhet fjalë në esencë, për një
promovim, difuzim dhe projektim shteteror ideologjik-politik (të shfrytëzuar
shumë ) të të ashuquajturave vlera të shoqërisë amerikane, praktikisht të vlerave të
paradigmës liberale (të mënyrës amerikane, sipas reçetës amerikane) filozofike-
ideore dhe ideologjike-politike, plotësisht të qartë dhe perparimi i amerikanizimit
(turbo)32

të konceptit dhe modelit liberal- demokrat të të drejtave të njeriut.33
Ky koncept i politikës së jashtme esencën e vet e ka në përcaktimin
deklarativ për të intervenuar me efikasitet çdokund ku janë cënuar vlerat e
përmenduara, dhe diç më tepër, bëhet fjalë për përcaktimin e deklaruar (super)
ekspanzivisht të instalohen vlerat në ato hapsira gjeopolitike ku nuk janë vendosur
aq sa duhet, në radhë të parë në konteksitn praktik dhe funkcional. Me rëndësi
është që të theksohet se ky përcaktim ideologjik politik është impregnuar me
energji shumë të fortë të misionarëve, përkatësisht të mesiave, diç si njëfarë
ungjullizmi i posaçëm i politikës së jashtme, përkatësisht si njafar sakralizmi i lojit
të vet në politikën e jashtme amerikane. Së këndejmi njëra nga pyetjet e
mundshme plotësisht relevante do të ishte se a është qëllimi parësor i politikës së
jashtme të SHBA-ve, ndërtimi i funkcionimit të lartë të konstalacionit të
globalizimit integrues /liberalo boteror (sipas llojit amerikan të liberalizmit, (neo)
filozofiko-ideor dhe ideor- politik. Kuptohet se jo si qëllim i fundit por vetëm si
mjet, si instrument, si mekanizëm, realizim praktik shumë efektiv dhe materializim
i interesave të posaçme kombëtare amerikane. Pikërisht në këto koordinata edhe
duhet të trajtohet përkrahja e zjarrtë nga ana e SHBA-ve, të koncepit ideologjik
dhe të angazhimeve dhe potezave praktike, ekonomike dhe politike të Fondit
monetar nderkombetar-FMN, Bankes boterore-BB dhe Organizates tregetare
boterore-OTB.

Pragmatizmi i politikës jashtme amerikane

Por, përkundrazi, duket se me plotë të drejtë mund të parashtrohet teza se
në instancë të fundit, esenca e moralizmit/ internacionalizmit te politikës së jashme
amerikane (ose "politika e jashtme humanitare në akordim me politikën etike të
jashtme të Robin Kukut gjersa ai ishte sekretar britanik i politikës së jashtme është
paramenduar në mënyrë ordinare programatike34

, me çrast moralizmi është vetëm
deklarim, vetëm proklamatë, vetëm retorikë, e përshtatshme dhe atraktive për
nevoja taktike politike. Nëse moralizmi në fjalë funkcionon faktikisht
(posaçërisht) si platformë për racionalizim tërësisht të suksesshëm, tërësisht efikas

32

Ruajuni nga vlerat aziatike, -Vei Jing, dissident kinez dhe themelues i Levizjes kineze të
demokracisë bashkohore në stilin perëndimor, Nova Makedonija, Shkup. 28-29.11.1998.7

33

Të drejtat e njeriut, botim në gjuhën maqedonase, United State Information Agency

34

Sasajkovski Slavejko, Pragmatizmi politik bashkohor, referat për tubimin shkencor “Maks Veber:
Të kuptuarit e ndryshimeve në shoqërinë bashkohore” Instituti i sociologjisë pranë Fakultetit
filozofik, Shkup 2000

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

109

të natyrës dhe përmbajtjes së vërtetë të interesave dhe qëllimeve të politikës së
jashtme të SHBA-ve.

Në këtë kontekst, si ilustrim i tij figurativ, me këtë rast të theksojmë rastin
e intervenimit të Klintonit në Somali në vitin 1993. Në fillim ndodhi intervenimi
në Somali në pajtim me deklaratën se duhet të mbrohen ose të implementohen ose
etablohen vlerat liberal-demokratike ("vlera të shoqërisë amerikane), ndërsa kur
më vonë guerilët vendas filluan të vrasin "djemtë amerikanë" (44 të vrarë dhe 175
të plagosur) plotësisht në mënyrë pragmatike ushtria amerikane u tërhoq me
arsyetimin plotësisht të sinqertë, respektivisht duke pranuar se në rastin e Somalisë
megjithatë nuk janë cënuar interesat amerikane, kësaj radhe kuptohet, të shqyrtuara
dhe të përkufizuara në kontekstin e tillë primar programatik (si interesa "të
pastëra", si " të xhveshura", racionale, materiale, ekonomike, gjeopolitike dhe
strategjke).

"Krijimi i shteteve" ( po ose jo )

Kjo periudhë, për shembull, vjenë në shprehje edhe gjatë elaborimit të
Kisinxherit për politikën amerikane në Bosnjë e Hercegovinë. Thelbi i "idesë" së
tij është se me të vërtetë copëtimi përfundimtar i Bosnje e Hercegovines (anëtare e
Organizates se Kombeve te Bashkuara-OKB dhe OSBE-së, pra ka të drejtë të
marrë ndihmë dhe mbrojtje të saj gjatë mbrojtjes së sovranitetit dhe integritetit
territorial të saj) nuk është në pajtim me "vlerat e shoqërisë amerikane" porse edhe
përparësia e pragmatizmit gjatë përkufizimit të interesave amerikanr shteterore
pamëshirshëm kërkon "të mos hidhet çdo gjë" në letrën e moralizmit, thjeshtë
vetëm pse ai nuk e shprehë esencën e interesit të vertetë pragmatik shteteror
amerikan në raport me Bosnje e Hercegovinen. Dhe, për shkak të kësaj duhet të
pranohet realiteti - copëtimi i Bosnje e Hercegovines (Kisinxheri thotë se,
prafrazojmë: Amërika nuk duhet të bëjë me forcë shtete në bazë të parimeve
morale ose me të drejtat e popullit, veçanërisht jo atëherë kur në mënyrë
imperative nuk e kërkon interesi i vërtetë material pragmatik i SHBA-ve), dhe
interesi shteteror amerikan të imponohet dhe të realizohet në kuadër të atij realiteti,
me mobilizimin dhe shfrytëzimin, nëpërmjet adaptimit ndaj realitetit, të gjitha
burimet shteterore amerikane (si përparësi ekskluzive komparative dhe
kompetitive amerikane).

Njëkohësisht Kisinxheri në një tekst të vetin35

thekson se administrata e
Klintonit (nënvizon se kjo është pasojë e përkatësisë të gjeneratës, respektivisht
socializim specifik politik në kushte të lëvizjeve kundër luftës- Lufta në Vietnam_
dhe të preokupuarit me mendimin publik) nuk beson shumë në aftësinë dhe forcën
e politikës së jashtme ("interesat amerikane i shohin si të vjetëruara"), dhe në vend
të kësaj i nënvizon çështjet "e buta", në radhë të parë ato ekologjike. Ato, në
planin e politikës së jashtme, sipas Kisinxherit, janë të suksesshme në zgjidhjen e
detyrave taktike, por janë të patejkalueshme në nivelin strategjik.

35

Transmetuar në Denes- Shkup 03.09.1999 , 46-48

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

110

Synimi i Kisinxherit është pikërisht në aspektin e, se nëse ekziston "turp
të elaborohet koncepti i interesit kombëtar" atëherë si rezultat do të fitohet "jo
elevacion moral, porse paralizë progresive". Dhe, më tutje, thekson se koncepti i
interesit kombëtar" buron nga tradita jonë demokratike ose kujdesi për sigurinë
kolektive", por se është i nevojshëm "ballafaqimi me disa çështje të veshtira që i
imponon realiteti.

Legaliteti dhe legjitimiteti

Arsyetimi i shpërndarë se kjo është vetëm e drejtë formale juridike e
problemit (ajo sekundarja, ajo margjinalja, e nivelit), e cila e lë anash nivelin
primar, nivel i cili i jep konotacion legjitimitetit të shprehur si e drejtë e
pakontestueshme civilizuese36

, që nuk është përfshirë në formën legale tanimë të
vjetëruar (diçka që paraqet shprehjen më të dretjpërdrejtë të teleologjizmit etik).
"Drejtësia, sipas kësaj platforme ideologjike, është "mëshiruar" pikërisht
nëpërmjet konceptit liberal amerikan të të drejtave dhe lirive të njeriut, dhe në
përgjithësi të sistemit shoqëror kapitalist-liberal amerikan, është gjë normale të
adaptohen (bëhet fjalë, në të vërtet për adaptim të sërishëm në "kontekstin
kulturor- civilizues të Hantingtonit) përkufizimet e reja të sovranitetit dhe
integritetit territorial të shtetit. Në drejtimin e mëtejshëm logjik të rrumbullaksimit
të konceptit dhe modelit të preferuar dritëdhënës dhe ideologji e politik, të
adaptuar dhe të veprimit praktik të NATO-s 37

dhe OKB 38

, kuptohet pa marrë

parasysh kuadrin konret pozitiv juridiko ndërkombëtar.39

Koncepti i politikës jashtme dhe politika e Kondoliza Rajsit

Këshilltarja e Bushit për siguri kombëtare-Kondoliza Rajs, ishte dhe ende
është ideologu dhe promotori më i dëgjuar publik (dhe si duket, edhe anëtarja më
me ndikim në administratën e re në lidhje me të paramenduarit dhe krijimin praktik
dhe implementimin e politikës së saj të jashtme), të politikës sinjifikative të re të
jashtme të adminitratës aktuale amerikane.

36

Bradley Garard V. : Morality and Legal Reasoning, the Revie of Politics, University of Notr Dame,
Pring, 1993, 311 – 330; Çokrevski Tomisllav : Sociologjia e së dejtës, NGB Studenski Zbor” Shkup
1996, 171- 186.

37

Për ardhmërinë e NATO-s, Tekst i Solanës, të botuar në The Economist, - Londër, të botuar në
Nova Makedonija, Shkup, 20-21.03.1999, 23.

38

Pikërisht në këtë kontekst është adaptuar “Raporti i Mileniumit” të Ananit, esenca e të cilit
implikon revizionin e nenit 2 dhe mohimin e nenit 1 të Kartës së OKB, nëpermjet angazhimit për “
OKB duhet më shumë të koncentrohen te njerëzit, dhe më pak te qeveritë” me çrast “ ajo që u është
mundësuar të mbajnë anën e qytetarëve, ndërsa kundër qeverive, në rastet siç është Kosova”. Cituar
sipas NIN-it të Beogradit, 13.04. 2000 (“Vizioni i Kofi Ananit”).

39

Si bazë konceptuale e kësaj qasje të padefinuar politike të SHBA në vitin 1999 ësht sjellë
dokumenti “ Strategjia e e zgjerimit dhe angazhimit”, ndërsa po në të njëjtin vit kurse në pajtim me
këtë dokument NATO-ja solli “Konceptin strategjik të NATO-s” , si dhe “Iniciativën për aftësinë
mbrojtëse “ dhe “ Planin e veprimit të anëtarëve” .

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

111

Kondoliza Rajs motivet për angazhimin amerikan ndërkombëtar i
percakton si "rrezik potencial per aleatët amerikan", duke theksuar se duhet të
eksistojë "plan i paramenduar" dhe "angazhim i të gjitha forcave tona që do të
mundësojë kufizimin e numrit të viktimave dhe vazhdimin e operacionit" dhe se
është kundër intervenimit nëse ai është i motivuar me "misione humanitare" dhe
me "motive morale".40

Pozita e administratës së Bushit është se nuk duhet nëpermjet forcës të
krijohen shtete, porse njerëzit duhet të binden se krijojnë vet shtete të veta41

, ndërsa
politika e jashtme amerikane, në sajë të unipolaritetit të marrdhënjeve aktuale
ndërkombëtare me dominim amerikan/ "hegjemoni"42

(politike-diplomatike-
ideologjike- ushtarake- ekonomike- shkencoro-teknike, kulturore etj.), në mënyrë
permanente, në çfardo lloj kushtesh, sipas definimit do të jetë në gjendje të
realizojë dhe materializojë në mënyrë efikase interesin amerikan.

Pikat konkluduese

1. Paradigma liberal-demokratike (kuptohet, posaçërisht koncepti liberal-
demokrat i të drejtave të njeriut) e përfaqëson strukturën ontologjike të procesit të
globalizimit (mondializimit, vesternizimit, amerikanizimit ).
2. Edhe shoqëria maqedonase është ballafaquar me dilemën në raport se a
duhet t’i bashkëngjitet procesit të globalizimit, ashtu si është. Dilema, në fakt
parashtrohet në kontekstin tanimë të standardizuar të detektimit, identifikimit,
realizimit praktik-operativ të atij opcioni që në rrethanat e dhëna tërësisht reale,
globale, shoqërore eksiston tërësisht objektivisht si e keqe e detyrueshme më e
vogël.

3. Kjo në mënyrë të drejtëpërdrejtë do të thotë sprovë e domosdoshme për
përcaktimin e mundshëm më ekzakt se a do të ketë shoqëria maqedonase,
posaçërisht në kontekstin strategjik dobi më të madhe ose përkundrazi, dëmë më të
madhë, prej përfshirjes së saj organike në proceset e globalizimit planetar liberalo-
kapitalist, perkatesisht (neo)liberalist.
4. Procesi i globalizimit nuk paraqet asgjë tjetër, përveç ambientit të
caktuar konkret global shoqëror i cili në nivelin e mundshëm më të lartë të
efikasitetit duhet të mundësojë realizimin e interesave parciale shoqërore (në
istancën e fundit edhe të atyre esenciale, materiale- ekonomike, të bazuara dhe të
paramenduara dhe të përkufizuara), të shteteve dhe kombëve të ndryshme
kapitaliste-liberale, në radhë të parë të SHBA-ve, si, shtet i dominimit të lartë në

40

Cituar sipas “Makedonija Denes” Shkup, 12.02.2001, 5.

41

Kjo dilemë shprehje të vet gjenë edhe në raportin në zgjerimin e NATO-s (tradicionalistët,
ekspansionistët} Për këtë shihni kolumnën në Uashington Fax, Janusz Bugajski, Nacional, Zagreb,
15.06.2002

42

Udhëtim dashamirës, ose “ Despotizëm i shkëlqyer” në analizë të Le Mond- Paris, transmetuar nga
Nova Makedonija Shkup 10 -11. 06. 2000, 22.

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

112

konstalacionin ekzistuues global ndërkombëtar me interesin e vet shoqëror të
posaçëm të identifikuar dhe përkufizuar qartë.
5. Procesi tanimë i fetishizuar i të ashtuquajturave vende në tranzicion në
fakt, paraqet pikërisht instalimin dhe konstituimin e mardhënjeve shoqërore
globale të kapitalizmit liberal, ose të sistemeve shoqërore, në vendet të cilat kishin
ndërtuar sisteme shoqërore alternative, që vlenë edhe për Republikën e
Maqedonisë.

6.Procesi i globalizimit është proces global shoqëror, përkatësiht shoqëror-
sistemor. Komponenta ekonomike e globalizimit me siguri se është komponenta
më e theksuar dhe më e dukshme e globalizimit, me shkallë më të lartë të
transparencës (kundër-efektet e saja ekonomike sociale negative në fillim). Procesi
i globalizimit të kapitalizmit liberal në fenomen efektiv, nuk është vetëm
permbledhje mekanike, ose agregat i disa pjesëve të tij perbërëse. Ky është një
koncept i rrumbullaksuar teorik dhe model praktik- operativ i shoqërisë globale,
përkatëisisht të sistemit.

7. Politika e jashtme e SHBA-ve praktikisht paraqet difuzionin e lartë
ekspanziv dhe protekcionin e të ashtuquajturave "vlera të shoqërisë amerikane",
praktikisht të vlerave të paradigmës liberale ("të mënyrës amerikane dhe reçetes
amerikane") filozofike-ideore dhe ideologjike-politike, veçanërist shumë qartë
edhe ("të turbo") preparimit amerikan të konceptit liberal- demokratik dhe modelit
të të drejtave të njeriut.

8. Megjithatë, në instancë të fundit, esenca e moralizmit të politikës së
jashtme amerikane, intervencionizmi, "politika e jashtme humane", është
paramenduar në mënyrë të programuar ordinare, me çrast moralizmi paraqet vetëm
deklarim, vetëm proklamim, vetëm retorikë, atrakcion për nevoja taktike- politike.
9. Kisinxheri këshillonte (parafrazojmë): Amerika nuk duhet "të bëjë"
shtete me forcë sipas disa parimeve morale ose juridiko ndërkombëtare,
veçanërisht jo atëherë kur në mënyrë imperative nuk e kërkon interesi i vërtetë, me
i fuqishëm kompetitiv, material dhe pragmatik kombëtar i SHBA-ve.
10. Moralizmi amerikan, përkatësisht intervencionizmi është në pozitë të
të ashtuquajturës teori e sovranitetit të kufizuar, atëherë atje kur nuk respektohet,
kuptohet sipas vlerësimit të SHBA-ve, (koncepti (neo)liberal amerikan i të të
drejtave dhe lirive të njeriut (dhe në përgjithësi të paradigmës liberale, filozofike-
ideore dhe ideologjike- politike). Racionalizimi i këtij pozicioni sillet në linjën e të
theksuarit të dominimit të parimit të legjitimitetit (progresit kulturor- civilizues-
"fundi i historisë") mbi parimin e legalitetit ("e drejta " lakuriqe" / forma juridike
ndërkombëtare).

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

113

2.2. Bekim Kadriu
Diplomiran pravnik

IZBIRA^KOTO PRAVO KAKO OSNOVNO PRAVO
OD KORPUSOT NA POLITI^KITE PRAVA

Legitimitetot, suverenitetot i izborite

Niz istoriskiot razvitok na dr`avata kako organizirano
op{testvo se postavuvalo pra{aweto koj ja dava soglasnosta na
dr`avata za taa da mo`e da upravuva so op{testvenite, javnite raboti,
odnosno od kade izvira legitimitetot na dr`avata. Kako odgovor na
ova pra{awe se pojavuvaat nekolku teorii:
1) teokratska;
2) avtokratka; i,
3) demokratska.

Vrz osnova na teokratskata teorija, legitimitetot na dr`avna-
ta vlast izvira od Gospod. Dr`avnata vlast ne mo`e da ja vr{i svojata
funkcija nitu mo`e da postoi ako ja nema soglasnosta na Gospod,
odnosno ako ne gi po~ituva bo`jite zakoni. Zna~i, soglasnosta edna
dr`ava da postoi i da gi vr{i svoite funkcii ja dava Gospod, od gore.
Spored avtokratskata teorija za legitimitetot, dr`avata, so
samoto svoe postoewe, ima pravo da vladee so svoite podanici, bez
ni~ija soglasnost.

I na kraj, vrz osnova na demokratskata teorija, koja denes
apsolutno se prifa}a, legitimitetot na dr`avnata vlast izvira od
samite gra|ani. Pod poimot legitimitet se podrazbira soglasnost na
mnozinstvoto gra|ani na edna dr`ava so postoeweto na istata;
dr`avata e legitimna samo ako taa ja ima poddr{kata od mnozinstvoto
gra|ani. Spored ovaa teorija legitimitetot na vlasta izvira od dolu,
od narodot, od gra|anite.

Kako {to spomnavme, denes se prifa}a demokratskiot legiti-
mitet na vlasta, legitimitet koj izvira od samite gra|ani. Ova po-
sebno vo dr`avite koi ja prifa}aat demokratijata kako forma na
vladeewe na mnozinstvoto (ne na celiot narod). Inaku, legitimitetot
se razlikuva od poimot legalitet. Legalitetot zna~i zakonitost, od

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

114

latinskiot zbor lex, leges, {to zna~i zakon. Edna vlast mo`e da bide
legalna, t.e. da bide izbrana na zakonit na~in, formalno, no da ne bide
legitimna, odnosno da ja nema poddr{kata od mnozinstvoto gra|ani.
I vo Republika Makedonija, po osamostojuvaweto, e prifaten
demokratskiot legitimitet na vlasta. Toa najdobro se gleda od ~lenot
2 na Ustavot na RM od 1991 godina43, koj zboruva za suverenitetot na
vlasta, no i od drugi ~lenovi. Vo ~len 2 se veli:
Vo Republika Makedonija suverenitetot proizlegu-
va od gra|anite i im pripa|a na gra|anite.
Gra|anite na Republika Makedonija vlasta ja ostva-
ruvaat preku demokratski izbranite pretstavnici,
po pat na referendum i drugi oblici na neposredno
izjasnuvawe.
Suverenitetot na vlasta go objasnuva pra{aweto od kade izvira
vlasta vo edna dr`ava, odnosno koj e nositel na vlasta vo dr`avata.
Spored ovoj ~len, jasno se gleda deka nositeli na vlasta vo na{ata
dr`ava se nejzinite gra|ani. Tie vlasta ja ostvaruvaat: 1) preku svoite
izbrani pretstavnici, kako i 2) neposredno, preku razni oblici na
neposredno izjasnuvawe (Eden od na~inite na neposredno izjasnuvawe
na gra|anite, pokraj referendumot i gra|anskata inicijativa koi gi
spomenuva Ustavot na RM, se i izborite preku koi tie gi izbiraat
svoite pretstavnici koi vo nivno ime }e ja ostvaruvaat vlasta).
So vtoriot stav na ~lenot 2 na Ustavot, vo Makedonija, kako i
vo drugi dr`avi, se afirmira pretstavni~kata demokratija, t.e.
vladeewe na narodot, no ne neposredno tuku preku svoite pretstavnici.
Bidej}i, kako {to veli Monteskje, <...prednosta na pretstavnicite e
deka tie mo`at da gi raspravaat rabotite. Narodot ne mo`e toa da
go pravi...<44. Imeno, pri uslovi na postoewe na dr`avi koi se
teritorijalno golemi, gra|anite objektivno ne mo`at sami da ja
ostvaruvaat i vr{at vlasta. Od druga strana, ne site gra|ani mo`at da
se zanimavaat so dr`avni raboti koi se, pove}e ili pomalku, stru~ni.
Ova se dve najva`ni pri~ini poradi koi, vo dene{ni uslovi,
pretstavni~kata demokratija ima prednost i pove}e se afirmira od
neposrednata demokratija, iako na gra|anite im se ostavaat nekoi
pra{awa za neposredno odlu~uvawe.
Tokmu tuka se gleda povrzanosta na legitimitetot i suvereni-
tetot. Gra|anite se nositeli na suverenitetot, nositeli na vlasta, no
bidej}i tie ne mo`at vlasta da ja ostvaruvaat neposredno, vo nivno ime
toa go pravat nivnite pretstavnici. I koga ve}e vlasta gra|anite ja

43 Ustavot na Republika Makedonija e donesen na 17 noemvri 1991 godina od
Sobranieto na Republika Makedonija.

44

Ch. Montesquieu, “L`Espirit des lois” II, ch.II, Paris, 1923.

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

115

ostvaruvaat preku svoite pretstavnici, toa treba da se pravi na na~in
koga tie pretstavnici }e bidat izbrani od samite gra|ani. So toj
izbor, garniturata koja }e dojde na vlast }e bide legitimna, odnosno }e
ja ima soglasnosta na gra|anite za da ja vr{i vlasta vo nivno ime.
Vakvoto vladeewe koe ja ima soglasnosta na tie so koi se vladee
(vladeanite) go afirmira Xon Lok .

Izbori i izboren sistem

Kako {to spomnavme, izborite se eden od najzna~ajnite
politi~ki i pravni procesi vo edna dr`ava koi aktivno gi vklu~uvaat
gra|anite, kako nositeli na suverenitetot, vo vr{eweto na vlasta. Od
druga strana, izborite se i najdobriot na~in za legitimirawe na
vlasta vo opredelen period bidej}i preku izborite gra|anite gi
opredeluvaat lu|eto koi vo nivno ime }e ja vr{at vlasta.
Ustavot na RM na izborite im dava golemo zna~ewe. Toa se
gleda i vo ~lenot 8, stav 1, alinea 5, kade slobodnite, neposrednite i
demokratski izbori, zaedno so politi~kiot pluralizam, se predvideni
kako edna od temelnite vrednosti na ustavniot poredok na Republika
Makedonija.

Izborite se predviduvaat kako obvrska za dr`avite dogovorni-
~ki i vo Prviot protokol kon Konvencijata za za{tita na ~ovekovite
prava i osnovni slobodi45. Vo ~lenot 3 na ovoj Protokol se veli:
Visokite strani dogovorni~ki se obvrzuvaat vo
razumni intervali da organiziraat slobodni izbo-
ri so tajno glasawe, pod uslovi {to mu ovozmo`u-
vaat na narodot slobodno da go izrazi svoeto
mislewe za izborot na zakonodavnoto telo.
Izborniot sistem gi opfa}a, na~elno, principite na izbira~-
koto pravo kako i izbornata tehnika, odnosno mehanizmot na ostvaru-
vawe na izborite vo praktikata. Zna~i, izborniot sistem ne se sostoi
samo od pravni normi tuku i od brojni postapki i dejstvija so koi se
vr{i izbor na pretstavnici na gra|anite, opfa}a pravni i nepravni
pravila, kako i golem broj na fakti~ki odnesuvawa na golem broj
subjekti.

Izborniot sistem e podsistem na politi~kiot sistem i toa eden
od negovite najzna~ajni delovi. Zna~eweto na izborniot sistem

45

Ovaa konvencija e usvoena na 4 noemvri 1950 godina vo ramkite na Sovetot na
Evropa. Dosega e izmeneta so nekolku protokoli i toa: Protokolite 1,4,6,7 i 11.
Posledniot e vo sila od 1 noemvri 1998 godina. Makedonija e potpisni~ka na
Konvencijata kako i na nejzinite protokoli, osven Protokolot broj 11 i nea ja
obvrzuva ovaa Konvencija.

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

116

(posebno vo uslovi na pretstavni~ka demokratija) e golemo, ako se ima
predvid deka vrz negovite principi i normi se sproveduvaat postapki
koi objektivno pretstavuvaat na~in na formirawe na najvisokite
pretstavni~ki organi na edna zemja.

Izbira~koto pravo kako politi~ko pravo

^ovekovite slobodi i prava mo`at da se podelat na nekolku
grupi, i toa: li~ni, politi~ki, ekonomski, socijalni, kulturni, eko-
lo{ki itn.

Politi~kite slobodi i prava se narekuvaat i pozitivni poradi
toa {to mu ovozmo`uvaat na gra|aninot aktivno u~estvo vo politi~ki-
ot i vo javniot `ivot na zaednicata, odnosno dr`avata. Za razlika od
li~nite slobodi i prava ili pasivni, koi na gra|aninot mu ja garanti-
raat li~nata i privatnata sfera od me{awe na dr`avnata vlast,
politi~kite prava mu garantiraat na gra|aninot toj, kako izvor na
suverenitetot, da mo`e aktivno da u~estvuva vo javniot `ivot na
zaednicata, preku razni formi i na~ini. Kako najpoznati politi~ki
slobodi i prava se: izbira~koto pravo, slobodata na politi~ko
zdru`uvawe, pravoto na mirno sobirawe, pravoto na javen govor,
pravoto na vr{ewe na javni funkcii itn.
Izbira~kototo pravo e najzna~ajno politi~ko pravo bidej}i
preku nego gra|anite gi izbiraat svoite pretstavnici na dr`avno i na
lokalno nivo, koi vo nivno ime }e ja ostvaruvaat vlasta. So izbira~ko-
to pravo gra|anite fakti~ki vlijaat i na dr`avnata politika za odre-
den period.

So osamostojuvaweto i donesuvaweto na noviot Ustav od 1991
godina, Makedonija se orientira kon demokratskite principi i vred-
nosti. Izborniot sistem na Republika Makedonija gi sodr`i site
osnovni karakteristiki koi se sodr`ani vo drugite sovremeni
demokratski izborni sistemi. Edna od tie karakteristiki na na{iot
izboren sistem e predviduvaweto na izbira~koto pravo, so site
negovii demokratski karakteristiki, vo ~lenot 22 od Ustavot na RM.
Vo toj ~len se veli:

Sekoj gra|anin so napolneti 18 godini
`ivot steknuva izbira~ko pravo.
Izbira~koto pravo e ednakvo, op{to i
neposredno i se ostvaruva na slobodni
izbori so tajno glasawe.
Izbira~ko pravo nemaat licata na koi im e
odzemena delovnata sposobnost.

Izbira~koto pravo se razrabotuva vo zakonskite akti koi se
odnesuvaat, direktno ili indirektno, na izborite. Taka, vo Zakonot za

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

117

izbor na pratenici vo Sobranieto na RM46, vo ~len 3 se potvrduvaat
op{tite principi i karakteristiki na izbira~koto pravo. Ovie
principi se sodr`ani i vo Zakonot za lokalnata samouprava47, za
izborot na gradona~alnicite na op{tinite i na ~lenovite na sovetite
na op{tinite, kako i vo noviot Predlog-Zakon za izbor na pratenici.
Ovie zakoni, se razbira, ne mo`at da predvidat principi koi bi bile
sprotivni na Ustavot, kako najvisok praven akt na edna dr`ava (lex
superior).

Izbira~koto pravo kako edno od najzna~ajnite politi~ki prava,
osven so vnatre{nite propisi, se predviduva i so me|unarodni do-
govori kako obvrska za dr`avite potpisni~ki. Taka, vo Me|unarodniot
pakt za gra|anskite i politi~kite prava48, vo ~lenot 25 se veli:
Sekoj gra|anin ima pravo i mo`nost, bez
nikakva diskriminacija spomenata vo ~len 2 i bez
nikakvi ograni~uvawa:

a) da u~estvuva vo upravuvaweto so
javnite raboti, ili neposredno ili
preku slobodno izbrani pretstavnici;
b) da izbira i da bide izbran na
periodi~ni, avtenti~ni, op{ti,
ednakvi i tajni izbori, {to
obezbeduvaat slobodno izrazuvawe na
voljata na izbira~ite;
c) da bide primen, po op{ti ednakvi
uslovi, vo javnite slu`bi na svojata
zemja.

Karakteristiki na izbira~koto pravo

Site demokratski dr`avi prifa}aat opredeleni principi i
karakteristiki na izbira~koto pravo kako na najdobar na~in pri izbo-
rite da se izrazi voljata na izbira~koto telo. Ovie karakteristiki se:
izbira~koto pravo kako op{to pravo, ednakvo, neposredno i tajno.

46

Zakonot za izbor na pratenici vo Sobranieto na RM e objaven vo Slu`ben vesnik na

RM broj 24/98.
47 Noviot Zakon za lokalnata samouprava e objaven vo Slu`ben vesnik na RM, br. 5/2002
48 Me|unarodniot pakt za gra|anskite i politi~kite prava e usvoen i otvoren za
potpi{uvawe, ratifikacija i pristapuvawe so rezolucija na Generalnoto sobranie na
ON od 16 dekemvri 1966, dodeka na sila stapi na 23 mart 1976 godina, po tri meseci od
deponiraweto kaj Generalniot sekretar na ON, na 35-tiot instrument za
ratifikacija, spored ~len 49 od istiot Pakt. Makedonija e ~lenka na ovoj dogovor
kako dr`ava sukscesor na porane{na Jugoslavija, koja go ima ratifikuvano ovoj pakt.

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

118

a) Izbira~koto pravo kako op{to pravo

Ovaa karakteristika na izbira~koto pravo e potvrda na
na~eloto na ednakvost vo po{iroka smisla na zborot. Zna~i deka ova
pravo treba da mu pripadne sekomu, bez nikakva socijalna, politi~ka
ili druga diskriminacija. Normalno, za da mu se priznae na
opredeleno lice izbira~koto pravo, treba prethodno da bidat
ispolneti opredeleni uslovi, koi ne pretstavuvaat diskriminacija
odnosno ograni~uvawe na izbira~koto pravo. Izbira~koto pravo se
deli na aktivno i na pasivno izbira~ko pravo.
Aktivnoto izbira~ko pravo zna~i pravo na gra|anite da izbi-
raat svoi pretstavnici vo dr`avnite organi, dr`avni ili lokalni.
Spored Ustavot na RM, aktivnoto izbira~ko pravo im pripa|a na site
gra|ani koi napolnile 18 godini i na koi ne im e odzemena delovnata
sposobnost so pravosilna sudska odluka. Na sekoj {to gi ispolnuva
ovie uslovi mu pripa|a pravoto na izbor, bez nikakva diskriminacija.
Zna~i i uslovite se isti za site.
Polnoletstvoto kako i delovnata sposobnost se predviduvaat
kako uslov za steknuvawe na izbira~koto pravo poradi potrebnata
zrelost pri ~inot na glasaweto. Imeno, licata koi glasaat mora da
znaat kakvi dejstvija prezemaat, {to ne bi bilo slu~aj pri
sprotivnoto.

Pasivnoto izbira~ko pravo zna~i pravo na gra|aninot da se
kandidira i da bide izbran vo dr`avnite organi. Na~elno, za pasiv-
noto izbira~ko pravo se potrebni isti uslovi kako i za aktivnoto, so
opredeleni isklu~oci. Taka na primer, vo Makedonija, spored ~len 80
od Ustavot, za pretsedatel na RM mo`e da bide izbrano lice koe na
denot na izborite napolnilo najmalku 40 godini `ivot. Zna~i, postoi
starosna razlika pome|u aktivnoto i pasivnoto izbira~ko pravo. Isto
taka, postoi razlika i po odnos na dr`avjanstvoto. Imeno, spored
istiot ~len, za pretsedatel ne mo`e da bide izbrano lice koe do denot
na izborite ne bilo `itel na RM najmalku deset vo poslednite
petnaeset godini. Ovie ograni~uvawa na pasivnoto izbira~ko pravo se
mnogu logi~ni i se predviduvaat i vo mnogu drugi dr`avi. Isto taka,
spored Zakonot za izbor na pratenici vo Sobranieto na RM, ~lenot 5,
se veli deka za pratenik mo`e da bide izbrano lice koe napolnilo 18
godini, e delovno sposobno i ne e na izdr`uvawe kazna zatvor za
storeno krivi~no delo. Vo prethodniot ~len, ~lenot 3, za aktivno
izbira~ko pravo e potrebno polnoletstvo i delovna sposobnost, t.e.
op{tite uslovi koi se predvideni i so Ustavot.
I vo uslovi na zagarantirano op{to izbira~ko pravo, toa ne
mo`e da se postigne apsolutno. Tuka e potrebno da se napomene
izborniot apstinizam odnosno odlu~uvawe na izbira~ite da ne go

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

119

koristat izbira~koto pravo, odnosno da ne izlezat na izbori. Od ovaa
pojava najmnogu strada legitimitetot na vlasta.
Inaku, izbira~koto pravo ne sekoga{ bilo op{to. Poznati se
mnogu primeri na ograni~uvawe na izbira~koto pravo i toa vrz
razli~ni kriteriumi ili cenzusi. Najpoznati cenzusi koi bile upo-
trebeni se: imotniot, obrazovniot, starosniot, klasniot, rezidenci-
jalniot i poloviot cenzus.
b) Izbira~koto pravo kako ednakvo pravo

Ovaa karakteristika na izbira~koto pravo e, isto taka, prido-
bivka na modernoto vreme, karakteristika {to se predviduva vo site
demokratski ustavi. Smislata na ovaa karakteristika proizleguva od
principot na ednakvost na site gra|ani pred zakonot, zna~i eden ~ovek,
eden glas. Glasot na sekoj gra|anin ima ednakvo zna~ewe. Ovaa
karakteristika e silno povrzana za prvata, t.e. mo`e da postoi samo vo
uslovi na op{to izbira~ko pravo, koga nema nikakvi ograni~uvawa na
istoto.

Sprotivno od ednakvoto izbira~ko pravo, poznati se slu~ai
koga, pravno, so pravni normi, e voveduvano neednakvo izbira~ko
pravo, odnosno vrz razli~ni kriteriumi (imotot, obrazovanieto itn.)
na opredeleni gra|ani im e dadeno pravoto na dva ili pove}e glasovi.
Ova e t.n. pluralen glas. Isto taka, neednakvo izbira~ko pravo postoi
i vo slu~aj na postoewe na kurijalen sistem na glasawe. Ova e slu~aj
koga grupi na izbira~i, koi se razlikuvaat po brojot, imaat ist broj na
pretstavnici. Glasovite na pogolemata grupa izbira~i se vo nepovol-
na, diskriminira~ka polo`ba, bidej}i tie imaat ist broj na pretstav-
nici kako i grupite koi brojat pomal broj na izbira~i. Ovoj sistem
bil poznat vo Avstro-Ungarija.
Vo dene{no vreme, kako {to be{e spomenato, op{to e prifaten
principot na ednakvo izbira~ko pravo. No, iako ne pravno, sepak fak-
ti~ki se pojavuva neednakvo izbira~ko pravo vo uslovi na postoewe na
pogolem broj na izborni edinici vo dr`avata, vo koi se izbira ist broj
na pratenici, a koi se razlikuvaat po brojot na izbira~ite, ili spro-
tivno, koi imaat ist broj izbira~i, a se izbira razli~en broj na
pratenici. Ova se pravi so svesno kroewe na izbornite edinici za da
se dojde do sakaniot rezultat (Jerrymandering).
Taka, konkretno vo Makedonija za vreme na izborite od 1990
godina na izbornite edinici se izbira{e samo po eden pratenik,
spored mnozinskiot izboren sistem. No postoea izborni edinici koi
se razlikuvaa mnogu po brojot na izbira~ite. Taka, "...najmalata izbor-
na edinica bila vo Bitola so 5 826, a najgolemata vo Ko~ani so 18 267
izbira~i. Izbraniot pratenik vo prvata izborna edinica imal za tri

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

120

pati poslab legitimitet od izbraniot pratenik vo vtorata izborna
edinica..."49.

v) Izbira~koto pravo kako neposredno pravo

Spored na{iot Ustav, izborite se neposredni. Toa zna~i deka
gra|anite direktno izleguvaat na izbori i neposredno gi izbiraat
svoite pretstavnici vo dr`avnite organi. Neposrednite izbori zna~at
otsustvo na kakvo bilo posreduvawe me|u izbira~ite i nivniot izbor.
Neposrednite izbori se oblik na neposredna demokratija kade doa|a vo
poln izraz, direktno, voljata na gra|anite kako nositeli na suvereni-
tetot. Preku neposrednite izbori gra|anite go ostvaruvaat nivnoto
izbira~ko pravo.

Za razlika od neposrednite izbori, poznati se i slu~ai na
posredni izbori koga dr`avnite organi ne gi izbiraat gra|anite tuku
se izbiraat od strana na posebni izborni organi, kolegiumi. Nekoi
avtori (Leon Digi) duri im davaat prednost na ovoj vid na izbori,
osobeno vo op{testvata so nizok stepen na obrazovanie.
Poseben vid na posredno glasawe e t.n. delegatski sistem, koj
be{e primenet osobeno vo porane{nite socijalisti~ki zemji. Ova e
slu~aj koga pretstavnicite na povisokoto pretstavni~ko telo se
izbiraat od strana na pretstavnicite na poniskite pretstavni~ki
tela, koi, pak, se izbrani direktno od gra|anite. Takvi, na primer,
bile izborite vo SRM vo 1974 godina.
g) Slobodni i tajni izbori

Ovoj princip ovozmo`uva na najdobar mo`en na~in da se izrazi
voljata na izbira~ite, a so toa da se postigne i smislata na izborite.
Ako izborite se na~in na konstituirawe i davawe na legitimitet na
dr`avnite organi, vo soglasnost so voljata na gra|anite, toga{ treba
da se ispolnat opredeleni uslovi koi ovozmo`uvaat voljata na gra|a-
nite slobodno da se izrazi, odnosno nikoj da ne mo`e da vr{i pritisok
vrz gra|anite za na~inot na koj tie }e glasaat.
Ova se povrzuva tokmu so na~inot na glasawe. Poznato e deka,
istoriski, postojat dva na~ini na glasawe, i toa javno i tajno glasawe.
Javnoto glasawe e poznato u{te od anti~ko vreme koga se ostvaruvalo
so vikawe (vo Sparta) ili so krevawe raka (vo Atina). Ovoj na~in na
glasawe e nedemokratski bidej}i otvora mo`nosti za vr{ewe pritisok
vrz glasa~ite i avtomatski ne ostava nivnata volja da bide slobodno
izrazena. Poradi ova, vo site demokratski zemji e prifateno tajnoto

49

Svetomir [kari}, Makedonija na site kontinenti, Union Trejd, Skopje, 2000

godina, str.211.

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

121

glasawe i toa sekoga{ se povrzuva so slobodnite izbori bidej}i e
preduslov za toa.

d) Periodi~nost na izborite
Vo ~lenot 22 od Ustavot na RM ne se spomenuva periodi~nosta
na izborite bidej}i toa ne e karakteristika na izbira~koto pravo
tuku se povrzuva za izborite kako na~in na legitimirawe na vlasta.
Toa vo na{iot Ustav proizleguva od ~lenot 63 koj zboruva za mandatot
na pratenicite vo Sobranieto na RM. Nivniot mandat iznesuva 4 godi-
ni so toa {to mo`e da se prodol`i samo vo slu~aj na voena ili vonred-
na sostojba. Periodi~nosta na izborite se potvrduva i vo zakonite koi
se odnesuvaat na izborite, na dr`avno ili na lokalno nivo.
Odr`uvaweto na izborite na periodi~en na~in t.e. sekoga{ po
pominuvawe na opredelen vremenski period e eden od osnovnite uslo-
vi za odr`uvawe na demokrati~nosta vo zemjata. So vakviot na~in im
se dava mo`nost na razli~nite politi~ki sili da konkuriraat za osvo-
juvawe na vlasta, a od druga strana im se dava mo`nost na gra|anite,
kako nositeli na suverenitetot i na legitimitetot, da ja kontroliraat
vlasta i da ja kaznat na narednite izbori ako taa ne gi ispolnila
vetuvawata napraveni pred da ja osvoi vlasta.

Za{tita na izbira~koto pravo

Pred sî, tuka se misli na pravnata ramka predvidena so
izbornite zakoni za za{tita na izbira~koto pravo. Spored Zakonot za
izbor na pratenici vo Sobranieto na RM od 1998 godina, kako i spored
noviot Predlog-Zakon za izbor na pratenici vo Sobranieto na RM, koj
doprva treba da se donese, posebna glava se posvetuva na za{titata na
izbira~koto pravo.

Karakteristi~no i za dvata zakona e deka za{titata na izbira~-
koto pravo e dvostepena, so toa {to vo vtoriot stepen odlu~uva Vrhov-
niot sud na RM. So toa i sudstvoto se vklu~uva vo za{titata na ova
zna~ajno pravo na gra|anite.
Spored noviot predlog-Zakon, za nepravilnosti vo postapkata
za izbor, sekoj podnositel na lista (so ogled na proporcionalniot
izboren sistem) i sekoj izbira~ koj }e konstatira nepravilnosti imaat
pravo da podnesat prigovor do Dr`avnata izborna komisija, odnosno do
izbornata komisija, koja e dol`na da donese re{enie vo rok od 48 ~asa
po priemot na prigovorot. Protiv ova re{enie mo`e da se podnese
`alba do Vrhovniot sud na RM vo prviot slu~aj, odnosno do nadle`-
niot Apelacionen sud vo vtoriot slu~aj (~l. 98 i 99).
Osobeno so pravoto na izbira~ite da podnesuvaat prigovori za
za{tita na svoeto izbira~ko pravo, a se razbira i na drugite, se

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

122

sozdava dobra pravna ramka za da se za{titi izbira~koto pravo, oso-
beno ako se ima predvid deka za toa }e re{avaat organi koi se stru~ni
i profesionalni.

Za za{tita na izbira~koto pravo zna~ajno e i podgotvuvaweto
na izbira~kiot spisok, odnosno doka`uvaweto na izbira~koto pravo.
Imeno, site gra|ani koi gi ispolnuvaat uslovite za steknuvawe na
izbira~koto pravo (polnoletstvo i neodzemena delovna sposobnost)
treba da bidat zapi{ani na izbira~kiot spisok. I sekoja promena vo
toj spisok, sî do denot na glasaweto, mora da se vmetne vo nego. Zatoa
izbira~kiot spisok mora da se napravi javen i dostapen za gra|anite za
tie da mo`at da napravat uvid vo nego i da interveniraat ako ne se
zapi{ani vo izbira~kiot spisok, da se zapi{at; ako nekoj drug koj gi
ispolnuva uslovite ne e zapi{an vo izbira~kiot spisok, da se zapi{e;
ako nekoj koj ne gi ispolnuva uslovite (na primer, e umren) e zapi{an,
da se izbri{e od izbira~kiot spisok. Ova e predvideno vo ~lenot 16 na
Predlogot na Vladata na RM za donesuvawe na noviot Zakon za
izbira~ki spisok.

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

123

Bekim KADRIU
Jurist i diplomuar
Viti i dytë Studimet posdiplomike Fakultetin Juridik-
Univerziteti Kiril i Metodij, Shkup

E drejta e votës si e drejtë themelore
nga korpusi i drejtave politike

Legjitimiteti, sovraniteti dhe zgjedhjet

Në zhvillimin historik të shtetit si shoqëri e organizuar, shtrohej pyetja se
kush i jep pajtimin shtetit që ai të mund të drejtojë punët shoqërore publike,
respektivisht, prej ku buron legjitimiteti i shtetit. Si përgjegje për këto pyetje
paraqiten disa teori:
1. teokratike;
2. autokratike
3. demokratike
Në bazë të teorisë teokratike, legjitimiteti i pushtetit shteteror buron nga Zoti.
Pushteti shteteror nuk mund t`a ushtrojë funkcionin e vet, dhe as që mund të
eksistojë nëse nuk ka pajtimin e Zotit, përkatësisht nëse nuk i respekton ligjet e
Zotit. Pra, pajtimin që një shtet të ekzistojë dhe t’i ushtrojë funkcionet e veta e jep
Zoti, prej lartë.

Sipas teroisë autokratike për legjitimitetin, shteti, me vetë ekzistencën e vet, ka
të drejtë të sundojë me të nënshturarit e tij, pa pajtimin e askujt.
Dhe në fund, në bazë të teorisë demokratike, e cila sot ka preferime apsolute,
legjitimiteti i pushtetit shteteror buron nga vet qytetarët. Me konceptin legjitimitet
kuptohet pajtimi i shumicës së qytetarëve të një shteti, ekzistenca e të cilit merrë
legjitimitetin vetëm kur e ka përkrahjen e shumicës së qytetarëve. Sipas kësaj
teorie legjitimiteti i pushtetit buron nga poshtë, nga populli, nga qytetarët.
Siç theksuam, sot pranohet legjitimiteti demokratik i pushtetit, legjitimitet
i cili buron nga vet qytetarët. Veçanërisht kjo vlen për ato shtete të cilat e pranojnë
demokracinë si formë e sundimit të shumicës (të tërë popullit). Ndërkaq
legjitimiteti dallohet nga nocioni legalitet. Legalitet do të thotë ligjshmëri, nga fjala
latine lexh, leges, që do të thotë ligj. Një pushtet mund të jetë legal, domethën të
jetë zgjidhur në mënyrë ligjore, formalisht, të mos jetë legjitime, përkatësisht të
mos ketë përkrahjen e shumicës së qytetarëve.
Edhe në Republikën e Maqedonisë, pas pavarsisë së saj, është pranuar
legjitimiteti demokratik i pushtetit. Kjo më së miri duket në nenin 2 të Kushtetutës

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

124

së RM të vitit 199150

i cili flet për sovranitetin e pushtetit, por edhe nga nenet tjera.
Në nenin 2 thuhet: "Në Republikën e Maqedonisë sovraniteti buron nga qytetarët
dhe u takon qytetarëve.

Qytetarët e Republikës së Maqedonisë pushtetin e realizojnë nëpërmjet
përfaqësuesve të zgjedhur në mënyrë demokratike, nëpermjet referendumit ose
formave të tjera të deklarimit të drejtepërdrejtë ".

Sovraniteti i pushtetit e shpjegon pyetjen se prej ku buron pushteti i një shteti,
respektivisht kush është bartës i pushtetit në shtet. Sipas këtij neni duket se bartës
të pushtetit në shtetin tonë janë qytetarët. Ata pushtetin e realizojnë:
1) nëpërmjet përfaqësuesve të tyre të zgjedhur dhe
2) drejtepërdrejt, nëpermjet formave të ndryshme të deklarimit të
drejtepërdrejtë.
(një nga format e deklarimit të drejtepërdrejtë të qytetarëve është, përveç
referendumit edhe iniciativa qytetare, të cilat i përmend Kushtetua e RM, pastaj
zgjedhjet nëpërmjet të të cilave ata zgjdhin përfaqësuesit e vet, të cilët në emër të
tyre do të realizojnë pushtetin).

Me alinenë dy të nenit të dytë të Kushtetutës, në Maqedoni ashtu si në
shtetet tjera, afirmohet demokracija reprezentuese, domethënë sundimi i popullit,
por jo drejtepërdrejt, porse nëpermjet përfaqësuesve të vet. Sepse siç thotë
Monteskie "… përparësia e përfaqësuesve është se ata mund t’i dikutojnë çështjet.
Populli nuk ka mundësi ta bëjë këtë".51

Në fakt, në kushtet e eksistencës së
shteteve të cilat janë teritorialisht të mëdha, qytetarët objektivisht nuk kanë
mundësi të realizojnë dhe ushtrojnë pushtetin. Nga ana tjetër, jo të gjithë qytetarët
kanë mundësi të merren me punë të shtetit, të cilat pak a shumë janë profesionale.
Këto janë dy shkaqet më të rëndësishme pse në kushtet e sotme, demokracia
reprezentative ka përparësi dhe më shumë afirmohet në demokracitë e
drejtepërdrejta, edhepse qytetarëve u lehen disa çështje për të vendosur për ato
drejtepërdretjë. Pikërisht këtu shihet lidhshmëria e legjitimitetit dhe sovranitetit.
Qytetarët janë bartës të sovranitetit, bartës të pushtetit, por pasi ata nuk kanë
mundësi pushtetin ta realizojnë drejtepërdrejtë, në emër të tyre atë e bëjnë
përfaqësuesit e tyre. Dhe kur qytetarët pushtetin e realizojnë përmes përfaqësuesve
të vet, kjo duhet të bëhet në atë mënyrë siç janë zgjedhur drejtepërdrejt nga
qytetarët. Më këtë zgjedhje, garnitura që do të vijë në pushtet, do të jetë legjitime,
respektivisht do të ketë pajtimin e qytetarëve për të ushtruar pushtetin në emër të
tyre. Të ushtruarit e pushtetit në mënyrë të këtillë që e ka pajtimin e e atyre të cilët
i drejton (të sunduarit) e afirmon Xhon Loku (guverment by consent).

50

Kushtetuta e Republikës së Maqedonisë është sjellë më 17 nëntor të vitit 1991 nga Kuvendi i
Republikës së Maqedonisë.

51

Ch. Montesquieu, “L’esprit des lois“ II. Ch.II. Paris, 1923

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

125

Zgjedhjet dhe sistemi i zgjedhjeve

Siç përmendëm, zgjedhjet janë proceset më të rëndësishme politike-
juridike në një shtet i cili aktivisht i perfshinë qytetarët, si bartës të sovranitetit, në
ushtrimin e pushtetit. Nga ana tjetër, zgjedhjet janë edhe mënyra më e mirë për
legjitimimin e pushtetit në një periudhë të caktuar sepse nëpërmjet zgjedhjeve,
qytetarët caktojnë njerëzit të cilët në emër të tyre do të ushtrojnë pushtetin.
Kushtetuta e Republikës së Maqedonisë zgjedhjeve u jep rëndësi të madhe.
Kjo duket edhe në nenin 8, paragrafi 1, alineja 5, ku zgjedhjet e lira, demokratike
dhe të drejtepërdrejta, së bashku me pluralizmin politik, janë paraparë si një nga
vlerat themelore të rregullimit kushtetutar të Republikës së Maqedonisë.
Zgjedhjet parashihen si obligim për shtetet nënshkruese të Protokolit të parë të
Konventës për mbrojtjen e të drejtave të njeriut dhe lirive themelore.52

Në nenin
tre të këtij Protokoli thuhet: "Palët e larta nënshkruese obligohen në intervale të
arsyeshme të organizojnë zgjedhje të lira me vota të fshehta, në kushte që i
mundësojnë popullit lirisht të shprehë mendimin e vet për zgjedhjen e trupit
ligjdhënës."

Sistemi i zgjedhjeve përfshinë, kryesisht, parimet e së drejtës zgjedhore si
dhe teknikën e zgjedhjeve, respektivisht mekanizmin e realizimit të zgjedhjeve në
praktikë. Domethënë, sistemi elektoral nuk përbëhet vetëm nga normat juridike por
edhe nga një numër i sjelljeve dhe veprimeve nëpërmjet të të cilave bëhen
zgjedhjet e përfaqësuesve të qytetarëve, pastaj përfshinë rregullat juridike dhe
jojuridike si numër i madh i sjelljeve faktike të shumë subjekteve.
Sistemi elektoral është nënsistem i sistemit politik dhe është një nga pjesët
më të rëndësishme të tij. Rëndësia e sistemit elektoral (posaçërisht në kushte të
demokracisë reprezentuese) është e madhe nëse kemi parasysh se sipas parimeve
dhe normave të tij zhvillohen procedurat të cilat objektivisht paraqesin mënyrën e
formimit të organeve më të larta reprezentative të një vendi.

E drejta e votës si e drejtë politike

Liritë dhe të drejtat e njeriut mund të ndahen në disa grupe, si: personale,
politike, ekonomike, sociale, kulturore, ekologjike, etj.
Të drejtat dhe liritë politike quhen pozitive sepse u mundësojnë qytetarëve
pjesëmarrje aktive në jetën politike publike të një bashkësie, respektivisht të një
shteti. Për dallim nga liritë dhe të drejtat personale ose pasive, të cilat qytetarit i
garantojnë sferën e tij personale private nga përzierja e pushtetit shteteror, të
drejtat politike i garantojnë qytetarëve që ai si burim i sovranitetit, të mund
aktivisht të marrë pjesë në jetën publike të një bashkësie, nëpërmjet formave dhe
mënyrave të ndryshme. Si liri dhe të drejta më të njohura politike janë: e drejta e

52

Kjo konventë është miratuar më 4 nëntor të vitit 1950 në kuadër të Këshilit të Evropës. Deri tani
është ndryshuar me disa protokole si: Protokolet 1, 4, 6, 7 dhe 11. I fundit ka hyrë në fuqi më 1
nëntor të vitit 1998, Maqedonia është nënshkruese e Konventës si dhe të protokoleve të saj, përveç
Protokolit numër 11, mirepo edhe kjo Konventë e obligon atë.

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

126

votës, liria e bashkimit politik, e drejta e tubimit paqësor, e drejta e fjalës publike,
e drejta e të ushtruarit të funkcioneve publike, etj.
E drejta e votës është e drejtë më e rëndësishme politike sepse përmes saj
qytetarët i zgjedhin përfaqësuesit e vet, në nivel shteteror dhe vendor, të cilët në
emër të tyre do të realizojnë pushtetin. Me të drejtën e zgjedhjes qytetarët
faktikisht ndikojnë edhe në politikën e shtetit për një periudhë të caktuar. Me
pavarsimin dhe sjelljen e Kushtetutës së re në vitin 1991 Maqedonia u orjentua kah
parimet dhe vlerat demokratike. Sistemi elektoral në Republikën e Maqedonisë i
përmbanë të gjitha karakteristikat themelore të cilat janë perfshirë në të gjitha
sistemet tjera bashkohore demokratike elektorale. Një nga këto karakteristika të
sistemit tonë zgjedhor është edhe parashikimi i të drejtës së zgjedhjes, me të gjitha
karakteristikat e saj demokratike, në nenin 22 të Kushtetutës së RM. Në të thuhet:
"çdo qytetar që ka mbushur moshën 18 vjeçare ka të drejtë të zgjedhjes. E drejta e
votës është e njëjtë, e përgjithshme dhe e drejtpërdrejtë dhe realizohet në zgjedhjet
e lira me vota të fshehta. Të drejtë të zgjedhjes nuk kanë personat të cilëve u është
marrë aftësia afariste".

E drejta e votës përpunohet në aktet ligjore të cilat kanë të bëjnë,
drejtpërdrejt ose tërthorazi me zgjedhësit. Kështu në Ligjin për zgjedhjen e
deputetëve në Kuvendin e Maqedonisë 53

, në nenin 3, konfirmohen parimet dhe
karakteristikat e përgjithshme të së drejtës së zgjedhjes. Këto parime janë
përfshirë në Ligjin e vetadministrimit lokal54

për zgjedhjen e prefektëve të
komunave dhe të anëtarëve të këshillit të komunave, si dhe në Projekt-ligjin e ri
për zgjedhjen e deputetëve. Këto ligje , kuptohet nuk mund të parashohin parime të
cilat do të ishin në kundërshtim me Kushtetutën, si akt më i lartë juridik i një shteti
(lex superior).

E drejta e votës, si një nga të drejtat më të rëndësishme politike përveç se
me rregulla të brendëshme parashihet edhe me marrëveshje ndërkombëtare, si
obligim për shtetet nënshkruese. Kështu, në Paktin ndërkombëtar për të drejta dhe
liri politike55

në nenin 25 thuhet: "çdo qytetar ka të drejtë dhe mundësi, pa
kurrëfarë diskriminimi të përmendur në nenin 2 dhe pa kurrëfarë kufizimesh: - të
marrë jesë në të drejtuarit e punëve publike, ose drejtepërdrejtë ose nëpërmejt
përfaqësuesve të zgjedhur lirisht; -të zgjedhë dhe të zgjidhet në zgjedhjet
periodike, autentike, të përgjithshme publike dhe të fshehta, që sigurojnë shprehje
të lirë të vullnetit të zgjedhësve;
Të pranohet, sipas kushteve të përgjitshme të njëjta, në shërbimet publike

të vendit të vet.

53

Ligji për zgjedhjen e deputetëve në Kuvendin e RM është botuar në “Gazetën zyrtare të RM në

numrin 5/ 2002

54

Ligji i r i vetadministrimit lokal është shpallur në “Gazetën Zyrtare të RM” nr: 5 / 2002

55

Pakti ndërkombëtar është miratuar dhe hapur për nënshkrim , ratifikim dhe zbatim me rezolutën e
Asamblesë së përgjithshme të OKB të 16 dhjetorit të vitit 1966, ndërsa hyri në fuqi më 23 mars të
vitit 1976, pas tri muajsh të deponimit të tij te Sekretari i përgjithshëm i OKB, në instrumentin e 35
për ratifikim, sipas nenit 49 të të njejtit Pakt. Maqedonia është anëtare e kësaj marrëveshje si shtet
sukcesor i ish Jugosllavise, e cila e kishte ratifikuar këtë pakt.

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

127

Karakteristikat e drejtës zgjedhjes

Të gjitha shtetet demokratike pranojnë disa parime dhe karakteristika të
caktuara të së drejtës së zgjedhjes, si mënyrë më të mirë, që gjatë zgjedhjes të
shprehet vullneti i trupit elektoral. Këto karakteristika janë: e drejta e votës si e
drejtë e përgjithshme, e njëjtë, e drejta e njëjtë, e drejtpërdretjë dhe e fshehtë.

E drejta e votës si e drejtë e përgjithshme.

Kjo karakteristikë e së drejtës së zgjedhjes është konfirmuar në parimin e
barazisë në kuptimin më të gjerë të fjalës. Domethënë kjo e drejtë duhet t’i takojë
çdokujt, pa kurrëfarë diskriminimi social, politik etj. Normalisht, që t’i njihet një
njeriu të caktuar e drejta e votës duhet së pari të plotësohen disa kushte, kushte të
cilat nuk paraqesin diskriminim, respektivisht kufizim të së drejtës së zgjedhjes. E
drejta e votës ndahet në të drejtë zgjedhore aktive dhe pasive.
E drejta e votës aktive do të thotë e drejtë e qytetarëve të zgjedhin
përfaqësues të vet në organet shteterore, qofshin ato shteterore ose vendore. Sipas
Kushtetutës së Republikës së Maqedonisë e drejta aktive e zgjedhjes u takon të
gjithë qytetarëve të cilët kanë mbushur 18 vjet dhe të cilëve nuk u është marrë
aftësia afariste me vendim të plotfuqishëm ligjor. Të gjithë që i plotësojnë këto
kushte u takon e drejta e votës, pa kurrëfarë diskriminimi. Pra edhe kushtet janë të
njëjta për të gjithë.

Mosha madhore si dhe aftësia afariste parashihen si kusht për marrjen e së
drejtës së zgjedhjeve për shkak të pjekurisë së nevojshme gjatë aktit të votimit. Në
realitet, personat të cilët votojnë duhet të dijnë se çfarë veprimesh marrin, që nuk
do të ishte e rastit kur do të ndodhte e kundërta.
E drejta pasive e votës do të thotë edhe e drejtë e qytetarit që të kandidohet
dhe të zgjedhet në organet shteterore. Parimisht për të drejtën pasive të votës
nevoiten të njëjtat kushte si ajo aktive, me përjashtime të caktuara. Kështu
përshembull, në Maqedoni, sipas nenit 80 të Kushtetutës, kryetar i RM mund të
zgjedhet person i cili në ditën e zgjedhjeve ka mbushur së paku 40 vjet. Pra,
ekziston dallimi në moshën ndërmjet të drejtës pasive dhe aktive të votës.
Gjithashtu, ekziston dallimi edhe në lidhje me nënshtetësinë. Në të vërtet sipas të
njejtit nen, kryetar republike nuk mund të zgjidhet person i cili në ditën e
zgjedhjeve nuk ka qënë banor i RM së paku dhjetë gjatë 15 vjetëve të fundit. Këto
kufizime të së drejtës pasive të votës janë shumë logjike dhe parashihen edhe në
shumë shtete të tjera. Gjithashtu sipas Ligjit për zgjedhjen e deputeteve në
Kuvendin e RM, neni 5 thotë, se deputet mund të zgjedhet person i zgjedhur që ka
mbushur 18 vjet, është i aftë për punë dhe të mos jetë duke vuajtur dënimin me
burg për vepër penale të kryer. Në nenin paraprak, pra nenin 3, për të drejtën aktive
të votës është paraparë mosha madhore, dhe aftësia për punë, domethënë kushtet e
përgjithshme të cilat janë paraparë edhe me Kushtetutën. Edhe në kushte të
garantimit të së drejtës së përgjthshme të votës, ajo nuk mund të arrihet në mënyrë

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

128

apsolute. Këtu duhet përmendur abstenimin ne zgjedhje, respektivisht të vendosurit
të zgjedhësve që të mos marrin pjesë qe t`a shfrytëzojnë të drejtën e votës,
përkatësisht të mos dalin në zgjedhje. Nga kjo dukuri vuan më shumë legjitimiteti
i pushtetit.

Ndërkaq, e drejta e votës, jo gjithnjë ka qënë e përgjithshme. Dihen shumë
shembuj të kufizimit të së drejtës së votës dhe atë në bazë të kritereve dhe
cenzuseve të ndryshme. Cenzuset më të njohura të cilat janë përdorur janë: ai i
pasurisë, i arsimimit, pleqërisë, klasor, rezidencial dhe i gjinise.

E drejta e votës si e drejtë e barabartë

Kjo karakteristikë e së drejtës së votës, është gjithashtu fitore e kohës
bashkohore, karakteristikë që parashihet në të gjitha kushtetutat demokratike.
Kuptimi i kësaj karakteristike delë nga parimi i barazisë të të gjithë qytetarëve para
ligjit, domethënë një njeri një votë. Vota e çdo qytetari ka të njëjtën rëndësi. Kjo
karakteristikë e lidhur ngushtë me të drejtat, do të thotë mund të ekzistojë vetëm në
kushte të së drejtës së përgjithshmë te votës, kur ajo nuk ka kurrëfarë kufizimesh.
E kundërta e së drejtës së barabartë të votës, të njohura janë rastet, kur në
mënyrë juridike, me norma juridike është vënë norma juridike jo e barabartë e
votës, përkatësisht në bazë të kritereve të ndryshme (të pasurisë, arsimit, etj)
qytetarëve të caktuar u është dhënë e drejta e dy ose më shumë votave. Kjo është e
ashtuquajtura votë plurale. Gjithashtu, e drejtë jo e barabartë e votës ekziston edhe
në rastet kur ka sistem kurial të votimit. Ky është rast kur grupe votuesish, të cilët
dallohen nga numri, kanë të njëjtin numër të përfaqësuesve. Votat e grupit më të
madh të votuesve janë në pozitë të pavolitshme dhe diskriminuese, sepse ata kanë
numrin e njëjtë të përfaqësuesve me grupet të cilët janë më të pakta në numrin e
votave. Ky sistem ka qënë i njohur në Austro-Hungari.
Në kohën e sotme, siç u theksua, është pranuar në përgjithësi parimi i së
drejtës së barabartë të votës. Por edhepse jo juridikishtë, megjithatë faktikisht
paraqitet mungesë e së drejtës së barabartë të votës në rastin e ekzistimit të numrit
të madh të njësive elektorale në shtet, në të cilin zgjedhet i njëjti numër i
deputetëve, ose e kundërta, të cilët kanë numër të njëjtë votuesish ndërsa zgjedhet
numër i ndryshueshëm i deputetëve. Kjo bëhet me arnimin e vetëdijshmë të njësive
elektorale për të ardhur te rezultati i dëshiruar (Jurrymandering).
Kështu, konkretisht në Maqedoni gjatë zgjedhjeve të vitit 1990 në njësitë
elektorale zgjidhej vetëm një deputet, sipas sistemit elektoral të mazhorancës. Por
kishte njësi elektorale të cilat dalloheshin shumë nga numri i votuesve. Kështu,
"… njësia më e vogël në Manastir ishte me 5.826 votues, ndërsa në Koçan me
18.267 votues. Deputeti i zgjedhur në njësinë e parë elektorale ka pasur tri herë
më pak legjtimitet se sa deputeti i zgjedhur në njësinë e dytë elektorale …"56

56

Svetomir Shkariq, Maqedonia në të gjithë kontinentet, Union Trejd, Shkup, 2000 f.211.

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

129

E drejta e votës si e drejtë direkte

Sipas kushtetutës sonë, zgjedhjet janë të drejtpërdrejta. Kjo do të thotë se
qytetarët drejtepërdrejtë dalin në zgjedhje dhe drejtpërdrejtë i zgjedhin
përfaqësuesit e vet në organet e shtetit. Zgjedhjet e drejtepërdrejta do të thonë edhe
përjashtim i çdo ndërmjetësimi ndërmjet votuesve dhe asaj se çka do të zgjedhin.
Zgjedhjet e drejtepërdrejta janë formë e demokracisë së drejtepërdrejtë ku vjenë në
shprehje të plotë, drejtepërdrejtë vullneti i qytetarëve si bartës të sovranitetit.
Nëpërmjet zgjedhjeve të drejtepërdrejta qytetarët e realizojnë të drejtën e tyre të
votës.

Për dallim nga zgjedhjet e drejtepërdrejta, të njohura janë edhe zgjedhjet e
tërthorta kur organet shteterore nuk i zgjedhin qytetarët porse zgjedhen nga ana e
organeve të posaçme elektorale, kolegiumet. Disa autore (Leon Digi) i japin
përparësi këtij lloji të zgjedhjeve, posaçërisht në shoqëritë me nivel të ulët të
arsimit.

Lloj i veçantë i votimit të tërthortë është i ashtuquajturi sistem i
delegatëve, i cili është zbatuar veçanërisht në vendet ish socialiste. Ky është rast
kur përfaqësuesit e trupit më të lartë reprezentativ zgjedhen nga ana e
përfaqësuesve të trupave më të ulta reprezentative, të cilët janë zgjedhur
drejtepërdrejtë nga qytetarët. Kështu për shembull kanë qënë zgjedhjet në RSM në
vitin 1974.

Zgjedhjet e lira dhe fshehta

Ky parim mundësonë që në mënyrën më të mirë të mundshme të shprehet
vullneti i votuesve, dhe me këtë të arrihet edhe kuptimi i zgjedhjeve. Nëse
zgjedhjet janë mënyrë e konstituimit dhe dhënje legjitimitet organeve shteterore,
në pajtim me vullnetin e qytetarëve, atëherë duhet të plotësohen kushtet e caktuara
të cilat mundësojnë që vullneti i qytetarëve të shprehet lirisht, përkatësisht askush
të mos mund të bëjë presion ndaj qytetarëve për mënyrën se si ata do të votojnë.
Kjo lidhet pikërisht me mënyrën e votimit. Është e njohur se ekzistojnë
dy mënyra të votimit, të fshehta dhe të hapta. Votimi i hapët njihet që nga koha
antike, kur realizohej me thirrje (në Spartë) ose me ngritjen e dorës (në Athinë).
Kjo mënyrë e votimit është jodemokratike sepse le mundësinë e ushtrimit të
presionit ndaj votuesve dhe automatikisht nuk lejon që vullneti i tyre të shprehet
lirisht. Prandaj, në të gjitha vendet demokratike është pranuar mënyra e votimit të
fshehtë, ndërsa kjo gjithnjë lidhet me zgjedhjet e lira sepse është kushti themelor
për një gjë të tillë.

Zgjedhjet periodike

Në nenin 22 të Kushtetutes së RM nuk përmendet ana kohore e zgjedhjeve
sepse kjo nuk është karakteristikë e së drejtës së votës, por lidhet me zgjedhjet si

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

130

mënyrë e legjitimimit të pushtetit. Kjo, në kushtetutën tonë delë nga neni 63 i cili
flet për mandatin e deputetëve në Kuvendin e RM. Mandati i tyre është 4 vjet, me
atë se mund të vazhdojë vetëm në raste të gjendjes së luftës ose të
jashtëzakonshme. Koha e zgjedhjeve konfirmohet me ligjet të cilat kanë të bëjnë
me zgjedhjet, qoftë të nivelit shtetror, qoftë të atij vendor. Mbajtja e zgjedhjeve në
mënurën kohore, domethënë gjithnjë pas kalimit të një periudhe të caktuar kohore
është një nga kushtet themlore për ruajtjen e demokracisë ne vend. Me menyrën e
këtillë u jepet mundësia forcave të ndryshme politike të konkurojnë për marrjen e
pushtetit, ndërsa nga ana tjetër u jepet mundësi qytetarëve, si bartës të sovranitetit
dhe legjitimitetit, të kontrrollojnë pushtetin dhe t`a dënojnë në zgjedhjet e
ardhshme nësi ai nuk i ka plotësuar premtimet e bëra para se t`a marrin pushtetin.

Mbrojtja e drejtës votës

Në radhë të parë këtu mendohet në kuadrin juridik të paraparë me ligjet
elektorale, për mbrojtjen e së drejtës së votës. Sipas Ligjit për zgjedhjen e
deputetëve në Kuvendin e RM të vitit 1998 si dhe sipas Projekt ligjit të ri për
zgjedhje të deputetëve në Kuvendin e RM, i cili duhet të miratohet së shpejti,
kaptinë e veçantë i kushtohet mbrojtjes së të drejtës së votës. Karakteristike për të
dy Ligjet është se mbrojtja e së drejtës së votës është dyshkallëshe, me atë që në
shkallën e dytë vendos Gjyqi suprem i RM. Me këtë edhe gjuqi përfshihet në
mbrojtjen e kësaj të drejte të rëndësishme të qytetarëve.
Sipas Projekt ligjit të ri, për parregullsitë në procedurën e zgjedhjeve, çdo
bartës i listës (sipas sistemit elektoral proporcional) dhe çdo votues që do të
konstatojë parregullsi ka të drejtë të bëjë denoncim te Komisioni shteteror i
zgjedhjeve, respektivisht te komisioni i zgjedhjeve, i cili është i detyruar të marrë
vendim në afat prej 48 orësh pas denoncimit . Kundër këtij vendimi mund të bëhet
ankesë në Gjyqin suprem të RM, në rastin e parë, perkatësisht në Gjyqin e
apelacionit, në rastin e dytë (neni 98 dhe 99).
Me të drejtën e mbrojtjes së zgjedhësve për të bërë denoncime për
mbrojtjen e së drejtës së tyre të votës, kuptohet edhe të të tjerave, krijohet kuadër i
mirë ligjor për t’u mbrojtur e drejta e votës, posaçërisht kur kemi parasysh se për
një gjë të tillë do të vendosin organet të cilët janë ekspertë dhe profesionistë.
Për mbrojtjen e së drejtës së votës me rëndësi është edhe përgatitja e listës
së zgjedhësve, respektivisht dëshmimi i të drejtës së votës. Në realitet, të gjithë
qytetarët të cilët i plotësojnë kushtet për të fituar të drejtën e votës (mosha
madhore dhe mosmarrja e aftësisë së punës) duhet të jenë regjistruar në regjistrin e
zgjedhësve. çdo ndryshim në atë regjistër , deri në ditën e votimit duhet të bëhet
me kohe dhe te futet në të. Prandaj, regjistri i zgjedhësve duhet të bëhet publik dhe
të arrijë te qytetarët që ata të mund t`a shohin atë dhe të ndërhyjnë nëse nuk janë
përfshirë në regjistrin e zgjedhësve, nëse nuk janë regjistruar; nëse ndonjë tjetër që
i plotëson kushtet nuk është regjistruar në regjistrin e zgjedhësve, të regjistrohet;
nëse ndonjë që nuk i plotëson kushtet (për shembull, ka vdekur) është shënuar, të

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

131

çregjistrohet nga regjistri. Kjo është paraparë me nenin 16 të Projekt ligjit të
Qeverisë së RM për sjelljen e Ligjit të ri për regjistrin e zgjedhësve.

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

132

2.3. @aneta Stojkova

Diplomiran pravnik

II godina na postdiplomski studii
(me|unarodno pravo)

>> Koga }e otidam vo nekoja zemja, jas ne pra{uvam dali tamu
ima dobri zakoni, tuku dali zakonite vo taa zemja se primenuvaat vo
sila, za{to dobri zakoni ima nasekade.<<

(Monteskje)
Prezemaj}i ja inicijativata od Univerzalnata deklaracija,
Sovetot na Evropa ja sozdade Evropskata konvencija za za{tita na
~ovekovite prava i osnovni slobodi (EK^P)57
. Taa be{e otvorena za
potpi{uvawe od strana na toga{nite 15 dr`avi-~lenki vo 1950 godina.
Konvencijata be{e zna~ajna od tri glavni pri~ini, i toa:
- pravata i slobodite na sekoj poedinec se garantirani od strana
na zasegnatite zemji-"Dr`avite-dogovorni~ki" spored propisi-
te na me|unarodnoto pravo;
- za prv pat se donese me|unaroden dogovor za ~ovekovite prava so
konkreten mehanizam za za{tita;
- parlamentite i sudskite tela imaat solidna referentna to~ka
za ~ovekovite prava {to im pomaga pri donesuvaweto i tolkuva-
weto na zakonite.
Poslednoto stana osobeno va`no vo nekolkute izminati godini
otkako na Sovetot na Evropa mu se pridru`ija novite demokratii od
Centralna i Isto~na Evropa.
Me|unarodniot praven sistem vospostaven so Evropskata kon-
vencija za ~ovekovi prava, vo koja formalnite pravni strukturi, t.e.

57

Konvencijata be{e potpi{ana na 4 noemvri 1950 godina, a stapi na sila na 3
septemvri 1953 godina, otkako be{e ratifikuvana od strana na osum zemji: Danska,
Sojuzna Republika Germanija, Island, Irska, Luksemburg, Norve{ka, [vedska i
Velika Britanija. Brojot na ~lenkite na Konvencijata vo januari 2000 godina dostigna
41: Albanija,Andora, Avstrija, Belgija, Bugarija, Hrvatska, Kipar, ^e{ka Republika,
Danska, Estonija, Finska, Francija, Gruzija, Germanija, Grcija, Ungarija, Island,
Irska, Italija, Latvija, Lihten{tajn, Litvanija, Luksemburg, Malta, Moldavija,
Holandija, Norve{ka, Polska, Potrugalija, Romanija, Rusija, San Marino, Slova~ka
Republika, Slovenija, [panija, [vedska, [vajcarija, Republika Makedonija, Turcija,
Ukraina i Velika Britanija.

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

133

Evropskiot sud za ~ovekovi prava i, sî do nejzinoto spojuvawe so Sudot
vo 1999 godina, Evropskata komisija za ~ovekovi prava vo Strazbur,
izvr{uva vistinska sudska vlast. Nivnata doka`ana efikasnost e
nesporedliva na me|unaroden plan, osven mo`ebi so drugite evropski
pravni institucii, kako {to se Sudot na pravdata na Evropskata unija
i Prvostepeniot sud vo Luksemburg.
No, zo{to e toa taka? Mo`ebi zatoa {to ulogata na Sudot e da
gi razviva pravilata vospostaveni so Konvencijata na koja mora da se
gleda kako na `iv instrument od edna strana, a mo`ebi i zatoa {to
re~isi 50 godini osnovata na sistemot za sproveduvawe vo sila be{e
sodr`ana vo dve mnogu va`ni klauzuli od druga strana. Tie dve
klauzuli koi do noemvri 1998 godina ne bea zadol`itelni se:
- stariot ~len 25 (koj sega e zadol`itelen so noviot ~len 34), so
koj na poedincite58, kako i na dr`avite, im se dava{e pravo da se
obratat so molba do Evropskata komisija za ~ovekovi prava, i
- stariot ~len 46 (koj sega e zadol`itelen so noviot ~len 32), so
koj na Evropskiot sud za ~ovekovi prava mu se dava{e sudska nadle`-
nost da rasprava i da sudi za slu~ai za koi Komisijata ve}e podnela iz-
ve{taj.

Evropskiot sud za ~ovekovi prava59 e sozdaden i definiran so
me|unarodna spogodba (Evropskata konvencija za ~ovekovi prava). Sî
do 1999 godina, Sudot postoe{e paralelno so Evropskata komisija za
~ovekovi prava, pri {to i dvete institucii bea osnovani so ~len 19 od
starata konvencija so cel da se obezbedi ispolnuvawe na obvrskite
prezemeni od strana na Visokite strani-dogovorni~ki vo sega{nata
Konvencija.

Za da se osnova Sudot, potrebna be{e ratifikacija od strana na
osum dr`avi i vo 1950 godina postoe{e op{to somnevawe deka do toa
voop{to }e dojde. Me|utoa, do 1958 godina, osum dr`avi ja prifatija
nadle`nosta na Sudot koj na treti septemvri istata godina stana
oficijalno nadle`en da rasprava za sporovi.

58

“Nie na poedinecot treba da mu dademe li~na mo`nost da go zacvrsti dostoinstvoto
na individualniot ~ove~ki duh i da ja spre~i nepravdata”- sosema ednostavno izjavi
Ser Dejvid Maksvel-Fajfi, koj zaedno so Pjer-Anri Titgan i profesor Fernand Dehus
gi bea podgotvile nacrt-evropskata Konvencija za ~ovekovite prava i nacrt-statutot
za Evropskiot sud za ~ovekovi prava.

59

Sudot be{e osnovan vo 1958 godina i samo edna `alba be{e proglasena za
prifatliva od strana na Komisijata na 2 juni 1956 god. (podnesena od strana na Grcija
protiv Velika Britanija a vo vrska so Kipar). Vo pedesettite godini-5 `albi bea
oceneti kako prifatlivi. Sudot ne rasprava{e za nieden slu~aj. Vo {eesettite
godini-brojot na `albite primeni od Komisijata dostigna 54, a Sudot gi donese svoite
prvi 10 presudi. Vo sedumdesettite godini-od 168 `albi koi Komisijata gi oceni kako
prifatlivi, Sudot donese 26 presudi. Vo osumdesettite- od 455 prifateni `albi, 169
presudi bea doneseni od strana na Sudot. Vo devedesettite godini - vkupno primeni
`albi ima{e 3 491, a Sudot izre~e 818 presudi.

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

134

Od noemvri 1998 godina, Sudot zna~itelno e reorganiziran
spored uslovite na Protokolot br. 11, so koj Evropskata komisija za
~ovekovi prava se spoi so Sudot, a mehanizmite na Konvencijata za
primenuvawe vo sila bea transformirani.
So noviot ~len 19 se konstituira Sudot: "so cel da se obezbedi
po~ituvawe na obvrskite {to za Visokite strani-dogovorni~ki proiz-
leguvaa od ovaa Konvencija i nejzinite dodatni Protokoli, se osnova
Evropskiot sud za ~ovekovi prava koj }e funkcionira postojano."

FUNKCIITE NA STRAZBUR[KIOT PRAVEN SISTEM

Pravniot sistem na Strazbur ima ~etiri zna~itelno odvoeni

funkcii i toa:

Prvo, toj gi ocenuva i vr{i izbor na `albite; pove}e pretstav-
ki se ocenuvaat kako neprifatlivi.
Vtoro, posreduva vo sporovi nastojuvaj}i da postigne prijatel-
sko re{enie me|u podnesuva~ite na `albi i vladite.
Treto, sproveduva pribirawe na dokazi.
^etvrto, ako `albata e prifatena i ako vo sporot ne mo`e da
se postigne kompromis, {tom }e se priberat site potrebni dokazi,
Evropskiot sud za ~ovekovi prava presuduva za slu~ajot i donesuva
obvrzuva~ka zakonska odluka.

1 FUNKCIJA - STRAZBUR KAKO FILTER

Izborot na `albata se vr{i spored kriteriumi za ocena na
nivnata prifatlivost (~len 35 od EK^P).
Prviot kriterium za ocena na prifatlivosta va`i kako za
me|udr`avnite sporovi taka i za individualnite `albi. "Sudot mo`e
da rasprava po predmetot samo koga }e bidat iscrpeni site doma{ni
pravni sredstva, spored op{to prafatenite principi od me|unarodno-
to pravo i vo rok od {est meseci od datumot na koj e donesena kone~na-
ta interna odluka". Neiscrpuvaweto na doma{nite pravni sredstva e
predmet na slu~ajot Spenser protiv Velika Britanija.
Nekolku drugi kriteriumi se odnesuvaat samo za individual-
nite `albi: `albata ne smee da bide anonimna, nitu pak da bide
su{tinski ista so `alba {to Sudot prethodno ja razgleduval ili ve}e
ja dostavil do druga me|unarodna istra`na ili sudska instancija i
dokolku ne sodr`i novi relevantni informacii. Pokraj toa, Sudot
ima pravo da ja proglasi za neprifatliva sekoja individualna `alba
podnesena vrz osnova na ~len 34 dokolku oceni deka `albata ne sood-
vetstvuva so odredbite na Konvencijata ili so nejzinite Protokoli,
dokolku o~igledno e neosnovana ili ako so nea se zloupotrebuva pra-
voto na podnesuvawe na `alba. Slu~ajot X protiv Island pretstavuva

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

135

primer za odluka za neprifatlivost zasnovana vrz soznanijata deka
`albata o~igledno ne bila zasnovana vrz vistinski fakti.
Vo odnos na individualnite `albi, ~lenot 28 od novata
Konvencija predviduva Komitet od trojca ~lenovi za Sudot da mo`e so
ednoglasna odluka da oceni deka nekoe barawe e neprifatlivo, ili da
simne od svojot spisok na predmeti nekoja `alba koja bila podnesena
vrz ~len 34, pri {to takvata odluka mo`e da bide donesena bez
natamo{no razgleduvawe. Odlukata }e se smeta za kone~na. Ako ne
bide donesena nikakva odluka od strana na Komitetot deka nekoja
privatna `alba e neprifatliva, na primer, ako Komitetot sostaven od
trojca sudii pretpo~ita prifa}awe na individualnata `alba ili ne
mo`e da postigne ednoglasna soglasnost za neprifatlivosta, toga{
odlukata za prifatlivosta ja donesuva Sudskiot sovet sostaven od
sedum sudii. Ovoj Sovet mo`e, isto taka, da odlu~uva za osnovanosta na
individualnata `alba, {to obi~no se pravi so edna podocne`na
odluka. Za prifatlivosta na slu~ai na sporovi me|u dr`avi odlu~u-
vaat sudski soveti od po sedum sudii, a ne komiteti od po trojca sudii.

2 FUNKCIJA - STRAZBUR KAKO POSREDNIK

^lenot 38 isto taka go obvrzuva Sudot da se stavi na raspola-
gawe na zainteresiranite strani so cel da se dojde do prijatelsko
re{enie na sporot vrz osnova na po~ituvaweto na ~ovekovite prava,
kako {to e utvrdeno so Konvencijata i so nejzinite Protokoli.
Postapkata za prijatelsko re{enie e doverliva.
Iako so postignuvawe na prijatelsko re{enie spored zakonot i
vo su{tina se prekinuva sudskata postapka vo Strazbur, prijatelskoto
re{enie ne e isto {to e presudata. Kako prvo, vo prijatelskoto re{e-
nie "nema ni pobednik ni gubitnik". Prijatelskoto re{enie vo osnova
pretstavuva kompromis, a ne donesuvawe presuda i kako takvo vo mnogu
okolnosti mo`e da bide "najzadovolitelno zavr{uvawe na sudskiot
spor". Prijatelskoto re{enie mo`e ednostavno da bide rezultat na
bilateralni pregovori me|u stranite na sporot, no ~esto pati do
prijatelsko re{enie doa|ame samo po zna~itelno posreduvawe od
strana na pravniot sistem na Strazbur, obi~no od strana na Komisi-
jata, a denes od Sudot. Slu~aj koj go ilustrira strazbur{kiot proces na
prijatelsko re{enie doka`uvaj}i go ne samo kompromisot dogovoren
me|u stranite vo sporot, tuku i aktivnata uloga {to ja ima{e
strazbur{kiot praven sistem e slu~ajot Giama protiv Belgija.

3 FUNKCIJA - PRIBIRAWE NA DOKAZI

Vo tekot na polovina vek, gr~kiot slu~aj e edinstven primer na
dr`ava koja, preku pribirawe na dokazi od strana na Strazbur{kiot

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

136

praven sistem, be{e posramotena do takov stepen {to taa odlu~i da go
napu{ti Sovetot na Evropa, iako toa go stori tokmu pred da bide
isklu~ena od strana na drugite ~lenovi na institucijata.
Isklu~uvaweto e edinstvenata prisilna sankcija koja mu stoi
na raspolagawe na Sovetot na Evropa vo slu~ai koga nekoja dr`ava gi
prenebregnuva naodite za prekr{uvawe na ~ovekovite prava.

4 FUNKCIJA - EVROPSKIOT SUD ZA ^OVEKOVI
PRAVA PRESUDUVA

Sudot kako celina e nare~en "Plenaren sud", koj izbira svoj
pretsedatel, dvajca potpretsedateli, sekretar i eden ili pove}e
negovi pomo{nici. Brojot na sudiite se utvrduva spored brojot na
Visokite strani-dogovorni~ki, koj sega iznesuva 41. Sudiite
zasedavaat vo Sudot vo li~no svojstvo, t.e. ne kako prestavnici na
dr`avi.

Sudot zasedava vo odbori od po trojca sudii so zada~a da ja
utvrduva prifatlivosta na `albite podneseni od strana na poedinci.
Sudot, isto taka, zasedava vo sudski soveti od po sedum sudii,
voobi~aena sudska porota, kako i vo golemi sudski soveti od 17 sudii,
specijalni sudski poroti za pova`ni slu~ai. Vo ~lenot 30 e
predvideno deka sudskiot sovet treba da mu ja prepu{ti nadle`nosta
na Golemiot sudski sovet dokolku slu~ajot {to e na razgleduvawe
"predizvikuva seriozni pra{awa vo vrska so tolkuvaweto na
konvencijata ili na nejzinite Protokoli, ili dokolku re{enieto na
nekoe pra{awe pred sudskiot sovet mo`e da vodi do kontradikcija na
odlukata {to Sudot prethodno ja donel".
Sudot po pribiraweto na faktite pristapuva kon javna
rasprava koja obi~no e otvorena za javnosta. Dokolku Sudot konstatira
deka postoi prekr{uvawe na Konvencijata ili na nejzinite protokoli,
i ako vnatre{noto pravo na odnosnata Visoka strana-dogovorni~ka
dozvoluva da se obezbedi samo delumno obe{tetuvawe, Sudot, ako e
potrebno, }e odobri pravedna satisfakcija za o{tetenata stranka.
Presudite na sudskite soveti se kone~ni, osven koga `albata e
upatena i prifatena od strana na Golemiot sudski sovet, za {to odluka
treba da donese telo od pet sudii pri Golemiot sudski sovet. Presu-
dite doneseni od Golemiot sudski sovet se kone~ni.
Kone~nite presudi na Sudot se obvrzuva~ki za dr`avite koi se
strani na sporot. Kone~nite presudi na Sudot se dostavuvaat do
Komitetot na ministri koj }e go nadgleduva nivnoto izvr{uvawe.
Po donesuvaweto na svojata presuda za osnovanosta na baraweto,
Sudot ponekoga{ go odlo`uva donesuvaweto na odluka za pravi~na sa-
tisfakcija, dozvoluvaj}i í na odnosnata dr`ava da go re{i

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

137

obezbeduvaweto nadomest ili drug vid obe{tetuvawe vo dogovor so
privatniot baratel.

Op{to gledano, dr`avite dobrovolno gi po~ituvaat presudite
na Sudot. Takvoto po~ituvawe mo`e da vklu~uva pla}awe na obe{tetu-
vawe na o{tetenata strana60, kako i izmena na nacionalnoto pravo61.
Strazbur{kiot praven sistem mo`e da se opi{e na sledniov
na~in: postojat prvostepeni pravila, posebno osnovnite normi na
~ovekovite prava vo Evropskata konvencija, i vtorostepeni pravila,
vklu~uvaj}i gi i pravilata na Konvencijata so koi se ustanovuva me|u-
narodniot sistem na Strazbur{kiot sud i Komisija za sproveduvawe vo
sila, ~ija zada~a e primena, tolkuvawe i donesuvawe sudski odluki spo-
red prvostepenite pravila vo odnos na dr`avite-~lenki.
Ona {to go pravi strazbur{kiot praven sistem potemelen
me|unaroden praven sistem od, da re~eme, pravoto za ~ovekovi prava na
Obedinetite nacii, e toa {to Strazburg poka`uva mnogu postabilen i
prifatliv sistem na vtorostepeni pravila i institucii. Pokraj toa,
u~esnicite vo sistemot, i vladite i poedine~nite lica-strani vo spo-
rovi, gi priznavaat strazbur{kite pravila i strazbur{kite institu-
cii kako legitimni.

ZAKLU^OK: Evropskata konvencija za ~ovekovi prava, ili
spored zborovite na Johen Frovajn "zaspanata ubavica", go konstitu-
ira{e strazbur{kiot praven sistem koj, iako so svoite po~etni
odluki se ~ine{e deka Sudot nastojuva da gi uveri svoite zemji-~lenki
deka }e bide ~uvstvitelen kon nivnite raboti i tradicii62, sepak se

60

Na primer, me|u 1959 i 1989 godina, Sudot dosudi "pravi~na satisfakcija" vo 85
slu~ai. Iznosite na pari~nite obe{tetuvawa se dvi`ea od 100 holandski guldeni vo
slu~ajot Engel (okulu 40$), do 1 150 000 {vedski kruni (okolu 160 000$) vo slu~ajot
Sperong i Lonurot protiv [vedska.

61

Primeri na dr`avi koi prezele dejstvija po presudite na Sudot, i toa: Avstrija go
izmeni zakonot za postapuvawe so zatvorenicite vo du{evnite bolnici i obezbedi
itni sredstva za socijalna za{tita za stranskite `iteli; Belgija go izmeni zakonot za
bezdomnicite i usvoi merki so koi se eliminira kakva bilo diskriminacija na
vonbra~nite deca; Bugarija go ukina pravoto na obvinitelite da mu naredat pritvor na
osomni~eniot vo o~ekuvawe na sudskata postapka; Danska go izmeni zakonot vo vrska
so pritvorot pred sudeweto; Finska go izmeni zakonot za staratelstvo na deca i
pravoto na posetuvawe; Francija, [panija i Obedinetoto Kralstvo donesoa zakoni
protiv prislu{uvawe na telefonski razgovori; Grcija gi izmeni zakonite za
pritvorawe na licata vo o~ekuvawe na sudewe; Italija usvoi pravila so koi
advokatite na odbranata gi obvrzuva da se pojavat pred Kasacioniot sud; Holandija go
izmeni zakonot za pritvorawe na pacienti so mentalni bolesti; Portugalija go
reformira{e sistemot na administrativni sudovi i go zgolemi brojot na sudiite;
Romanija go pro{iri pravoto na `alba protiv odlukite na obvinitelot vo odnos na
imotnite prava; [vedska go izmeni zakonot za obvrzna religiozna nastava; [vajcarija
go revidira{e sistemot na krivi~ni sudovi i krivi~na postapka; Turcija go namali
maksimalnoto traewe na policiski pritvor; i Obedinetoto Kralstvo ja zabrani
telesnata kazna vo u~ili{tata.

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

138

poka`a dovolno silen i motiviran da donese odluki63 protiv Visokite
strani-dogovorni~ki. Tokmu toj sistem koj e barem delumno gospodar
na svojata sudbina }e igra svoja uloga vo prestojnata storija za
Evropskata integracija.

62 Na primer, vo 1961 godina, vo svojata prva su{tinska odluka vo slu~ajot
Loles, Sudot oceni deka Irska inaku bi trebalo da se smeta deka gi
prekr{ila ~lenovite 5 i 6 od Konvencijata, poradi toa {to dr`ela vo zatvor
edno osomni~eno lice od IRA pet meseci bez da bide izvedeno pred sud, na taa
dr`ava í be{e dozvoleno da otstapi od strogite pravila na konvencijata,
bidej}i spored ~len 15 od konvencijata be{e opravdano da se objavi postoewe
na "javna opasnost koja go zagrozuva `ivotot na nacijata" i da se prezemat
vonredni merki.
63 Vo slu~ajot Nojmaster vo 1968 godina, Sudot za prvpat donese odluka
protiv zemja-~lenka, odnosno protiv Avstrija. Pritoa, Sudot zazema stav deka
Avstrija, so toa {to 26 meseci dr`ela vo zatvor bez sudewe eden
stopanstvenik obvinet za dano~no zatajuvawe, gi prekr{ila granicite od
~len 5 za sproveduvawe sudewe vo razumen rok ili za pu{tawe na sloboda
dodeka trae sudskiot proces.

^ovekovite prava kako demokratska vrednost Të drejtat e njeriut si vlerë demokratike

139

Zhaneta Stojkova
Juriste e diplomuar
Viti i dytë Studimet posdiplomike
( e drejta ndërkombëtare) Fakulteti juridik "Univerziteti Kirili dhe
Metodi"- Shkup

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->