P. 1
Knjiga_20101222

Knjiga_20101222

|Views: 1,268|Likes:
Published by fluid123

More info:

Published by: fluid123 on Dec 19, 2011
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

08/19/2013

pdf

text

original

1.

1.1.

UVOD U MEHANIKU FLUIDA
POJAM FLUIDA I NJEGOVA PODJELA

Mehanika čvrstog i čvrsto-elestičnog tijela, kao što su otpornost materijala i teorija elestičnosti, izučavaju problematiku onih materija koje se ne deformišu ili je njihova deformacija vrlo mala dok su smičuće sile u dejstvu. Klasifikaciji materije na bazi veličine dejstva smičućih napona i odgovarajuće veličine deformacije dovodi do pojma fluida. U tom cilju, podsjetimo se na pojmove napona i deformacije. Napon se definiše kao granična vrijednost odnosa sile kada posmatrana površina teţi nuli: i površine na koju djeluje ova sila,

Ako je sila normalna na površinu govorimo o normalnom naponu , a ako je tangencijalna, govorimo o smičućem naponu . Deformacija se definiše kao promjena rastojanja izmeĎu dvije tačke u tijelu. Ako se posmatra apsolutna veličina ove promjene govori se veličini deformacije, a ako se posmatra količina ove promjene u jedinici vremena, govori se o brzini deformacije. Fluid se može definisati kao materija koja se kontinualno deformiše, tj. kreće se, struji ili teče kada je podvrgnuta i najmanjem dejstvu smičućih napona. Prema ovoj definiciji fluida, tečnosti i gasovi se mogu svrstati u fluide bez obzira na velike razlike u nekim njihovim fizičkim svojstvima. Isti zakoni kretanja su primjenljivi za strujanje oba medija dokle god su pri tom strujanju dominantna ista fizička svojstva. Ovakav pristup izučavanja i klasifikacije materijala je doveo do razvoja nove fundamentalne inţinjerske discipline Reologije, podjednako interesantne za izučavanje čvrsto–elastičnog i fluidnog tijela. Grafički prikaz funkcionalnih relacija napona i brzina deformisanja za izvjestan broj reoloških materija je prikazan na slici 1.1. U opštem slučaju, veza izmeĎu tangencijalnih napona i brzine deformacije se naziva krivom tečenja materijala:

Kako se vidi, prema reološkom tretiranju materije, klasifikacija počinje od jednog idealnog ekstrema:  Paskalove1 materije, koja ne posjeduje unutarnje trenje pa prema tome ni otpor dejstvu smičućih sila. Pretpostavke o neviskoznom, idealnom fluidu su uvedene u svrhu aproksimativnih analiza.

1

Blaise Pascal

1

 

Njutnov2 fluid je materija kod koje je veza izmeĎu smičućih napona i brzine deformacije linearna. To su fluidi sa kojima se najčešće susrećemo u praksi (voda, ulja i druge tečnosti, zatim vazduh i drugi gasovi). Nenjutnovi fluidi su materije kod kojih je veza izmeĎu smičućih napona i brzine deformacije nelinearna. Tu spadaju guste suspenzije, krv, med, rastvor gume i dr. Mada postoji razlika izmeĎu ovih fluida u pogledu relacije napon – brzina deformacije ipak njutnovi i nenjutnovi fluidi posjeduju jedno zajedničko svojstvo koje ih karakteriše kao fluide, a to je da se oni počinju deformisati i pri najmanjem dejstvu smičućih napona.

Slika 1.1.: Reološka podjela materije

Plastično tijelo je materija za koju je karakteristično da mora proći zonu elastičnosti da bi prešla u zonu plastičnosti. Dok je dati element materije u zoni elastičnosti, po prestanku dejstva smičućih napona element poprima prvobitni oblik. Ordinatna osa dijagrama predstavlja čvrste – elastične materije. Plastični materijali zahtijevaju neki početni napon prije nego se počnu deformisati. To znači da se ne deformišu kontinualno pod dejstvom tangencijalnih napona te ne pripadaju kategoriji fluida.

Na prvi pogled, razlika izmeĎu tečnosti i gasova je velika da bi se oni mogli nazvati fluidi. Razlog je što je masa po jedinici zapremine kod tečnosti obično i do hiljadu puta veća nego kod gasova. MeĎutim, sa kinematske tačke gledišta meĎu njima nema razlike. Mehanizam vjetra u niţim slojevima atmosfere i mehanizam podvodnih strujanja u jezerima i morima principijelno se ne razlikuje i pored velike razlike u gustinama gasa i tečnosti. Isto tako, pri kretanju tijela kroz vazduh ili tečnost slika strujanja će biti ista. Iz tog razloga projektovanje velikog sistema ventilacije i sistema za razvod tečnosti, gasa ili ulja, u osnovi se ne razlikuju. Kako je god bila data veza izmeĎu čvrstih i tečnih materija, analogno se moţe povući paralela izmeĎu disciplina koje ih izučavaju. Mehanika fluida uključuje izučavanje tečnosti i gasova dokle god razlika u stišljivosti nije od dominantnog uticaja. Ako se relativno velika kompresibilnost fluida pojavi kao problem u analizi, onda termalni efekt igra dominantnu ulogu i problem nije više problem mehanike fluida nego postaje problem termodinamike.
2

Isaac Newton

2

Prema tome mehanika fluida je disciplina koja izučava kontinuume koji se deformišu i pri najmanjem dejstvu smičućih sila i obuhvata vrlo širok dijapazon ponašanja materije, počevši od momenta koji nije više od interesa za teoriju elastičnosti i teoriju plastičnosti, pa sve do momenta dok problem ne postane izrazito termodinamički. Na bazi reološke klasifikacije razlikujemo: Materija: Neviskozan fluid Viskozan fluid Viskozan – elastičan fluid (med, krv i sl.) Elastično – viskozno tijelo (katran i sl.) Elastično – plastično tijelo Čvrsto (kruto) tijelo Paskalova Stoksova Maksvelova Kelvinova Hukova Euklidova Naziv materije prema geniju: Blaise Pascal George Gabriel Stokes James Clerk Maxwell William Thomson – 1892.godine postaje Baron Kelvin of Largs, tj. Lord Kelvin Robert Hooke Euclid of Alexandria

1.1.1.

IZ ISTORIJATA RAZVOJA MEHANIKE FLUIDA

Filozofi i matematičari, koji su proučavanju prirode prilazili sa stanovišta kvalitativne analize problema (zašto? i kako?), formirali su disciplinu pod imenom mehanika fluida. Sa druge strane, praktičari i inţenjeri koje je interesovao kvantitativni aspekt problema (koliko?) formirali su disciplinu pod imenom hidraulika. Prvi su za rješavanje problema upotrebljavali matematske metode, a drugi su se oslanjali na iskustvo i empiriju. Prvi, da bi riješili matematski postavljen problem, su često morali činiti takve pretpostavke koje su ih udaljavale od realnosti, tako da se mehanika fluida udaljavala od onoga što je trebala da bude. Drugi, u cilju dobivanja kvantitativnih rezultata, nisu ulazili u uzroke pojave i probleme su rješavali upotrebom empirijskih koeficijenata, tako da je hidraulika dobila i svoj ne zvanični naziv – nauka o koeficijentima. Divergencija izmeĎu ove dvije discipline, jedne te iste nauke, je dosegla kulminaciju krajem pretprošlog i početkom prošlog vijeka. Primjer za ovo je da su pri rješavanju jednog te istog problema ove dvije discipline davale potpuno kontradiktorna rješenja (npr. otpor tijela u fluidu, uzgon i cirkulacija). Krajem XIX vijeka pojavile su se tendencije zbliţavanja ovih disciplina. Tako je pobornik teoretskog tretiranja problema , engleski fizičar Osborn Rejnolds 3 osjetio potrebu da postojeće teorije o kretanju fluida više pribliţi realnosti, odnosno da teoriju koriguje eksperimentalnim rezultatima.

3

Osborne Reynolds

3

posjeduju submikroskopsku strukturu u kojoj su elementarni dijelovi u neprekidnom pokretu kroz relativno veliki prazan prostor. Istina.Ruski naučnik Nikolaj Jegorovič Ţukovski usmjerava teoriju potencijalnog strujanja fluida prema rješavanju inţenjerskih problema. a hidraulika i mehanika fluida nalaze „jezik“ sporazumijevanja i tijesnu saradnju u rješavanju inţenjerskih problema. element fluida. Sa druge strane. koja se danas pojavljuje pod različitim imenima: Mehanika fluida . Smatrajući ga kao redukovanu zapreminu u kojoj je masa molekula kontinuirano raspoređena bez praznog međuprostora.u koju spada i mehanika fluida.. a zatim i na pitanje „koliko?“.2. gdje je: 4 5 William Froude Ludwig Prandtl 4 . odnosno kontinuumi. kao Viliam Frud4. kao na slici 1. smatra Ludvig Prandtl sa zasluţnim sinonimom „Otac moderne mehanike fluida“. inţenjeri. Teorijska hidraulika. kao i sve ostale materije.. sa svojom teorijom graničnog sloja objedinjuje ova shvatanja. Putem statističke analize većeg broja uzoraka uzetih iz posmatranog medija veće zapremine. o njoj se vodi računa u izuzetnim slučajevima. Njena osnovna postavka je: Umjesto tačke posmatra se elementarna zapremina. njemački naučnik. Nauka o strujanju. onda se i sva njegova svojstva kontinuirano mijenjaju ili su konstantna unutar posmatrane zapremine. ova hipoteza o kontinuumu moţe se i grafički prikazati. kao na diferencijalno malu veličinu. on je dovoljno malen da se. pri konstantnoj temperaturi i pritisku. u stvari ne postoji. Zbog navedenih pretpostavljenih svojstava takvih tijela ona se nazivaju neprekidne sredine. Zato se kao osnivač moderne nauke o kretanju fluida. čija je posljedica da su pored fizičkih svojstava tog medija isto tako i kinematske i dinamičke veličine neprekidne funkcije prostornih koordinata tačke. molekularna struktura fluida se zanemaruje (kretanje molekula nije od interesa). i rezultat je potrebe za uproštenjem prirode u cilju njene lakše analize i aplikacija rezultata. Izučavanje njihovog ponašanja spada u posebnu disciplinu – Mehaniku neprekidnih sredina. Element je dovoljno velik i u sebi sadrži veći broj molekula tako da su njegova fizička i kinematsko–dinamička svojstva odraz srednjeg efekta molekula u njemu. itd. 1. FIZIČKA SVOJSTVA FLUIDA POJAM KONTINUUMA Fluidi. 1. Tek početkom prošlog vijeka Ludvig Prandtl5.1. kojoj je na prvom mjestu zadatak pri rješavanju problema da odgovori na pitanja „zašto?“ i „kako?“.2. Rješenja postaju aplikativna i imaju odgovarajuću fizičku interpretaciju. Ovo su svojstva tijela koje.2. Osnovna pretpostavka je da fluidni medij u potpunosti ispunjava prostor izabranog elementa i posjeduje inercijska i druga fizička svojstva. kao što je slučaj rješavanje problema pri vrlo niskim pritiscima. na njega u cijelosti može primijeniti princip diferencijalnog računa. pri rješavanju problema kretanja mase fluida. MeĎutim. postavljaju korelacije izmeĎu eksperimentalnih činjenica i teoretskog razmatranja. Sa druge strane.

2. onda je takav kontinuum homogen. neki drugi uzorak iste veličine moţe u sebi sadrţati izvjestan broj molekula. u kojoj molekuli ne izraţavaju svoje individualne karakteristike. i on se moţe povećati ili smanjiti zavisno od medija. Povećanjem zapremine. Za tako izabranu malu zapreminu uzoraka je nemoguće ustanoviti konstantnu vrijednost odnosa mase i zapremine. Ova zapremina se naziva granica neprekidne sredine ili kontinuuma. S druge strane. Slika 1. Osnovni uslov za posmatranje fluida kao kontinuuma je da karakteristična veličina posmatranog elementa fluida bude mnogo veća od srednje vrijednosti slobodne putanje molekula. GUSTINA FLUIDA Gustina je fizičko svojstvo fluida koja se definiše kao granična vrijednost odnosa mase i zapremine. Ovo je slučaj. bez molekula. količina mase u datoj zapremini varira sa poloţajem i vremenom. kada posmatrana zapremina teţi nuli. za sve zapremine veće od granice neprekidne sredine. koja u sebi sadrţi ovu masu. Ako se konstantnost mase po jedinici zapremine (gustina) kontinuuma. Ako pak dolazi do promjene gustine povećanjem izabrane zapremine preko neke veličine onda postoji prostorna promjena gustine što odraţava nehomogenost posmatranog kontinuuma. Zapremina predstavlja minimalnu zapreminu fluidnog elementa koji zadovoljava uslove neprekidne sredine. Prema tome. kao što je pokazano na slici 1. 5 . Pošto su molekule u stalnom pokretu moguće je da se dobije dovoljno malen uzorak.Ukoliko se izabere manji uzorak onda postoji i manja vjerovatnoća da će on sadrţavati molekule. tj.2.2. odraţava za ma kako izabranu zapreminu po obliku i njenom poloţaju u kontinuumu. tako da oni postaju sve homogeniji. broja molekula po jedinici zapremine se smanjuje i zato se masa po jedinici zapremine asimptotski pribliţava konstantnoj vrijednosti. ako je izabrana elementarna zapremina veličine unutar zone efekta molekula. 1. .: Grafički prikaz hipoteze o kontinuumu Ukoliko se zapremina uzorka poveća onda će svaki uzorak u sebi sadrţati glavninu molekula prvobitnog uzorka.2.

Sve ove veličine kao zavisno promjenljive u najopštijem slučaju mogu se mijenjati od tačke do tačke. Obično se kao referentna specifična teţina uzima specifična teţina vode pri normalnim stanju. tj. STIŠLJIVOST – ELASTIČNOST FLUIDA Svaki fluid u manjoj ili većoj mjeri pokazuje svojstvo stišljivosti. pa iz zakona o odrţanju mase slijedi: 6 .2. To je svojstvo fluida da pod dejstvom normalnih površinskih sila mijenja svoju zapreminu.) Znak minus u izrazu 1. 1.3.2. a u posmatranoj tački i u toku vremena. odnosno elastičnosti.(1. specifična teţina je suštinski vektor sa smjerom dejstva u smjeru ubrzanja zemljine teţe. Njena relativna u odnosu na neku referentnu veličinu se naziva relativna specifična težina . pokazuje da smanjenju pritiska odgovara povećanje zapremine i obratno. tako da se u najopštijem slučaju moţe pisati da je gustina zavisno promjenljiva funkcija koordinate tačke i vremena.1. 1.) Dimenzija je: Iako je poznata kao skalarna veličina. Po prestanku dejstva ovih sila posmatrana zapremina poprima prvobitnu veličinu.2. zapreminsku ili specifičnu teţinu: (1.3. Promjena zapremine uzrok je promjeni gustine. SPECIFIČNA TEŽINA FLUIDA Dejstvo sila gravitacije na jedinicu zapremine fluida predstavlja teţinu jedinice zapremine. Relativna zapreminska promjena ( ) uslijed promjene pritiska je mjera stišljivosti fluida i naziva se koeficijent stišljivosti: (1.3. U velikom broju problema je i ovaj dio mehanike fluida će biti proučavan.) Dimenzija gustine je: Gustina se mijenja sa pritiskom i temperaturom prema jednačini stanja. Prema definiciji slijedi da je relativna specifična teţina bezdimenzionalni broj.4.

napon je isti kao da fluid miruje. predajući ih zoni u koju dolaze. Njutnov obrazac za brzinu prostiranja zvuka (c) u homogenoj sredini glasi: Stišljivost fluida se moţe zanemarit u slučajevima gdje je brzina zvuka velika. Elastičnost-stišljivost fluida je zanemarljiva ako je brzina strujanja znatno manja od brzine prostiranja zvuka u datoj sredini.5. Kombinovani efekt protoka količine kretanja.4. koja će uvijek djelovati tako da nastoji eliminisati razliku brzina izmeĎu susjednih slojeva fluida. onda će ma kakva molekularna interakcija.) Na ovaj način je definisana mjera elastičnosti fluida preko modula elastičnosti. rezultirati uspostavljanjem i tangencijalne komponente napona. toplote i količine kretanja) u fluidu. predstavlja veličinu lokalnog napona.4.(1. Prema tome. a strujni prostor mali. Ako je u okolini posmatrane tačke raspored brzina fluida nejednolik. U ovom difuznom procesu moţe doći i do sudara molekula. stvara unutrašnji otpor kretanju fluida ili unutrašnje trenje u fluidu. 1. Pri kaotičnom kretanju prelazeći iz jedne zone. 7 . a u vodi c ≈1500 m/s. kao i svim ostalim pravcima i smjerovima. koja je osnova za fizičku interpretaciju viskoziteta kao isključivog svojstva fluida. Do ovoga će doći ako u tom momentu. Isti mehanizam prenosa se odigrava i u suprotnom smjeru. Prenos količine kretanja kroz površinu fluidnog elementa dogaĎa se kada molekule proĎu kroz površinu tog elementa. Modul elastičnosti je recipročna vrijednost koeficijenta stišljivosti i predstavlja relativnu promjenu gustine uslijed promjene normalnih sila. transport količine kretanja kao posljedica intermolekularnog dejstva. prolazom molekula kroz površinu elementa i kohezionih sila koje djeluju izmeĎu molekula na obe strane površine. Ovaj kaotični proces miješanja na nivou molekula se naziva molekularna difuzija i predstavlja osnovu transportnih procesa (mase. Molekule kao nosioci mase su nosioci i količine kretanja . molekule sa sobom prenose termodinamičke karakteristike (definisane stanjem kretanja molekula). Ako je u blizini te tačke brzina fluida jednolika. izmeĎu dvije grupe molekula sa obe strane površine elementa djeluje sila. poprečno na površinu elementa. normalan je na površinu i ne zavisi od orijentacije površine elementa.2. VISKOZITET Mehanika fluida kao mehanika kontinuuma zanemaruje submikroskopsku strukturu materije. U vazduhu je brzina zvuka c ≈330 m/s. izraz 1.

5. kao što je prikazano na slici 1. tangencijalni napon se moţe interpretirati kao molekularni – viskozni fluks količine kretanja glavnog pravca toka u pravcu normalno na njega.tangencijalni napon (smičuća sila na jedinicu površine ).Fluidi koji pokazuju ovo svojstvo su viskozni fluidi.koeficijent dinamičkog viskoziteta. predstavlja Njutnov zakon unutrašnjeg trenja u fluidu. Zbog dejstva viskoziteta brzine čestica fluida u kontaktu sa pločama su jednake brzini ploča.) gdje su: . IzmeĎu ploča brzina se mijenja linearno od nule.3. na donjoj ploči. a fluidi koji se po njemu ponašaju. gradijent brzine (promjena brzine po jedinici duţine u pravcu normalnom na pravac kretanja fluida). napon je veličina tangencijalne komponente napona. koja ima takav pravac i smjer da nastoji eliminisati nejednakosti rasporeda brzina. Na osnovu navedenog. U ovom primjeru fluid se kreće izmeĎu dvije beskonačno velike. nazivaju se Njutnovi fluidi.: 8 . a druga se kreće brzinom . kroz ravan u kojoj se formira ovaj napon. od kojih jedna miruje. To je koeficijent viskoziteta kao predstavnik ovog novog fizičkog svojstva fluida. Koeficijent proporcionalnosti.5.5. u izrazu 1. Relacija koja daje vezu izmeĎu unutarnjeg napona i nejednolikosti rasporeda brzina uključivat će koeficijent proporcionalnosti kao predstavnika opisanog mehanizma. izmeĎu i gradijent brzine je konstantan u svim tačkama presjeka pa će u ma kojoj ravni paralelnoj sa ravni doći do uspostavljanja smičućeg napona veličine: (1.3.: Jednostavno smičuće kretanje fluida Zbog linearnog rasporeda brzina. U navedenom izrazu. do na gornjoj pokretnoj ploči. u ravnima paralelnim sa ravni. Postavimo relaciju izmeĎu unutarnjeg napona i lokalnog gradijenta brzine za jednostavno smičuće kretanje fluida. Raspored brzina je dat funkcijom opšteg oblika: Slika 1. . Dobivena relacija 1. paralelne ploče.

9 .) se naziva koeficijent dinamičkog viskoziteta. jer nema dimenzije koeficijenta difuznosti. u fizičkom CGS sistemu. a opada za tečnosti. on je za Njutnove fluide pri datim termodinamičkim uslovima konstantan. Odgovarajući koeficijenti prenosa toplote i mase imaju dimenzije kvadrata duţine u jedinici vremena Koeficijent viskoziteta koji ima dimenzije isključivo kinematske veličine dobiva se djeljenjem koeficijenta dinamičke viskoznosti sa gustinom fluida: (1. jedinica mjere za koeficijent dinamičkog viskoziteta je: Ranije.7.) Ovo je koeficijent kinematskog viskoziteta i njegove dimenzije su: Jedinica za mjerenje kinematskog viskoziteta u SI sistemu je kvadratni metar po sekundi Ranije. Za nenjutnove fluide koeficijent dinamičkog viskoziteta je funkcija i stanja i kretanja izraţenog preko gradijenta brzine Dimenzija koeficijenta dinamičkog viskoziteta je: U SI sistemu jedinica. u CGS sistemu se koristila jedinica Stoks Dakle. a i u tehničkom sistemu koristila se jedinica: Ovako. Kao predstavnik fizičkog svojstva fluida. koeficijent kinematskog viskoziteta je koeficijent difuzije količine kretanja i predstavlja sposobnost molekularnog transporta da eliminiše nejednolikost intenziteta veličine koja doprinosi transportu količine kretanja (u ovom slučaju brzine fluida). Navedimo još da je koeficijent dinamičkog viskoziteta funkcija temperature. jer u sebi sadrţi dimenzije dinamičke veličine. kako je dat koeficijent dinamičkog viskoziteta.6. direktno ne predstavlja koeficijent prenosa količine kretanja. a ne pritiska i da sa porastom temperature koeficijent dinamičkog viskoziteta raste za gasove. bilo da je fluid u stanju mirovanja ili kretanja.(1.

) gdje su: potencijal. ali pošto se ukupna vanjska sila na neko tijelo izraţava preko zapreminskog integrala elementarnih sila. čije promjene ukazuju na razmjenu energije izmeĎu fluidne struje i okoline. npr. I naziv 'zapreminske' bi bio u potpunosti adekvatan ukoliko bi se radilo o tijelima (masi) kod kojih je gustina konstantna. Ako vanjsku silu jedinice zapremine označimo sa . One su. u notaciji vektorske analize: (1. pa im je naziv 'vanjske' adekvatniji nego 'zapreminske'. rezultat neke druge mase na posmatranu masu. a u datom sistemu se pojavljuju samo jednom. ANALIZA SILA KOJE DJELUJU NA FLUID I NJEGOVA RAVNOTEŽNA STANJA Sve sile koje djeluju na fluidnu masu u odreĎenoj zapremini se mogu podijeliti na unutrašnje i vanjske.6. koja pokazuje koliko efikasno fluid provodi toplotnu energiju. čija je dimenzija posmatranu zapreminu fluida ukupna vanjska sila biti: onda će za Veliki broj vanjskih sila. koja je funkcija kako mase tijela tako i mase zemlje koja na ovu masu djeluje. centrifugalna) i druge. gravitaciona sila. unutrašnja energija. sila inercije (Koriolisova. dakle. U suštini ona je proporcionalna masi.8. to se uobičajeni naziv 'zapreminska' sila moţe opravdati i ovom činjenicom.1. Unutrašnje sile su one koje djeluju na kontaktnoj površini izmeĎu dvije mase i pojavljuju se u parovima (po zakonu akcije i reakcije). koja pokazuje koliko energije treba utrošiti za zagrijavanje fluida. entalpija i entropija.. Kao najbolji primjer moţe da posluţi sila teţe. odnosno funkcija jedinične sile . sila zemljine teţe.3. Vanjske sile su one koje djeluju izmeĎu ma koje mase datog sistema i mase nekog drugog sistema koji nema direktnog kontakta sa prvim. u reţimima strujanja kada dolazi do promjene temperature od značaja su i druge osobine:     specifična toplota. tj. OSTALE OSOBINE FLUIDA Naprijed su navedene najvaţnije osobine fluida vezane za problematiku koja će se razmatrati u ovoj knjizi. MeĎutim. i koeficijent difuzije (toplota. skalarnu funkciju koja zadovoljava uslov: odnosno. 1. ima svoj potencijal. jer u tom slučaju ta sila je zaista proporcionalna zapremini. toplota provoĎenja. masa) koji pokazuje transportne osobine fluidne mase. Vanjske sile se još nazivaju i zapreminske. a to su. posebno onih koje su predmet mehanike fluida. 10 .2.

tada se dio I moţe zadrţati u istom stanju samo ako se uticaj dijela II zamjeni dejstvom ekvivalentnih sila u svim tačkama koje pripadaju zajedničkoj površini Zato se ovakve sile nazivaju površinskim silama i označimo ih sa površine trpi elementarnu površinsku silu Mali dio granične i . a količnika odabere proizvoljna tačka . tangencijalne (smičuće) sile moraju biti u ravnoteţi kada fluid miruje.4. Sile koje imaju svoj potencijal se nazivaju konzervativne sile.: Unutrašnje sile Ako se dio II ukloni. granična vrijednost količnika tangencijalne ili smičuće napone.9.: U unutrašnjosti fluida normalni napon moţe biti samo pritisak . pa se oko nje površina sve predstavljati . Dakle. pa ni u tačkama elementarne površine koja je proizvoljno izabrana. tj. Ako se na nekoj elementarnoj površini više suţava onda će u limesu.: tako da je potencijal sile zemljine teţe: (1. Tangencijalne komponente površinskih sila izazivaju klizanje fluidnih elemenata i pri najmanjem dejstvu. površinske sile nisu jednake u raznim tačkama površine. tj. bez trenja. kada normalne napone. koja se moţe rastaviti na normalnu tangencijalnu komponentu . podijeliti na dva dijela pomoću ravni . Slika 1. Kao primjer uzmimo silu teţine (zemljine teţe) čija je jedinična vanjska sila jednaka sili gravitacionog ubrzanja. Sila gravitacije je jedna od vanjskih sila koje najčešće srećemo u mehanici fluida.4. U opštem slučaju.je vektor definisan u svakoj tački polja. Unutrašnje sile se nazivaju i površinske sile. koji ima smjer normale na nivo-ravan. slika 1. Pritisak je skalarna veličina. koju ispunjava fluid. Da bi se to pokazalo treba posmatranu zapreminu. jer fluid ne moţe podnijeti silu istezanja.) gdje je z ordinata sa smjerom prema gore. dimenzije: Elementarna sila pritiska je: Znak minus je zbog toga što sile pritiska djeluju u suprotnom smjeru od vanjske normale na površinu. Pri kretanju realnog 11 . za razliku od čvrstih tijela. Realni fluid u stanju mirovanja se ponaša kao idealan.

postaju sada funkcije koordinata u prostoru i mijenjaju se neprekidno od tačke do tačke. spajanjem njihovih krajeva izdvojiće se fluidni tetraedar MABC. kao što su gustina. intenzitet joj je isti na jednom mjestu bez obzira na orijentaciju površine. uvijek bi se mogla rastaviti na komponente u pravcu normale i tangente. koja djeluje na element površine . u toj tački. pretpostavlja da je materija homogena i izotropna. Zna se da kroz jednu tačku moţe prolaziti bezbroj površina pod raznim uglovima.3. Zato je elementarna sila pritiska . Pritisak pri mirovanju fluida se definiše kao statički pritisak. Sila uzrokovana statičkim pritiskom ima dva vaţna svojstva:   uvijek je normalna na svakoj stvarnoj ili zamišljenoj površini u fluidu. Prvo svojstvo je očigledno jer kada bi sila statičkog pritiska djelovala pod nekim uglom prema normali na površinu. Ako se kroz tačku (slika 1. vektor i to jednak pritisku pomnoţenim elementom površine i sa predznakom minus jer je smjer sile pritiska suprotan smjeru normale na vanjsku površinu: Pritisak u fluidu postoji bez obzira da li fluid miruje ili se kreće. 12 . Zato treba praviti razliku izmeĎu ova dva slučaja. pa se mogu napisati uslovi za njegovu ravnoteţu pod dejstvom normalnih sila (normalno na stranu ABC). 1. Izotropan fluid podrazumijeva da su svojstva svakog. pa i najmanjeg elementa ista u svim pravcima. Uvijek se pretpostavlja da masa neprekidno ispunjava prostor koji zauzima fluid. ukoliko u fluidnom prostoru nema nekih izuzetnih mjesta. dalje.fluida je situacija sasvim drugačija. PRITISAK Već smo naveli da se pod pritiskom u nekoj tački fluida podrazumijeva skalarna veličina čija vrijednost odgovara površinskoj sili normalnoj na površinu. brzina. Tako je moguće matematički obuhvatiti mnoge pojave koje bi bez toga ostale neobjašnjene. viskozitet igra vaţnu ulogu i nema kretanja fluida bez većeg ili manjeg otpora. pritisak itd.) povuku koordinatne ose i na njima uoče odsječci . Dokaz će biti izveden ako se dokaţe da statički pritisak ostaje isti u pravcu normale svake od tih površina.1. Homogenost fluida podrazumijeva da su fizička svojstva svakog. Zbog ovog svojstva površinske sile u fluidu koji miruje dobile su kratak naziv pritisak. Zato moţe da postoji samo normalna komponenta koja pritiskuje fluid ne narušavajući ravnoteţu. On miruje. Drugačiji fluidi se ne proučavaju u mehanici fluida. Drugo svojstvo pritiska treba dokazati. Tangencijalna komponenta bi izazvala klizanje fluidnih elemenata i ravnoteţa bi se pokvarila. Razne fizičke veličine. pa i najmanjeg elementa ista u cjelokupnom fluidnom prostoru.5. singulariteta. U mehanici fluida se.

Pritisak u tački S1 površine je: i za ostale pravce: Slika 1.10.) Elementarna sila pritiska na površinu pritisak u teţištu površine je: (1.) gdje je Pošto na izdvojeni element fluida djeluju i zapreminske sile (sila teţe) njihovu rezultantu po jedinici mase označavamo sa: Elementarnu masu fluidnog elementa moţemo napisati kao: (1.: Svojstvo pritiska Na osnovu ovoga.) a elementarnu zapreminsku silu u pravcu ose kao: 13 .5.12. elementarne sile pritiska će biti: (1.11.

Dakle.(1.) ili gdje je: ugao izmeĎ unutrašnje normale na površinu 1.6.6.) Na osnovu d'Alember6-ovog principa dinamička ravnoteţa za pravac će biti: (1. tj. statički pritisak u nekoj tački fluida je isti u svim pravcima koji prolaze kroz tu tačku.13. 6 Jean le Rond d'Alembert 14 .: Svojstvo pritiska u ravni Na osnovu ovoga dobivamo: Zanemarujući članove niţeg (trećeg) reda i analogno ponavljajući postupak za dobiva se: i pravac.) Elementarne sile pritiska su normalne na elementarnu površinu koju posmatramo. (u smjeru sile )i ose (slika Slika 1.15.: (1.14.).

2. Komponenta vanjske ili zapreminske sile po jedinici mase je: Uslov statičke ravnoteţe sila koja djeluje u pravcu ose je i daje: (2.1.1. koji djeluje normalno na površine fluidnog elementa. HIDROSTATIKA OSNOVNA JEDNAČINA HIDROSTATIKE. Na posmatrani fluidni element djeluju površinske i zapreminske sile. .2. a za ostale pravce ćemo primijeniti analogiju. i 2.) Sabiranjem jednačina 2.2. tada su sile pritiska Analizirat ćemo slučaj u pravcu.1. dobiva se: 15 .1.) Slika 2. Površinske sile su definisane veličinom statičkog pritiska . DIFERENCIJALNI OBLIK Da bi se dobila osnovna jednačina hidrostatike. posmatraće se ravnoteţa fluidnog elementa mase u stanju mirovanja. Obzirom da se fluid nalazi u stanju mirovanja svejedno je da li je fluid idealan ili realan. Zapreminske sile (sile teţe) su izraţene po jedinici mase fluidnog elementa i imaju komponente tj. Ako se pretpostavi da je pritisak u koordinatnom početku na bočnim stranama kao na slici 2.: Statička ravnoteža sila u pravcu Analogno se dobiva za i pravac: (2. i dijeljenjem sa gustinom .1.2.

8. tj.6. dobiva se: (2. pokazuje da je apsolutni pritisak u nekoj tački jednak zbiru atmosferskog (tj. dobiva se: (2. Jednačina 2.8.) gdje su: atmosferski pritisak.) Za dobiva se vrijednost konstante: (2.4.4.ili (2.2. vanjskog pritiska) i hidrostatičkog pritiska.3. dubina na kojoj se nalazi posmatrana tačka. integralimo po bilo kojoj liniji .: Analiza apsolutnog pritiska u nekoj tački fluida Uvrštavajući izraz 2. skalarnu funkciju koja zadovoljava uslov: 16 .) Slika 2. uslijed teţine stuba fluida visine i jediničnog poprečnog presjeka.) odnosno: (2..3. Kada su poznate komponente zapreminskih sila osnovna jednačina hidrostatike se moze iskoristiti za dobivanje zakona rasporeda pritiska u fluidu. a smjer ose prema gore (slika 2. i ako je za fluid dobivamo: (2.3. u osnovnu jednačinu hidrostatike.7.5.5. predstavlja osnovnu jednačinu hidrostatike u diferencijalnom obliku.) Izraz 2. izraz 2. Ranije je navedeno da je pri mirovanju fluida ravnoteţa moguća ako zapreminske (vanjske) sile imaju svoj potencijal.) Ako jednačinu 2. Površine istog pritiska se dobivaju iz uslova odnosno Ako od zapreminskih sila uzmemo silu teţe.2).

3.11.1.(2.9. slika 2. Kao što je već napomenuto.: 17 . Sada ćemo odrediti potencijal sile teţe: (2. da je u tački A sila teţe po jedinici mase R i dobiveno je: (2.2. znači da je odnosno odnosno ekvipotencijalne površine su 2. potencijal sile teţe: (2.13.) Na slici 2. .12. Intenzitet elementarne sile pritiska je: (2.14.10. pravca i smjera dejstva rezultujuće sile pritiska (hidrostatičkog pritiska) daje osnovne podatke projektantima brana.) Intenzitet rezultujuće sile pritiska se dobiva integralenjem izraza 2. sile koje imaju svoj potencijal se nazivaju konzervativne sile. nasipa i dr. imamo: (2.2.) Ako se u koordinatnom sistemu krećemo tako da je slijedi da je Na ovaj način dolazimo do pojma ekvipotencijalne površine. U slučaju sile teţe horizontalne. PRITISAK NA POVRŠINE PRITISAK NA RAVNE POVRŠINE U slučaju apsolutnog mirovanja fluida odreĎivanje intenziteta. ustava.10. odnosno potencijalna funkcija. je prikazano. problem je odrediti silu pritiska na ravnu površinu nagnutu pod uglom prema ravni horizonta.14. Elementarne sile pritiska su normalne na elementarnu površinu rezultujuća sila normalna na posmatranu površinu.) odnosno. 2. i pritisak je razlika izmeĎu apsolutnog i atmosferskog pritiska – relativni pritisak. i 2. Dakle.2.) Iz izraza 2.) Skalarna funkcija je potencijal sile. prema tome je i Kako se atmosferski pritisak prenosi na obe strane površine on neće doprinositi rezultujućoj sili.11.

hvatište ili centar dejstva.19.) Slika 2. U opštem slučaju centar pritiska se razlikuje od teţišta površine. Poloţaj centra pritiska se odreĎuje iz uslova da je moment rezultante jednak sumi momenata komponenti.: (2.17.: Pritisak na ravnu površinu Integral se naziva statički moment površine za osu (presjek ravni sa slobodnom površinom tečnosti) i označava se sa Prema definiciji srednje vrijednosti integrala: (2.) 18 . Vidi se da je intenzitet rezultujuće sile pritiska jednak proizvodu pritiska u teţištu površine i površine . i označava se sa se naziva aksijalni moment inercije površine Dakle.) mjerene u ravni u kojoj leţi površina.16.18.(2.15.3.) gdje je: koordinata teţišta površine Sada je: (2. se vidi da intenzitet sile pritiska ne zavisi od ugla .. osu. dobivamo: u odnosu na odnosno: (2.) U izrazu 2.18.17. Tačka u kojoj djeluje rezultujuća sila naziva se centar pritiska. tj. Iz izraza 2.

23. Smjer djelovanja rezultujuće sile pritiska se odreĎuje prema smjeru djelovanja elementarnih sila Na primjeru rezervoara sa bočnim zidom pod uglom ćemo prikazati ćemu su jednake komponente sile pritiska. tada se primjenom teoreme o paralelnoj translaciji osa dobiva: (2.. Korištenjem izraza 2.4.) je (2.19.20. centar pritiska je uvijek dublje od teţišta posmatrane površine.22.) uzmemo da je gdje je: moment inercije u odnosu na teţišnu osu površine. dobivamo: (2.) kako je: dobivamo: (2.20.) gdje je: zapremina tečnosti iznad pritisnute površine zida do slobodne površine tečnosti.21.Ako sa označimo ose koje prolaze kroz teţište površine . i 2. Slika 2.: Djelovanje sile pritiska na bočni zid 19 . slika 2. Širina zida (normalno na ravan crteţa.) Kako je aksijalni moment inercije pozitivna veličina.4.

5.) Dalje.2. komponente se dobivaju integralenjem navedenih izraza 2.25. srednja 20 .) odnosno.5. a osa z orjentisana prema dole.: Pritisak na zakrivljene površine Na elementarnu površinu površine djeluje elementarna sila koja sa koordinatom zaklapa uglove respektivno. Slika 2. su: (2. koordinatni sistem je postavljen tako da x – y ravan leţi na slobodnoj površini.24.27. Prema definiciji.16.25.) a komponente sile iz izraza 2. integral: se naziva statički moment površine za odgovarajuće vrijednost integrala je: ose.26. Vektori su kolinearni i moţe se pisati: (2. Kada element površine u tački se moţe zamjeniti elementom koji leţi u tangencijalnoj ravni koja prolazi kroz tu tačku.) Kao što nam je poznato iz izraza 2.: (2.2.26.2. PRITISAK NA ZAKRIVLJENE POVRŠINE Kao što se vidi sa slike 2. (2..

) .(2.) gdje je: koordinata teţišta površine Iz izraza 2. odnosno ravan (2. OdreĎivanje odgovarajućih centara pritiska. Posmatrajmo površinu (slika 2.6.27. odnosno projekciju površine na ravan. se dobiva: (2.28.) gdje je: aksijalni moment inercije površine u odnosu na osu. i 2.6. odnosno hvatišta. Slika 2.).29.: Centar pritiska ili hvatište ( ravan) Primjenom teoreme o paralelnoj translaciji osa (na ose koje prolaze kroz teţište) dobiva se: gdje je: 21 .30.28.

moment inercije u odnosu teţišnu osu površine. Na osnovu navedenog, dobiva se:

(2.31.)

Pomoću izraza 2.31. odreĎujemo dubinu na kojoj se nalazi pravac komponente sile pritiska Da bi se jednoznačno odredio poloţaj centra pritiska primjeniće se princip ravnoteţe momenta za osu:

odnosno:
(2.32.)

gdje je: centrifugalni moment inercije površine za i osu.

Slika 2.7.: Centar pritiska ili hvatište (

ravan)

Analogno će se uraditi za površinu ravan, slika 2.7.:

projekciju površine

na

ravan, odnosno

22

(2.33.)

gdje je: aksijalni moment inercije površine Primjenom teoreme o paralelnoj translaciji osa, dobiva se: u odnosu na osu.

gdje je: moment inercije u odnosu na teţišnu osu površine. Nadalje se dobiva:

gdje je: centrifugalni moment inercije površine Na kraju, posljednja komponenta sile pritiska je:
(2.34.)

za

i

osu.

Integral na desnoj strani izraza 2.34. predstavlja zapreminu koja je ograničena izmeĎu zakrivljene površine, slobodne površine tečnosti i vertikalnih izvodnica koje dodiruju ivice zakrivljene površine. Na osnovu izraza 2.34. se moţe pisati:

23

(2.35.)

To znači, prema izrazu 2.35., da je intenzitet vertikalne komponente sile pritiska jednak teţini tečnosti koja se nalazi u prostoru izmeĎu posmatrane površine i slobodne površine tečnosti. Pravac djelovanja ove komponente prolazi kroz teţište zapremine Do sada je pokazano kako se odreĎuje intenzitet i pravac djelovanja komponenti sile pritiska. Što se tiče smjera on je uvijek suprotan smjeru normale okvašenog dijela pritisnute površine.

2.3.
2.3.1.

POTISAK I PLIVANJE
HIDROSTATIČKI UZGON – POTISAK

Posmatraće se tijelo potpuno potopljeno u tečnost sa ciljem da se odredi intenzitet, pravac i smjer djelovanja sile kojom tečnost djeluje na tijelo, slika 2.8.

Slika 2.8.: Hidrostatički uzgon-potisak

Kako je tijelo ograničeno zatvorenom površinom rezultante komponenti u i pravcu su jednake nuli, odnosno na potopljeno tijelo ne djeluju horizontalne sile. Na površinu vertikalna sila djeluje vertikalna sila : a na njoj odgovarajuću površinu djeluje

(2.36.)

Rezultanta sila, prema izrazu 2.36. je:

(2.37.)

Iz izraza 2.36. i 2.37. se moţe vidjeti da je smjer sile smjer sile je prema gore Intenzitet sile iz izraza 2.37. je:

suprotan smjeru

ose, odnosno

24

Tačku dejstva ove uzgonske sile – potiska.38.tijelo tone. IzvoĎenjem tijela iz ravnoteţnog poloţaja. Ako uporedimo intenzitete sila: teţine tijela . Dio tijela u i uzgonske sile . Izraz 2. . Dio tijela ispod površine plivanja se naziva deplasman.). u stanju ravnoteţe. presijeca tijelo. koja se naziva centrom potiska ili uzgona. Rastojanje od ravni plivanja do najniţe tačke tijela se naziva dubina potapanja. Rezultanta ove sile prolazi kroz teţište istisnute zapremine. kroz tačku ) koja se naziva osa inklinacije.tijelo u tečnost se kreće prema gore dok jednim dijelom ne izroni. Ovo je dobro poznat Arhimedov7 zakon koji glasi: svako tijelo uronjeno u tečnost prividno gubi onoliko od svoje težine koliko teži tijelom istisnuta tečnost.ili poslije integralenja: (2. treba razlikovati od teţišta uronjenog tijela. kao ravan plivanja. Tada kaţemo da tijelo pliva (slika 2. . Slobodna površina tečnosti.) gdje su: specifična teţina tečnosti. pokazuje da je intenzitet rezultante vertikalnih komponenta sila jednak teţini tijelom istisnute tečnosti. Dobivena površina se naziva površina plivanja.2. PLIVANJE I STABILNOST TIJELA PRI PLIVANJU Ako je potisak veći od teţine potpuno potopljenog tijela.tijelo lebdi u tečnosti.9.3. rotacijom oko ose inklinacije za ugao prvobitno teţište ili središte deplasmana će se pomjeriti u tačku a pravac dejstva potiska će biti u pravcu U presjeku pravca dejstva potiska i ose plivanja dobiva se tačka metacentar. zapremina tijela. Plovni objekti su pravilnog oblika i imaju jednu ili više vertikalnih ravni simetrije.38. U presjeku ravni simetrije i ravni plivanja dobiva se uzduţna osa (normalno na ravan crteţa. se naziva osa plivanja. Prava na kojoj leţi teţište tijela i središte deplasmana. 7 Archimedes of Syracuse 25 . imamo slučajeve: tečnosti trpi potisak koji je jednak teţini tijela. a središte potiska se naziva središte deplasmana . tijelo se kreće prema gore dok jednim dijelom ne izroni. Rotacija oko ose inklinacije predstavlja bočno ljuljanje. 2.

Sile teţine i potiska sada formiraju spreg čiji obrtni moment teţi da okrene objekt oko ose inklinacije. ali su suprotnog smjera. u kome se nalazi plovni objekt. pri ovom zakretanju je došlo samo do pomjeranja središta deplasmana. indiferentna ravnoteţa. a polovina koja je iznad tečnost smanjuje silu potiska. Za odreĎivanje stanja ravnoteţe.Slika 2. U zavisnosti od poloţaja metacentra i teţišta tijela u odnosu na središte deplasmana mogu se definisati tri ravnoteţna stanja: stabilna ravnoteţa. 26 . labilna ravnoteţa. poluprečnik metacentra se moţe dobiti iz momentne jednačine sila koje djeluju na tijelo. moment uravnoteţenja je: (2. koje su zbog jednakosti zapremina jednake po intenzitetu.39. odnosno do pomjeranja napadne tačke dejstva sile pritiska. Za dati nagib tijela.: Plivanje tijela Intenzitet potiska se ne mijenja jer je povećanje potopljene zapremine kompenzirano isplivavanjem iste veličine zapremine Dakle.9. Veličina momenta koji ţeli da vrati tijelo u ravnoteţni poloţaj. potrebno je odrediti poluprečnik metacentra . tzv.) Za uglove Potopljena polovina tijela je podvrgnuta višku.

Pri analizi takvih kretanja treba uvesti u proračun inercijalne i prividne sile (centrifugalne i dr. osu 2.4. prema d'Alember-ovom. proučavaju se ne samo apsolutna kretanja ili mirovanja.) gdje su: moment inercije površine plivanja u odnosu na zapremina potopljenog dijela tijela – deplasman. nego i relativna. jer nema sile koja bi je izvela iz tog ravnoteţnog poloţaja. Radijus metacentra direktno je proporcijalan momentu inercije površine plivanja u odnosu na poduţnu osu u koju ulaze i geometrijske karakteristike plovnog objekta. pod projekcijama sile treba podrazumjevati ne samo projekcije teţine nego i svih inercijalnih sila.4.Obzirom da je: dobivamo: (2. JEDNOLIKO UBRZANO TRANSLATORNO KRETANJE Ako se posuda kreće pravolinijski. RELATIVNO MIROVANJE FLUIDA U mehanici fluida. svaki dinamički sistem se moţe tretirati kao statički pod uslovom da se efekt ubrzanja uzme u obzir preko fiktivnih inercijalnih sila.1. 2. Dakle. Da bi se u ovakvim slučajevima odredio raspored pritisaka u tečnosti i oblik slobodne površine treba primijeniti osnovnu jednačinu hidrostatike. ali istovremeno se moţe kretati u prostoru zajedno sa posudom. kao i u mehanici krutog tijela. Inercijalne sile su zapreminske i zato pri proučavanju relativnog mirovanja fluida. tečnost u posudi će relativno mirovati u odnosu na posudu.). slika 2. 27 . ali uzimajući u obzir i inercijalne sile. Tečnost moţe mirovati u odnosu na posudu u kojoj se nalazi.10.40. konstantnom brzinom.

. dobiva se: (2.. nagnutu pod uglom ubrzanjem dobivamo: Sada osnovna jednačina za hidrostatiku fluida 2. uz uslov (2.10.Slika 2.) ili kada se integrali: (2.43.) Konstanta integracije se odreĎuje iz uslova: Uvrštavanjem konstante integracije u izraz 2.10.44. predstavlja raspored relativnog pritiska u tečnosti. i sreĎivanjem.42. Jednačina slobodne površine tečnosti dobiva se iz izraza 2.43.3.44. Površine jednakih pritisaka će biti ravni normalne na pravac rezultujuće sile Na primjeru posude koja se kreće niz strmu ravan. poprima oblik: (2.: Jednoliko ubrzano translatorno kretanje Pri jednoliko ubrzanom pravolinijskom kretanju relativna ravnoteţa tečnost prema posudi zavisi od djelovanja dvije sile: teţine i inercije Vektorskim sabiranjem ovih sila dobiva se rezultujuća sila Na slici 2.) Dobiveni izraz 2.44.) konstantnim (2.41.) Nagib slobodne površine tečnosti prema horizontu je: 28 .45. su prikazane te sile izraţene po jedinici mase.

11. i sreĎivanjem. JEDNOLIKA ROTACIJA TEČNOSTI OKO VERTIKALNE OSE Cilindrična posuda napunjena tečnošću rotira konstantnom ugaonom brzinom oko vertikalne ose.47. te sva masa rotira.4. poslije izvjesnog vremena. sili teţine treba dodati horizontalnu centrifugalnu silu.48. Ako je ugaona brzina dobiva se: (2. Uzrok tome je trenje tečnosti o zid posude koji se prenosi u unutrašnjost. slika 2. i tečnost će početi rotirati zajedno sa posudom. u izraz 2.) Osnovna jednačina hidrostatike sada glasi: ili poslije integralenja: (2. Slika 2.) Uvrštavanjem konstante 2. dobiva se: 29 .) Iz uslova dobivamo odnosno: (2.11.46.: Rotacija tečnosti oko vertikalne ose U ovom slučaju tečnost relativno miruje u odnosu na posudu. Dakle.47. Ako se posuda kreće horizontalno onda je i i one su 2.Površine konstantnog relativnog pritiska se dobivaju iz uslova paralelne sa slobodnom površinom tečnosti.48.2.

da se tečnost u sredini posude. izraz 2. spusti za istu vrijednost za koju se podigne uz Probleme iz ove oblasti je praktičnije rješavati u cilindričnim koordinatama: Sada izraz za raspored relativnog pritiska glasi: Naprijed prikazano je vezano za postavljanje koordinatnog početka u tjeme paraboloida. Prema slici 2.11.(2. poluprečnik posude je . predstavlja jednačinu paraboloida.) Sa druge strane. ako je H bila visina tečnosti u posudi prije rotacije. njena zapremina ostaje ista i za vrijeme rotacije. odnosno: Primjećuje se da je zapremina paraboloida jednaka polovini zapremine cilindra iste baze i visine.) Izraz 2. Za tačke na zidu vrijedi jednačine. dobiva: i visina do koje se podigne pa se iz posljednje (2.) Dobiveni izraz 2. Jednačina slobodne površine tečnosti se dobiva iz uslova : (2.50. Sada je potrebno odrediti visinu na koju će se podignuti tečnost uz zid posude u odnosu na početnu visinu (prije rotacije) i na koju dubinu će se spustiti tečnost u osi rotacije. . predstavlja raspored relativnog pritiska u tečnosti. visina paraboloida tečnost uz zid posude je .49. zid posude.50.49..50.51. Dalje slijedi da je: Vidi se. 30 .

npr. separiraju) i da lakša tečnost zauzme poloţaj iznad teţe. itd. onda kao što se zna. tečnosti teţe da se rasloje (razdvoje. nafte.Osnovna jednačina rotacije oko ose. odreĎujemo iz poznatog uslova. glasi: Konstantu integracije sistemu. pri livenju ţeljeza u kalupe. kada cijela masa fluida rotira istom ugaonom brzinom kao i posuda. Ista pojava se moţe iskoristiti ako su u posudi pomiješane dvije tečnosti različitih specifičnih teţina. Uzrok raslojavanju je nejednak pritisak koji se javlja u pojedinim tačkama na istoj dubini i koji je posljedica specifičnih teţina fluidnog elemenata. 31 . a prema odabranom koordinatnom Saznanja iz ovog poglavlja se koriste kada se ţeli povećati pritisak. Na ovom principu su sagraĎeni separatori koji se koriste u industriji proizvodnje mlijeka. za rad centrifugalnih pumpi i dr. šećera.

Za ovo se primjenjuju dva metoda: Lagranţeov8 i Ojlerov9.3. Element krute materije se moţe kretati translatorno i da pri tome rotira bez promjene oblika. kinematika fluida upotpunjava saznanja o kretanju fluida eksperimentalnim putem.2. Poznavati kretanje fluida znači poznavati brzinu i ubrzanje svakog fluidnog elementa. ukratko. Prvi metod je dao Lagranţ. moţe se deformisati. a suština mu je u tome što se svaki element fluida prati na putu kroz prostor. BRZINA I UBRZANJE Teškoće u opisivanju kretanja fluida su uzrokovane neprekidnošću sredine koja sadrţi veliki broj elemenata fluida. i po njemu se uoči tačka u prostoru za koju se odreĎuje brzina i ubrzanje.) gdje su: (3. tj. čime predstavlja osnove za analizu kretanja pod dejstvom sila. isti fluidni element se nalazi u tački .: (3. oblik i zapreminu. U suštini. Neka se u trenutku vremena posmatrani fluidni element nalazi u tački koja ima svoj radijus vektor . Ako se za sve tačke prostora uspiju odrediti ove veličine.1. dok fluidni element pri kretanju mijenja poloţaj.3. Pored matematičkog opisivanja kretanja. što se proučava u dinamici fluida.1. U proizvoljnom vremenskom trenutku . 3. u svakom trenutku vremena. 3. LAGRANŽEOV METOD Posmatrajmo kretanje fluida u prostoru koji je definisan Dekartovim koordinatnim sistemom. kinematika fluida daje matematičke opise kretanja fluida. onda će strujanje biti potpuno definisano. Postoji bitna razlika meĎu promjenama koje mogu nastupiti pri kretanju elemenata krute materije i fluidnih elemenata. Drugi metod je postavio Ojler. KINEMATIKA FLUIDA Kinematika fluida proučava kretanje fluidnih elemenata i fluida kao cjeline ne vodeći računa o silama koje uzrokuju kretanje.1.) 8 9 Joseph Louise Lagrange Leonhard Euler 32 .1. onako kako se to radi u mehanici materijalne tačke.) ili (3. koja ima radijus vektor .

8.) Prednost ovakvog rješavanja je u tome što je putanja svakog fluidnog elementa odmah poznata.7..) 33 .9.: (3. u izrazima 3. se nazivaju Lagranţeovim varijablama.5. izraz 3. Ovako se. naprijed posmatrani element. ali praktična primjena u dinamici fluida.12.: (3. koje je teško rješavati.3.) ili izraţavajući vektor brzine preko komponenti: (3.12.. formalno matematički.) ili izraţeno preko komponenti: (3. brzina moţe predstaviti: (3.7.2. Po definiciji.11. Tako se.Vrijednosti .) ili ako se ubrzanje.) gdje su: (3.) Prednost Ojlerovog metoda je u tome što vodi prema jednostavnim jednačinama. moguće je dobiti Lagranţeov opis kretanja. izrazi preko komponenata ubrzanja: (3. i 3.10. Kada su poznata rješenja u obliku 3. brzina neke materijalne tačke je jednaka prvom izvodu radijus-vektora poloţaja u vremenu. OJLEROV METOD Prema ovoj metodi nije potrebno označavati pojedine fluidne elemente. rješavajući sistem jednačina 3. tj. karakteristika strujanja se odreĎuje u proizvoljnoj tački u proizvoljnom trenutku vremena .4.) Prema definiciji ubrzanja: (3. označava kao element . 3.1.11. Pogodno je da se svaki fluidni element označi (definiše) početnom pozicijom. vodi veoma sloţenim jednačinama. Umjesto toga.) gdje su komponente brzine odreĎene sa: (3..2.6.

) Kako je.15.17.) ili 10 Brook Taylor 34 . : (3.) pravcu: (3.) Obzirom da je kao: element putanje fluida.(3. zanemarujući članove višeg reda. u Taylorov red. ubrzanje: (3.19.11.17..16.) Da bi se definisali izrazi za ubrzanje po Ojlerovoj metodi.14.) koristeći izraz 3. dobiva se: (3.18. dobiva se: (3. koji se u ternutku vremena . dobiva se: 10 ili (3. posmatraće se promjena brzine izmeĎu tačke odreĎene vektorom i tačke odreĎene sa Neka se fluidni element. njegove komponente se mogu izraziti Sada se promjena komponente brzine moţe predstaviti kao: (3. po definiciji.13.) Razvojem prvog člana na desnoj strani izraza 3.) uz početne uslove: . zatekne u poloţaju odreĎenom sa nakon isteka vremena preĎe u poloţaj odreĎen sa Zbog pojednostavljenja posmatraće se promjena brzine samo u ili prema jednačini iz izraza 3.15.12.

) poznat pod nazivom materijalni.) gdje je operator: (3.24. su prikazane komponente brzine u cilindričnom i sfernom koordinatnom sistemu.) Pored Dekartovog koordinatnog sistema u mehanici fluida se često koriste cilindrični ili sferni koordinatni sistemi. prenosno ili usputno ubrzanje. Preostala tri člana predstavljaju promjenu brzine uslijed promjene poloţaja elemenata fluida i nazivaju se konvekcijsko.23. U izrazima 3. za komponente ubrzanja.21.21. Obzirom da je ubrzanje vektorska veličina moţe se napisati kao: (3. prvi član materijalnog izvoda je promjena brzine sa vremenom u posmatranoj tački i naziva se lokalnim ubrzanjem.) Analogno se mogu izvesti izrazi i za druge dvije komponente ubrzanja: (3. i 3. Izrazi za komponente ubrzanja u cilindričnom koordinatnom sistemu glase: (3.) Na slikama 3. i 3.) Izrazi za komponente ubrzanja u cilindričnom koordinatnom sistemu glase: (3. 35 . Izbor sistema zavisi od graničnih uslova.2.25.20. odnosno supstancijalni izvod ili Stoksov totalni izvod.(3.20. respektivno.22.1.

relativnim poloţajem tačke i njenom ugaonom brzinom.26. brzina pojedinih elemenata se ne moţe definisati brzinom centra mase. poloţaja te tačke u odnosu na centar mase (koji je konstantan) i ugaone brzine tačke oko trenutne ose rotacije u odnosu na centar mase. Dobar primjer 36 . U slučaju kretanja čvrstog tijela za poznavanje brzine ma koje tačke u njemu dovoljno je poznavanje brzine centra mase.: Komponente brzine u sfernom koordinatnom sistemu 3.1.:Komponente brzine u cilindričnom koordinatnom sistemu Slika 3.2.2. PRINCIP RELATIVNOG KRETANJA (3. U ovome je osnovna razlika u analizi kretanja fluida i čvrstog tijela.) Brzina je vektor koji se moţe izraziti preko svojih komponenti: i u opštem slučaju. U najopštijem slučaju kretanja fluida.Slika 3. jer se u masi fluida pri njenom kretanju svi ovi parametri mijenjaju u toku vremena. je funkcija poloţaja tačke i vremena.

jednaka vektorskoj razlici izmeĎu brzina jednog i drugog tijela. Za navedeni primjer. a okolni fluid će obstrujavati potopljeno tijelo. ovim principom tijelo koje se kretalo kroz fluid će doći u stanje mirovanja. da bi za opisivanje kretanja mase trebalo poznavati zakone kretanja svih pojedinih elemenata fluida unutar te mase.27.3. se vidi. Dakle. STRUJNA SLIKA Iz prirode kretanja elemenata fluida unutar mase fluida. kretanje fluida se razlikuje od kretanja čvrstog tijela po tome što brzina mora biti poznata u nizu karakterističnih tačaka. pa se prišlo izvjesnoj generalizaciji kretanja elemenata uvoĎenjem pojma kao što su strujna linija. dobiva se relativna brzina (3. kako strujanja fluida kao mase tako i kretanja njegovih elemenata u pojedinim zonama toka.3. Dato strujanje se moţe znatno uprostiti primjenom principa relativnog kretanja. Ovakav pristup izučavanju kretanja fluida je praktično nemoguć. onda se kaţe da je definisano strujanje. 3. koji kaţe da je brzina nekog tijela u odnosu na drugo. 37 .kompleksnosti kretanja fluida je njegovo kretanje prilikom pomjeranja nekog tijela kroz fluid. mada su tada promjene znatno manje.) Vektor je brzina elementa fluida kakva bi ona bila za posmatrača fenomena kretanja kada bi se on nalazio na tijelu prilikom njegovog kretanja. .. mjerenih sa iste tačke posmatranja. Ovaj princip ima veliku primjenu u eksperimentalnoj mehanici fluida kao i pri analizi kvazistacionarnih fenomena. a kretanje će se nastaviti i poslije zaustavljanja tijela. Ako je poznata ovakva promjena brzine. trajektorija.: Princip relativnog kretanja Tijelo se kroz fluid kreće brzinom Oduzimanjem brzine kretanja elementa fluida dok je brzina fluidnog elementa u tački . trag i strujna mreţa. Slika 3. Primjena principa relativnog kretanja je prikazana na slici 3. Pravci i intenziteti brzine u raznim tačkama mijenjat će se promjenom pravca kretanja tijela. gdje je za tijelo izabrana kugla. . Sistem ovakvih linija daje uvid u kretanje fluida i predstavlja neku vrstu vizualizacije fenomena. od apsolutne brzine elementa fluida u odnosu na tijelo. a po mogućnosti i u izvjesnim uzastopnim intervalima.3.

) Odavde slijedi: (3. Matematičke jednačine trajektorije su date izrazom 3. PUTANJA ILI TRAJEKTORIJA Putanja ili trajektorija je linija koja povezuje sve tačke u prostoru kroz koje je prošao jedan te isti. posmatrani. jer je komponenta vektora brzine u ovom pravcu jednaka nuli.3.) 38 . 3.28.30. u datom trenutku vremena. tj. Iz definicije se vidi da je element strujne linije napisati kao: paralelan sa vektorom brzine što se moţe (3. Slika 3. Sistem strujnih linija će konvergirati ili divergirati u zavisnosti od oblika graničnih površina kroz ili oko kojih fluid struji.29. STRUJNA LINIJA ILI STRUJNICA Strujna linija ili strujnica se definiše kao linija na koju.4.2.3.: Strujna linija ili strujnica Prema ovoj definiciji strujna linija pokazuje trenutni pravac kretanja fluida u svakoj svojoj tački.3.: (3. vektori brzine svih elemenata fluida na toj liniji imaju pravac tangente na nju.1. ne moţe biti kretanja fluida poprečno na strujnu liniju. fluidni element u toku vremena kretanja.30.) Strujne linije su u najopštijem slučaju krive linije.

Uskoro će u fluidnom polju biti označeni (vidljivi) ti elementi.3. Slika 3. Kada je strujanje stacionarno. onda se tako ograničen prostor ovom strujnom površinom naziva strujno vlakno ili strujna cijev. Jedino ako se sistem strujnih linija ne mijenja po obliku u toku vremena onda će ovaj sistem predstavljati i sistem trajektorija. TRAG povezuje sve elemente fluida koji Trag predstavlja liniju koja u datom trenutku vremena su prošli kroz neku fiksnu tačku prostora. kao na slici 3. npr. strujnica. strujnice i trajektorije su dva sistema linija koje se meĎusobno znatno razlikuju. Spajanjem vidljivih tačaka fluida se dobiva trag.sa početnim uslovima za element. U najopštijem slučaju. igla kroz koju se moţe ubrizgavati boja i svakih sekundi ubrizgavamo minimalnu količinu boje.31.4. dok je sistem strujnih linija momentalna slika kretanja. 3.: Strujno vlakno ili strujna cijev Dok se brzina moţe znatno mijenjati u nekom poprečnom presjeku toka. koji time odreĎuju i fluidni Prema navedenom. brzine u svim tačkama poprečnog presjeka su jednake. sistem trajektorija je slika kretanja fluida u toku vremena.5. Ako se u odreĎenu tačku prostora postavi marker malih dimenzija.) gdje su: 39 . Ako se zamisli kretanje dijela fluidne mase unutar prostornog niza strujnih linija. Jednačina kontinuiteta primijenjena na strujno vlakno daje elementarni protok kroz ma koji presjek vlakna..3.3. 3. za pojedina strujna vlakna poprečnog presjeka diferencijalnog reda veličine.5. putanja i trag predstavljaju jednu te istu liniju. i jednak je: (3. STRUJNO VLAKNO ILI STRUJNA CIJEV Masa fluida koja se kreće ispunjena je cijelim nizom zamišljenih strujnica.

konstantne veličine brzina u odgovarajućim presjecima vlakna.6.36. elementarni dio strujnog toka ili preciznije vrtloţnog toka moţe se ograničiti površinom od sistema vrtloţnih linija koja će sačinjavati vrtloţnu cijev (slika 3.32.37.3.) Ovako definisana veličina .35.33. VRTLOŽNA CIJEV ILI VRTLOŽNO VLAKNO Sve što je napisano za brzinu u poglavlju 3. vrtloţna linija u svakom trenutku vremena i u svakoj tački fluidne mase ima vektore vrtloţenja kao svoje tangente.36. izraz 3.5. Ovo je prva Helmholcova11 teorema o vrtlogu. predstavlja zapreminski protok fluida. 3. VRTLOŽNA LINIJA Na isti način.34.) Analogno formiranju strujne cijevi.). pa se kombinacijom ovih izraza moţe napisati jednačina kontinuiteta: (3.3.) što predstavlja jednačinu vrtložne linije. (3.3. Vektor brzine zadovoljava diferencijalnu jednačinu kontinuiteta za nestišljiv fluid.33. a za strujnu cijev je vezan pojam konstantnosti protoka za svaki presjek cijevi. u Dekartovom koordinatnom sistemu se moţe pisati kao: (3. 11 Hermann Ludwig Ferdinand von Helmholtz 40 .4. 3.6. analogno se moţe napisati i za vektor vrtloţenja Ova dva vektora meĎusobno su povezana pojmom cirkulacije. Za vrtloţnu cijev je vezan pojam konstantnosti cirkulacije za svaki presjek.34.. Kako je element vrtloţne linije paralelan sa vektorom vrtloţenja vektorski proizvod te dvije veličine mora biti nula: (3. je: (3.) koja zadovoljava vektor vrtloţenja i vaţi uvijek kada je zadovoljen uslov Odgovarajući integralni oblik jednačine 3.) Navedeni izraz 3. kao što strujna linija ima vektore brzina kao svoje tangente u svakoj tački kroz koje prolazi. Obzirom da je elementarna zapremina fluida: (3.) onda se zapremina fluida koja proĎe u jedinici vremena kroz posmatrani presjek naziva protokom.

što znači da se i gustina fluida moţe mijenjati. 3.: Vrtložna cijev ili vrtložno vlakno Treća Helmholcova teorema glasi: stepen vrtloţenja fluida. 3. Pod ovim uslovima promjena mase u jedinici vremena unutar posmatrane zapremine mora biti jednaka fluksu mase fluida kroz površinu koja opkoljava tu zapreminu.4.) gdje je brzina normalna na površinu .6.) u polju vektora brzina Maseni protok fluida kroz elementarnu (3. koji glasi: povećanje mase fluida u jedinici vremena sadrţane u nekoj ograničenoj zapremini mora biti jednaka razlici mase u jedinici vremena koja je ušla i izašla iz posmatrane zapremine.1. tj. je: 41 .4. Vrijednost tog proizvoda u centru (3.) Od interesa je posmatrati kako se mijenja proizvod paralelopipeda . Za vrijeme kretanja zapremina moţe mijenjati oblik i veličinu.Druga Helmholcova teorema glasi: data vrtloţna cijev se uvijek sastoji od istih elemenata fluida bez obzira da li je ona prenošena ili deformisana prilikom strujanja fluida. Posmatrajmo zapreminu paralelopipeda fluida površinu čija je gustina je dat jednačinom: (slika 3. Slika 3.38.39. ali ukupna masa u njoj ostaje ista. cirkulacija po zatvorenoj krivoj se moţe mijenjati samo pod dejstvom smičućih napona unutar fluida. JEDNAČINA KONTINUITETA U DIFERENCIJALNOM OBLIKU Ako postoji ulaz i izlaz mase fluida kroz površinu koja opkoljava posmatranu zapreminu onda uslovu odrţanja mase dodajemo uslov neprekidnosti sredine fluida. JEDNAČINA KONTINUITETA Osnovni princip kontinuiteta je zakon o odrţanju mase.7.

.) Analogno se dobije i za druga dva pravca: (3. 42 .Slika 3.: (3. je upotrjebljen parcijalni izvod da označi diferenciranje u odnosu na vrijeme u nekoj specifičnoj tački prostora.: Zapremina paralelopipeda u polju vektora brzina fluida Promjena mase paralelopipeda u vremenskom periodu odreĎena kao: .41.42.) U izrazu 3.) Promjena mase unutar nepromijenjene zapremine mora se odraziti na promjenu gustine.) gdje su: Uvrštavanjem i u izraz 3. ukupna promjena mase je: (3.40.7. tj. dobivamo: (3.43.41.43.) Dakle.40. je (3. uslijed kretanja u pravcu.

Jednačina kontinuiteta ili jednačina neprekidnosti za stacionarno strujanje fluida glasi: ili (3..43. predstavlja jednačinu kontinuiteta u diferencijalnom obliku za nestacionarno strujanje stišljivog fluida.) ili Napomena: Jednačina kontinuiteta 3.42.44.46.44.) jer je: Za stacionarno strujanje homogenog nestišljivog fluida.44.47. i 3.45. se moţe pisati kao: ili (3.) Dobiveni izraz 3.Izostavljajući indeks .) 43 . dobiva se: ili (3. imamo: i jednačina kontinuiteta glasi: (3. obzirom da tačka predstavlja proizvoljno odabranu tačku i izjednačavajući izraze 3.

Za njenu praktičnu primjenu. da bi se definisao nestišljiv fluid. gustina i brzina ne zavise eksplicitno od vremena te je prvi član jednačine 3. glasi: (3. U njoj nema protoka kroz omotač cijevi i strujanje se odvija samo kroz površine koje predstavljaju poprečne presjeke diferencijalnog reda veličine.50. Na osnovu samo ovog uslova.) 3. Te površine ortogonalno sijeku linije elementarne strujne cijevi – strujnog vlakna.: (3.48.47.44. se moţe pisati:  u cilindričnom koordinatnom sistemu : (3. U tom cilju. pokazuje da gustina eksplicitno ne zavisi od vremena.Pri stacionarnom strujanju. se poklapaju sa pravcima brzina i i on je normalan na brzinu . za date uslove toka. Ako je fluid nestišljiv jednačina kontinuiteta se uproštava: (3.4. je ort površine Za integralenje diferencijalne jednačine kontinuiteta potrebno je uvesti dopunski uslov o stacionarnosti tako da je integralni oblik diferencijalne jednačine kontinuiteta za strujanje stišljivog fluida kroz strujnu cijev: 44 .49. jednačinu je potrebno napisati za konačnu zapreminu fluida. Jednačina kontinuiteta 3.50. izraz 3. sama po sebi. Brzina je u ovom slučaju uvijek normalna na gradijent gustine.) i moţe biti zadovoljena ne samo za . treba integraliti odgovarajuću diferencijalnu jednačinu. predstavljaju ortove površina i sa svojim pravcima (iako to nije prikazano na slici). jednak nuli..47.2.)  u sfernom koordinatnom sistemu : (3.50.48. Napomena: Treba napomenuti da na slici 3.) Jednačina 3.52.) Prva jednačina 3. JEDNAČINA KONTINUITETA U INTEGRALNOM OBLIKU Jednačina kontinuiteta u diferencijalnom obliku daje samo uvid u mehanizam toka jer se odnosi na element fluida. nego i za koje zadovoljava jednačine 3. Posmatraće se konačna zapremina poznata kao strujna cijev. oblika kao na slici 3.48.51. što se moţe dogoditi i u stišljivom fluidu.8.8. a druga samo to da se elementi fluida kreću u slojevima jednake gustine. nije dovoljna. jednačina kontinuiteta 3.

koja se ponekad naziva Grinova13 teorema ili teorema Ostrogradskog14.8. Slika 3.: Strujna cijev Napomena: Zapreminski integral se transformiše u površinski i obratno pomoću Gausove teoreme.53.: Prema slici 3.8. kao npr. imamo: 12 13 Carl Friedich Gauss George Green 14 Mikhail Vasilievich Ostrogradsky 45 .) gdje je ukupni protok kroz površinu .ili poslije primjene Gausove 12 teoreme: odnosno: (3.

Ako brzina u posmatranom presjeku nije ista u svim tačkama onda se maseni i zapreminski protok izraţava preko srednje brzine protoka kroz dati presjek: (3.57.) koja se interpretira kao:  Protok zapremine fluida u jedinici vremena kroz površinu normalnu na pravac vektora brzine je konstantan u svim presjecima. Maseni i zapreminski protok imaju dimenzije Dobivena jednačina kontinuiteta u integralnom obliku 3.(3.57. U slučaju da je fluid nestišljiv jednačina 3. kao element neprekidne sredine. (3. pored translacije i 46 .) Izraz 3. je zbog suprotnih smjerova vektora je srednja brzina u poprečnom presjeku . se moţe primijeniti ako je strujanje stacionarno.56.)   znak minus na desnoj strani izraza 3.) i (3.57.54. je pri svom kretanju.57. respektivno.5. normalan na ort površine .59. postaje jednačina protoka zapremine fluida: (3.54. .55.58.)  jer je vektor nuli. Fluidni element. predstavlja jednačina kontinuiteta u integralnom obliku za stišljiv fluid. Njeno tumačenje:  Protok mase fluida u jedinici vremena je isti kroz svaki presjek normalan na pravac brzine. odnosno pravac strujanja. VIDOVI KRETANJA FLUIDNOG ELEMENTA Kretanje čvrstog tijela je definisano veličinom translacije i rotacije. i .) 3. u presjecima u kojima su brzine u svim tačkama iste. u najopštijem slučaju. pa je doprinos ovoga člana jednak Sada moţemo napisati: ili (3.

pa su brzine u tačkama različite. govori se o brzini deformacije. 47 .: Kretanje fluidnog elementa U opštem slučaju brzina fluida se mijenja u cijelom fluidnom polju. Za analizu vidova kretanja fluidnog elementa pogodno ih je klasificirati u slijedeće grupe:   bez deformacije: translatorno i rotaciono. Uzmimo da su u posmatranom trenutku vremena brzine fluida u tačkama: Kako se uglovi pravougaonika kreću različitim brzinama. njihova meĎusobna udaljenost se mijenja. sa deformacijom: linearno i ugaono. tj. koji ima oblik pravougaonika . Slika 3.. u ravni slike 3.rotacije. U cilju analize svih vidova kretanja fluidnog elementa posmatrajmo element. podvrgnut promjeni veličine i oblika koja se naziva deformacija. dok se u teoriji elastičnosti ili teoriji plastičnosti tretiraju apsolutne veličine ovih promjena. U mehanici fluida se govori o ovim promjenama u jedinici vremena. što je osnovna razlika u odnosu na kretanje čvrstog tijela.9.9.

Kod rotacionog kretanja fluidni element rotira.au pravcu je . Posmatraće se kretanje samo u se stranica preĎe put: (3.10. Veličina translacije u pravcu je . Kretanje kreće brzinom je definisano brzinom njene srednje tačke .61. Nakon isteka vremena .11. Translatorno i rotaciono kretanje je svojstveno kretanju čvrstog tijela. i da elementi ne mijenjaju svoje dimenzije.11.60.) 48 . ali se uglovi izmeĎu stranica i dijagonala ne mijenjaju. dok . stranica a stranica : (3.Translatorno kretanje elemenata fluida prikazano je na slikama 3. U početnom trenutku vremena fluidni element se nalazi u poziciji .60. fluidni element se premjestio u poloţaj . Slika 3.) pravcu. izrazi 3.62. daje veličinu istezanja fluidnog elementa: (3.) Razlika u preĎenim putevima.10. Linearno deformaciono kretanje analizira se pomoću slike 3. i 3. i 3. Kao mjera rotacije fluidnog elementa definiše se ugao zakretanja dijagonale.: Translatorno kretanje elementa fluida Karakteristika ovog kretanja je da stranice ostaju paralelne početnoj poziciji.61.12. Uvremenskom intervalu ..: Translatorno kretanje elementa fluida Slika 3.

Zbog različitih brzina uglova fluidnog elementa dolazi do deformacije uglova za i kao i zakretanja dijagonale u odnosu na pravac dijagonale za ugao .66.12.) iz izraza 3. Isprekidanim linijama je naznačeno samo početno translatorno pomjeranje elemenata. U trenutku fluidni element se nalazi u poziciji .64.13. poznata je kao brzina linearne deformacije: (3. a poslije isteka vremenskog perioda fluidni element zauzima poziciju . Zakretanje diagonale se moţe pribliţno izraziti kao: (3.65.Slika 3.65.: Linearno deformaciono kretanje fluidnog elementa Brzina relativnog istezanja fluidnog elementa.) Analogno se dobiva za kretanje u i pravcu: (3. se dobiva: (3. Kretanje fluidnog elementa pri kome dolazi do deformacije uglova analizira se pomoću slike 3.) Parcijalni izvodi komponenata brzine deformacije u pravcu istoimenih osa predstavljaju brzine relativnih linearnih deformacija u pravcu istih osa.) Obzirom da je: (3. i 3.63.) 49 .64.63.

) Zanemarujući članove višeg reda u izrazu 3.) 50 .) Analogno se moţe dobiti i: (3.: Kretanje fluidnog elementa sa deformacijom uglova Na osnovu geometrijskih odnosa sa slike 3..) Brzina rotacije fluidnog elementa je: (3. izraz 3. dobiva se: (3.67.. i 3.13. dobiva se: (3.68. za slučaj prostornog fluidnog elementa.) Analogno.) Na osnovu izvedenih izraza 3.71.66.70.67.69.69.Slika 3.13.71. se mogu dobiti i druge dvije prostorne komponente vektora rotacije (vrtloţenja): (3.68. za ugao zakretanja kao: se moţe pisati (3. i znajući da je za male vrijednosti uglova ..

u Dekartovom koordinatnom sistemu.: (3. pri kome dolazi do deformacije.74.75.) Rezimirajmo: Ako posmatramo opšti slučaj kretanja prostornog fluidnog elementa. kao što je prikazano na slici 3. jer je ona posljedica dejstva smičućih sila. 51 .) gdje se .72.74.73.71. kretanja fluidnog elementa. se moţe odrediti ugaona deformacija fluidnog elementa koja predstavlja ukupnu promjenu ugla stranica: ili (3. tj..) Vektor rotacije se naziva vrtlog.: (3.13. imamo:   Brzine translacije: Brzine linearne deformacije:  Brzine ugaone deformacije:  Brzine rotacije: Ugaona deformacija je poznata i kao deformacija smicanja. I rotacija je posljedica dejstva smičućih sila jer se moţe interpretirati kao specijalni slučaj ugaone deformacije. tj. jednačine u izrazu 3.) Kao mjera brzine deformacije uzima se jedna polovina vrijednosti izraza 3. zaključuje se da je vektor rotacije jednak polovni rotora vektora brzine.71.(3.75. definiše kao: (3.14. preostale dvije komponente brzine deformacije su: (3. Sa slike 3.) i za slučaj prostornog fluidnog elementa.) Obzirom na komponente vektora rotacije fluidnog elementa.

76.77.78.16.Slika 3. Ako su i projekcije brzine u tački .76.6. sa starnicama i .16. Elementarnoj stranici pripada srednja brzina: (3. izraz 3. Kontura se obilazi u pozitivnom smijeru. CIRKULACIJA Cirkulacija se definiše kao linijski integral vektora brzina po zatvorenoj krivoj .14. onda su u tačkama one date izrazima napisanim na slici 3. Suma komponenti brzina linearne deformacije je brzina zapreminske deformacije ili diletacije.) Analogno se dobije i za ostale stranice. slika 3.) Sada ćemo pokazati vezu izmeĎu vrtloţnosti (vrtloga) i cirkulacije.: Rotacija fluidnog elementa Translacija i linearna deformacija su posljedice dejstva normalnih sila.: (3.15. a traţi se elementarna cirkulacija duţ stranica pravougaonika. Posmatraće se elementarni pravougaonik u ravni .15. Slika 3. 3.: Cirkulacija Bez vektorskih oznaka.) gdje je zatvorena kriva. za cirkulaciju glasi: (3. 52 . slika 3.

) Ništa se ne bi promijenilo kada bi se umjesto elementarnih pravougaonika. Da bi se ovo dokazalo podjeliće se površina na elementarne površine i na svaku od njih će se primjeniti izraz 3.79. Dakle. 53 . elementarna cirkulacija je srazmjerna dvostrukoj projekciji vrtloţnosti (vrtloga) u pravcu normale elementarne površine . Izrazi za cirkulaciju duţ stranica i su negativni jer je smjer brzina suprotan smjeru kojim se obilazi pravougaonik.80.16.) Kriva ograničava površinu . poloţenih u koordinatne ravni. Izraz 3.80.: Elementarna cirkulacija Elementarna cirkulacija je: ili poslije sreĎivanja: (3.. posmatrala elementarna površina u prostoru. se moţe primijeniti i na krivu površinu konačnih elemenata.) Uzimanje srednjih brzina umjesto stvarnih brzina. koju opkoljava kriva .17. Analogno dolazimo i do izraza elementarnih cirkulacija za ravnima i duţ stranica : i oko pravougaonika u (3.79.Slika 3. Za elementarnu cirkulaciju imamo opšti izraz: (3. je dopušteno obzirom na male dimenzije pravougaonika.80. slika 3. na odgovarajućim stranicama.

82.81. Moglo se uočiti da se podjela kretanja moţe izvršiti prema ponašanju elemenata fluida i prema načinu promjene polja toka pri njegovom kretanju. KLASIFIKACIJA VIDOVA KRETANJA FLUIDA Do sada smo se sreli sa više vidova kretanja fluida..) Treba primijetiti da se poništavaju cirkulacije duţ graničnih linija dva susjedna elementa jer se oko njih obilazi u suprotnom smjeru. Izraz 3. se moţe interpretirati kao: cirkulacija duţ krive ma kakvog oblika je jednaka protoku rotora brzine kroz površinu ograničenu tom krivom. 54 . koja opkoljava površinu .80. Prema tome je: (3. Stoksov izraz glasi: 3.) Ovaj izraz slijedi direktno iz Stoksove teoreme o pretvaranju linijskog integrala u površinski.17.7. Zato preostaje samo cirkulacija duţ krive . postaje (3. Mogući vidovi kretanja fluida prema načinu promjene polja toka zavise od toga da li se polje mijenja u tački ili u polju.Slika 3. Bez vektorskih oznaka.82.: Cirkulacija Zbir elementarnih cirkulacija očigledno: daje traţenu cirkulaciju . Sabiranjem izraza 3.

7. a strujne linije predstavljaju sistem meĎusobno paralelnih linija. UNIFORMNO I NEUNIFORMNO KRETANJE FLUIDA Uniformno ili jednoliko kretanje fluida je kretanje kod kojeg nema promjene brzine duţ strujne linije. napona.: (3.4.) a nevrtloţno kretanje je kretanje kod kojeg elementi fluida ne rotiraju oko svoje ose: (3. Ova dva vida kretanja fluida su usko vezana za postojanje konvekcijskog ubrzanja.) gdje je bilo koje polje toka.3. VRTLOŽNO I NEVRTLOŽNO KRETANJE FLUIDA Ovi vidovi kretanja su vezani za ponašanje elemenata fluida pri kretanju mase fluida.) Pri nevrtloţnom kretanju elementi fluida mogu da trpe čistu ugaonu deformaciju ili čisto klizanje. VISKOZAN I NEVISKOZAN FLUID Postojanje ili zanemarivanje efekta viskoziteta dovodi do pojma realnog (viskoznog) i idealnog (neviskoznog) fluida. tj. npr. Vrtloţno kretanje fluida je takvo kretanje kod kojega dolazi do rotacije elemenata fluida oko njihove ose pri kretanju mase fluida: (3. 3. temperature itd. U stacionarnim uslovima strujanja slika ostaje nepromijenjena.83. slika se mijenja sa vremenom. a sistem strujnih linija će konvergirati ili divergirati u zavisnosti od toga da li se brzina povećava ili smanjuje. gustina. STACIONARNO I NESTACIONARNO KRETANJE FLUIDA Stacionarno kretanje fluida je kretanje kod kojeg u posmatranoj tački prostora nema promjene polja toka u vremenu.7. polje brzina.7. Kao primjer se moţe 55 .3. U zavisnosti od toga da li oni rotiraju ili ne oko svoje ose. u posmatranoj zoni toka. onda su ovi vidovi kretanja definisani na bazi postojanja ili nepostojanja lokalnog ubrzanja. 3. Kod neuniformnog kretanja konvekcijsko ubrzanje postoji. Kod nestacionarnog kretanja fluida. Nestacionarno kretanje fluida je kretanje kod kojeg dolazi do promjene polja toka po vremenu u posmatranoj tački prostora. kretanje moţe da bude vrtloţno ili nevrtloţno. Kako su svi fluidi u manjoj ili većoj mjeri viskozni oni će u zavisnosti od uslova kretanja da se ponašaju kao realni ili idealni. ali su komponente brzine rotacije jednake nuli.85.1.7.2. a neuniformno ili nejednoliko kod kojeg se brzina mijenja duţ strujne linije. Ako je pojam stacionarnosti ili nestacionarnosti vezan za polje brzine. 3. Kod uniformnog kretanja konvekcijsko ubrzanje je jednako nuli.84.

7. Ako osobina toka zavisi samo od jedne koordinate.7. DVO. LAMINARNO I TURBULENTNO KRETANJE FLUIDA Ova dva vida kretanja fluida se isto tako odnose na ponašanje elemenata fluida pri kretanju mase fluida. tj.i trodimenzijalno kretanje fluida od velikog interesa. 3.18. je dat primjer dvodimenzionalnog kretanja fluida. itd. funkcija: Ovdje je komponenta 56 . Najčešći oblik jednodimenzionalnog kretanja je kretanje u strujnoj cijevi. Granični uslovi i uticaj viskoziteta uzrokuju da je dvo. gdje su promjene osobina normalno na strujnicu zanemarljive u odnosu na promjene niz strujnicu. JEDNO-.: Dvodimenzionalno kretanje fluida Prikazana slika 3. 3. u drugom slučaju nema rotacije fluidnih elemenata oko njihove ose.18. MeĎutim. U prvom slučaju fluidni element će rotirati oko svoje ose. strujanje je vrtloţno i efekt viskoziteta je očigledan.navesti kretanje viskoznog fluida pri rotaciji posude oko svoje ose u kojoj se nalazi fluid i slučaj rotacije tankog cilindra oko svoje ose postavljenog u fluid. To znači da su osobine normalno na osu strujne cijevi konstantne.18. kretanje je jednodimenzionalno. Ova dva vida kretanja fluida su od posebnog značaja pri izučavanju kretanja fluida pod dejstvom sila viskoziteta. npr. idealan. onda takvo kretanje nazivamo laminarno kretanje fluida. mada je viskozan. Dimenzionalnost kretanja se odreĎuje prema broju nezavisnih geometrijskih koordinata. tj.5. onda takvo kretanje nazivamo turbulentno kretanje fluida. Ako pak.I TRODIMENZIONALNO KRETANJE FLUIDA U opštem slučaju osobine fluida se mogu izraziti u funkciji geometrijskih koordinata. pri kretanju fluida dolazi do kaotičnog kretanja elemenata fluida i njihovog prelaza ne samo u susjedne nego i u udaljenije slojeve. ako se strujanje fluida zamišlja kao slojevito.6. se pri svom kretanju ponaša kao neviskozan. Na slici 3. Slika 3. je identična u bilo kojem presjeku za brzine u pravcu. Ukoliko pri kretanju mase fluida ne dolazi do prelaza elemenata fluida iz jednog sloja u drugi. strujanje je nevrtloţno i fluid.

imamo: Ovdje se primjenjuje Toričelijev15 izraz.) Nadalje. KARAKTERISTIČNI PRIMJERI Ako je kretanje jednodimenzionalno. brzina je funkcija koordinate i vremena.7.: Stacionarno i uniformno kretanje 15 Evangelista Torricelli 57 .1. 3.7.86.) gdje se prvi član na desnoj strani jednačine 3. teorema ili zakon: (3.7. Što je manja dimenzionalnost toka smanjuju se matematske teškoće u rješavanju takvih tokova. a drugi.7. Na primjer.86.Trodimenzionalno strujanje je najopštiji slučaj kretanja. STACIONARNO I UNIFORMNO KRETANJE Prema slici 3. strujanje fluida oko aviona je trodimenzionalnog karaktera.19. lokalni član brzine. naziva konvekcijski.19. vrijedi primjena izraza: Slika 3. i imamo: odnosno: (3. 3.87.

1. imamo: Slika 3.1. NESTACIONARNO I NEUNIFORMNO KRETANJE Prema slici 3.21.21.: Nestacionarno i uniformno kretanje 3. NESTACIONARNO I UNIFORMNO KRETANJE Prema slici 3.: Stacionarno i neuniformno kretanje Nadalje.7. vrijedi primjena izraza: Slika 3.3.7.22.7.7.7. vrijedi primjena izraza: 3.20.7.1. imamo: 58 .20. imamo: Nadalje. STACIONARNO I NEUNIFORMNO KRETANJE Prema slici 3.

Crtanje mreţe se izvodi na taj način da se u zoni toka. slika 3. Naravno.: Nestacionarno i neuniformno kretanje Nadalje. beskonačno velika kako bi se ispunio uslov dvodimenzionalnosti kretanja. Ova dva sistema linija grade ortogonalnu mreţu kod koje je rastojanje izmeĎu strujnih i normalnih linija u elementarnom kvadratu te mreţe meĎusobno jednako. trajektorije i tragovi se mogu odrediti eksperimentalno ili grafičkom metodom koja se oslanja na matematske principe klasične dinamike fluida. a daljnje crtanje zavisi od oblika konture.8. Presjek dijagonala je ujedno i centar upisanog kruga u kvadratić mreţe. pa je i brzina u svim tačkama toka ista. Strujna mreţa se sastoji od sistema strujnih linija i sistema linija normalnih na strujne linije. vrijedi primjena izraza: 3. Oblik strujne mreţe zavisi od oblika granice kroz ili oko koje fluid struji.Slika 3. je prikazana strujna mreţa koja predstavlja strujanje fluida izmeĎu dvije zakrivljene površine čija je duţina. nacrta najpovoljniji broj strujnih linija na jednakom meĎusobnom rastojanju. 59 . Na ovako nacrtan sistem strujnih linija crta se sistem normalnih linija po navedenom principu . Strujna mreţa nije idealno tačna jer je ona jedna od grafičkih metoda koje su pribliţno rješenje egzaktno postavljenih algebarskih izraza. STRUJNA MREŽA Strujne linije. nije moguće odmah dobiti tačnu strujnu mreţu pa se proces crtanja sa korekcijama mora ponavljati nekoliko puta dok se ne dobije zadovoljavajući oblik strujne mreţe. Na slici 3. normalno na ravan crteţa.22. Ako su konture zakrivljene i još uz to konvergiraju ili divergiraju. Za strujanje izmeĎu paralelnih ploča kvadratići strujne mreţe u cijeloj zoni toka su meĎusobno jednaki.23. gdje su konture meĎusobno paralelne. Bez obzira na promjenu veličine i oblika kvadratića strujne mreţe oni uvijek moraju zadovoljavati uslov da se kod svakog od njih strujne i normalne linije kao i dijagonale sijeku pod pravim uglom.24. kvadratići strujne mreţe mijenjaju veličinu i oblik. Protok izmeĎu svakog para ovih strujnih linija je konstantan.

23.89.25. slika 3. .) ili (3.:Strujna mreža izmeĎu zakrivljenih površina Dimenzija normalno na ravan crteţa. U ovom slučaju je elementarna površina jednaka: (3.) gdje su: . 60 . Slika 3.) jer je . slijedi da je: (3.Slika 3..91.90.:Približno rješenje egzaktnog algebarskog izraza Kako je protok kroz bilo koji presjek strujnog vlakna isti.88.24.) pa je elementarni protok kroz strujno vlakno jednak: (3.rastojanje izmeĎu normalnih linija. je jedinična.brzina.

U izrazima 3. se moţe vidjeti da je brzina u bilo kojoj tački toka obrnuto proporcionalna rastojanju strujnih.25. I pored nekih nedostataka strujne mreţe. i 3.rastojanje izmeĎu strujnih linija u zoni toka gdje su mu karakteristike poznate. Sa druge strane. odrediti uslove strujanja. ako za neke tačke toka .91. rastojanja . pa se takve tačke nazivaju zaustavne tačke. nego znak pribliţnosti.. Ovakve tačke. u bilo kojoj drugoj tački. jer iz poznatih uslova strujanja samo u jednoj tački je moguće. njena praktična primjena je značajna. Tu se fluid zaustavlja. brzina teţiti nuli. 61 . imaju svoju primjenu u matematskom tretmanu strujanja fluida i nazivaju se singularne tačke. što je fizički moguće. pa prema tome brzine postaju beskonačne. Iz istog izraza slijedi da na mjestima malih radijusa krivine. To su obično zone gdje su strujne linije meĎusobno paralelne.91. jer je svaka mreţa pribliţno rješenje realnog kretanja fluida. za datu strujnu mreţu. nije stavljen znak jednakosti. iako praktično ne mogu postojati.: Analiza jediničnog protoka u strujnoj mreži Iz izraza 3. odnosno normalnih linija u okolini te tačke. brzinu i pritisak. Slika 3.90.

4.
4.1.

DINAMIKA FLUIDA
OSNOVNI ZAKONI KRETANJA

U prethodnom poglavlju razmatrani su kinematski elementi kretanja fluida. U ovom i slijedećim poglavljima će biti razmatrana i njihova veza sa silama koje djeluju pri kretanju fluida. Ta veza je data dinamičkom jednačinom ravnoteţe. Uslov ravnoteţe u stanju kretanja izraţen je preko dinamičke ravnoteţe, odnosno inercijskim svojstvom materije i principom ubrzanja koje je Njutn16 formulirao kroz svoja tri zakona. Njutnovi zakoni (u slobodnom prevodu) glase: I II Tijelo će ostati u stanju mirovanja ili u postojećem (datom) stanju kretanja sve dok na njega ne djeluje neka vanjska sila. Ubrzanje tijela će biti u pravcu i smjeru sile koja izaziva dato ubrzanje, ono je direktno proporcijalno veličini sile i obratno proporcionalno masi tijela,

III Svaka akcija je praćena jednom reakcijom istog intenziteta i pravca, ali suprotnog smjera. Prvi zakon opisuje karakteristike materije, a drugi u svijetlu trećeg postavlja da se ubrzavajućem dejstvu sile suprotstavlja inercijska sila reakcije materije na koju sila djeluje.

(4.1.)

gdje su: gustina fluida, ubrzanje fluida. Izraz:

predstavlja silu inercije jedinice zapremine fluida. Ona je uzeta sa negativnim predznakom zbog njenog karaktera u odnosu na ostale sile. Nadalje,

je sistem svih vanjskih i unutrašnjih sila koje se odnose na jedinicu zapremine fluida. Primjenom Dalamberovog17 principa dinamička jednačina ravnoteţe se moţe pisati kao:
(4.2.)

16 17

Isaac Newton Jean le Rond d'Alambert

62

4.2.

OPŠTA JEDNAČINA DINAMIKE FLUIDA U DIFERENCIJALNOM OBLIKU

Neka se posmatra kretanje fluidnog elementa mase koja u trenutku vremena zauzima zapreminu , kao što je prikazano na slici 4.1.

Slika 4.1.: Djelovanje napona na površinama paralelopipeda

Na fluidni element djeluju zapreminske sile svedene na jedinicu zapremine, čije su komponente u pravcima , respektivno. Sila djeluje u teţištu posmatranog elementa. Dejstvo površinskih sila definisano je tenzerom napona u tački ,

Na površinama paralelopipeda djeluju naponi kao na slici 4.1., od kojih su upisani samo oni koji djeluju u pravcu ose. Kako je izabrani element dovoljno malen pri prelazu od tačke u tačku na površini paralelopipeda zanemarena je promjena napona višeg reda. Koordinatni početak je postavljen u centar paralelopipeda (tačka Radi jednostavnijeg izvoĎenja, osnovna jednačina kretanja: ).

gdje su: količina kretanja, rezultanta sila koje djeluju na fluidni element, će se napisati u Ojlerovom obliku za komponente kretanja u pravcima, 63

(4.3a.)

(4.3b.)

(4.3c.)

Navedeno je da će se posmatrati kretanje u vremena se moţe predstaviti kao:

pravcu. Član promjene količine kretanja u toku

(4.4.)

Drugi član desne strane jednačine 4.4. je jednak nuli (prema jednačini kontinuiteta) jer predstavlja masu fluidnog elementa koja ne moţe biti promjenljiva. Na osnovu ovoga, imamo:
(4.5.)

Komponenta zapreminske sile za zapreminu

iznosi

.

Vodeći računa o površini na koju djeluju pojedine komponente napona, jednačina 4.5. postaje:

(4.6.)

Obzirom da je

, poslije sreĎivanja jednačine 4.6. dobiva se:
(4.7a.)

i analogno za

pravce:
(4.7b.) (4.7c.)

Ove tri skalarne jednačine 4.7. predstavljaju zakon o odrţanju količine kretanja fluidnog elementa, napisan u diferencijalnom obliku. Jednačine su poznate kao Sen-Venanove18 jednačine kretanja. Jednačine sadrţe deset nepoznatih veličina: gustinu , tri komponente brzine komponenti napona ( pošto su i šest ).

18

Jean Claude Barré de Saint-Venant

64

Uvaţavajući naprijed navedeno. dobiva se: (4..8. dinamike fluida koja u vektorskom obliku glasi: Obzirom da se ovdje analizira kretanje idealnog fluida.9.3. se mogu napisati u obliku jedne vektorske jednačine: (4. DEJSTVO SILA NA IDEALAN FLUID Fluid konstantne gustine.10.7.8. jednačina 4. OJLEROVE JEDNAČINE KRETANJA IDEALNOG FLUIDA U poglavlju 4. je izvedena opšta jednačina 4.11. površinske sile su odreĎene tenzorom napona u poglavlju 4.4.) gdje su: 4. Negativan predznak pokazuje da je hidrostatički pritisak usmjeren suprotno smjeru vanjske normale na površinu.9. se naziva idealnim. koji se naziva hidrostatičkim pritiskom ili pritiskom u posmatranoj tački.) Dakle veličina normalnog napona ne zavisi od pravca te se tenzor redukuje na skalar .3. kod koga se moţe zanemariti dejstvo sila viskoziteta.Dobivene tri skalarne jednačine 4.) Već ranije je navedeno da izmeĎu tri normalna napona postoji odnos: (4. 4.2. U odsustvu viskoznosti ne postoji mogućnost da se generišu površinske sile u fluidu te je: Sada su površinske sile odreĎene tenzorom napona koji se pojavljuje u obliku: (4.) gdje su: 65 .

OJLEROVE JEDNAČINE U GROMEKA-LAMBOVOJ FORMI ILI TRANSFORMISANE OJLEROVE JEDNAČINE Da bi se dobile jednačine pristupačnije za analizu strujanja i integralenje. gradijent pritiska koji ima prirodu vektora.12a. integraliti ih po toj zapremini. da bi se našlo rješenje za neki posmatrani problem potrebno je definisati početne i granične uslove. Pri analizi će se posmatrati komponenta ubrzanja u pravcu ose: 66 . Za praktičnu primjenu ovih jednačina iste treba izraziti za konačnu zapreminu fluida.zapreminska sila po jedinici zapremine. poznate kao jednačine pritiska. Jedna od jednačina će biti jednačina kontinuiteta. potrebno je Ojlerove jednačine transformisati. MeĎutim. Navedena jednačina 4. Odnos pritiska i gustine moţe biti odreĎen i eksperimentalno. 4.13b.5. koje je kao takve formalno nemoguće integraliti.) (4.13c. Kao takve one daju uvid u mehanizam toka.11.13a.) ili u razvijenom obliku: (4. Naravno. predstavlja Ojlerovu diferencijalnu jednačinu u vektorskom obliku za kretanje idealnog fluida. predstavljaju diferencijalne jednačine u skalarnom obliku. Ojlerove jednačine vrijede za opis kretanja neviskoznog. a druga jednačina stanja.) Dobivene jednačine 4.) (4. tj.12b. nestišljivog (i stišljivog) fluida.12c. Kada ne bi bilo dejstva zapreminskih sila.) (4. Jednačine sadrţe pet nepoznatih veličina: . od sila bi ostale samo sile pritiska. Ojlerove diferencijalne jednačine kretanja fluida su izvedene za fluidni element. Da bi sistem jednačina postao zatvoren potrebno je definisati još dvije jednačine.12. odnosno napisati u specifičnom obliku. koja daje daje vezu izmeĎu pritiska i gustine. Projekcije vektorske jednačine na koordinatne ose su: (4. i 4. prisustvo komponenata konvekcijalnog ubrzanja ovim jednačinama daje karakter nelinearnih parcijalnih diferencijalnih jednačina.13. Onda bi izvedene jednačine postale uopštene Ojlerove jednačine.) (4.

vrijednost ili Obzirom da su: dobiva se: Ovo se je moglo pisati jer je poznato da je vektorski proizvod dvostruke vrijednosti vektora vrtloţenja i vektora brzine: TakoĎe.15b. dodamo i oduzmemo članove izraza se neće promijeniti.15a. tada su komponente sile mogu izraziti kao: 67 .14. moţe se pisati: Ako se analogno uradi i za komponente ubrzanja u mogu napisati kao: i pravcima.) Ako zapreminske sile imaju potencijal . znajući da je .) (4. Ojlerove jednačine se (4.15c.) (4.14. i .(4.) Ako na desnoj strani izraza 4.

Ojlerove jednačine se mogu integraliti i kada je strujanje nestacionarno i nevrtloţno u cijeloj oblasti toka i Ojlerova jednačina glasi: Za potencijalno strujanje je 68 .6. Ovo nema fizičkog smisla obzirom da tada nema kretanja. Kretanje fluida kod kojeg su vektor vrtloţenja i vektor brzine kolinearni. Ovaj vid kretanja se naziva nevrtloţnim ili potencijalnim. se nazivaju Ojlerovim jednačinama u Gromeka-Lambovoj formi ili transformisane Ojlerove jednačine. je u formi svrdla i naziva se zavojnim ili helikoidnim kretanjem i poznato je kao Gromeka-Beltrami kretanje.17. Kada je član: Ojlerove jednačine se znatno uproštavaju i postaju: (4. u skalarnom obliku.Ako je sila gravitacije jedina zapreminska sila. odnosno paralelni.17a.18.19. ali kada brzina ima svoj potencijal .) (4. prethodne jednačine se mogu pisati kao: (4.16.) (4. Kada je vektor vrtloţenja jednak nuli . kao i vektorska jednačina 4. 4. tada je njihov vektorski proizvod jednak nuli. Specifičnost dobivenih izraza je u tome što u sebi sadrţe vektor vrtloţenja.) Član    je jednak nuli za tri slučaja: Kada je brzina fluida jednaka nuli . odnosno njegove komponente.) gdje je osa usmjerena prema gore. BERNULIJEVA JEDNAČINA – JEDNO RJEŠENJE OJLEROVE JEDNAČINE .) Navedene jednačine 4.18. Kada je vektor vrtloţenja paralelan vektoru brzine . Obzirom da je za idealan fluid gustina konstantna.17b.) ili u vektorskom obliku: (4.17c. tada je: (4.

Prvi član, poslije smjene

, postaje:

jer se red operacija

i

moţe izmjeniti. Ovim načinom se dobiva:

Izraz u zagradi zavisi od koordinata i od vremena . Gradijent predstavlja operaciju prostornog diferenciranja, a ne vremenskog, nad funkcijama. Uslov da on bude jednak nuli zahtjeva da funkcija ne zavisi od , ali moţe da zavisi od vremena:
(4.20.)

gdje je

proizvoljna funkcija od vremena.

Ovim načinom je naĎen integral Ojlerove jednačine za potencijalno strujanje, a dobiveni izraz 4.20. predstavlja Koši19-Lagranţeovu20 jednačinu. Ona je veoma slična Bernulijevoj21 jednačini, ali ipak postoje bitne razlike:   Izraz 4.20. nije dobiven integralenjem duţ putanje fluidnih elemenata, nego je integralenje izvedeno za čitav fluidni prostor. Zbog toga se ne mijenja od strujnice do strujnice i vaţi za čitavo polje. ne predstavlja konstantu već zavisi od vremena. Dakle, pri potencijalnom i nestacionarnom strujanju energija se mijenja sa vremenom.

Ako je strujanje potencijalno i stacionarno imamo:

i ako je fluid u polju zemljine teţe:

izraz poprima oblik:
(4.21.)

Izraz 4.21. predstavlja jedno rješenje Ojlerove jednačine i naziva se Bernulijeva jednačina, Kao što je u postupku izvoĎenja navedeno, ona se moţe primijeniti za stacionarno, nevrtloţno kretanje idealnog (nestišljivog i neviskoznog) fluida. Vaţno je primijetiti da konstanta ima istu vrijednost za cijelu oblast kretanja fluida jer nisu uočena nikakva ograničenja u pogledu

19 20

Augustin-Louis Cauchy Joseph Louis Lagrange 21 Daniel Bernoulli

69

putanje integralenja. Zato, u ovom slučaju, zakon o odrţanju strujne energije ima širi značaj jer vaţi za cijeli prostor kretanja.

4.7.

BERNULIJEVA JEDNAČINA ZA STRUJNU LINIJU
i nisu kolinearni. strujne linije:
(4.22.)

Analizirat će se opšti slučaj vrtloţnog kretanja fluida, kada vektori Unutar fluidne oblasti posmatrajmo usmjereni element

Skalarnim mnoţenjem elementa , jednačina 4.22., sa Ojlerovom jednačinom 4.18. u Gromeka-Lambovoj formi, dobiva se:
(4.23.)

Kako je usmjereni element strujne linije kolinearan brzini (posljednji član jednačine 4.23.) jednak nuli, tj.:

to je mješoviti proizvod

Ovo znači da duţ strujne linije ili vrtloţne linije vaţi:
(4.24.)

Ako se izraz 4.24. integrali duţ strujne linije od tačke 1 do tačke 2, dobiva se:

Obzirom da su tačke 1 i 2 izabrane proizvoljno na strujnoj liniji, moţe se pisati:
(4.25.)

Izraz 4.25. predstavlja Benulijevu jednačinu. Konstanta ima vrijednost za tačke koje leţe na istoj strujnoj liniji. Ako se kroz tačke na odabranoj strujnoj liniji povuče familija vrtloţnih linija, slika 4.2., dobiva se površina u prostoru. Kako i duţ vrtloţne linije vaţi Bernulijeva jednačina, a svaka vrtloţna linija ima jednu zajedničku tačku sa strujnom linijom, zaključuje se da za sve tačke na uočenoj površini, konstanta ima istu vrijednost. Formalno posmatrano, Bernulijeva jednačina 4.25. i 4.21.su identične, ali se razlikuju po domenu vaţeće primjene obzirom na uslove pod kojima su izvedene. Konstanta je vaţeća za cijelu oblast toka.

70

Slika 4.2.: Familija vrtložnih linija

4.8.

ANALIZA BERNULIJEVE JEDNAČINE

Za fluid u oblasti dejstva zemljine teţe, kao jedine zapreminske sile potencijala , moţe se napisati Bernulijeva jednačina u obliku:
(4.26.)

Posmatrati će se kretanje fluidnog elementa, mase jednačine 4.26. sa , dobiva se:

, niz strujnu liniju. Mnoţenjem

(4.27.)

Prvo se moţe konstatovati da suma tri člana na lijevoj strani jednačine 4.27. ostaje konstanta, ako fluidni element ostaje na istoj strujnoj liniji. Prvi član predstavlja kinetičku energiju fluidnog elementa ili energiju kretanja predstavlja kinetičku energiju po jedinici mase. i označava sposobnost fluida da

brzinom . Dakle, član Drugi član

ima dimenziju energije

uslijed povišenog pritiska vrši rad. Treći član označava rad učinjen protiv dejstva sile zemljene teţe. Dakle, ovo je energija uslijed poloţaja u odnosu na referentnu ravan. U suštini, Bernulijeva jednačina predstavlja zakon o odrţanju energije duţ strujne linije. Pri kretanju niz strujnu liniju moţe se npr. povećati brzina, ali to mora biti popraćeno odgovarajućim smanjenjem pritiska ili promjenom poloţaja. Ako Bernulijevu jednačinu 4.27. podijelimo sa teţinom fluidnog elementa se: , dobiva

71

piezometarskom naporu (drugi član). Za slučaj kada je fluid u stanju mirovanja.) Svi članovi jednačine 4. Ovako dobivena vrijednost energije se naziva naporom.28.. da se strujna cijev sastoji od beskonačno mnogo elementarnih strujnih cijevi.31. BERNULIJEVA JEDNAČINA ZA STRUJNU CIJEV Kako je presjek elementarne strujne cijevi beskonačno mali.: (4. ukupni napor kao suma tri prethodna.28.(4. slika 4.) Slika 4.3. linija energije. Bernulijeva jednačina se svodi na oblik: (4. energija fluida po jedinici vremena iznosi: (4. i konačno.28. 4. piezometarska linija se najlakše crta tako. tj. da se od ukupnog napora. predstavljaju energiju po jedinici teţine fluida i imaju dimenzije duţine .) Ako se zamisli.3. Kod masenog protoka .3.9. geodetskom ili geometrijskom naporu (treći član). pa se govori o brzinskom naporu (prvi član lijeve strane jednačine 4.30. oduzme vrijednost brzinskog napora.: Napori Kao što se vidi sa slike 4. .).: 72 . moţe se smatrati da je Bernulijeva jednačina za strujnu liniju primjenljiva i za kretanje duţ te cijevi.29. energija koju nosi fluid u jedinici vremena se moţe dobiti sabiranjem.) i predstavlja osnovnu jednačinu hidrostatike.

se moţe izvući ispred integrala i moţe se pisati: (4.) gdje su: teţina fluida koja u jedinici vremena proĎe kroz presjek kinetička energija jedinice teţine fluida. u prvom integralu na desnoj strani jednačine 4.37.34.32..) gdje su: brzina u pojedinim tačkama poprečnog presjeka. uključujući koeficijent korekcije brzine za energiju. (4. mogu se dati slijedeća objašnjenja: Ukoliko u presjecima u kojima treba primijeniti jednačinu energije ne vladaju uslovi jednodimenzionalne analize treba uvesti koeficijent korekcije rasporeda brzina za energiju. izraz u zagradi.36. slijedi da je: (4. srednja brzina po poprečnom presjeku. izraţene preko srednje brzine po presjeku. tj. .32.) Na osnovu jednačine 4.33.33.) Vezano za drugi član desne strane jednačine 4. Izjednačavajući ovu veličinu kinetičke energije sa odgovarajućom veličinom energije koja proĎe kroz ovaj presjek.) Kada se strujne linije udaljavaju ili pribliţavaju pod malim uglom. moţe se pokazati da u nekom poprečnom presjeku pribliţno vaţi hidrostatički zakon rasporeda pritiska. jer je očigledno da: (4.) Sada se moţe pisati: 73 .35.odnosno: (4. Količina kinetičke energije prenesena brzinom fluida u posmatranom presjeku jednaka je: (4.34.

moţe pisati:: (4.gdje su: srednja brzina fluida u posmatranom poprečnom presjeku. Koeficijent korekcije je veći od jedinice.10.) Koeficijent korekcije za kinetičku energiju se naziva i Koriolisov 22 koeficijent.1.38. koeficijent korekcije kinetičke energije. Ona je izvedena u obliku dvije koaksijalne cijevi malog poprečnog presjeka. koji se prema jednačini 4. Za laminarno strujanje kroz cijev okruglog poprečnog presjeka je . a periferna cijev sa bočnim otvorima mjeri samo statički pritisak. PRIMJERI PRIMJENE BERNULIJEVE JEDNAČINE MJERENJE BRZINE Mjerenje brzine fluida je moguće izvršiti pomoću Pito-Prandtlove23 cijevi. a za turbulentno strujanje kroz istu cijev je Ako se jednačina za energiju podjeli sa teţinskim protokom jednačina za strujnu cijev u formi napora: dobiva se Bernulijeva (4.4. Centralna cijev sluţi za mjerenje zaustavnog pritiska (dinamički + statički pritisak). slika 4.37.) 4. Na vrhu Pito-Prandtlove cijevi su pijezometarski i brzinski napor: a pijezometerski napor na periferiji cijevi je: 22 23 Gaspard-Gustave Coriolis Pitot-Prandtl 74 . 4. Uz definiciju koeficijenta korekcije moţe se dodati da: predstavlja srednju kinetičku energiju fluida po jedinici mase koja prolazi kroz posmatrani presjek.39.10.

10.Prandtlova cijev je spojena sa diferencijalnim -manometrom ( -cijev) koji je napunjena manometarskim fluidom.) gdje su: gustina fluida kojim je napunjen diferencijalni manometar (manometarski fluid). Isticanje je u atmosferu. Ako je poprečni presjek otvora mnogo manji od površine poprečnog presjeka rezervoara.4. je prikazan rezervoar sa tečnošću. 4. alkohol. tada se spuštanje slobodnog nivoa tečnosti moţe zanemariti i problem tečenja smatrati stacionarnim. Analizirajući pritisak u odgovarajućim presjecima diferencijalnog manometra uz poštivanje uslova neprekidnosti sredine.4.. ISTICANJE TEČNOSTI IZ REZERVOARA Na slici 4. kao ţiva.5.2.: Pito-Prandtlova cijev Pito.40. voda. gustina fluida čija se brzina mjeri. 75 . itd. Pritisak iznad slobodnog nivoa tečnosti je .Slika 4. dobiva se: (4. gustine Ako se Pito-Prandtlova cijev postavi u struju fluida brzine . onda se u diferncijalnom dijelu manometra fluid postavi kao na slici 4.

41. Pritisak u mlazu nije tačno poznat. Uvaţavajući ovo.43. i izraz 4.42.5. Kao dobra aproksimacija se uzima da je pritisak u mlazu jednak okolnom atmosferskom pritisku .) Obzirom da je brzina mala moţe se zanemariti.) Brzina tečnosti na izlazu iz rezervoara je jednaka brzini padanja krutog tijela sa visine . Ova zakonitost je poznata kao Toričelijeva24 teorema. Protok realne tečnosti kroz otvor na rezervoaru se moţe odrediti pomoću izraza: (4.42.44. za brzinu isticanja. se dobiva: odnosno: (4.) gdje su: površina poprečnog presjeka otvora. Bernulijeva jednačina primijenjena na strujanje izmeĎu tačaka 1 i 2 glasi: (4.41. 24 Evangelista Torricelli 76 .) Ako je rezervoar otvoren prema atmosferi.Slika 4. onda je postaje: . koeficijent protoka koji uzima u obzir uticaj realnih osobina tečnosti. (4. iz Bernulijeve jednačine 4.: Isticanje tečnosti iz rezervoara Zamišljena linija koja spaja tačke 1 i 2 predstavlja strujnu liniju.

koji je ispunjen fluidom gustine .. Na početnom i najuţem presjeku izbušeni su otvori za priključke koji sluţe za mjerenje pritiska. On ima kratku sekciju istog poprečnog presjeka kao i priključni cijevni vod . poslije postepenog proširenja dostigao početni poprečni presjek .6. . odnosno razlike pritisaka.10. MJERENJE PROTOKA POMOĆU VENTURIJEVE CIJEVI Venturijeva25 cijev je instrument koji sluţi za mjerenje protoka fluida. respektivno. da bi konačno.41. Bernulijeve jednačine 4. slika 4. zatim se presjek suţava na neku minimalnu vrijednost .3. iz Ako uzmemo da su koeficijenti korelacije kinetičke energije jednaki jedinici. dobivamo: odnosno: Protok kroz Venturijevu cijev je: Primjenjujući jednačinu hidrostatike na fluid u protok: cijevi.4. moţe se dobiti izraz za teoretski 25 Giovanni Battista Venturi 77 . Razlika pritisaka se mjeri manometrom. Za kretanje nestišljivog fluida integralna jednačina kontinuiteta je: gdje su i srednje brzine u presjecima 1 i 2.

78 .Slika 4.6.: Venturijeva cijev Uticaj realnih osobina fluida obuhvata se pomoću koeficijenta protoka . te je realni protok: Koeficijent protoka se odreĎuje eksperimentalno za datu Venturijevu cijev.

promjena brzine tijela nastaje kao posljedica dejstva sila. MeĎutim. Najčešći oblik jednodimenzionalnog toka je kretanje u strujnoj cijevi. ako osobina toka zavisi od jedne koordinate. u svakoj tački fluidnog polja nije neophodno nego je od interesa poznavanje ukupnog dejstva fluida na tijelo.1.1.5.: Granična površina Granična površina moţe biti nepokretna ili translatorno pokretna sa konstantnom brzinom.1. Prema Njutnovim zakonima. 79 . brzine i pritiska. U opštem slučaju kretanja su trodimenzionalna.1. gdje su promjene osobina. Drugi Njutnov zakon primijenjen na materijalni element mase ima oblik: (5. 5. količina kretanja. To znači da su osobine fluida normalno na osu strujne cijevi konstantne. PROMJENA KOLIČINE KRETANJA U velikom broju problema mehanike fluida. npr. U tim slučajevima poznavanje detaljnih karakteristika toka. normalno na strujnu liniju zanemarljive u odnosu na promjene niz istu. JEDNODIMENZIONALNA ANALIZA TOKA Dimenzionalnost kretanja se odreĎuje prema broju nezavisnih geometrijskih koordinata. kao sto je prikazano Slika 5. kaţe se da je kretanje jednodimenzionalno. od interesa je odreĎivanje sile kojom fluid u kretanju djeluje na potopljeno tijelo ili uopšte na čvrstu konturu. Pri rješavanju takvih problema koristi se osnovna jednačina dinamike o promjeni količine kretanja u integralnom obliku. Posmatraće se dejstvo fluida pri prolasku kroz graničnu površinu na slici 5.) gdje su: brzina kretanja fluidnog elementa. rezultujuća sila koja djeluje na fluidni element.

Kao što je već napomenuto. predznak proizvoda je negativan i označava ulaz fluida u graničnu zapreminu..1. brzina se pojavljuje i kao intenzivna osobina količine kretanja. te je doprinos ovog člana jednak nuli.) gdje su: količina kretanja mase unutar granične zapremine sila koja djeluje na posmatranu fluidnu masu. U ovom članu brzina izmeĎu vektora i mani od igra dvostruku ulogu. Naprotiv. ako je ugao veći od ovoga.) Prvi član jednačine 5.3. 80 . fiksirane u odnosu na koordinatni sistem . a manji granične površine fluid izlazi iz granične zapremine. Drugi član predstavlja uticaj promjene količine kretanja uslijed ulaza i izlaza fluida iz granične površine. odnosno: (5. Primjenom zakona transformacije (na član graničnu zapreminu moţe se pisati: ) izmeĎu sistemskog pristupa i pristupa za . se moţe napisati: (5. Osim Desna strana jednačine predstavlja sumu svih vanjskih sila koje djeluju na graničnu zapreminu fluida. predstavlja promjenu količine kretanja mase unutar granične zapremine.Prema jednačini 5. Ako je ugao predznak proizvoda je pozitivan i kroz taj segment . Ako je kretanje stacionarno.4. Na osnovu ovoga.3. U slučaju gravitacionog polja. brzina u proizvoljnoj tački ostaje konstantna.2. vremenska promjena količine kretanja je jednaka rezultujućoj sili koja djeluje na fluidni element. U skalarnom proizvodu odreĎuje da li se radi o ulazu ili izlazu fluida iz granične zapremine. zapreminska sila je: (5. a tako i količina kretanja fluidnog elementa kada prolazi kroz tu tačku.) gdje je ubrzanje zemljine teţe. kao što su gravitaciono i elektromagnetno. Pravac djelovanja gravitacione sile prolazi kroz teţište granične zapremine. vanjske sile se mogu podijeliti na zapreminske i površinske. od . Zapreminske sile potiču od vanjskog polja.

(5.2. Zato se površinske sile prikazuju kao suma tri komponente: (5.2. reakciju elemenata uslijed dejstva fluidne mase. odreĎenih tenzorom napona . Dominantan uticaj ima hidrostatički pritisak. nastale u presjeku granične površine i čvrstog tijela.4. i 5. U opštem slučaju.(b) je prikazan poligon sila (vektorski dijagram).6.) Ilustracije radi. Granična površina označena crtkanom linijom ima segment konture koja prolazi kroz fluid: i segment konture u dodiru sa čvrstim tijelom: 81 . 5. korištenjem jednačina 5.5.2.Površinske sile djeluju na graničnu površinu i predstavljaju dejstvo okolnog fluida i dejstvo čvrste konture koji su u kontaktu sa graničnom površinom.) Dejstvo sile reakcije oslonca.) Komponenta fluidne konture odreĎena je veličinom normalnih i tangencijalnih napona na odgovarajućem segmentu konture.9. izračunava se pomoću tenzora napona : (5. te se moţe napisati: (5. Na dijelu slike 5. (a) je prikazano redukciono koljeno.7. prikazano na slici 5.9.) Komponenta predstavlja dejstvo čvrste konture. kroz oslonac.8.5.3. segmenta konture koji se poklapa sa konturom čvrste površine i segmenta koji presijeca konturu čvrstog tijela. a na dijelu 5. npr..) Konačno. se moţe napisati: (5. je primijenjena za odreĎivanje sile . granična površina se sastoji od segmenta konture koja prolazi kroz fluid. jednačina 5. kojom fluid u stacionarnom kretanju djeluje na redukciono koljeno (u horizontalnoj ravni ). koja se na fluid prenosi pomoću normalnih i tangencijalnih napona.

) Doprinos trećeg člana sa desne strane jednačine 5.2. te se moţe napisati: 82 . je: obzirom da su vektori i po konturi meĎusobno normalni. je: Drugi član jednačine 5. imamo: U slučaju kada su brzine fluida u presjecima ili. Zapreminska sila predstavlja teţinu fluida unutar granične zapremine. i nepromjenjive.Slika 5.9. se moţe napisati po segmentima granične površine kao: (5. obzirom da je maseni protok .: Okolni fluid djeluje na graničnu površinu u presjecima i . član jednačine 5.10.9.: Djelovanje fluida na redukciono koljeno Obzirom da je strujanje stacionarno. tj.10.

izraţen preko srednje brzine protoka u tom presjeku. Uslov jednodimenzionalne analize proširen na bilo koju vektorsku veličinu kaţe da je dovoljno poznavanje posmatrane vektorske veličine samo u jednoj tački presjeka za poznavanje tog vektorskog polja u cijelom presjeku. se moţe iskoristiti za odreĎivanje su poznati ostali članovi te vektorske jednačine. On se svodi na to da je brzina u bilo kojoj tački presjeka predstavnik brzinskog polja u cijelom presjeku. konvekcijalno ubrzanje je jednako nuli. Reakcija oslonca .Smjer sila pritiska i odreĎuje vrijednost relativnog pritiska i jer isti mogu biti veći ili manji od nule. Drugim riječima. Koristeći naprijed navedene izraze. Alternativno.) gdje je jedinični vektor normale na površinu. se koristi za odreĎivanje dejstva fluida na element. 83 . Sa koeficijentom korekcije stvarni protok količine kretanja kroz neki presjek. u ovom slučaju.2. u presjecima gdje se moţe primijeniti princip jednodimenzionalne analize kretanja na polje brzina.14.12.11.) ili (5. Da bi se princip jednodimenzionalne analize kretanja mogao primijeniti na fluks količine kretanja i u slučajevima nejednolikog rasporeda brzina po presjeku potrebno je uvesti koeficijent korekcije. kako bi se mogli dimenzionisati nosaći koljena: (5. tj.) Na slici 5.13b. koji u sebi sadrţi efekt promjene brzine po poprečnom presjeku toka. jednačina 5. uz pomoć vektorskog dijagrama. Ukoliko je to vektorsko polje – polje brzina. onda pod uslovima jednodimenzionalne analize slijedi da u posmatranom presjeku strujne linije moraju biti paralelne ili bar pribliţno paralelne kako bi brzine u svim tačkama presjeka bile praktično meĎusobno jednake.(b) je prikazan vektorski dijagram – poligon sila.) Navedeni izraz 5. Pretpostavlja se da su relativni pritisci konstantni u posmatranom presjeku. moţe se napisati: (5. Dejstvo konture se moţe odrediti ako se poznaje raspored normalnih i tangencijalnih ako napona na konturi . Prema III Njutnovom zakonu dejstvo fluida na čvrstu konturu je jednak negativnom dejstvu konture na fluid.) Postavljeni uslov o konstantnosti brzina u svim tačkama presjeka predstavlja uslov jednodimenzionalne analize toka.13a. nije poznata jer granična površina ne siječe noseće elemente konstrukcije. bio bi: (5.12.9.: (5.

Na primjer. Njegova vrijednost je uvijek veća od jedan.Koeficijent korekcije ili Bazenov koeficijent za količinu kretanja se odreĎuje iz: (5. za slučaj laminarnog kretanja fluida u cijevi okruglog poprečnog presjeka je: 84 .) Koeficijent korekcije uzima u obzir nekonstantnost rasporeda brzina.15.

1.2. Zato.) iz kojeg se saznaje da vektor stoji uvijek normalno na ravan kretanja. MeĎutim. STRUJNA FUNKCIJA Diferencijalna jednačina strujne linije (strujnice) pri ravanskom strujanju je: 85 . Ovdje se ne misli na kretanje fluida u tankom sloju. Prednost ovakvog uproštenja se sastoji prvenstveno u tome da se kretanje fluida moţe posmatrati u jednoj od paralelnih ravni. a da se izvedeni zaključci mogu primijeniti i za strujanje kroz sve ostale ravni. kada se govori o tački u ravni. Zato izvod ma koje veličine mora biti jednak nuli pri ravanskom strujanju. Jednačina kontinuiteta nestišljivog fluida postaje: (6. Potrebno je još.1. ) pa je: Uslov nije dovoljan da strujno polje definišemo kao ravansko. POTENCIJALNO STRUJANJE FLUIDA RAVANSKO STRUJANJE NESTIŠLJIVOG FLUIDA Ponekad se fluid kreće tako da je strujna slika identična ili skoro identična u svim ravnima koje su paralelne nekoj referentnoj ravni. da projekcije brzine i . npr. kretanje vode kroz velike pravougaone kanale. i od vremena . što ima drukčiju fizičku interpretaciju. 6.6. Protok kroz izabranu krivu u ravni znači da fluid u jedinici vremena prolazi kroz odgovarajuću cilindričnu površinu. Za vrtlog se dobiva izraz: (6.3. podrazumijeva se da je to trag prave koja je normalna na ravan. brzina se uvijek moţe smatrati paralelnom ravni. meĎusobne razlike su toliko male da oslanjanje na pretpostavku o istovjetnosti strujanja ne vode pogrešnim zaključcima.2. Kao primjer ravanskog strujanja moţe posluţiti. jer se fluid moţe kretati u paralelnim slojevima raznim brzinama. eventualno.) 6. naravno uz izvjesna ograničenja. kao uopšte i sve veličine koje se odnose na ravansko strujanje budu nezavisne od promjenljive .) a gradijent bilo koje funkcije : (6. a da zavise jedino od i . Pri ravanskom strujanju. U prirodi nema ravanskih strujanja jer se slike strujanja razlikuju čak i kad su ravni paralelne. koja graniči sa paralelnim ravnima čije je rastojanje jedinično. Tada se govori o ravanskom strujanju fluida.

jednačina 6. neke funkcije .. Tada se diferencijalna jednačina 6.9. strujne linije svodi na: (6. Uvaţavajući naprijed navedeno.) Ova jednačina se moţe integraliti kada se lijeva strana dovede do oblika potpunog diferencijala . Za proizvoljne vrijednosti konstante dobiva se 86 . koja se moţe mijenjati tokom vremena. jednačina 6.) Vidi se da jednakost drugih izvoda: funkcije moţe postojati jedino kada je: (6.10. Ako je navedena jednačina 6. koji se ovdje posmatra.) ili poslije integralenja: (6.5. odnosno 6. a u opštem slučaju i od vremena . jer se podudara sa jednačinom kontinuiteta 6. dobiva: (6.7.. onda njena lijeva strana predstavlja potpuni diferencijal. i 6.8.) to se poreĎenjem ova dva izraza. Ovaj uslov je uvijek ispunjen pri strujanju nestišljivog fluida..5. odreĎuju funkciju koja zavisi od promjenljivih i .4.10. predstavlja cilindričnu površinu u prostoru..6.) što predstavlja uslov da bi početna jednačina bila egzaktna. Jednačine 6. koja se mora zadovoljiti. Kada je jednačina egzaktna moţe se neposredno napisati: (6.2.4. u protivnom treba traţiti integralni faktor kojim bi se lijeva strana pomnoţila i tako dovela do potpunog diferencijala. predstavlja jednačinu krive linije u ravni . 6.6.4.5.) Za odreĎenu vrijednosti konstante .(6.7. egzaktna.10.) a kako je: (6.

i 6. Primjenom strujne funkcije moţe se vrtlog . Funkcija se naziva strujna funkcija.1. funkcija mora zadovoljiti Laplasovu (6.12. odnosno sistem strujnih površina. u opštem slučaju. To je.) gdje je. Pri potencijalnom strujanju. iz izraza 6.: Slika 6.14. slijedi: 87 .1.14. kada je jednačinu: . odnosno kroz cilindričnu površinu normalnu na ravan .13..1. sistem strujnih linija.sistem krivih linija u ravni. strujna funkcija ne zavisi od vremena. strujne linije su nepromjenjene u ravni i poklapaju se sa putanjom fluidnih elemenata.) Iz izraza 6.: Laplasov operator ili Laplasian.: Protok kroz proizvoljnu krivu AB u ravni 0xy (6.11.) Ako predstavlja usmjereni element krive .13. predstaviti kao: (6.) Funkcija moţe posluţiti i za izračunavanje protoka kroz proizvoljnu krivu u ravni . onda je: (6. Kada je strujanje stacionarno. ograničenu paralelnim ravnima i . vidi sliku 6. ustvari.

Obzirom da strujna funkcija ne zavisi od . Ako se iste uvrste u izraz za komponente vrtloţenja. se nazivaju potencijalna polja (npr.3. Obuhvatajući obadva njena svojstva slijedi da je funkcija zaista funkcija potencijalnog polja.: . na ovaj način.15. Činjenica da je brzina vektorska funkcija. POTENCIJALNO STRUJANJE Poznavanje rasporeda brzina i pritisaka nekog strujanja u prostoru i vremenu problem je riješen jer se ostale veličine mogu dobiti iz ovih poznatih rješenja. polje gravitacionih sila je definisano funkcijom potencijala gdje je osa usmjerena naviše).16. dobiva se: (6.15.17.) 88 . protok kroz konturu funkcija u krajnjim tačkama krive. Da je ona potencijal brzine pokazuje činjenica da se iz njenih izvoda dobivaju komponente brzina. kao nezavisno promjenljivih veličina. izraz 3. Za polja za koja se moţe specificirati skalarna funkcija. oteţava nalaţenje rješenja.) onda moţemo reći da je strujanje potencijalno. sa matematske tačke gledišta. jednak je razlici vrijednosti koje ima strujna 6.) Prema izrazu 6. tj. Primjenom izraza 6.: (6. Obzirom da ona opisuje njihovu kontinualnu raspodjelu u funkciji koordinata i vremena.. Funkcija ima karakteristike funkcije potencijalnog polja. onda je funkcija polja. Ako skalarna funkcija zadovoljava uslov da su komponente brzine izvod te funkcije u odgovarajućim pravcima. za komponente brzina na neke kinematske karakteristike strujanja dolazi se do dopunskih svojstava potencijalnog strujanja fluida. dobiva se: (6. Ako je moguće naći skalarnu funkciju preko koje se moţe izraziti brzinsko polje onda se rješenje problema strujanja fluida znatno uproštava jer se ono svodi na nalaţenje odgovarajuće skalarne funkcije..16.71. Funkcija koja zadovoljava ovaj uslov je funkcija potencijala brzine i ona u potpunosti definiše polje brzine.

viskoznog. meĎusobno normalnih linija. ali pri kretanju realnog. koje predstavljaju uslove nevrtloţnosti elemenata fluida moţe se doći do osnovnih svojstava potencijalnog strujanja fluida. iz izraza 6.19. većinom i nevrtloţno (isticanje i prelijevanje. One pokazuju da strujne ( ) i ekvipotencijalne linije ( ) predstavljaju dva sistema. Ako ravansko strujanje ima potencijal brzine .. teorija potencijalnog strujanja fluida se primjenjuje na kretanje idealnog fluida. konvergentno strujanje.Iz navedenih jednačina u izrazu 6.. 89 . Fluid u kojem je moguće zanemariti viskozitet je idealan fluid. To su slučajevi u zonama izrazito velikog ubrzanja fluida gdje je strujanje. Prema ovome. Svaka od funkcija i zadovoljava Laplasovu jednačinu 28. biće: (6. uvrštavanjem komponenti brzine izraţenih preko funkcije potencijala u jednačinu kontinuiteta.) Jednačine 6. neki slučajevi kretanja tijela kroz fluid. Nevrtloţnost je usko vezana za odsustvo dejstva sila viskoziteta. Na takva strujanja se moţe primijeniti teorija potencijalnog strujanja.) 26 27 Augustin Cauchy Bernhard Riemann 28 Funkcije koje zadovoljavaju Laplasovu jednačinu (neprekidne i sa neprekidnim parcijalnim izvodima prvog i grugog reda) nazivamo Laplasovim ili harmonijskim funkcijama. u principu.20. Tako se dobiva: (6. imamo: Izjednačavajući izraze za komponente brzina dobiva se: (6. u prirodi ne postoji neviskozan fluid. Ovo se lako moţe dokazati. MeĎutim.17. otvoreni tokovi konstantnog pritiska na slobodnoj površini i slično). skalarni proizvod gradijenta ovih funkcija je jednak nuli: što znači da su gradijenti meĎusobno normalni.18. se nazivaju Koši26-Riemanovim27 jednačinama. fluida dolazi do formiranja zona u kojima sile viskoziteta ne dolaze do izraţaja.) S druge strane.7. To dokazuje.19.

) Mora se pretpostaviti funkcija koja je za sada nepoznata funkcija od . Naime. su Laplasove homogene parcijalne linearne diferencijalne jednačine drugog reda.19. Ako se dobiveni izraz 6. izraţenih preko strujne funkcije.) Uvrštavanjem izraza 6.. dobiva se: (6. pokazuju još jedno vaţno svojstvo funkcija i .21.19. dobiva se: (6.23.Analogno. Rješenja Laplasovih jednačina su harmonijske funkcije i bilo koja od njih predstavlja potencijal brzine. onda su te tačke. Kako Laplasova jednačina istovremeno izraţava uslov kontinuiteta i nevrtloţnosti. Samo se jedna od funkcija mora naći primjenom Laplasove jednačine.21.22.) gdje je Laplasov operator ili Laplasijan. dobivamo: 90 .20. izuzev u nekim tačkama. Neka je. a druga se dobiva iz Koši-Riemanovih uslova. uvrsti u drugu jednačinu 6. moţe se napisati: (6.24. to skalarna funkcija koja opisuje neko strujanje fluida u zoni toka. i 6. npr. u uslov nevrtloţnosti ( ). i 6. pokazuje da je u toj zoni toka zadovoljen uslov kontinuiteta i da je u njoj strujanje nevrtloţno. od vrijednosti do . Ako je taj potencijal harmonijski u cijeloj zoni toka. a zadovoljava Laplasovu jednačinu. u izraz 6.22. Dobivene jednačine 6. Koši-Riemanovih uslova.21. ako postoji kretanje potencijala i strujne funkcije . tačke singulariteta. onda moţe postojati i kretanje potencijala i strujne funkcije ( ).) Obzirom da funkcija zadovoljava Laplasovu jednačinu. odnosno strujnu funkciju. poznat potencijal brzine i neka se traţi strujna funkcija . Koši-Riemanovi uslovi glase.24.: Ako se integrali prva jednačina.23. Jednačine 6. uvrštavanjem komponenti brzine. dobiva se: (6.20. prema jednačinama 6.

29.) a Laplasova jednačina za ravansko strujanje je data izrazom: (6.(6. sada glase: (6.26. Ove funkcije daju i analitičku i grafičku predstavu o kretanju.26.) Ovaj izraz 6.) Integralenjem dobivog izraza 6. Postupak za iznalaţenje potencijala brzine već prikazanim. SLAGANJE STRUJANJA U ovom poglavlju će se izloţiti način na koji se dolazi do predstave o sloţenim strujanjima.28.25. svaki par funkcija koje zadovoljavaju Koši-Riemanove 91 . Koši-Riemanovih uslova. kada se zna strujna funkcija . od vrijednosti do . ne mogu se izabrati bilo kakve funkcije i . dobiva se: Na kraju se nalazi vrijednost za: (6. . Ali. (6. Dakle. i smatrati da su one upravo funkcije koje odreĎuju neko strujanje. Zna se da su one vezane Koši-Riemanovim uslovima i da svaka od njih zadovoljava Laplasovu jednačinu.) 6.) Da se je pri traţenju funkcije dobio bi se izraz: pošlo od druge jednačine 6. a na osnovu poznatih jednostavnijih strujanja.27.25.19. Ravansko potencijalno strujanje je potpuno definisano funkcijom potencijala i strujnom funkcijom . je ekvivalentan izrazu 6. analogan je sa Za neke oblike strujanja pogodnije je strujnu sliku opisati u polarnom koordinatnom sistemu .27.4. Komponente brzine i Koši-Riemanovi uslovi.

poznavanjem pojedinih jednostavnih strujanja. zadovoljavaju uslove: Ove funkcije odreĎuju drugo strujanje sa potencijalom brzine i strujnom funkcijom . drugi par funkcija koje.) 92 . očigledno je da takvih funkcija ima beskonačno mnogo. 6. takoĎe.5. kod kojeg su strujne linije meĎusobno paralelne. Ne ulazeći u analizu kako će se one prilagoditi graničnim uslovima. Ako je pravac brzine odreĎen uglom u odnosu na pokazano na slici 6.uslove uvijek daju sliku nekog mogućeg strujanja. Pretpostavimo da su odreĎene dvije funkcije i koje zadovoljavaju uslove: Njima odgovara potencijalno strujanje. ANALIZA POTENCIJALNIH STRUJANJA Primjeri potencijalnog strujanja fluida koji će se navesti.5. Koši-Riemanovi uslovi su linearne parcijalne diferencijalne jednačine. često. pa ih moraju zadovoljiti i funkcije: što znači da njima odgovara neko novo strujanje potencijala brzine i strujne funkcije . Paralelno strujanje se karakteriše konstantnom brzinom fluidnog polja. potencijala brzine Neka su i i strujne funkcije . kao što je Najjednostavniji primjer strujanja fluida je stacionarno. Dakle. se odnose na najjednostavnije slučajeve stacionarnog ravanskog strujanja fluida. dobiva se: (6. .30.2. vrlo sloţena strujanja. moguće je upoznati nova. 6. Komponente brzine u i pravcu su: Iz izraza za komponente brzine i Koši-Riemanovih uslova.1. RAVANSKO STACIONARNO STRUJANJE FLUIDA . u bilo kojoj tački osu. Dobivene zbirne funkcije takoĎe zadovoljavaju Koši-Riemanove uslove.

Koši-Riemanovih uslova. se odreĎuje iz prve jednačine 6.31. u izraz 6. po drugoj promjenljivoj je: Ako ovaj izvod izjednačimo sa drugom jednačinom iz 6.31.) Izvod funkcije 6.30. izjednačimo sa istim članom iz druge jednačine 6...2. strujna funkcija Ako izvod ove funkcije 6.31.: Ravansko stacionarno strujanje fluida Ako se integrali prva jednačina 6.) Uvrštavanjem izraza 6.30.) Analogno.30.32. dobiva se: (6. dobiva se: (6.Slika 6.34.32. Koši-Riemanovih uslova: (6. Koši-Riemanovih uslova. dobiva se: odnosno: (6... dobiva se: 93 .33.34.30.) Dobivena funkcija zadovoljava jednačinu kontinuiteta u obliku Laplasove jednačine. po drugoj promjenljivoj.

a ekvipotencijalne linije su U cijelom strujnom polju stacionarnog strujanja nema tačaka singulariteta.) Uvrštavanjem nepoznate funkcije. Strujne linije su pravci pod uglom prema osi.33.) Vodeći računa o usvojenom smjeru linije po kojoj se vrši integralenje (pozitivan smjer je smjer suprotan kretanju kazaljke na satu) i pravcu brzine.odnosno: (6. . za uzimajući: i i se mogu transformisati u polarni koordinatni sistem. slika 6.. Zbog toga je cirkulacija po bilo kojoj zatvorenoj liniji jednaka nuli. ..36. strujne linije su paralelne sa parelelne sa osom. Ovo je prikazano na izdvojenoj zatvorenoj liniji .) Vrijednosti konstanti i su proizvoljne. i Za slučaj strujanja paralelnog sa osom. te mogu biti izjednačene sa nulom. izraz 6. i 6. jer su date funkcije potencijala harmonijske u cijeloj zoni toka. izrazi za funkciju potencijala brzine i strujnu funkciju u Dekartovom sistemu.2. postaju: a u polarnom koordinatnom sistemu su: Za ovaj slučaj strujanja. dobiva se: 94 . Ekvipotencijalne linije su pravci normalni na linije Dobiveni izrazi 6.35.35. u izraz 6. dobiva se: (6.36. osom.34.

izraţene preko funkcije potencijala.) Komponente brzine u bilo kojoj tački ovog toka. Iz prve jednačine se dobiva: (6.37.28. 6. tako da se brzina u njemu mijenja obrnuto proporcijalno sa rastojanjem od ose rotacije. su: (6. u polju potencijalnog toka je cirkulacija.38.) Ako se naĎe izvod za po drugoj promjenljivoj i izjednači sa drugom jednačinom iz KošiRiemanovih uslova 6. POTENCIJALNI USAMLJENI VRTLOG U slučaju rotacije fluida u koncentričnim krugovima oko neke ose..5.3.) ili u Dekartovom koordinatnom sistemu: (6. jednaka nuli.40. treba primijeniti Koši-Riemanove uslove 6.) Da bi se odredila strujna funkcija. po zatvorenoj krivoj. je: (6.28.39. odrediće se nepoznata funkcija : 95 . funkcija potencijala izraţena u cilindričnim koordinatama. Slika 6.3. sistem strujnih i potencijalnih linija će biti kao na slici 6.2.Dakle.: Potencijalni usamljeni vrtlog Za ovaj vid strujanja fluida.

U prirodi nisu poznate tako velike brzine pa je jasno da posmatrano strujanje ne moţe vaţiti za brzinu ose rotacije. Singularna oblast se naziva i vrtložnim jezgrom. singularna oblast. Moţe se smatrati da fluidni elementi iz singularne oblasti pripadaju jednom jedinom vrtloţnom vlaknu po kojem se cjelokupno kretanje fluida naziva strujanje u polju usamljenog vrtloga. u kojoj naprijed navedeni zakon ne vrijedi.42. nepromijenjenom ugaonom brzinom. (slika 6.) Uvrštavajući dobiveni izraz 6. sistem potencijalnih linija se sastoji od sistema radijalnih linija. Na osnovu navedenog.43. i usvajajući da je . Ova oblast. nailazi se na dva slučaja:   U prvom slučaju.3. u izraz 6. strujno polje se moţe podijeliti na dvije oblasti:  prvu. vrlo malu. za .37.) ne obuhvata vrtloţno jezgro pa se nalazi: Pri analiziranju i odreĎivanju cirkulacije. Ukoliko se primićemo osi rotacije brzina teţi beskonačno velikoj brzini . ukoliko se odmičemo od centra.(6. kriva 96 . kad integralska kriva ne obuhvata tačku singulariteta.) U ovom slučaju se vidi. dobiva se: (6.42.44.41. Fluid kruţi u strujnoj ravni oko ose rotacije (koordinatni početak) u koncentričnim krugovima sa smjerom suprotnim smjeru kretanja kazaljke na satu . kao sto je prikazano na slici 6. koja je veoma prostrana i gdje se brzine ponašaju prema zakonu  drugu. da su strujne linije sistem koncentričnih krugova sa aksijalnom i radijalnom komponentom brzine jednakom nuli. Obično se pretpostavlja da u njoj fluid rotira kao čvrsto tijelo. Ali. intenzitet brzina opada obratno proporcijalno radijusu i u beskonačnosti teţi nuli .3.41. ima podreĎenu ulogu prema prostranstvu toka. a tangencijalna komponenta je duţ svake strujne linije konstantna.40. kad integralska kriva obuhvata tačku singulariteta.) Funkcija potencijala 6.) (6. i strujna funkcija 6. u Dekartovom koordinatnom sistemu glase: (6. Na konstantnom rastojanju od centra krugova brzine su istog intenziteta. Sa druge strane.

izraţene preko funkcije potencijala.) Funkcija potencijala i strujna funkcija se mogu pisati: (6..) 6. . su: 97 . izraz 6. za cirkulaciju. kao jačine vrtloga: (6. U drugom slučaju.) Dakle.3. vidi se da jedino integrali duţ elementarnih lukova daju doprinos cirkulaciji.5.48. dobiva se: (6. Kako je: integralske krive jednaki su nuli uslijed ortogonalnosti vektora na putu i na putu .45.47. Prema tome jezgro se moţe svesti na tačku. uzeta je konstanta razlikovao od prethodnog.) Izrazom 6. ako se za integralnu krivu uzme bilo koja od strujnih linija. je pokazano da je u polju usamljenog vrtloga cirkulacija po zatvorenoj krivoj.) U ovom slučaju umjesto konstante .46. tačku singulariteta. daje fizičko značenje konstante . Dobiveni izraz 6. tako da je obuhvaćena tačka singulariteta. koja ne obuhvata tačku singulariteta. dobiva se novi vid strujanja fluida poznat kao izvor ili ponor. Ako se površina podjeli u niz elementarnih kruţnih isječaka. koncentrični krug.46.45. cirkulacija nije više jednaka nuli. da bi se ovaj vid strujanja Komponente brzina.49. Cirkulacija je konstantna i ne zavisi od veličine jezgra. onda će cirkulacija po njoj biti: (6. Rezultat se neće promijeniti kada se singularitet obuhvati proizvoljnom krivom. jednaka nuli. STRUJANJE U POLJU USAMLJENOG IZVORA I PONORA Primjenom svojstva o zamjeni uloga funkcije potencijala i strujne funkcije na prethodni slučaj.48. Zbir svih pojedinih integrala opet je . definisan funkcijom potencijala i strujnom funkcijom kao: (6.Integrali duţ dijelova i .

Karakter strujanja u ova dva slučaja zavisi od konstante . tačka singulariteta. koja obuhvata liniju izvora ili ponora. da je strujanje u polju usamljenog ponora. za slučaj izvora.50.4. kao što je prikazano na slici 6. sa istim smjerom . glase: 98 . brzina je pozitivna i smjer strujanja je od centra u polje.52. se vidi da je polje brzina predstavljeno samo radijalnom brzinom. i 6. imaju iste dimenzije.51. Za prvi slučaj se kaţe da je strujanje u polju usamljenog izvora. Za .52. se dobiva intenzitet (jačina) dvodimenzionalnog izvora ili ponora: (6. (6.) Iz izraza 6. dimenzija: Iz izraza 6.51.(6. sa povećanjem radijusa (pozitivan smjer). Slika 6.50. .: Strujanje u polju usamljenog izvora Intenzitet izvora ili ponora je definisan konstantom . Njena apsolutna vrijednost se povećava sa pribliţavanjem centru i u njemu postaje beskonačno velika.) gdje je jedinični protok (izdašnost) izvora ili ponora.) Izrazi 6. koja se moţe odrediti iz veličine protoka kroz jediničnu cilindričnu površinu.51. Za . a potencijalne linije koncentrični krugovi. strujne linije su radijalni pravci. a u drugom. Strujanje je dvodimenzijalno (ravansko).4. brzina je negativna i smjer strujanja je iz polja prema centru. U Dekartovim koordinatama funkcija potencijala i strujna funkcija.

) a u cilindričnim koordinatama: (6. Slika 6.5. 6. jediničnih protoka .) Uvrštavajući izraz 6.4.5. zamjenom .(6. postavljenih na osi na i udaljenosti od koordinatnog početka. SUPERPOZICIJA IZVORA I PONORA ISTIH INTENZITETA Posmatraće se rezultujuće strujanje nastalo superpozicijom (sabiranjem) izvora i ponora.53.: Superpozicija izvora i ponora Za proizvoljnu tačku strujna funkcija je: (6.(a).54.54.5. kao što je prikazano na slici 6. za strujnu funkciju izvora i ponora. te se izrazi za funkciju potencijala i strujnu funkciju dobivaju iz izraza 6.55. dobivamo: 99 .54.53 i 6. smjer brzine se mijenja za .) Za slučaj ponora.

Ovo znači da segmenti luka kruga povezuju izvor i ponor.59. Na sličan način potencijal superponiranog strujanja postaje: (6.) Iz geometrijskih odnosa na bazi slike 6.61. moţemo napisati kao: (6. dobivamo slijedeće odnose: (6.) Koristeći trigonometrijsku relaciju za razliku arkusa dva ugla.(a) je: tako da se funkcija potencijala moţe pisati kao: 100 .59.5.58.5..56. za strujnu (6.) Koristeći sliku 6. iz izraza 6.61. se dobiva .62. se moţe napisati: (6.) Sada strujnu funkciju. što uvrštavamo u izraz 6. izraz 6.) Izraz 6. predstavlja jednačinu kruga sa centrom na osi.61.60.5.56.58.(b) su punom linijom nacrtane strujne linije dobivene promjenom vrijednosti konstante . iz izraza 6. u tački: i sa radijusom: Na slici 6.57.) Poslije sreĎivanja dobiva se: (6.) Jednačine strujne linije se dobivaju za funkciju: . odnosno da cijeli protok iz izvora biva zahvaćen ponorom.(a).(6. Za .

DVOPOL ILI DIPOL Interesantna strujna slika se dobije kada se izvor i ponor istovremeno pribliţavaju koordinatnom početku sistema.5. Analizirat će se slučaj kada udaljenost teţi nuli . Neto protok je jednak nuli.63.: Dvopol ili dipol Ako su izvor i ponor istog jediničnog protoka (izdašnosti).) Kada i .64.6. dobiva se: 101 . potencijal nastalog strujanja je: (6.5.6.6.) 6. Slika 6.(a). tako da proizvod teţi konačnoj vrijednosti : Uz označavanje kao na slici 6. kao na slici 6. a jedinični protok beskonačnosti . cijeli protok izvora će biti zahvaćen ponorom ne uzrokujući nikakvo kretanje.(6.

i uvrštavanjem u izraz 6.72.71. u izrazu 6.(a).65.. dobiva se: (6..(6.6.) Obzirom da se dobiva: i količnik je male vrijednosti. dobiva se: (6..) Primjenom teoreme kosinusa na trouglove prikazane na slici 6.) ili u Dekartovom koordinatnom sistemu: (6.) Izraz 6.69.67.72.68. dobiva se: (6. uz uslov : ili poslije sreĎivanja: (6. odnosno predstavlja familiju krugova sa centrom na osi i sa koordinatama centra: i radijusom: 102 . Razvojem logaritamske funkcije u red.65.) Ekvipotencijalne linije se dobiju iz izraza 6.) Zanemarujući članove višeg u izrazu 6. u izraz 6.69. (6.68.) Oduzimajući drugu jednačunu od prve. predstavlja parametarsku jednačinu sa parametrom . dobiva se: odnosno: (6.67.66.) Uvrštavajući izraz 6.71.66.70.

) Jednačina 6. analogno kao i kod ekvipotencijalnih linija: (6. strujna funkcija superponiranog strujanja je: Ako se usvoji cilindrični koordinatni sistem dobiva se: 103 .što pokazuje da je osa tangenta na ekvipotencijalne linije.28.) ili u Dekartovom koordinatnom sistemu: (6.) Strujne linije se dobivaju za .7..73.5.74. Kako su oba strujanja nevrtloţna.70. izraz 6. 6. i neka je dvopol lociran u centar koordinatnog sistema . dobivamo komponente brzine: Na osnovu funkcije potencijala Strujnu funkciju dobivamo primjenom Koši-Riemanovih uslova 6.75.6.: i već prikazanog načina izvoĎenja: (6. .75. Neka paralelno strujanje ima konstantnu brzinu u pravcu ose. SUPERPOZICIJA DVOPOLA I PARALELNOG STRUJANJA Posebno zanimljivu sliku strujanja daje superpozicija dva prethodno analizirana nevrtloţna strujanja: dvopol i paralelno strujanje (slika 6.a). sa vrijednošću parametra u tački: predstavlja familiju krugova sa centrom na osi i radijusom: osa je tangenta na krugove – strujne linije.

78. Kako kroz nultu strujnu liniju nema protoka fluida ista se moţe smatrati kao čvrsta kontura.28. radijusa .76.) Strujne linije se dobivaju za . Koši-Riemanovim uslovima 6.76. 104 . je: Od posebnog interesa je nulta strujna linija (6.76. Zato je pogodno da se strujna funkcija 6.77. ili iz izraz 6..77.7.) Jednačina 6. je zadovoljena za: Dakle.(6.) Koristeći se dobivenim izrazima 6. Ove tačke se nazivaju zaustavnim tačkama i označene su sa i Maksimalna brzina fluida se postiţe u tačkama cilindra za i iznosi tj.79.78. i već poznatim načinom se moţe odrediti funkcija potencijala brzine.(c). nulta strujna linija je osa i krug radijusa: Veličina radijusa zavisi od jačine dvopola i brzine paralelnog tečenja .) Komponente brzine su: (6. kao: (6. izrazi pomoću radijusa : (6. ..) Raspored brzine po konturi cilindra se odreĎuje iz uslova : Promjena brzine po periferiji cilindra grafički je prikazana na slici 6.80. i . . brzina je dva puta veća od brzine u neporemećenom toku. 6.79. Za brzina . Dobivena slika strujanja odgovara nevrtloţnom strujanju oko cilindra.

analizirat će se raspored pritisaka kod nevrtloţnog strujanja na bazi poznatog rasporeda brzina i Bernulijeve jednačine. Interesantno je odrediti kojom silom fluid djeluje na cilindar radijusa . a druga silom uzgona . Tada se prva sila naziva silom otpora . Uobičajeno je da se rezultujuća sila po jedinici visine tijela razloţi na komponente: silu u pravcu strujanja i silu u pravcu koji je normalan na pravac neporemećenog strujanja.8.) Obzirom da je strujanje u horizontalnoj ravni i . Da bi se odredila sila kojom fluid djeluje na cilindar. dovoljno daleko od cilindra.Slika 6.7. dobiva se: 105 . i stanje na konturi cilindra.: Superpozicija dvopola i paralelnog strujanja Jedan od problema mehanike fluida je odreĎivanje sila kojom fluid djeluje na okolna tijela. Primjenjujući Bernulijevu jednačinu na strujanje neporemećenog toka. slika 6.81. dobiva se: (6.

8. je prikazan na slici 6. od dejstva sile su: (6.) Dakle sile otpora i uzgona su jednake nuli.83..5. i za njega vrijedi: Strujanje je neviskozno. uz uvrštavanja vrijednosti za na simetričan raspored pritisaka u odnosu na osu: . sile uslijed dejstva pritiska predstavljaju jedine sile kojim fluid djeluje na cilindar.8.: Sile otpora i uzgona Bezdimenzionalni raspored pritiska.82. U 106 . obzirom (6.83. Na elementarnu površinu djeluje sila . 6.82. METODE ODREĐIVANJA FUNKCIJE POTENCIJALA U poglavlju 6. Komponente otpora i uzgona.. a time je i rezultujuća sila jednaka nuli . poznata je kao Dalamberov paradoks.) Integralenjem prve jednačine izraza 6.6.) Slika 6. izraz 6.85.) Za silu uzgona se dobiva: (6. dobiva se.ili u bezdimenzijalnoj formi: (6. Činjenica da pri opstrujavanju potopljenog tijela realnim fluidom uvijek postoji odreĎena sila.84. se polazilo od poznate funkcije potencijala i strujne funkcije. a da je pri potencijalnom opstrujavanju tog tijela ona jednaka nuli. i njihovim ispitivanjem se došlo do rješenja za strujanje fluida pri odgovarajućim konturnim uslovima.

na metodu integralnih jednačina i dr. u okolini tačke . Za date konturne uslove potrebno je naći sistem strujnih linija i linija potencijala. njihovo rješenje moţe biti egzaktno ili pribliţno. Leţandrovih30 ili Beselovih31 funkcija. Postoji čitav niz metoda prevoĎenja diferencijalnih jednačina u sistem algebarskih diferencijalnih jednačina kao i njihovo rješavanje.1.9. da bi se preko njih došlo do rješenja problema. Postupak prelaska sa Laplasove diferencijalne jednačine na algebarski diferentni izraz koji opisuje dati tok. Njihove konačne vrijednosti trebaju biti takve da je za svaku tačku zadovoljena Laplasova jednačina. U osnovi problem se svodi na rješavanje Laplasove diferencijalne jednačine strujanja. prevode u sistem algebarskih diferencijalnih jednačina. Ovdje se daje klasičan primjer prevoĎenja razvijanjem u Tajlorov32 red i rješavanje dobivenog sistema metodom relaksacije. mada se u tu svrhu sve više koristi metod Gausove33 eliminacije ili inverzije matrice.6. U tom cilju funkcija . pokazan je na primjeru dvodimenzijalnog strujanja fluida oko neke čvrste granice.6. 6. Tako na primjer. 6.inţenjerskoj praksi najčešći slučajevi su upravo suprotni. Za kompleksniji oblik konture. U čvornim tačkama nacrtane kvadratne mreţe trebaju se pretpostaviti vrijednosti potencijala. Ovaj metod je pogodan za primjenu računara. METOD KONAČNIH RAZLIKA Ovom metodom se diferencijalne jednačine. One se baziraju na korištenju Furjeovih 29 redova. slika 6. Da bi se došlo do potrebnog stepena tačnosti rješenja. koje treba da zadovolje ove funkcije pri datim konturnim uslovima. se moţe aproksimirati Tajlorovim polinomom kao: 29 30 Joseph Fourier Andrien-Marie Legendre 31 Friedrich Bessel 32 Brook Taylor 33 Carl Friedrich Gauss 107 . koje je teško definisati. mora se prići pribliţnim numeričkim metodama rješavanja Laplasove jednačine.1. U zavisnosti od uslova toka i oblika granica. RAČUNSKE METODE Za egzaktno rješavanje Laplasove jednačine na raspolaganju nam stoje metode rješavanja parcijalnih diferencijalnih jednačina. u ovom slučaju Laplasove.) Izvodi potencijala u tački se mogu izraziti pribliţno preko vrijednosti potencijala u okolnim tačkama: . koji zahtjeva pretpostavljanje vrijednosti funkcije potencijala u pojedinim tačkama mreţe. i dr. za tačku mora biti: (6.86.1. radi čega i konačno rješenje predstavlja pribliţno rješenje postavljenog problema. prvobitno rješenje je potrebno sukcesivno popravljati (metod relaksacije). Ove matematske metode fizike su pogodne za matematski definisane konture.

9..88.Slika 6. U ovako formiranom sistemu jadnačina potrebno je izvršiti korekciju pretpostavljenih vrijednosti potencijala u pojedinim tačkama metodom relaksacije. algebarski izraz kao najjednostavnija aproksimacija Laplasove jednačine za tačku je: (6.90. dobiva se: (6. . dobivamo: (6. posmatrajući ih kao i tačku . dok se ne doĎe do vrijednosti koje će zadovoljiti posljednji izraz sa odgovarajućom tačnošću.87.) Zanemarujući sve članove reda veličine i veće.) Na sličan način se moţe dobiti izraz za tačke i : (6.) Na isti način će se dobiti odgovarajući algebarski izrazi za sve tačke kvadratne mreţe.: Metod konačnih razlika Za tačku . : (6. 108 . i 6.88.89.) i za tačku .91.87.) Sabiranjem izraza 6.

Kod ove metode odreĎivanja strujne slike problemi su isključivo tehničke prirode – formiranje membrane traţenih karakteristika i odreĎivanje izohipsi na njoj. Svaka od ovih pojava moţe posluţiti kao model (analog) odgovarajućem potencijalnom strujnom polju fluida.2. Dovoljno daleko ispred i iza cilindra raspored brzina je konstantan.6. prostiranje magnetnih i drugih talasa. a oblast 109 .6. ako su granični uslovi slični. Za homogeni električni provodnik polje napona je definisano jednačinom: gdje je veličina napona. Analogno.Ovakav metod je mukotrpan i dug ukoliko se ne koriste računari.10. je prikazano odreĎivanje potencijala brzine kod opstrujavanja cilindra u dvodimenzionalnom kanalu.2. ELEKTRO ANALOGIJA Ako analitički oblici strujne funkcije i funkcije potencijala nisu poznati. Jednačina je identična sa jednačinom koja vaţi za funkciju potencijala brzine i strujnu funkciju .2. METOD ANALOGIJE Uslov da karakteristična veličina neke pojave zadovoljava Laplasovu jednačinu. Na slici 6. MEMBRANSKA ANALOGIJA Izohipse tanke trodimenzionalne elastične membrane (od gume ili filma sapunice) projektovane na horizontalnu ravan odgovaraju strujnim linijama dvodimenzionalnog potencijalnog strujanja fluida. itd.1. Cilindar i bočne konture izraĎene su od izolatora. pored primjera strujanja idealnog fluida. Pretpostavlja se da je membrana tako tanka da su njena krutost kao i sile gravitacije zanemarljive. odnosno nagiba površine membrane u pojedinim tačkama. laminarno strujanje izrazito viskoznog fluida. Koji od navedenih uzeti kao model za posmatrano strujanje fluida zavisi od najpodesnije eksperimentalne opreme. Čvrsta kontura u fluidnom polju analogno odgovara ploči izolatora. zato što se električne veličine mogu lako mjeriti. 6. strujna mreţa se moţe pribliţno odrediti pomoću analogije sa električnim potencijalom. Konstantan potencijal brzine odgovara dobrom provodniku. Nadalje. susreće se i u nizu drugih fizičkih pojava. raspored napona u polju provodnika je analogan rasporedu funkcije potencijala brzine. 6.1. naponsko stanje membrane. Taj dio polja izraĎen je od dobrog provodnika i spojen sa izvorom potencijala (baterija). pretpostavlja se da su unutrašnji naponi svugdje i u svim pravcima isti. električno polje mora biti i geometrijski slično fluidnom polju. Osnovna prednost ove metode je u mogućnosti dobivanja strujne slike za konturne granice bilo kakve konfiguracije. Dakle. Analogija sa električnim poljem napona posebno je pogodna. Takve su: provoĎenje toplote ili elektriciteta. a da su ugibi membrane tako maleni da se sekundarni naponi uslijed njih mogu zanemariti.6. 6. što pokazuje da je normalno na osu kanala.

Tada se sondom traţe tačke na provodniku za koje je most u ravnoteţi. Kada je most u ravnoteţi i galvanometar pokazuje nulti otklon. a njena veličina je jednaka gradijentu potencijala u toj tački. električni otpori koji su unaprijed poznati i definišu se pomoću kliznog reostata. kada se ţeli odrediti ţeljena površina potencijala . 34 Sir Charles Wheatstone 110 . Na taj način se dolazi do odgovarajućeg sistema strujnih linija. U svakoj tački tako dobivenog sistema ekvipotencijalnih linija brzina je normalna na njih. električni otpornici se podešavaju prema navedenom izrazu.koja odgovara fluidnom polju izraĎena je od homogenog električnog provodnika u obliku ravne ploče. razlika potencijala izmeĎu elektroda .10. kako bi dali isti količnik. Praktično. Te tačke leţe na ekvipotencijalnoj liniji.: Elektro analogija Mjerenje rasporeda električnog potencijala homogenog električnog provodnika ostvareno je pomoću Vistonovog34 mosta. vrijedi: gdje su: razlika potencijala izmeĎu elektrode i bilo koje tačke (tačka N). Slika 6.

nastaje razlika brzina izmeĎu njih i susjednih elemenata fluida. brzine obliţnjih fluidnih slojeva bi se izjednačile tek na beskonačnom rastojanju od ploče. što fizički znači da ih ubrzava. Ovaj ih povlači. svjedoči o tome da je u tom dijelu struje: (7. nalaze u relativnom mirovanju prema brţim elementima. Svaki vrtlog. izjednačenje nastupilo već na mjestu gdje je brzina manja za 1% od brzine u neporemećenom toku. ovi zaključci vaţe samo za slojevito-laminarno strujanje fluida. upravo kao da je uz nju očvrsnuo. Time bi se dobio formalan prelaz od realnog fluida prema neviskoznom. potencijalnom. pa bi se ovi nevidljivi vrtlozi mogli nazvati 'elementarnim vrtlozima'. Uobičajeno je da se taj otpor pripisuje djelovanju unutrašnjeg fluidnog trenja. da se molekule kreću kaotično. Istog trenutka kada se uspore elementi fluida uz ploču. Ova sila usporava kretanje fluida i predstavlja otpor. ali je za praktičnu primjenu. opadati 111 . dok je opravdano i korisno da se tako postupi i kada su brzine velike. Nastanak elementarnih vrtloga je usko vezan za unutrašnje trenje fluida. kada se fluid pokrene moţe se očekivati da će u kretanju biti ometani samo oni elementi koji su u kontaktu sa pločom. u granicama svoje slobodne molekularne putanje. uslijed adhezije. fluidu. kao sporiji. iako se to prostim okom ne primjećuje.1. a rastojanje od ploče do mjesta izjednačenja brzina predstavlja debljinu graničnog sloja. sadrţi kinetičku energiju koja se tokom vremena transformiše u toplotnu energiju. Ova pojava se nastavlja sve dok se strujanje ne ustali. Teoretski.) Dakle. pa tako ulaze i u slojeve fluida koji se kreće. Iz kinetičke teorije gasova je poznato. u opštem slučaju. kao kada bi fluid bio neviskozan. koja bi cijelom toku imala istu vrijednost. Promjenljivost brzine u graničnom sloju. u funkciji udaljenosti od ploče. tj. fluidni elementi rotiraju. naziva se granični sloj (prema Prandtlu). tada bi se u dodiru sa 'zalijepljenim' slojem stvorila neizmjerno jaka sila koja bi mogla da se suprotstavi silama adhezije. Zato meĎu njima nastaje 'trenje' uz posljedicu koja je opisana. 7. Ovaj prostor. Pri ovom se povećava unutrašnja energija fluida. MeĎutim.1. Naravno. elementarni ili konačni. Zato se mora pretpostaviti da će zbog otpora. a ne pritisak i brzina. Iz ovoga slijedi da nema smisla zanemarivati granični sloj pri malim brzinama kretanja fluida. Običajno je da se vidljivo rotiranje fluidne mase označava kao vrtlog. od ploče do mjesta izjednačenja brzina. Granični sloj bi teţio veoma maloj debljini jedino kada bi se fluid kretao veoma brzo.7. Tada bi se moglo smatrati da granični sloj pripada konturi tijela. DINAMIKA VISKOZNOG FLUIDA FIZIČKA RAZMATRANJA Moţe se zamisliti slika o razvoju strujanja iznad neograničene idealno ravne i glatke čvrste konture i to od stanja mirovanja pa do neke ustaljene brzine. za otpor koji struja fluida mora savladati prilikom prelaska preko čvrste konture. tako da se oni bliţe ploči. a posljedica toga se ispoljava kao sila u dodirnoj površini slojeva.

to zavisi od intenziteta rotora vektora brzine. U isto vrijeme. Zato i one vrijede. Neka je tačka proizvoljna tačka u fluidu. Posljedica toga će biti da viskozitet ostaje konstantan iako se on mijenja sa temperaturom. utvrditi stanje napona. DEJSTVO SILA VISKOZITETA Da bi se u diferencijalne jednačine za kretanje fluida uvele sile koje zavise od viskoziteta treba. ako je fluid nestišljiv: (7. da će se otpor povećavati ukoliko se više vrtloga formira u jedinici vremena.3. Ojlerove jednačine su izvedene. a označavaju pravac normalne na toj strani. 7. Posmatraće se. a sa druge strane. Iz ovih razloga. pri čemu normalne sile više nisu nezavisne od pravca. da stanje napona u tački odreĎuje 9 veličina: tri normalne komponente i šest tangencijalnih i . izvora još jedne sile koja veoma jako utiče na kretanje fluidne mase. zadrţat će svoj raniji oblik i karakteristična jednačina. Njutn je postavio slijedeći izraz za napon smicanja u laminarnoj struji: (7. Indeksi uz normalne napone pokazuju stranu paralelopipeda na koju naponi djeluju. Drugo slovo odreĎuje pravac djelovanja napona. i dalje. ali pod uslovom da se dopune novim članovima koji zavise od trenja. uglavnom. takoĎe. S jedne strane. U tangencijalnih napona. Uslijed viskoziteta. ostaju Njutnovi principi koji odraĎuju sile kao proizvod mase i ubrzanja. bočne strane paralelopipeda trpe normalne i tangencijalne sile. komponenta brzine u pravcu ose. Kao što je poznato. pretpostavlja se da je uticaj toplote beznačajan pa se neće uzimati u obzir. Uslijed velikih teškoća koje oko ovoga nastaju. kao u idealnom fluidu. iz nauke o otpornosti materijala. tj. pa će jednačina kontinuiteta imati oblik: (7. indeks pokazuje i pravac u kojem djeluje odgovarajući normalni napon. tjeme diferencijalno malog pravouglog paralelopipeda sa stranicama i .) odnosno.) gdje su: koeficijent dinamičkog viskoziteta. zbog veza: 112 . na istom principu.pritisak i brzina u struji fluida. Uslov neprekidnosti. od gustine fluida i od dubine do koje prodiru molekuli usporenih elemenata fluida. Jasno je i to.) Prirodno je da na snazi. kontinuiteta.2. Kako trenje izaziva promjenu toplotnog stanja fluida. najprije. Poznato je. od promjene brzine po jedinici okomito na čvrstu konturu. slika 7. nestišljiv fluid ili adijabatska promjena stanja stišljivog fluida. prvo slovo u indeksu pokazuje pravac normale i time odreĎuje stranu paralelopipeda na koju se odnosi. vaţi i za viskozni fluid. to bi značilo uspostavljanje veze izmeĎu mehaničkih i termodinamičkih pojava.1.4.2.

Slika 7.: Dejstvo sila viskoziteta Da bi se dobila sila koja djeluje na stranicu paralelopipeda treba svaki napon pomnoţiti površinom odgovarajuće stranice. imaju vrijednosti: (7. Za pravac ose.) Broj komponenata tangencijalnih napona se sada svodi na tri.6. računate po jedinici zapremine.(7.a) (7.5. ima se: odnosno. Rezultujuće sile u pravcu i se dobivaju sabiranjem svih sila u odgovarajućem pravcu vodeći računa o smjeru.1.b) 113 . poslije sreĎivanja: Analogno se moţe uraditi i za pravce i ose: Odavde slijedi da projekcije sile.6.

PRETPOSTAVKE O NAPONIMA Ako se posmatraju samo naponi prouzrokovani viskozitetom. da se komponente napona mogu izraziti kao linearne funkcije odgovarajućih brzina deformacije. Uobičajeno je da se koeficijent proporcionalnosti uzima jednak i da je konstantan (polovina vrijednosti koeficijenta proporcionalnosti je jednaka dinamičkom viskozitetu). i principu simetrije. kako bi se dobili rezultati koji će se slagati sa eksperimentima. Na sličan način. kako normalnih tako i tangencijalnih.c) Dakle. Ove promjene su posljedica djelovanja normalnih napona i .8. 7. One trebaju biti jednostavne i prirodne.) gdje je nepoznati koeficijent proporcionalnosti. umjesto normalnog pritiska jednakog u svim pravcima.6. normalni naponi koji zavise od viskoziteta su: Tangencijalni naponi su posljedica viskoziteta fluida i ne mogu se pojaviti u idealnom fluidu. Duţine stranica paralelopipeda se mijenjaju proporcionalno sa . Dakle. Pretpostavka je. treba uvesti neke pretpostavke. kao što je u idealnom fluidu. što odgovara Njutnovom zakonu. treba jednostavno oduzeti od normalnih napona. pritisak koji je jednak u svim pravcima.3. Prema učinjenoj pretpostavci. odgovarale bi slijedeće veze izmeĎu napona i brzina deformacije: (7. i koji zavise od pravca. Prirodno je da se naponi poveţu sa brzinama deformacije fluidnih elemenata jer su ove brzine posljedica napona.) 114 .7. javljaju se normalni pritisci i razne tangencijalne sile.(7. Što se tiče veličine napona. pretpostavka o tangentnim naponima dovodi do izraza: (7. a javlja se i u idealnom fluidu.

Za projekciju u pravcu ose imamo: 115 .Kao što se vidi.) se dobiva: koji se (7.13.10.6. podrazumjeva se srednja vrijednost pritisaka .11.11.: (7.) Obzirom da je: (7. normalni naponi i zavise od pravca.) ili (7.10..12.) 7. NAVIJE-STOKSOVE JEDNAČINE Uvrštavanjem izraza 7. izraţene projekcijama brzine.) Sada izrazi za normalne napone glase: (7. dobivaju se projekcije unutrašnjih sila. i 7. na koordinatnim osama. i 7. U mehanici viskoznog fluida. koji djeluju u pravcima koordinatnih osa. da je jednak pritisku javlja u jednačinama izvedenim za strujanje neviskoznog fluida. i . Sabiranjem jednačina (7.) Na osnovu izraza 7.9. dobivamo: (7. tj. pod nazivom fluidni pritisak u nekoj tački .8.4.7.) Obično se pretpostavlja da ne zavisi od pravca. dakle.14. u izraze 7.14.

unutrašnjim silama po jedinici zapremine odgovara član – Za viskozne fluide ovaj član treba zamijeniti izrazom 7..15.4. u vektorskom obliku.15.17. izraz 7.) Odnosno. je izvedena Ojlerova diferencijalna jednačina u vektorskom obliku za kretanje idealnog fluida. poslije uvrštavanja komponenti.16..11. izraz 7. izraz 4. i čitav izraz podjeli sa .ili (7.18.11..) Vidi se. (7.19.) U poglavlju 4. za : . u jednačini kretanja 7.19. dobiva se jednačina za kretanje viskoznog fluida u obliku: 116 .17. doda Ojlerovoj jednačini 4. član: (7.: U Ojlerovoj jednačini. ako se ovaj član.18.) Dakle.) gdje je Laplasov operator: Analogno se moţe izvesti i za projekcije u pravcima i osa: (7.. u opštem slučaju glasi: (7.15. od uticaja viskoziteta fluida postoji.) Izraz za rezultujuću unutrašnju silu po jedinici zapremine. i sreĎivanja: (7.

.) 35 36 Claude-Louis Navier George Gabriel Stokes 117 .(7. nemaju opšte rješenje. odnosno 7. 7. a koje vjerno predstavljaju slučaj strujanja u nekim graničnim uslovima. neke ili sve. predstavlja Navier35 . Zbog prisustva konvektivnih članova tipa jednačine su parcijalne i nelinearne.20.4.21. Vektorska jednačina 7. i koje uz pomoć početnih i graničnih uslova potpuno definišu Zbog pogodnosti rada u cilindričnom koordinatnom sistemu.Stoksovu36 jednačinu kretanja viskoznog fluida u vektorskom obliku. navedene su Navije-Stoksove jednačine u ovom sistemu : (7. kinematski viskozitet. konvektivne ili viskozne članove.) gdje su: zapreminska sila po jedinici mase fluida. i postaje: dopušta da se Navije-Stoksova jednačina (7.21. u skalarnom obliku: (7. jednačina 7. poznate još iz devetnaestog stoljeća. predstavlja sistem diferencijalnih jednačina koje sluţe za odreĎivanje i kretanje viskoznog fluida. u prezentiranom obliku. Kada je fluid nestišljiv. Danas ne postoji niti jedno rješenje Navije-Stoksovih jednačina koje bi istovremeno sadrţavalo. zajedno sa jednačinom kontinuiteta i karakterističnom jednačinom.. uprosti.22.20. Dobiveni izraz 7.) Iako su Navije-Stoksove jednačine. a zbog članova drugog su reda.20.20..) odnosno. pa je njihovo rješavanje veoma teško.23.

Najjednostavniji oblik kretanja viskoznog fluida je laminarno. Ovdje se pod egzaktnim rješenjem Navije-Stoksovih jednačina podrazumijeva analitičko rješenje pojednostavljenih jednačina. Kod ovakvog kretanja se moţe zamisliti da se fluid kreće u slojevima.5. USTALJENO KRETANJE IZMEĐU PARALELNIH PLOČA. uz kontinualnu promjenu brzine toka. Laminarno kretanje se pojavljuje kod nekih jednostavnih graničnih uslova. odnosno svesti samo na linearne članove. Pojednostavljenje Navije-Stoksovih jednačina se postiţe izostavljanjem pojedinih članova iz jednačina. Slika 7. kada takve jednačine vjerno prikazuju kretanje.2.23.1. 7. Ploče mogu mirovati ili se kretati konstantnom brzinom. kada ti članovi zbog prirode kretanja ne postoje. Pokazat ćemo neka egzaktna rješenja Navije-Stoksovih jednačina za laminarno kretanje u jednostavnim graničnim uslovima.2. Analitičko rješenje Navije-Stoksovih jednačina se najlakše nalazi kada se one mogu pojednostavniti. osa je normalna na horizontalnu ravan. a osa je normalna na x-z ravan. NEKA EGZAKTNA RJEŠENJA NAVIJE-STOKSOVIH JEDNAČINA Navije-Stoksove jednačine se primjenjuju u širokoj kategoriji kretanja viskoznog fluida.: Ustaljeno kretanje fluida izmeĎu paralelnih ploča 118 . Pretpostavlja se da su ploče beskonačne površine i da se nalaze na konstantnom rastojanju.) 7. slika 7.5. NESTIŠLJIVOG FLUIDA KONSTANTNOG VISKOZITETA Za ustaljeno kretanje izmeĎu paralelnih ploča postoji egzaktno rješenje Navije-Stoksovih jednačina.(7. Koordinatni sistem je postavljen tako da je osa usmjerena u pravcu kretanja fluida.

tada je: Uvrštavanjem ovih uslova u jednačinu kontinuiteta dobiva se: Diferenciranjem ove jednačine dobiva se: Obzirom da je moţe se napisati .. dobiva se: 119 . izraz 7. tada je: Uvrštavajući ovo u jednačine kretanja dobiva se: Ako se umjesto pritiska i zapreminske sile uvede generalisani pritisak: koji obuhvata djelovanje pritisnih i vanjskih sila.Za opis kretanja fluida izmeĎu paralelnih ploča prirodno je izabrati Navije-Stoksove jednačine. kretanja ukazuje da su svi članovi: Ako je osa orjentisana u pravcu kretanja fluida. u Dekartovom koordinatnom sistemu: Obzirom da je fluid nestišljiv. jednačina kontinuiteta se moţe pisati: Uslov stacionarnosti.22. Neka od zapreminskih sila djeluje samo sila gravitacije. ustaljenosti.

KUETOVO KRETANJE Kod Kuetovog37 kretanja donja ploča se nalazi u stanju mirovanja.3. se kreće konstantom brzinom U.) i (7. respektivno. odnosno: Kako je funkcija samo od varijable.25. a komponenta brzine funkcija samo varijable.5. slika 7.1. gornja. jednačinu je moguće zadovoljiti samo ako je: Integracijom ovih jednačina dobiva se: ili (7.) Konstante i se odreĎuju iz graničnih uslova.Iz posljednje dvije jednačine se vidi da nije funkcija i . a desna funcija od . Ovakav opis uslova kretanja fluida nameće slijedeće granične uslove za brzinu: Granični uslovi za pritisak su: 37 Maurice Marie Alfred Couette 120 . Nadalje će biti analizirana strujanja za dva tipa graničnih uslova.24. 7. a druga.1. oznaka za parcijalno diferenciranje u prvoj jednačini se mogu zamjeniti izrazima za totalno diferenciranje: odnosno: Kako je lijeva strana jednačine funkcija samo od .

i 7.27.25.. izrazi 7.24..) Korištenjem graničnih uslova za pritisak..30.3. i 7..) (7.) Zamjenom konstanti.) Zamjenom konstanti.31.26.27.) gdje je sa označeno: (7.29. dobiva se: a odavde se odreĎuju konstante: (7.26.31.. u jednačinu 7.24.30. u jednačinu 7.) (7. iz jednačine 7.Slika 7.: Kuetovo kretanje Uvrštavanjem graničnih uslova u jednačinu 7.25.28. se dobiva: Odavde se odreĎuju konstante: (7. izrazi 7. dobiva se: 121 . dobiva se: ili (7.

skica 7.32. .) Za razne vrijednosti parametra . u izraz 7.. .: Raspored brzina izmeĎu ploča Vrijednosti odgovara linearni raspored brzina. Ta vrijednost je moguća samo ako je . ako ne postoji gradijent pritiska u pravcu kretanja Pozitivnim vrijednostima parametra. Slika 7.(7. su posljedica porasta pritiska u pravcu kretanja ploče Negativne vrijednosti parametra.29.33. raspored brzina izmeĎu ploča je prikazan na slici 7. odgovara smanjenje pritiska u pravcu kretanja i povećanje brzine u odnosu na linearni raspored. za dobiva se: (7. ploče . počinje povratno strujanje. izraz 7. Kada vrijednosti opadne ispod vrijednosti .4.1. . Granične uslovi za brzinu: Granični uslovi za pritisak: 38 Jean Louise Marie Poiseuille 122 . Tada.. Ovakav pritisak uzrokuje silu koja se suprotstavlja dejstvu pokretne ploče.5. fluid struji u smjeru koji je suprotan smjeru kretanja ploče.4. tj. PUAZEJEVO KRETANJE Kod Puazejevog38 kretanja obadvije ploče su nepokretne i kretanje fluida je posljedica dejstva pritiska. 7.1.5. na dijelu visine rastojanja ploča neposredno iznad nepokretne ploče.) Uvrštavanjem konstante .31.

Slika 7.5.: Puazejevo kretanje

Uvrštavajući granične uslove za brzine u izraz 7.25.:
(7.34.)

dobiva se:
(7.35.) (7.36.)

U prvom slučaju oduzimajući, a u drugom sabirajući jednačine 7.35. i 7.36., dobivamo vrijednosti za konstante:
(7.37.) (7.38.)

Zamjenom konstanti, izrazi 7.37. i 7.38., u izraz 7.34. za raspored brzine, dobiva se:
(7.39.)

Korištenjem graničnih uslova za pritisak, iz jednačine 7.24. se dobiva: Odavde se odreĎuju vrijednosti za konstante:
(7.30.) (7.31.)

Konačno se moţe dobiti izraz za raspored pritiska:
(7.32.)

i vidi se da je raspored pritiska u presjeku hidrostatski. Uvrštavajući vrijednost konstante , izraz 7.31., u izraz za raspored brzine, dobiva se:

123

(7.33.)

Raspored brzine je paraboličan, slike 7.5. i 7.6., sa maksimalnom brzinom na osi

:
(7.34.)

Slika 7.6.: Raspored brzina

Prema definiciji srednje brzine, slijedi:
(7.35.)

odnosno,
(7.36.)

Iz izraza 7.36. za vrijednost srednje brzine, se moţe pisati:
(7.37.)

ili izraţeno preko jediničnog protoka (dimenzija normalno na ravan crteža je jedinična):
(7.38.)

gdje je

jedinični protok.

Dobivena razlika pritisaka, izraz 7.38., je potrebna da bi se kroz jediničnu površinu presjeka transportovala jedinična količina fluida na udaljenost . Eksperimenti su pokazali, da navedeni izrazi vrijede za male brzine strujanja, odnosno za strujanja sa Rejnoldsovim brojem:

7.5.1.1.

HAGEN-PUAZEJEVO KRETANJE

Ustaljeno kretanje nestišljivog fluida konstantne viskoznosti kroz cijev, okruglog poprečnog presjeka, beskonačne duţine je poznato kao Hagen39- Puazejevo kretanje. Oblik cijevi nameće

39

Gotthilf Heinrich Ludwig Hagen

124

izbor cilindričnog koordinatnog sistema. Navije-Stoksove jednačine u cilindričnom koordinatnom sistemu, prema izrazu 7.23., glase:

a jednačina kontinuiteta, prema izrazu 3.51.:

Ovaj sistem od četiri parcijalne diferencijalne jednačine predstavlja zatvoreni sistem dovoljan da se odrede četiri varijable: i . Fluid se kreće u polju gravitacije i na njega djeluje sila gravitacije. Naprijed uraĎene analize Kuetovog i Puazejevog kretanja su pokazale da sila gravitacije uzrokuje hidrostatički raspored pritisaka u posmatranom presjeku. Imajući u vidu tu činjenicu, iz Navije-Stoksovih jednačina se mogu izostaviti članovi: i . Nadalje, uproštenja datog sistema jednačina se mogu postići uvoĎenjem uslova stacionarnosti,

Za kretanje paralelno

osi, bez vrtloţnog kretanja fluida, moţe se pisati:
(7.39.)

Uvrštavanjem uslova 7.39. u jednačinu kontinuiteta 3.51. se dobiva:

i poslije diferenciranja,

Iz prethodnog izraza slijedi:

Konačno, izostavljanjem komponenti zapreminskih sila i uvoĎenjem navedenih uslova, dobiva se:

125

: funkcija samo varijable . tj.42. treća jednačina 7. tzv.43.42.) Jednačina 7. Integracijom prve jednačine 7.) Jednačine 7.42. smjenom : i ona ima.) Iz prve i druge jednačine 7.40. se moţe Kako je komponenta brzine napisati: (7.41.(7.41.40. samo ako je : (7. je zadovoljena. se dobiva: (7.) Druga jednačina 7. se vidi da je pritisak funkcija samo od varijable . su linearne diferencijalne jednačine. Ojlerov multiplikator: Opšti integral dobivamo po formuli: odnosno: 126 .40.42. se svodi na linearnu diferencijalnu jednačinu prvog reda..

) Granične uslovi za brzinu: Drugi granični uslov je posljedica simetrije oko ose.: dobivamo vrijednosti za konstante: (7.) (7.48.47.) Sada moţemo napisati izraz o rasporedu pritisaka u cijevi: (7.7.: Hagen-Puazejevo kretanje Granični uslovi za pritisak: Uvrštavajući granične uslove u jednačinu 7. Na osnovu ovih graničnih uslova se dobivaju vrijednosti konstanti: (7. Slika 7.44.Konstante integracije se odreĎuju iz graničnih uslova.) (7. i 7. vidi sliku 7.) Uvrštavajući vrijednosti konstanti 7.47. imamo: (7.45.) 127 .48.46. u izraz za brzinu.7.49.43.

56. sa maksimalnom brzinom u osi cijevi. 40 Georg Simon Om 128 .55. dobiva se izraz za raspored brzine u cijevi: (7.52.) ili izraţeno preko protoka. uvrsti i vrijednost konstante . dobiva se: ili (7. za : (7..51.52. za koje vrijedi (laminarno kretanje).54.53.50. odnosno. za srednju brzinu.50. prečnika : (7.) Iz izraza 7. dobiva se: (7.) Iz izraza 7.: (7. i 7.44. Dobivena relacija je analogna Omovom40 zakonu u elektrotehnici. gdje je pad napona proporcionalan jačini struje. piše u obliku: (7. se moţe dobiti izraz za pad pritiska u dionici cijevnog voda duţine i radijusa . iz izraza 7. uobičajeno je da se jednačina 7. se moţe vidjeti da je raspored brzina paraboličan..55.) Pad pritiska je proporcionalan protoku . Kretanje fluida pri je nestabilno i pri najmanjem poremećaju prelazi u turbulentno kretanje..) Korištenjem definicije srednje brzine u presjeku. za pad pritiska.Ako se u izraz 7.53.) Izjednačavajući izraze 7. U skladu sa izrazima za pad pritiska pri turbulentnom strujanju.49. .) Eksperimenti su potvrdili korektnost izraza za raspored brzine i pritiska.54.

Dakle. Uslijed ubrzanog kretanja fluida i oblikovanog ulaza u cijev.Pored korektnosti dobivenih izraza.57. za razvojna duţina iznosi rješenje vrijedi za dio cijevi gdje je . . Raspored brzine fluida u blizini je konstantan. raspored brzina na ulazu u cijev.8. Langhaar 129 . je pribliţno konstantna . fluid se u blizini ose mora ubrzati.: Raspored brzine pri ulasku u cijev Pod dejstvom meĎumolekularnih sila. brzina fluida na zidu cijevi je . Slika 7. Niz struju fluida debljina graničnog sloja raste uz povećanje brzine u osi cijevi. vaţan praktični značaj ima i konačna duţina cijevi. Duţina se naziva razvojnom dužinom. sa aspekta reţima kretanja.) Na primjer. slika 7. Na udaljenosti granični sloj se širi do ose cijevi i dalje je promjena brzine zanemarljiva. Da bi se zadovoljila jednačina kontinuiteta i da bi kroz presjek prolazio isti protok kao kroz presjek .8. Hagen-Puazejevo 41 Henry L. Langar 41 je izveo pribliţnu formulu za razvojnu duţinu: (7. . uniforman. što se prenosi mehanizmom viskoznih sila u vidu usporavanja fluidnih slojeva u neposrednoj blizini zida. Rješenja izvedena za Hagen-Puazejevo kretanje ne mogu biti primijenjena unutar razvojne duţine. To uzrokuje formiranje graničnog sloja čija debljina raste niz struju.

Prandtlova šema nastanka turbulencije. unutrašnji – indukovani poremećaj koji moţe da dovede do povećanja devijacije kontaktne površine kroz dalje faze. slučajnog karaktera po vremenu i prostoru. poremećen je i uslov konstantnosti pritiska u susjednim slojevima fluida zbog nastale lokalne razlike u rastojanju izmeĎu strujnih linija. bez obzira na veličinu brzine. viskoziteta. unutar već postojećeg glavnog toka (koje u osnovi predstavlja intenzivni proces miješanja fluida u kojem razne veličine toka pokazuju karakter slučajne pojave po vremenu i prostoru iz kojih se uvijek mogu izdvojiti statističke srednje vrijednosti) naziva se turbulentno kretanje fluida ili prosto. uvijek kreću u lamelama. Ovdje se neće izlagati matematska analiza nestabilnosti laminarnog toka nego će se dati. Ukoliko na neki način doĎe do poremećaja kontaktne površine. njegovih linearnih dimenzija i fizičkih svojstava fluida.1. bez odgovarajućih navedenih uslova. tj. Fluid ne mijenja poloţaj samo unutar lamela nego dolazi i do razmjene mase fluida kako izmeĎu susjednih tako i izmeĎu udaljenih slojeva fluida.1. a u zavisnosti od rasporeda brzine i pritisaka u toku. gustine i dimenzija toka. odnosno do povećanja pritiska.1. Poremećaj moţe biti unutarnji ili vanjski. mora biti uključena funkcionalna zavisnost posmatrane veličine toka po vremenu i prostoru. uslijed dominantnog dejstva sila viskoziteta. definisanih njihovom talasnom duţinom. Ovakvo nepravilno i kaotično kretanje fluida.8. 8. danas najšire prihvaćena. Ovom pojavom razlike pritisaka na stranama poremećene kontaktne površine formirao se dopunski. ne mora rezultirati pojavom turbulencije. Smatralo se da se fluidi pod bilo kojim uslovima toka. Nepravilnost promjene ovih veličina je ipak takvog karaktera da se one mogu opisati zakonima vjerovatnoće. temperatura i dr. Sve one imaju zajedničku postavku da do turbulencije dolazi uslijed poremećaja u toku. NESTABILNOST LAMINARNOG TOKA – NASTAJANJE TURBULENCIJE O postanku turbulencije do danas je dato niz teorija od kojih su najpoznatije teorije o nestabilnosti laminarnog toka. turbulencija. TURBULENCIJA Ideja o isključivo laminarnom kretanju fluida bila je dugo zastupana meĎu hidrauličarima i hidrodinamičarima. pritisak. Na obadvije strane kontaktne površine ova dva sloja fluida pritisci su isti. Laminarno strujanje moţe preći samo u neku drugu formu laminarnog toka ili moţe doći do prigušenja i uspostavljanja prvobitnog laminarnog reţima. analogno onom na nivou molekula. U ovakvoj definiciji.(a). na primjeru strujanja dva paralelna toka neviskoznog fluida sa brzinama suprotnog smjera. kretanje fluida nije turbulentno. sa ili bez prisustva čvrste granice. slika 8.1. Ako je jedna od ovih zavisnosti izostavljena.(c). i obratno. kao na slici 8. Ovu zabludu o jedinom mogućem vidu kretanja fluida korigovali su hidrodinamičari tek u drugoj polovini XIX vijeka.(b). Na mjestima povećanja ovog razmaka dolazi do smanjenja brzine. koja u potpunosti specificira karakter turbulentnog kretanja fluida. 130 . slika 8. Ova haotičnost i nepravilnost u kretanju fluida je uzrok pojavi fluktuacija. Ukazano je da postoji i drugi vid kretanja fluida kod kojega dolazi do procesa miješanja na nivou elemenata i veće mase fluida. veličina toka kao što su brzine. Sam poremećaj u toku.

I pored njegove univerzalnosti u pogledu graničnih uslova toka. Naravno. itd.Slika 8. ona ukazuje da će u fluidu većeg gradijenta brzine prije doći do pojave turbulencije. Za praktičnu analizu reţima kretanja fluida potrebno je raspolagati nekim kriteriumom nestabilnosti laminarnog toka koji će se odnositi na tok kao cjelinu i koji će u 131 .(a) i (b) u početnoj fazi nastanka turbulencije. Bezdimenzionalna kombinacija navedenih veličina: (8. da je za laminarni tok stabilan za bilo kakav poremećaj u njenu.. promjene oblika i poloţaja. Mada je u viskoznom fluidu nemoguće ostvariti diskontinuitet u rasporedu brzina. Ako je tok nestabilan. tako da se i pri najmanjem daljem poremećaju strujna slika mijenja u odnosu na prvobitnu. koje predstavlja turbulentno kretanje fluida. a istovremeno je nošen glavnom strujom toka fluida. a ne za tok kao cjelinu. Konačan rezultat ovog procesa će biti sasvim nepravilno kretanje mase fluida u formi kaotičnog kretanja velikog broja vrtloga unutar struje glavnog toka. Za razne granične uslove je pokazano. (b) i na kraju početnu fazu (a). Moţe doći i do odvajanja odreĎene mase fluida od glavnog toka. dok za prelazi u turbulentni reţim kretanja. uslijed dejstva sila viskoziteta na kontaktnoj površini ovih slojeva moţe doći do prigušenja početnih i indukovanih poremećaja u toku i strujna slika poprima izglede reverzibilno kroz faze (c). u formi vrtloga.1. viskozitet i blizina čvrste konture utiče na stabilnost laminarnog toka. a istovremeno oni postaju uzrok novim poremećajima u toku. Za ovakav laminarni tok se kaţe da je stabilan. parametar nestabilnosti laminarnog toka nije pogodan za praktičnu primjenu jer se odnosi na odreĎenu zonu toka .1.1.: Nestabilnost laminarnog toka Ako je poremećeni laminarni tok viskozan. Formiranjem cijelog niza ovakvih vrtloga i njihovim nošenjem glavnom strujom toka. kao što je to pretpostavljeno na slici 8. sile inercije postaju dominantnije od sila viskoziteta i proces devijacije kontaktne površine se nastavlja kroz dalje faze (d). dolazi do njihovog meĎusobnog sudaranja.) je parametar nestabilnosti laminarnog toka i kriterij za prelaz iz laminarnog u turbulentni reţim kretanja fluida. povećava se sila inercije pa prema tome i tendencija pojave turbulencije. Isto tako povećanjem gustine . koji rotira oko svoje ose. Jedino se povećanjem viskoziteta poremećaj u laminarnom toku moţe prigušiti i mogućnost njegovog prelaza u turbulentni tok se smanjuje.

zavisi od vanjskih uzroka.2. 132 .2.b).2.c. Daljnji eksperimenti su pokazali da prelaz laminarnog kretanja u turbulentno. takoĎe. Rejnoldsov eksperiment je vrlo jednostavan. REJNOLDSOV EKSPERIMENT I REJNOLDSOV BROJ Rejnoldsovi eksperimenti.2. Slika 8. Brzina vode pri kojoj kretanje ponovo postaje laminarno naziva se kritičnom brzinom. izvedeni pred kraj prošlog vijeka.d).d).(c). ali miješanje boje i vode počinje bliţe ulazu u cijev B. Postepenim otvaranjem ventila povećava se brzina vode u cijevi. Ovakvo tečenje se naziva turbulentnim. stabilnosti eksperimentalne konstrukcije i tako dalje. koja ističe iz rezervoara D. Rezultati Rejnoldsovog eksperimenta su prikazani na slici 8. Laminarno kretanje se ponovo uspostavlja ako se smanji brzina vode. Prvi koji je usvojio takav kriterij je Rejnolds. (b. Pri maloj brzini vode kroz cijev boja. se ne miješa sa vodom (8. Daljnje povećanje brzine vode ne mijenja tip strujanja. Iz rezervoara D se vodi tanka cjevčica E do ulaza u cijev B. Ventilom se mijenja otpor strujanja i time se dobiva različita brzina fluida u cijevi B.: Rejnoldsov eksperiment UreĎaj se sastoji od dva rezervoara i staklenih cijevi.sebi sadrţati karakteristične parametre toka kao cjeline. na primjer od stanja fluida na ulazu u cijev.2. 8.2. Pri nekoj brzini obojena strujnica počinje da se talasa kao na slici 8. i izveden je sa ureĎajem koji je prikazana na slici 8. zakrivljenosti ulazne sekcije. da bi se kod većih brzina potpuno razbila.2. obojena strujnica izgleda kao tanka neprekidna nit koja se proteţe od ulaza u cijev B do ventila C. nalazi se voda koja ističe kroz staklenu cijev B na čijem kraju se nalazi ventil C. na kratkoj udaljenosti od ulaza u cijev i pomiješala sa okolnom masom fluida (slika 8. U većem rezervoaru A. Talasasto ponašanje strujne linije i njeno miješanje sa okolnim fluidom smatra se indikacijom da je došlo do prelaza laminarnog kretanja u turbulentno. U rezervoaru D se nalazi boja koja nije rastvorljiva u vodi. na sistematičan način su omogućili da se dobije korektna slika o turbulenciji i trasira put naučnoj analizi ovog problema. hrapavosti cijevi.

Na primjer: = = = 2300 1000 500 za razne karakteristične linearne dimenzije toka za kretanje fluida kroz cijevi okruglog poprečnog presjeka. Da li će kretanje u dijapazonu od 2300 i. kao odnos inercijalnih i viskoznih sila u fluidu. a da je tok turbulentan ako je Rejnoldsov broj veći od 3000 ili 4000. pojava turbulentnog kretanja nije privilegija tečnosti nego se jednako manifestuje i kod strujanja gasova. poistovjećuju ova dva pojma za sve tokove. Kritična vrijednost Rejnoldsovog broja je drukčija. MeĎutim. meĎutim. Rejnoldsovi eksperimenti su izvedeni sa vodom.) Eksperimenti Rejnoldsa i drugih su pokazala da je tok u cijevi okruglog poprečnog presjeka uvijek laminaran za . Od ovih relevantnih veličina formiran je bezdimenzionalni parametar (broj) koji je nazvan Rejnoldsovim brojem: (8. gdje je prečnik zrna porozne sredine kritična linearna dimenzija toka. prečnika cijevi i koeficijenta viskoziteta . = 1 10 Ove vrijednosti kritičnog Rejnoldsovog broja za različite tokove fluida su date da bi se istakla razlika izmeĎu pojma kritičnog Rejnoldsovog broja i njegove numeričke vrijednosti za dati tok. dajući numeričku vrijednosti kritičnog Rejnoldsovog broja za kretanje u cijevima. Pri paţljivom eksperimentisanju moţe se tok zadrţati laminarnim i kod brzina koje su znatno veće od kritične brzine. Vrlo preciznim eksperimentima se uspjelo odrţati laminarno kretanje čak i pri . Dakle. uslovno će se smatrati da je kretanje laminarno ako je .2. svaki pa i najmanji poremećaj inicira prelazak laminarnog kretanja u turbulentno. Često se.) Ako se sa oznaći karakteristična duţina u posmatranom problemu. gdje je razmak ploča karakteristična linearna dimenzija toka. nikakav poremećaj ne moţe prevesti laminarno kretanje u turbulentno.Kada je brzina kretanja fluida manja od kritične. gdje je prečnik karakteristična linearna dimenzija toka. 4000 biti laminarno ili turbulentno zavisi od ukupnih uslova kretanja. Isto tako. Rejnolds je utvrdio da prelaz od laminarnog u turbulentno kretanje zavisi od srednje brzine . za kretanje kroz poroznu sredinu. tada je: 133 .3. tj. odnosno granični uslovi ne ograničavaju pojavu turbulencije. za kretanje u širokim kanalima. recimo.: (8. gdje je dubina karakteristična linearna dimenzija toka. za kretanje fluida izmeĎu paralelnih ploča. geometrija. Rejnoldsov broj ima i fizički smisao. Inercijalna sila je proporcionalna proizvodu mase i ubrzanja.

: (8.) Dakle.: (8. uzrok njenog nastanka je prisustvo čvrste konture. koji turbulentnom toku daju difuzioni karakter.) Sila viskoziteta je proporcionalna površini i tangencijalnom naponu. viskozne sile neće biti u stanju da priguše poremećaje i kretanje postaje turbulentno. Ako su inercijalne sile dominantne u odnosu na viskozne. Prema načinu na koji je nastala turbulencija fluidnog polja. 8.5. usko vezan i za postojanje gradijenta brzine.4.: (8. tj. pored poremećaja. OSNOVNE KARAKTERISTIKE TURBULENTNIH TOKOVA Iz opisanog mehanizma nastanka turbulentnog toka i njegovog kaotičnog karaktera slijedi da je turbulentno kretanje fluida u osnovi nestacionarna pojava toka.3. i Rejnoldsov broj prelazi kritičnu vrijednost. umjesto izraza 8. razlikuju se zidna i slobodna turbulencija. dobiva se: (8.) Formirajući količnik inercijalne (8. Haotičnost pri kretanju i prelaz fluida iz jedne zone toka u drugu pokazuju da se u turbulentnom toku odigravaju intenzivni procesi miješanja. 134 . slijedi da su turbulentni tokovi disipativni.Tada je inercijalna sila iz izraza 8. Primjer ovog strujanja je isticanje jednog fluida u drugi.3.7.) Obzirom da je: Dobiva se.6. odnosno one igraju ulogu prigušivača turbulentnog kretanja.) i viskozne sile (8. što su viskozne sile veće to je Rejnoldsov broj manji. Kod zidne turbulencije.4. a ovaj je indikator dejstva smičućih napona u viskoznom fluidu. Kao primjeri zidne turbulencije mogu posluţiti: strujanje u cijevi. Slobodna turbulencija nastaje kretanjem dva sloja fluida različitim brzinama. Nastanak turbulencije je. nepokretan ili pokretan fluid.5.).6. strujanje oko ravne ploče i dr.

Ovaj mehanizam transporta vrloga rezultira ujednačenim rasporedom brzina. Slika 8. ne samo u tački nego i po presjeku toka. masa i dr. na primjer. Pored uvijek prisutnog molekularnog procesa miješanja. Povećanjem gradijenta brzine povećava se veličina smičućih napona 135 . Difuzioni karakter turbulentnih tokova se odraţava većoj transportnoj sposobnosti karakterističnih veličina toka koji rezultira ujednačavanjem rasporeda njihovih polja po presjeku. Znači za najčešći domen srednjih brzina glavnog toka one će varirati izmeĎu sa frkvencijom od . ali i do povećanja gradijenta brzine u blizini čvrste granice (slika 8. dok će brzina sekundarnog. toplota. Tako. proces miješanja vrtloga u turbulentnom toku isto tako doprinosi prenosu odgovarajućih veličina toka. Tako. fluktuirajućeg dijela toka. to se u analizama praktičnih problema molekularna difuzija zanemaruje. Ove promjene će se odigravati oko srednjih vrijednosti brzina glavnog toka u tački i presjeku kao što je to pokazano na slici 8. toka data sa . raznih veličina toka oko njihovih odgovarajućih osrednjenih vrijednosti u glavnom toku. u odnosu na iste u laminarnom toku.). u svakom turbulentnom toku se moţe govoriti o postajanju primarnog i sekundarnog dijela turbulentnog toka. Posljedica nestacionarnosti je fluktuacija. Konačno uspostavljeni raspored brzina u turbulentnom toku je doveo do ujednačenja brzina po većem dijelu poprečnog presjeka. glavnog. . količina kretanja.. i obratno. slučajnog karaktera po vremenu i prostoru. Koordinatni sistem izabran je tako da je brzina primarnog. zbog prirode pojave. Turbulentne fluktuacije brzine su obično reda veličine 10% od srednje brzine toka.3.3. brzina će se mijenjati u toku vremena. Vrtlozi nastali u odreĎenoj zoni toka su nosioci karakteristika te zone toka kao što su kinetička energija. na primjer. U procesu miješanja vrtlozi pri prelasku u drugu zonu sa sobom nose navedene karakteristike toka zone u kojoj su nastali i predaju ih zoni u koju dolaze.Nestacionarni karakter turbulentnog toka se odraţava u nestacionarnim i u stacionarnim uslovima toka.3. Obzirom da je difuzioni proces na nivou molekula manje izraţen nego na nivou vrtloga u razvijenom turbulentnom toku.3.: Fluktuacija brzine Kao što se vidi na slici 8. vrlog pri prelasku iz zone veće u zonu manje brzine nosi sa sobom odgovarajuću količinu kinetičke energije zone toka u kojoj je nastao i doprinosi povećanju brzine toka u zoni u koju je došao. imati sve tri komponente tj. Potpuno isti mehanizam je uzrok promjeni rasporeda i drugih veličina.

I ova činjenica ukazuje na izrazito disipativni karakter turbulentnih tokova u poreĎenju sa laminarnim. zbog velikog gradijenta brzine u njima. Ako bi se disipacija korisne energije izrazila preko pada pritiska duţ toka (strujanje u cijevnim provodnicima fluida) onda je za laminarni tok linearna funkcija brzine. Lokalno povećanje gradijenta brzine glavnog toka nije jednini uzrok povećanju disipacije energije. i dejstvo smičućih napona unutar formiranih vrtloga su uzrok disipaciji energije. brzina je obrnuto proporcionalna rastojanju . 136 . prevazilazi količinu disipacije uslijed postojanja smičućih napona u glavnom toku.4. se djelomično transformiše u energiju rotiranja vrtloga. Slika 8. Vrtlozi dovode. a za turbulentni reţim postaje funkcija kvadrata brzine. odnosno količina disipacije energije. Bliţe osi rotacije on ima karakter potencijalnog vrtloga i raspored brzina je proporcionalan sa rastojanjem od ose rotacije . ali sa raspoloţivom korisnom energijom manjom za količinu koja je izgubljena u ovom kaskadnom procesu transformacije. je nepovratno izgubljeni dio kinetičke energije za glavni tok. Veliko dejstvo smičućih napona unutar vrtloga je usmjereno u pravcu formiranja manjih vrtloga i smanjenju jačine rotacije. slika 8. mada je u osnovi forma mehaničke energije. Isto tako. Raspored brzina u vrtlogu je djelomično kao u potencijalnom vrtlogu. U ovoj fazi translatorna kinetička energija laminarnog toka. pri formiranju vrtloga. a djelomično kao u realnom vrtlogu. U udaljenim slojevima od ose rotacije . Količina ovako transformisane energije u toplotnu energiju često.: Kaskadni proces transformacije korisne energije Prva stepenica ove kaskade je transformacija energije toka pri formiranju turbulencije. u turbulentnom toku. Formiranje vrtloga je posljedica dejstva smičućih napona vezanih za postojanje gradijenta brzine. do izrazito velike disipacije energije. ostala nepromijenjena s tim da se ona sada sastoji pored translatorne kinetičke i od kinetičke energije rotiranja vrtloga. Opisani proces disipacije energije u toku fluida predstavlja kaskadni proces transformacije korisne energije u druge vidove energije sve do njene konačne forme tj. zbog otpora okolnog fluida.4. Za tok kao cjelinu ukupna kinetička energija je. transformacije u toplotu. tako da strujanje opet postaje laminarno. u osnovi. Dejstvo smičućih napona unutar formiranih vrtloga transformišu kinetičku energiju rotiranja u toplotu. Ova posljednja.na granici. Vrtlozi postepeno izumiru i vrtloţno dejstvo se svodi na viskozno meĎumolekularno dejstvo. pa se prema tome povećava i količina izvršenog rada sila viskoziteta u jedinici vremena.

Izotropnu turbulenciju je moguće očekivati u zonama toka bez gradijenta brzine. Ova brzina predstavlja neku vrstu srednje brzine u pogledu vremenskih promjena i nema ništa zajedničko sa srednjom brzinom u presjeku . statističkom analizom ma koje slučajne karakteristike turbulentnog toka se moţe pokazati da i u toj kaotičnosti postoje izvjesne zakonitosti. u opštem slučaju. prosječne brzine. Za njeno postojanje su negdje uz struju toka morali postojati uslovi zbog kojih je došlo do formiranja vrtloga. slika 8. Ukoliko je gradijent brzine rezultat slobodno formiranih uslova toka.Ako je gradijent brzine rezultat prisustva čvrste konture onda se nastala turbulencija naziva zidna turbulencija. STATISTIČKO OPISIVANJE TURBULENTNIH TOKOVA Neposredna mjerenja turbulentnih fluktuacija uz statističko prikazivanje izmjerenog je metoda koja odgovara turbulenciji. U njemu nema formiranja novih vrtloga nego dolazi do izumiranja u njemu već postojećih. Komponente osrednjene brzine će se označiti sa i .5.: Oscilogram brzine pri turbulentnom toku Na oscilogramu. oko osrednjene. u pogledu njegovih karakteristika po presjeku i u tački je homogen i anizotropan.4. Ako turbulentne karakteristike toka u ma kojoj tački ne zavise od orijentacije onda za takav tok kaţemo da je izotropan. jer su fluktuacije slučajne veličine. 8. Primjer za ovo je strujanje iza rešetke. U tom cilju analizirajmo oscilogram brzine kao reprezentativne slučajne pojave turbulentnog toka. tj. Turbulentni tok. Slika 8. je prikazana eksperimentalno dobivena promjena brzine u nekoj tački . Trenutna brzina u nekoj tački osciluje oko neke stalne vrijednosti. To je slučaj sa tokovima u kojima postoji gradijent brzine glavnog toka. i iznose: 137 .5. a ne direktnog dejstva konture.. onda se turbulencija naziva slobodna turbulencija. Bez obzira na haotičnost turbulentnog kretanja fluida. Ukoliko su karakteristike turbulentnog toka u svim tačkama presjeka iste onda je to homogen turbulentni tok.

Relativni intenzitet turbulencije. Square (kvadrat) 138 . onda se govori o dvostrukoj korelaciji čiji je koeficijent dat izrazom: 42 RMS: Root (korjen). daljnji uvid u svojstva turbulentnih tokova dobiva se iz veze izmeĎu različitih ili istih veličina toka u posmatranoj tački ili u različitim tačkama u prostoru. Pored intenziteta turbulencije. brzine) za posmatranu tačku. se moţe pisati: kao i: Osrednjena vrijednost fluktuirajuće komponente brzine se odreĎuje kao: Osrednjena vrijednost fluktuirajuće komponente je jednaka nuli.gdje je period posmatranja koji mora biti dovoljno velik da promjene intenziteta osrednjene vrijednosti postane dovoljno malena. definisan kao: predstavlja odnos RMS vrijednosti i osrednjene vrijednosti funkcije iste slučajne promjenljive (u ovom slučaju. Ovakva veličina je poznata pod imenom korelacija. Dalje. je uvijek različita od nule. Analogno se dobiva i za: Srednje kvadratno odstupanje fluktuirajuće komponente brzine: ili kako se često naziva RMS 42 vrijednost. kao osnovne statističke veličine. a njena relativna vrijednost je koeficijent korelacije. Mean (srednja vrijednost). Ako je problem traţenje veze izmeĎu samo dvije karakteristike turbulentnog toka. Relativni intenzitet turbulencije je poznat i kao stepen ili nivo turbulencije datog toka. koja je uvijek jednaka nuli. za razliku od osrednjene vrijednosti.

vaţe za turbulentno kretanje fluida.8. To je obično slučaj sa brzinom i pritiskom ili pritiskom i gustinom.5.46. TURBULENTNO KRETANJE FLUIDA REJNOLDSOVE JEDNAČINE Navije-Stoksove jednačine su izvedene bez ograničenja za sve Njutnove fluide te se mogu primijeniti na laminarno i turbulentno kretanje.8. MeĎutim. 8..) Osrednjavanjem izraza 8.5. Ako je u pitanju veći broj promjenljivih. u većini tehničkih primjena turbulentnog tečenja.Vrijednost koeficijenta korelacije zavisi od graničnih uslova toka. različitih karakteristika toka.1. njihovim osrednjavanjem je moguće dobiti jednačine kretanja osrednjenog toka. a za idealnu korelaciju on je jednak jedinici. po prirodi. i Navije-Stoksove jednačine 7. sa obzirom na: 139 . a zatim. Korelacija se moţe traţiti izmeĎu dvije ili više. Uz pretpostavku da jednačina kontinuiteta 3. U njima se pojavljuju trenutne vrijednosti osobina fluidnog toka i . zamjenom trenutnih vrijednosti osobina toka sa njihovim ekvivalentnim srednjim fluktuirajućim vrijednostima. (1) Podsjetimo se. onda govorimo o trostrukoj korelaciji itd. nisu vaţne tačne promjene osobina toka te se zadovoljavamo i osrednjenim vrijednostima. Ako ne postoji veza izmeĎu posmatranih veličina koeficijent korelacije je jednak nuli. i ponovo napišimo Navije-Stoksove jednačine kretanja viskoznog nestišljivog fluida u Dekartovom koordinatnom sistemu: i jednačinu kontinuiteta: Ako se trenutne brzine zamjene odgovarajućim osrednjenim i fluktuirajućim vrijednostima: dobivamo za jednačinu kontinuiteta: (8. 8.22.

9..dobiva se: i. kako osrednjene komponente brzina (jednačina kontinuiteta primarnog osrednjenog dijela toka) tako i fluktuirajuće komponente brzina (jednačina kontinuiteta sekundarnog.) 140 .8. dobiva se: (8. dobivamo: (8.10. fluktuirajućeg toka).: Poslije osrednjavanja. Ukoliko se trenutne vrijednosti zamjene sa odgovarajućim osrednjenim i fluktuirajućim vrijednostima u jednačine kretanja za turbulentni tok. analizirajmo samo prvu jednačinu u izrazu 8.) Zbog jednostavnosti.: Dakle. jednačinu kontinuiteta moraju zadovoljiti. iz jednačine 8. označeni su svi članovi koji su jednaki nuli.9.

.) Jednostavnim matematičkim operacijama se dobiva: (8. dobiva se: ili napisano jednostavnije: (8. se nazivaju Rejnoldsove jednačine kretanja turbulentnog toka.11. poznatih kao Rejnoldsovi naponi. One se razlikuju od odgovarajućih za laminarni tok.12.10. Tenzor Rejnoldsovih napona je: 141 .12.12.Ako jednačinu kontinuiteta za fluktuirajuće komponente: pomnoţimo sa : zatim.) Jednačine 8. za veličinu turbulentnih napona. osrednjimo: i na kraju saberemo sa jednačinom 8.) analogno dobivamo i za druge dvije komponente: (8.

Sa druge strane. turbulentni viskozitet nije fizičko svojstvo fluida. kroz miješanje i transport fluida na nivou molekula i postoji bez obzira da li se fluid kreće ili miruje.5. je transformirana u toplotu jedino i samo kroz dejstvo sila viskoziteta. Oni odraţavaju promjenu inercije uslijed nastalih fluktuacija brzine i ne doprinose direktnoj transformaciji mehaničke energije toka u toplotu.8. što se vidi iz jednačine 8. mogao koristiti u Rejnoldsovim jednačinama potrebno je poznavati vezu izmeĎu koeficijenta i osobina toka. za tangencijalni napon: Prandtl je. dolazi do izraţaja samo pri kretanju fluida.13.. Dakle. oni su u osnovi članovi inercije.15. zbog čega formalno i nose ovaj naziv. MeĎutim.14. koji mora imati iste dimenzije kao dinamički viskozitet.2.(8.) Rejnoldsovi naponi su jedini članovi u jednačini turbulentnog kretanja fluida koji pokazuju neto efekt turbulentnih fluktuacija na tok fluida kao cjelinu. PRANDTLOVA TEORIJA PUTANJE MIJEŠANJA U slučaju ravanskog strujanja imamo izraz 7.) U izrazu 8. to je fizičko svojstvo fluida. primarnog ili sekundarnog.15. Ovu tezu je prvi postavio Businesk 43.11. do danas nije naĎena takva veza u prihvatljivom obliku. 8. dinamički viskozitet odraţava meĎumolekularnu interakciju u fluidu. Mada su navedenim jednačinama grupirani sa viskoznim naponima. kao i većina istraţivača. Ukupna izgubljena energija toka.) Da bi se izraz 8. koji je postavio Busineski. Očigledno. Po analogiji sa naprijed navedenim izrazima me se napisati izraz za turbulentnu komponentu napona: (8. turbulentni viskozitet .14. (1) Rezultujuća veličina napona u turbulentnim tokovima uslijed molekularnog i turbulentnog prenosa količine kretanja je: (8. 43 Joseph Valentin Boussinesq 142 . Pri mirovanju fluida i pri laminarnom kretanju on je jednak nuli. prihvatio tezu da postoji analogija izmeĎu viskoznih i turbulentnih napona.

(8.6. je prikazan raspored brzine u sloju koji se moţe definisati kao: Prema ovome. za rastojanje . Elementi fluida iz sloja u sloj prelaze bez meĎudejstva sa elementima fluida na putu od do .6. iz predhonih izraza.) gdje je novodefinisana duţina miješanja u kojoj je sadrţan koeficijent proporcionalnosti. se naziva dužina puta miješanja.: Raspored brzine preko ravne ploče Na slici 8..: tako se turbulentna komponenta napona. pod dejstvom turbulentne fluktuacije premjeste u sloj . Prema Prandtlu.) uz dodatnu pretpostavku da su fluktuacije istog reda veličine.) Prema Prandtlu.17. Slika 8. elementi fluida će poprimiti osrednjenu brzinu fluida u sloju. izraz 8. se moţe napisati kao: 143 . koja ima demenzije duţine.18. moţe izraziti: (8. veličina .Na primjeru ustaljenog paralelnog dvodimenzionalnog kretanja fluida preko ravne ploče će se pokazati odreĎivanje koeficijenta turbulentnog viskoziteta prema Prandtlovoj teoriji putanje miješanja.16. gdje je osrednjena brzina .) Neka se elementi fluida iz sloja koji ima brzinu .19. djelujući pri tome kao fluktuacija brzine u pravcu. izraz 8.15. postaje: (8.19. komponenta turbulentnog napona. tj. Vodeći računa o predznaku komponenti i izraz 8. Razlika brzina je: .16.. veličina fluktuacije će biti: (8. Poslije miješanja u sloju .

Koeficijent karakter i odreĎen je eksperimentalno. uzeta je apsolutna i stvarna vrijednost gradijenta brzine. umjesto kvadratnog člana u izrazu 8. . ima univerzalni 144 . PoreĎenjem izraza 8.) Prandtl je predloţio.) Dakle.19. se moţe zaključiti da je koeficijent turbulentnog viskoziteta: (8.21. Cilj ovoga je da se iz karaktera gradijenta brzine moţe zaključiti karakter napona (pozitivan ili negativan).20.22. izraz 8. da za kretanje u graničnom sloju preko ravne ploče vaţi odnos: (8.19..) Duţina puta miješanja je linearna funkcija udaljenosti od ploče.16 i 8.20.(8.

1904.1. obraĎena i prezentirana44 od strane Ludvig Prandtla na primjeru strujanja viskoznog fluida duţ čvrste granice. GRANIČNI SLOJ Kretanje viskoznog fluida u blizini čvrste granice odraţava se u formiranju zone toka u kojoj dolazi do promjene brzine fluida od one koju ima čvrsta granica do one u kojoj je raspored brzina takav da se strujanje moţe smatrati neviskoznim. izrazitog dejstva viskoziteta. Drugim riječima. zadrţavaju veliku brzinu što uzrokuje pojavu velikih gradijenata brzine u pravcu normalnom na ploču. (a) sa početnom i (b) bez početne laminarne oblasti Kada fluid male viskoznosti dodirne ploču. bivaju zaustavljeni. Slika 9.: Razvoj graničnog sloja. postavi se beskonačno tanka čvrsta ploča paralelno sa tečenjem fluida. bez obzira na vrijednost Rejnoldsovog broja toka kao cjeline. kao što je prikazano na slici 9. Ta oblast strujanja. unutar koje se brzina rapidno mijenja od nule na ploči. do pribliţno konstantne 44 Third International Congress of Mathematicians in Heidelberg. čiji je raspored brzina ravnomjeran – uniforman.1. 145 . udaljenije od ploče. Germany. nosi ovaj naziv jer se najčešće pojavljuje uz čvrstu granicu. Mada se granični sloj moţe slobodno formirati i u toku fluida. u dodiru sa njom. dolazi i u zonama slobodnog strujanja fluida. u kojoj je dejstvo sila viskoziteta izrazito veliko. bez prisustva čvrste granice. Pojava je prvi put uočena.1. 9. KARAKTERISTIKE GRANIČNOG SLOJA U beskonačan stacionaran tok viskoznog fluida. strujanje u blizini čvrste granice je zona vrtloţenja u kojoj se njena veličina mijenja kao rezultat kombinovanog efekta molekularne viskozne difuzije i konvekcije. Zona toka. u kojima postoji izraziti gradijent brzine normalno na pravac toka. naziva se granični sloj. Posljedice toga su pojave velikih tangencijalnih napona što usporava kretanje fluida. Elementi fluida. vrtloţenje nestaje. fluidni elementi. Do ove pojave.9.

graničnim slojem. U odnosu na nevrtloţno strujanje.). viskoznosti. Posljedica toga je da na čvrstu konturu ne djeluju samo normalne sile pritiska nego i tangencijalne sile. laminarni granični sloj postaje nestabilan. bitna karakteristika strujanja uz čvrstu konturu je i nulta tangencijalna komponenta. Unutar turbulentnog graničnog sloja. koja je uzrokovana pozitivnim gradijentom pritiska . Postojanje tangencijalnih sila znatno povećava otpor kretanju tijela. intenziteta brzina i udaljenosti.1. uniformnosti početnog profila brzina.vrijednosti daleko od ploče. pa se taj sloj naziva laminarnim graničnim slojem. viskozan fluid ne klizi po čvrstoj konturi kao što je to slučaj sa idealnim fluidom. uslijed velikih gradijenata brzine. a ne samo molekula. uvijek se formira laminarni podsloj (slika 9. i nakon prelazne oblasti. neposredno iznad površine ploče. niz fluidnu struju. Kod hidraulički glatkih površina kod kojih laminarni podsloj prekriva neravnine hrapavosti. Na razvoj graničnog sloja dominantan uticaj ima pojava separacije ili odvajanja. Početnu oblast graničnog sloja karakteriše kretanje fluidne mase u slojevima. uz dovoljno nizak nivo turbulencije. dogaĎa se i usporavanje fluidnih elemenata u graničnom 146 . Paralelno sa tim usporavanjem. postaje turbulentan granični sloj. Na nekoj udaljenosti . Slika 9. naziva se hidrodinamičkim graničnim slojem.2. početnog nivoa turbulencije.: Razvoj graničnog sloja Turbulentni granični sloj se karakteriše intenzivnim miješanjem fluidne mase. kao što je to slučaj u laminarnom graničnom sloju. Posljedica toga je znatno uniformniji raspored brzina u sloju. a ne samo normalna komponenta brzine. Pozitivan gradijent pritiska uzrokuje usporavanje kretanja fluida u oblasti izvan graničnog sloja. ili jednostavno. veći gradijent promjene brzine na samoj ploči i povećanje debljine graničnog sloja.2. Dakle. On nastaje kao posljedica smanjenja inercijalnih sila u neposrednoj blizini ploče i velikih viskoznih sila. gdje je -osa u pravcu kretanja fluida. Debljina graničnog sloja raste sa udaljavanjem od početka ploče niz fluidnu struju. Poloţaj prelaza laminarnog u turbulentni granični sloj zavisi od hrapavosti površine. prelaz laminarnog sloja u turbulentni je odreĎen kritičnom vrijednosti Rejnoldsovog broja: (9.) čija brojna vrijednost leţi u granicama od do .

45. 45 Iz filma: ”Fundamentals of Boundary Layers”. b) granični sloj i separacija u difuzoru sa većim uglom. slika 9.4. Od tačke separacije. se vide: a) granični sloj u difuzoru sa malim uglom.sloju. niz fluidnu struju. Za ovu oblast ne vrijede Prandtlove jednačine graničnog sloja.: Povratno strujanje U oblasti povratnog strujanja je vrtloţenje intenzivno. strujanje u smjeru suprotnom od smjera strujanja fluidne mase van graničnog sloja.: Granični sloj i separacija u difuzoru Na kopijama. ( je brzina u pravcu strujnice.4. formira se povratno strujanje. Tačka na čvrstoj konturi. Istovremeno dejstvo sila pritiska i viskoznosti moţe dovesti do potpunog zaustavljanja fluidnih elemenata u graničnom sloju. 147 .3. predstavlja tačku separacije. Slika 9. U mnogim tehničkim problemima pojava separacije je štetna. u kojoj vrijedi . Slika 9. je koordinata u pravcu normalno na konturu). by the National Committee for Fluid Mechanics Films and the Education Development Center. tj. Kinetička energija i količina kretanja fluidnih elemenata u graničnom sloju je manja od istih u oblasti izvan sloja.3. slika 9. te se u ovoj oblasti moraju primijeniti kompleksni matematski modeli.

a tim i razlika pritisaka. jer u toku vremena dolazi do oscilatornog pomjeranja tačke separacije po konturi tijela. u zoni separacije. Iza tijela dolazi do formiranja strujanja fluida poznatog kao vrtložni trag. oko kojeg se odvija strujanje glavnog toka (slika 9.5.5. separacije praktično nema.6. Slika 9. normalno na pravac toka. ove dvije zone vrtloţnog i nevrtloţnog toka fluida postaju više meĎusobno zavisne. ukoliko se prenosi na tijelo dovodi do njegovog pomjeranja u tom pravcu. To uzrokuje pojavu sile pritiska. Na taj način.b).Po nastanku separacije. dolazi do simetričnog odvajanja vrtloga i formiranja vrtloţnog 'džepa' iza tijela.5. pa prema tome. i nesimetričnog poloţaja tačaka separacije. Ono sada postoji i u drugim zonama toka.5. koja. 148 . kao što je šematski prikazano sistemom strujnih linija za strujanje oko cilindra u dva različita vremenska trenutka. Pomjeranje tačke separacije po konturi tijela uzrokuje pojavu hidrodinamičkih vibracija: prema pokazanoj nesimetričnoj konfiguraciji strujnih linija postojeće razlike brzina toka u odgovarajućim tačkama separacije.a). Povećavanjem Rejnoldsovog broja. U početnoj fazi. jer odvajanjem vrtloga od čvrste konture. zajedno sa pojavom separacije i reţima strujanja iza cilindra pri povećanju Rejnoldsovog broja.5.: Razvoj graničnog sloja po konturi cilindra Daljnjim povećanjem Rejnoldsovog broja (slika 9. Razvoj graničnog sloja po konturi cilindra. u jednom momentu. vrtloţenje fluidnih elemenata nije više ograničeno sam ona granični sloj. Naizmjenično pomjeranje tačke separacije je nestacionarna pojava. on je nošen u zonu toka koja je u osnovi nevrtloţna. slika 9. su prikazani na slici 9. (slika 9.c) dolazi do pojave nesimetričnog odvajanja vrtloga. pri malim vrijednostima Rejnoldsovog broja.

Slika 9. Dakle. potencijalnog toka i zone toka sa izrazitim dejstvom sila viskoziteta potrebno je definisati i neku praktičnu granicu graničnog sloja. Slika 9. ona ima i nedostataka sa aspekta njenog praktičnog odreĎivanja. 9.6.2.7. kao što je slučaj sa strujnom linijom.. Moţe se zaključiti. Raspored brzina u graničnom sloju dobiva se mjerenjem. najbolje prihvaćena definicija granice oraničkog sloja je ona koja definiše debljinu graničnog sloja . U tom pogledu bilo je više pokušaja. Predstava o redu veličine debljine graničnog sloja je data u tabeli 9.7.: Oscilatorno pomjeranje tačke separacije Naizmjeničnost ove pojave će rezultirati u naizmjeničnom pomjeranju tijela u pravcu normalnom na pravac glavnog toka. 149 . strujne linije presijecaju liniju koja definiše debljine graničnog sloja i ulaze u granični sloj. . tj. Treba napomenuti da linija koja spaja debljine graničnog sloja nema značaja za analizu kinematskih karakteristika toka.: Debljina graničnog sloja Do danas. kao normalno rastojanje od čvrste granice do tačke u kojoj je brzina fluida za 1% manja od brzine u zoni uniformnog toka. DEBLJINA GRANIČNOG SLOJA U cilju praktičnih analiza strujanja fluida i razgraničenja zone nevrtloţnog.1. u nekim presjecima duţ ravne ploče. Ova pojava je poznata kao hidrodinamičke vibracije. slika9. jer obuhvata najveći dio zone efekta viskoziteta. Pored prednosti ovako definisane debljine graničnog sloja u odnosu na ostale definicije. će uzrokovati pojavu hidrodinamičkih vibracija. razvoj graničnog sloja zajedno sa pojavom separacije i njenim oscilatornim pomjeranjem po konturi.

koje indirektno pokazuju nominalnu debljinu graničnog sloja . Veličina tog smanjenja protoka je: (9. je uzrok dosta nepreciznom odreĎivanju ovako definisane debljine graničnog sloja.1. uslijed razvoja graničnog sloja do njega. U stvari. Devijacija strujnih linija uslijed razvoja graničnog sloja odraţava se u istiskivanju cijelog sistema strujnih linija duţ ravne ploče normalno na nju.3. moţe posluţiti kao indikator debljine graničnog sloja.) Iz izraza 9. Izraţavajući promjene dinamičkih karakteristika toka uslijed razvoja graničnog sloja.8. se odreĎuje debljina istiskivanja: (9. poznata kao debljina istiskivanja . definisane preko integrala a ne duţine direktno. slika 9. koje predstavljaju vrijednosti mjerenih brzina u zoni asimptotskog pribliţavanja brzina u graničnom sloju onoj u zoni toka izvan njega.: Debljina graničnog sloja Fluid 50 100 Vazduh 100 200 1 2 Voda 5 10 1 1 5 10 2 5 50 200 18 26 60 90 40 75 385 1000 Mogućnost disipacije tačaka.2. zbog razvoja graničnog sloja. one eliminišu efekt asimptotskog pribliţavanja brzine brzini van graničnog sloja. na visini njegove nominalne debljine došlo je do smanjenja protoka fluida u odnosu na onaj koji je postojao u tom presjeku prije postavljanja ploče u njega. i za ploču u posmatranom presjeku. Efekat disipacije eksperimentalno dobivenih tačaka sveden je na minimum.2. Ukupna veličina istiskivanja strujnih linija u nekom presjeku. a u odnosu na konfiguraciju strujnih linija prije razvoja graničnog sloja.) Debljina istiskivanja je uvijek manja od nominalne debljine graničnog sloja . Zbog ovoga se došlo i do drugih definicija debljine. iznosi: 150 .Tabela 9.

7.) Linija debljine istiskivanja se definiše kao normalna udaljenost od zida za koju bi trebalo izmjestiti čvrstu konturu kada bi preko nje sada proticao idealan fluid. Slika 9. i jednaka je: (9. Promjena brzine. uniformnom brzinom . za koji je količina kretanja idealnog fluida jednaka smanjenju količine kretanja realnog fluida.5. izraz 9. jer su sile prema osnovnom principu impulsa i količine kretanja.) odakle je debljina energije jednaka: (9. to su jedino sile viskoziteta izraţene preko smičućih napona.5. uslijed razvoja graničnog sloja do posmatranog presjeka. pa da protok fluida bude isti.) 151 .4. jednake promjeni fluksa količine kretanja. debljina impulsa ili debljina količine kretanja se definiše kao udaljenost od čvrste konture ploče.: Debljina istiskivanja Promjena brzine se odraţava na promjenu protoka količine kretanja uslijed razvoja graničnog sloja do posmatranog presjeka.) Dakle.5.) Iz izraza 9.8. pored promjene fluksa količine kretanja. je debljina impulsa ili količine kretanja jednaka: (9.(9. Ovako definisana debljina količine kretanja je indikator veličine sila do posmatranog presjeka. odraţava i promjenu protoka kinetičke energije toka. U slučaju ravne ploče u beskonačnom fluidu.8. i jednaka je: (9.6.

u stvari. Obzirom da su definisane preko integrala. od Rejnoldsovog broja. kao i δ. slijedi da je ovako definisana debljina energije indikator veličine izvršenog rada sila u jedinici vremena unutar graničnog sloja. slijedi da su one za. δ2 i δ3 su znatno odreĎenije veličine od nominalne debljine graničnog sloja δ. 152 . 9. indikator veličine gubitaka energije unutar graničnog sloja na savladavanju trenja do tog presjeka.6. Sve se one mijenjaju. Dobiveni izrazi 9. za debljine.Prema osnovnom principu energije i rada. Pored toga što daju uvid u efekt razvoja graničnog sloja na dinamičke karakteristike toka.. se odnose na slučaj dvodimenzionalnog strujanja fluida. dati presjek. ovako definisane debljine δ1. TakoĎe se vidi da je .8. povećavajući se kao i nominalna debljina graničnog sloja duţ toka i zavise. do posmatranog presjeka.3. konstantne. To je. i 9.

gdje dolazi do pojave separacije. Prema tome će se ova vrsta otpora nazivati otpor oblika. dat je za slučaj kretanja broda. o ovom fenomenu nije bilo riječi pri izučavanju nevrtloţnog potencijalnog opstrujavanja tijela. gdje su sile viskoziteta zanemarljive. slika 10.1. U slučaju opstrujavanja tijela bilo kakvog oblika. ukoliko se tijelo kreće na površini tečnosti. Pojava separacije je rezultat viskoznosti fluida. bez obzira na činjenicu da je ovaj otpor poznat kao otpor razlike pritisaka ili otpor oblika tijela. daje jednu rezultujuću silu otpora kretanju fluida oko tijela. Kako sa obe strane strujne linije mora da vlada isti pritisak (u suprotnom bi došlo do tečenja fluida normalno na strujnu liniju. Relativni odnos veličine pojedinih otpora u ukupnom otporu tijela pri kretanju kroz fluid. jer kako je viĎeno. posmatrana je vrlo tanka ploča postavljena paralelno sa pravcem uniformnog toka viskoznog fluida.: Vrste otpora Razvoj graničnog sloja nije ništa drugo nego rezultat opiranja sila viskoziteta kretanju fluida u blizini čvrste površine. funkcija i oblika tijela. Razlika pritisaka ispred i iza tijela. (2) Slika 10.1. neće doći do separacije pa ni do pojave otpora oblika. a time i vrijednost razlike pritisaka. Od tačke prema ivicama ploče dolazi do povećanja brzine od nule do maksimalne vrijednosti na samoj ivici ploče.(b). Prema jednačini pritiska u tačkama maksimalne brzine dolazi do minimalnog pritiska.2. Ova vrsta otpora je u suštini rezultat sila viskoziteta. Ukoliko bi se ploča postavila normalno na pravac toka. pri malim vrijednostima Rejnoldsovog broja. koji se skoro uvijek pojavljuju zajedno i izraţavaju se pomoću odgovarajućeg zajedničkog koeficijenta otpora. slika 10. 153 . otpor talasa. 10. odnosno otpor trenja. kao što je npr. moţe doći i do pojave drugih otpora. U sredini prednje strane ploče bi vladao maksimalni pritisak jer se u toj tački nalazi zaustavna tačka . slika 10. nastala uslijed pojave separacije. a to je prema definiciji strujne linije nemoguće) to znači da dobiveni minimalni pritisak. HIDRODINAMIČKI OTPORI VRSTE OTPORA U cilju objašnjenja pojma graničnog sloja u poglavlju 9.1. Ukupna veličina sila viskoziteta u blizini čvrste površine predstavlja veličinu otpora kojeg pruţaju sile viskoziteta kretanju fluida po nekoj površini. je pored viskoziteta.1. mora vladati i u čitavoj zoni separacije iza tijela. u tačkama separacije.(a). onda bi na njenim ivicama došlo do pojave separacije. uzimajući u obzir i otpor talasa.10. Pored ovih vrsta otpora. Pojava separacije i njen poloţaj. Zato se ova vrsta otpora naziva otpor površine ili otpor viskoziteta.

: Element fluida u zoni graničnog sloja Ukupna sila u pravcu. unoseći u posmatrani element količinu kretanja u 154 .: Ukupni otpor tijela 10.2. koja djeluje na izdvojeni element fluida . Slika 10. Zato se ovakav otpor kretanju fluida naziva otpor površine. uz samu čvrstu konturu. mora biti jednaka neto protoku količine kretanja u jedinici vremena kroz posmatrani element.2.) Masa fluida mora proći i kroz površinu jedinici vremena: . veličina smičućeg napona. slika 10. tj. tj.2.1. se moţe naći primjenom principa impulsa i količine kretanja na izdvojeni element fluida u zoni graničnog sloja. Ukupna sila po jedinici širine je: (10. OTPOR POVRŠINE Ukoliko se kretanje fluida odvija preko čvrste konture najveći otpor njegovom kretanju je uslijed dejstva sila viskoziteta unutar graničnog sloja.3.Slika 10. (2) Veličina ovog otpora po jedinici površine.) a neto protok mase fluida kroz površine i je: (10.3.

3.) Ako se ukupni otpor površine podjeli sa odgovarajućom veličinom površine dobiva se veličina srednjeg smičućeg napona po cijeloj površini koja se opet moţe izraziti preko kinetičke energije neporemećenog toka i preko srednjeg koeficijenta otpora . znatna promjena brzine se odigrava.: odakle je lokalni koeficijent otpora: (10. za odgovarajući reţim strujanja unutar graničnog sloja. i podjeli sa dobiva se: (10. tako da se jednačina 10.) Za ravnu ploču i . sa navedenim promjenama količine kretanja. upotrebom „koeficijenta lokalnog trenja“ . i 10.5. ili pak raspolagati odgovarajućim izrazima za raspored brzine unutar graničnog sloja iz kojih bi se mogli odrediti smičući naponi prema jednačini 10. svodi na: (10. izrazi 10. kako je to u teoriji graničnog sloja istakao Prandtl.(10.4.6.) Višak količine kretanja koji napušta presjek presjek je: u odnosu na količinu kretanja koja je ušla kroz (10. to se za nalaţenje veličine otpora treba poznavati odgovarajuće izraze za smičuće napone.) Veličina uticaja sila viskoziteta na bilo kom rastojanju od granice je izraţena preko razlike brzine u neporemećenom toku i brzine u posmatranoj tački. tj.3..6.8. kao: (10.4. pod izvjesnim uslovima u relativno uskoj zoni blizu konture.1.7. Bez obzira na ovo. koja u stvari predstavlja debljinu graničnog sloja. Od praktičnog značaja je izraţavanje veličina otpora površine preko kinetičke energije neporemećenog toka.) Ako se izjednači ukupna sila. izraz 10. Kako strujanje u graničnom sloju moţe da bude laminarno ili turbulentno..) 155 .5. vidi poglavlje 9.

9. mogu se izraziti jednom analitičkom funkcijom oblika: koja ne zavisi od varijable . LAMINARNO KRETANJE U GRANIČNOM SLOJU Eksperimentalna analiza karakteristika toka u graničnom sloju je pokazala da su za dati reţim kretanja u graničnom sloju profili brzine u raznim poprečnim presjecima meĎusobno slični. moţemo pisati kao: odnosno: (10. Zbog ovoga.) Na samoj granici je: (10.. a koeficijent otpora ima vaţnu ulogu pri kretanju fluida kod kojeg smičući naponi imaju dominantnu ulogu.UporeĎujući dobivene izraze 10. Ojlerov broj igra vaţnu ulogu kod problema kod kojih su.9.2.8. dobivamo: 156 . (2) (3) Prandtl je pretpostavio da je: i Funkcija zadovoljava granične uslove.6. Parabola moţe biti drugog. trećeg ili višeg stepena. pri kretanju fluida. vidi se da su oni slični po strukturi sa Ojlerovim brojem (kod kojeg se umjesto smičućih napona pojavljuje normalni napon ). Za slučaj laminarnog kretanja fluida raspored brzine je paraboličan. jednačinu 10.1. tj.10. dominantni normalni naponi. za koeficijente otpora sa izrazom za Ojlerov broj. Sada.10.) Izjednačavajući izraze 10. i 10. ali je opšti zakon razvoja graničnog sloja isti. U zavisnosti od izbora parabole u konačnom rezultatu za razvoj debljine graničnog sloja pojavit će se različita konstanta.7. Ova funkcija treba da zadovoljava granične uslove kada je i kada je . 10. i 10.

Rejnoldsov broj baziran na veličini rastojanja od početka razvoja graničnog Jednačina 10.) gdje je sloja. Rješavajući jednačinu 10..15. dobivamo: umjesto i jer je funkcija samo od .) Ako je za .ili poslije sreĎivanja: (10. po dobiva se konačni izraz za razvoj graničnog sloja u obliku: (10. lokalni koeficijent otpora: (10. je: 46 Vertex – Tačka na krivoj sa lokalnim minimumom ili maksimumom. onda je i ntegraciona konstanta jednaka nuli. samo se razlikuju u konstanti. npr.: tako da joj verteks46 leţi na rastojanju sloja dobio izraz: od granice.) gdje uzimamo i 10.13.13.12. pokazuje da se debljina laminarnog graničnog sloja povećava kao kvadratni korijen rastojanja od mjesta gdje se granični sloj počinje razvijati. prema izrazu 10.) Otpor ploče na jednoj strani. onda bi se za debljinu graničnog što je isti izraz kao i izraz 10. razvoj debljine graničnog sloja po jednačini: Zamjenjujući vrijednost .13..13. u izraz 10..10.12.) odakle je. po jedinici širine. Zato se za bilo koji paraboličan raspored brzina u graničnom sloju moţe uzeti. . 157 . dobivamo: (10. iz izraza 10. aproksimativno.7. Poslije integralenja izraza (10.11.11.14. Ako se za funkciju rasporeda brzina uzme neka druga kvadratna parabola. koja se kreće oko 5.

došao do tačnih vrijednosti i za koeficijente u izrazima 10.) gdje su: rastojanje od zida cijevi.2.2. odnosno smičućeg napona sa rastojanjem od mjesta razvoja graničnog sloja. i 10.17. respektivno. radijus cijevi.4. tako da uz čvrstu konturu dolazi do veoma naglih promjena brzine. TURBULENTNO KRETANJE U GRANIČNOM SLOJU Prisustvo turbulencije u graničnom sloju povećava brzinu širenja graničnog sloja i znatno mijenja raspored brzine. Promjena debljine graničnog sloja kao i veličina sile otpora po jedinici površine. koristeći generalnu jednačinu kretanja viskoznog fluida.8. oblika ulazne ivice ploče kao i od hrapavosti površine ploče.: Promjena debljine graničnog sloja i smičućeg napona Blasius47 je.(10.18. Kada Rejnoldsov broj dostigne vrijednost izmeĎu i kretanje u graničnom sloju postaje turbulentno. Slika 10. Pri kojoj vrijednosti kritičnog Rejnoldsovog broja će doći do prelaza u turbulentno kretanje zavisi od turbulentnih karakteristika samog toka. a time i otpor površine. lokalni i srednji opadaju sa razvojem graničnog sloja. U zoni izrazito turbulentnog toka Prandtl je za raspored brzine koristio eksperimentalne podatke za raspored brzine u glatkoj cijevi: (10.) odakle je.16. srednjeg koeficijenta otpora: (10. prema izrazu 10. je prikazana na slici 10. 47 Paul Richard Heinrich Blasius 158 . uslijed činjenice da gradijent brzine na samoj granici postaje manji sa povećanjem debljine graničnog sloja. 10.16.4.14.. Proces miješanja teţi da napravi raspored brzine uniformnijim u većem dijelu graničnog sloja.) Obadva koeficijenta trenja.

) Ako se izraz 10. integrali uz granične uslove. dobiva se: ili rješavajući po : (10.23. je: (10.20.20.22.7.. na kretanje fluida preko ravne ploče.22.21. potrebno je iz izraza 10. za koju je pretpostavio: (10.) Na osnovu izraza 10.dobivamo: (10.20. analogno naprijed navedenom. za .24.) a slično kao i u slučaju laminarnog kretanja u graničnom sloju je: (10.23.) Debljina graničnog sloja raste mnogo brţe ako je u graničnom sloju turbulentno.20.) Napomena uz izraz 10.21.. Da bi se odredio otpor na glatkoj ravnoj ploči. odnosno pretpostavlja se da je ploča dovoljno dugačka tako da se dio laminarnog graničnog sloja moţe zanemariti. a ne laminarno kretanje.) Izjednačavanjem izraza 10. lokalni koeficijent otpora je: 159 .Primjenjujući izraz 10.: Navedeni izraz je dobiven iz slijedećeg izraza za cijev: Za prelaz sa cijevi na ravnu ploču je korišteno: Smičući napon na površini glatke ploče.19. eliminisati : (10. i 10.18. i 10.

je nešto veći od izvedenog. 160 .) gdje je Rejnoldsov broj baziran na duţinu ploče..) Sila otpora ploče na jednoj strani. Prandtl je oduzeo laminarni dio graničnog sloja do kritičnog Rejnoldsovog broja i dobio izraz 10. izraz 10.26.28. rasporeda brzine vrijedi za Kao što je napomenuto. prema eksperimentalnim podacima. izraz 10. te će za ove vrijednosti vaţiti i izrazi 10..8. po jedinici širine.: Srednji koeficijent otpora u funkciji Rejnoldsovog broja Za područja na slici 10.26. vrijedi:  laminarno.17..5.24.25.29. naravno.: (10.) Granični sloj je. prema izrazu 10.29.27. Prandtlov eksponencijalni zakon Rejnodsove brojeve veličine: . i iznosi: (10. srednji koeficijent otpora.(10.27. srednji koeficijent otpora: (10. i 10. je: (10. Treba napomenuti da za navedeni dijapazon Rejnoldsovih brojeva.) Slika 10. laminaran na prvom dijelu ploče uz struju fluida.) odakle je.5.

2. širine temperature Odrediti silu otpora na jednoj ploče. izraz 10.2. strani ploče i silu otpora na prva RJEŠENJE: Rejnoldsov broj za cijelu ploču je: Na osnovu izraza 10.29.28.1. izraz 10. 10.30. PRIMJER i duţine . se kreće brzinom kroz mirnu vodu Glatka ravna ploča. duţina do prelaznog područja je: Za prva dobiva se: ploče je Rejnoldsov broj je i uz ponovno korištenje izraza 10..) gdje je konstanta odgovara najboljoj aproksimaciji eksperimentalnih podataka. dobivamo: (10. dobivamo vrijednost za srednji koeficijent otpora: Sila otpora na jednoj strani ploče je: Ako je kritični Rejnoldsov broj .30.30.  turbulentno. 161 . prelazno. Koristeći logaritamski raspored brzine za cijevi.

kako sa oblikom tijela tako i sa uslovima toka. tj. a posebno otpor oblika ili lokalne gubitke i na kraju njihova suma daje ukupni otpor ili ukupne gubitke u datom sistemu.10. posebno otpor površine ili linijske gubitke. gustina fluida. 162 . 10.2. UKUPNI OTPOR Relativno mali broj slučajeva u praksi je takav da samo otpor površine ili samo otpor oblika predstavlja ukupni otpor. tj. otpora površine i oblika. rijedak je slučaj odreĎivanja veličine pojedinačnih otpora sadrţanih u ukupnom otporu. Izuzetak čini ukupni otpor nekog cijevnog voda koji se računa parcijalno.4. sa veličinom Rejnoldsovog broja: (10. koji mogu doći u obzir kao što je to slučaj pri kretanju broda na površini vode.1. OTPOR U GLATKIM I VJEŠTAČKI HRAPAVIM CIJEVIMA 10. jer je u najvećem broju slučajeva sa inţenjerske tačke gledišta. odlučujući faktor za dizajn i dimenzionisanje konstruktivnih elemenata potpuno potopljenih u fluid.3. Ukupni otpor kretanju fluida predstavlja sumu otpora površine. slika 10. eksperimentalnim putem. MeĎutim. oblika i drugih. to se ukupni otpor odreĎuje pomoću koeficijenta otpora. kao kod cijevnih vodova.1. OTPOR TIJELA POTPUNO POTOPLJENIH U FLUID IzmeĎu graničnih slučajeva. Poznavanje pojedinih vrsta otpora u ukupnom otporu nema nekog praktičnog značenja jer je ukupni otpor. kod kojih se ukupni otpor sastoji od sume ova dva elementarna otpora.3. OdreĎivanje veličine otpora je bazirano na veličini koeficijenta otpora koji se mijenja. postoji mnogo tijela upotrebljavanih u inţenjerskog praksi.) gdje su: ukupna sila otpora. površina projekcije tijela na ravan koja je normalna na pravac toka. od interesa ukupni otpor. Kako je njegovo izračunavanje u većini slučajeva nemoguće na bazi sume elementarnih otpora. – brzina fluida u zoni uniformnog toka.(a) i (b).

Stoks je analitički našao vrijednost koeficijenta otpora. dolazi do separacije laminarnog graničnog sloja počevši prvo kod zaustavne tačke niz struju fluida. Prema dijagramu.4.2. osnosimetrična tijela.1. U oblasti koeficijent otpora ima pribliţno konstantu vrijednost . dobivenih rotacijom geometrijski pravilnih likova. Kod daljnjeg povećanja Rejnoldsovog broja tačka separacije se pomiče uz struju. U ovom poglavlju će se opisati promjena koeficijenta otpora obrtnih tijela. u dvostruko logaritamskoj razmjeni je prikazan dijagram promjene koeficijenta otpora u funkciji Rejnoldsovog broja i oblika osnosimetričnog tijela.. da bi kod zauzela fiksnu poziciju na uglu .izraz 10.2.6.) Slika 10.10.: Promjena koeficijenta otpora u funkciji Rejnoldsovog broja Eksperimentalni podaci za počinju da ostupaju od prave. granica vaţenja Stoksovog zakona je pribliţno . U oblasti malih Rejnoldsovih brojeva nema separacije i fluid potpuno prati čvrstu konturu.2. Do ove vrijednosti Rejnoldsvog broja otpor površine predstavlja ukupni otpor sfere pri kretanju kroz fluid. Sila otpora je u potpunosti posljedica trenja. čim uticaj ubrzanja okolnog fluida dolazi do izraţaja. mjereno od zaustavne tačke uz struju fluida.2. Najveći broj eksperimentalnih podataka je definisan za sferu. OTPOR OBRTNIH – OSNOSIMETRIČNIH TIJELA Većina konstruktivnih elemenata i tijela koja se kreću kroz fluid imaju geometrijski pravilne oblike. Pri kritičnoj vrijednosti Rejnoldsovog broja dolazi do naglog smanjenja koeficijenta otpora na vrijednost . Stoks je ovo zanemario pri analizi sporog padanja sfere u fluidu... slika 10. čime se povećava udio otpora pritiska. zanemarujući inercijalne sile: (10. Ovo se objašnjava prelazom laminarnog graničnog 163 . Na slici 10. Kada Rejnoldsov broj raste.

164 .sloja u turbulentni i pomjeranjem tačke separacije sa na . 10. Moţe se zaključiti. Pomjeranjem tačke separacije suţava se vrtloţna zona. Dijagram zavisnosti koeficijenta od Rejnoldsovog broja omogućava. se vidi da koeficijent otpora postaje konstantan iznad . slika 10. Ovo se moţe objasniti činjenicom da je tačka separacije fiksna na ivici diska bez obzira da li je sloj laminaran ili turbulentan. su prikazane vrijednosti koeficijenta otpora dvodimenzionalnih tijela u zavisnosti od Rejnoldsovog broja. a time smanjiti otpor.2. mjereno od zaustavne tačke uz struju fluida. U dijagramu na slici 10.3. Sa dijagrama.4.: Koeficijenta otpora za neka dvodimenzionalna tijela U ovom slučaju zbog nepostojanja bočne separacije treba očekivati nešto veće vrijednosti koeficijenta otpora od odgovarajućih za trodimenzionalna tijela.. direktno riješimo otpor tijela koja se kreće kroz fluid odgovarajućom brzinom. tijela sa oštrim ivicama kao što je disk imaju karakteristiku konstantnosti koeficijenta otpora čim se preĎe zona otpora površine. za nekoliko Slika 10. moguće je raznim pobuĎivaćima u obliku vještačkih neravnina na površini sfere inicirati raniji prelaz laminarnog u turbulentni sloja .7. OTPOR DVODIMENZIONALNIH TIJELA Zbog geometrijske sličnosti navedenih trodimenzionalnih obrtnih tijela i odgovarajućih dvodimenzionalnih tijela (cilindri kruţnog i eliptičnog presjeka) postoji sličnost i dijagrama zavisnosti koeficijenta od Rejnoldsovog broja. a time i oblik vrtloţnog traga ostaje pribliţno konstantan iznad neke vrijednosti Rejnoldsovog broja. a time i otpor pritiska. da za date uslove toka.2. Nasuprot sferi. kada je od interesa smanjiti koeficijent otpora.

1.4. U ovom slučaju. armature itd. srednja brzina. tangencijalni napon se koristi kao srednja vrijednost tangencijalnog napona. koljena. te se intenzitet smičućih napona na površini zida provodnika moţe izraziti kao: (10. U hidraulici se otpori u provodnicima fluida dijele na dvije grupe i to:   Gubici energije prouzrokovani ovakvim otporima kratko se zazivaju: linijski i lokalni gubici. suţenje. Pod linijskim gubitkom se podrazumijeva gubitak energije na pravolinijskoj dionici provodnika uslijed trenja fluida o dodirne površine sa čvrstim tijelom.) gdje su: koeficijent otpora (za cijevi: ).5. 10. Na slici 10. LINIJSKI GUBICI ENERGIJE Uniformno stacionarno kretanje nestišljivog fluida u provodniku se moţe smatrati kao granični slučaj razvoja graničnog sloja.5. U otvorenim provodnicima-kanalima i zatvorenim necilindričnim provodnicima tangencijalni napon nije konstantan duţ čvrste konture. (1) Slika 10. bezdimenzionalni Darsi48-Vajsbahov49 koeficijent otpora.8. linijski otpori ili otpori površine. lokalni otpori ili otpori oblika.3.) u provodniku 48 49 Henry Darcy Julius Weisbach 165 . je prikazan stacionarni uniformni tok u otvorenom ili zatvorenom provodniku. OTPORI U OTVORENIM I ZATVORENIM PROVODNICIMA FLUIDA otpori na pravolinijskom putu.: Dejstvo aksijalnih sila na kontrolnu zapreminu (c.).10. Lokalni gubici se odnose na energiju koja se gubi uslijed nagle promjene pravca kretanja ili oblika strujanja fluida (proširenje.v.

imamo: (10. u koju su uključeni i gubici redukciji raspoloţive energije. pritisak moţe rasti u pravcu toka.Za otvoreni kanal i su identični i kretanje je rezultat promjene potencijalne energije . Za kretanje u zatvorenom provodniku.) Zbog pretpostavke o uniformnom toku. dobivamo: (10. energija toka je definisana promjenom potencijalne i pritisne energije .5. dio obima gdje je kontura u kontaktu sa fluidom (uključujući slobodnu površinu tečnosti).4. Ako posmatramo vertikalnu cijev i tok u njoj sa smjerom prema dole.5. Kako je . Jednačina energije. koristeći 166 .6. ali pad potencijalne energije mora biti veći od tangencijalne napone uz zid cijevi. se moţe napisati kao: (10.6. jednačina količine kretanja u pravcu je: gdje je okvašeni obim konture tj.) Iz jednačine 10..) da bi se obezbjedila energija koja će savladati Budući da je visina brzinske energije ista u obadva presjeka. i 10.

sličnost 167 . veoma su skupa ali daju veoma pouzdane rezultate unutar tačnosti mjernih metoda. nerješive. koje utiču na proces u njima. razumije se. kao i uopštavanje dobivenih rezultata predstavlja problem hidrodinamičke sličnosti. Eksperimentalna rješenja imaju ograničenu valjanost i sa obzirom na uslove pod kojima su izvedena. izraţenih u bezdimenzionalnoj formi.22. Upravo sada moţemo postaviti pitanje od velike vaţnosti: Koji su to uslovi pod kojim se dva kretanja mogu smatrati sličnim? Jedno je očigledno.. 11.1. prenošenje dobivenih rezultata sa modela na prototip ili na pojavu u prirodi. eksperiment se obavlja na modelu umjesto na prototipu. izraz 7. kao npr. Problem formiranja modela. ili objekt. geometrijska sličnost je potrebna. Hidrodinamički model se odnosi na modeliranje nekog procesa koji se eksperimentalno proučava. Hidrodinamička sličnost je bazirana na identičnosti odnosa odreĎenih veličina. TEORIJA SLIČNOSTI HIDRODINAMIČKA SLIČNOST I MODEL U poglavlju 7 su izvedene Navije-Stoksove jednačine. koriste se metode dimenzionalne analize.) Jednačine su. koji karakteriše dva hidrodinamička toka.1. Pojam hidrodinamičke sličnosti je znatno kompleksnija od pojma geometrijske sličnosti. Model i prototip. najveći dio problema hidrodinamike je praktično nerješiv direktno iz osnovnih jednačina kretanja fluida. Za rješavanje ovakvih problema pribjegava se eksperimentima. stoje u odreĎenom odnosu. povlači sličnost vanjskih geometrijskih uslova. u kojima uslijed pogodnih graničnih uslova dolazi do znatnog uproštenja jednačina. u najopštijem slučaju kretanja fluida. Iz definicije hidrodinamičke sličnosti slijedi i pojam hidrodinamičkog modela. Preostali. će biti meĎusobno slični ako sve veličine. U obadva kretanja strujne linije moraju biti slične što.11. za izotermno kretanje nestišljivog fluida konstantnog viskoziteta u i pravcu. (4) Navije-Stoksove jednačine su vektorske jednačine i mogu se napisati u tenzorskoj notaciji: (11. Da bi se proširila valjanost eksperimentalnih podataka i smanjili troškovi izvoĎenja eksperimenta. sa tim da se dobiveni rezultati mogu prenijeti na pojave u svim sličnim objektima. moguće je doći do njihovog egzaktnog ili pribliţnog rješenja. Samo u izvjesnom veoma malom broju konkretnih slučajeva.

presjeka kanala.1. U geometrijsku sličnost ulazi i sličnost hrapavosti čvrste konture. su geometrijski slične ako su odgovarajuće duţine u stalnom odnosu.2. treba i tu ostvariti geometrijsku sličnost.2. hrapavost.: Geometrijska sličnost dva toka Geometrijska sličnost zahtjeva: Ako je kvalitet površine. Slika 11.cijevnih vodova.1. tada je jasno da će odgovarajuće površine biti u a odgovarajuće zapremine: 168 . a odgovarajući uglovi jednaki.:Hrapavost površine Ako su odgovarajuće duţine u odnosu odnosu: .1. slika 11. tijela oko kojih se strujanje odvija itd. slika 11. POJMOVI VEZANI UZ SLIČNOST KRETANJA Putanje. Slika 11. odnosno trajektorije.1. 11. od bitnog uticaja pri kretanju. Tačke i su odgovarajuće tačke za meĎusobnu analizu.

ne samo analogne duţine. model i prototip moraju biti i geometrijski slični. Suprotno.2. Ovo uslovljava srazmjernost sila koje djeluju na fluid. Dinamička sličnost predstavlja jednakost razmjera sila inercije i svakog para homolognih sila u sistemu: 169 . se moţe Navije-Stoksova jednačina napisati. odnosi ili razmjere su: duţina. Kako je čvrsta kontura istovremeno i strujna površina. To znači da odnos intenziteta bilo koje dvije sile u posmatranoj tački mora biti konstantan i neovisan o izboru tačke. da bi se zadovoljio uslov kinematske sličnosti. geometrijski oblici strujnih linija su slični. pritiska i viskoziteta. izraz 4. respektivno. Sama geometrijska sličnost nije dovoljna već mora postojati i kinematska sličnost. Navije-Stoksovim jednačinama. gravitacione vanjske. površina.Dakle. sama geometrijska sličnost ne garantuje kinematsku sličnost. zapremina. u ovom slučaju. za jedno strujanje.. Neka su za dva slična strujanja: i sile: inercije. U meĎusobnoj razmjeri treba da stoje. Na kraju. trebaju obadva strujanja biti odreĎena istim jednačinama. u obliku: a za drugo: Kako se obadvije jednačine odnose na slična strujanja to se one izmeĎu sebe mogu razlikovati samo nekim konstantnim odnosom. već i analogne brzine i ubrzanja: Kod kinematski sličnih strujanja. da bi sličnost dva strujanja bila potpuna. Tek tada je zadovoljena dinamička sličnost. Na osnovu Dalamberovog principa.

Zato se postavlja prirodno pitanje: Da li postoji jednostavan. i ako postoji da li se taj metod može koristiti pri interpretaciji eksperimentalnih rezultata.2.) Iz odgovarajućih razmjera imamo: Uvrštavajući navedene razmjere u izraz 11. Odgovor je potvrdan za obadva dijela pitanja. jer je : Razmjera za ubrzanje se dobiva iz odnosa : Izraz za razmjeru neke veličine se dobiva tako da dimenziju dotične veličine zamijenimo razmjerama osnovnih fizikalnih veličina. koje figurišu u dimenziji dotične veličine. Npr. razmjera za gustinu je: gdje je razmjera za masu.22. razmjera za brzinu ne moţe biti proizvoljna. tj.2. u o prototip: o model: (11..2. odnosi mase. Na primjer. UPROŠTENI PRISTUP RJEŠAVANJU PROBLEMA KRETANJA Matematičko rješenje problema kretanja viskoznog fluida je veoma teško.1. 11. duţine i vremena.2. dobivamo: 170 . za: Ako napišemo Navije-Stoksovu jednačinu. SLIČNOST NA OSNOVU DIFERENCIJALNIH JEDNAČINA pravcu. racionalan način kojim se mogu riješiti problemi kretanja. izraz 7. tada svi ostali odnosi proizlaze iz propisanih i ne mogu biti proizvoljni.Ako su propisani neki odnosi osnovnih veličina. 11.

8. dobivamo jednakost Ojlerovog broja: (11.) Izjednačavajući članove i .6.) gdje je brzina zvuka: 50 51 Williams Froude Vincenc Strouhal 52 Ernst Mach 171 . dobivamo jednakost Rejnoldsog broja: (11.4. iz izraza 11..ili.4.) Izjednačavajući članove i .9. dobivamo jednakost Frudovog50 broja: (11.4.7. iz izraza 11.3.3.) Izjednačavajući članove i .4.. dobivamo jednakost Mahovog52 broja: (11.5.) Izjednačavajući članove i .) Prema izrazu 11.) Izjednačavajući članove i . treba biti zadovoljeno: (11.. iz izraza 11. iz izraza 11.. poslije sreĎivanja: (11.. iz izraza 11.4.4. dobivamo jednakost Strouhalovog51 broja: (11.

tokovi će posjedovati. 11.10.Ako su za razna strujanja isti i broj. za Rejnoldsov broj. da bi sličnost dva kretanja bila potpuna potrebno je.) što nije tačno. Ovdje treba napomenuti da je sa istim fluidom. Kako su bezdimenzionalne veličine iste.12.11. Neke druge kombinacije ne daju suštinski nove uslove. nemoguće jednostavno zadovoljiti Frudov i Rejnoldsov broj. dobivamo: (11.10. rješenja diferencijalnih jednačina će biti ista. u izraz 11.11. kinematsku sličnost. Naglasimo još jednom.) Uvrštavajući iz izraza 11.)  Sila teţe neke mase je: Za slična strujanja imamo: 172 . zadovoljavati tzv. u analizi modela i prototipa.) Sa druge strane Rejnoldsov broj je: (11.  FIZIČKI SMISAO REJNOLDSOVOG I FRUDOVOG BROJA Sila inercije prema Njutnovom zakonu je: Kod sličnih strujanja mora biti zadovoljen uslov: (11. da pored geometrijske sličnosti bude ispunjena kinematska i dinamička sličnost.2. To pokazuje slijedeća analiza: (11.13.2.

i viskoziteta. izraz 11.: (11.(11. i sila viskoziteta..15.) Ako je.14.15.) model: (11. na nekom odreĎenom mjestu. prema Njutnovom zakonu. izraz 11. na osnovu Dalamberovog principa.14.) Frudov broj je proporcionalan odnosu sila inercije.: (11. Navije-Stoksove jednačine moţemo napisati za:   prototip ili original: (11. izraz 11.) Sile pritiska će automatski ispunjavati uslove sličnosti ako ih ispunjavaju i ostale sile.13. ispunjen uslov: moţemo napisati: 173 .17..13. izraz 11.18.) dok je Rejnoldsov broj proporcionalan odnosu sila inercije.)  Sila trenja na nekoj površini. je: ili za slična strujanja moţemo pisati: (11.19. Kao što smo već naveli.16.

3.) UporeĎivanjem izraza 11. Znajući dimenzije ubrzanja: (11.) Bez obzira na sistem jedinica koje se upotrebljavaju pri analizi problema. koji kaţe da je sila proporcionalna proizvodu mase i ubrzanja. dobivamo: (11. DIMENZIONALNA ANALIZA . tj. masa. iako su Rejnoldsov i Frudov broj jednaki. i 11. jednačina oblika: zahtjeva ne samo da broj predstavlja proizvod izmeĎu jednake proizvodu dimenzija brojeva i .20.) 174 . 11.) gdje su: sila.22. Takav izraz će biti tačan ako pored numeričke tačnosti postoji i dimenzionalna ravnoteţa izmeĎu članova te jednačine.25. koja moţe potpuno onemogućiti sličnost strujanja.18.22. i . Pogledajmo dimenzionalnu homogenost izraza koji predstavlja II Njutnov zakon. nego da su i dimenzije broja Ovo opšte pravilo dimenzionalne homogenosti mora biti zadovoljeno ma kako kompleksan fenomen bio opisan datom jednačinom.) odakle vidimo da pritisak ne trebamo uzimati u obzir pri uporeĎivanju.) jednačina 11.HOMOGENOST Fizička pojava koja je predstavljena nekim algebarskim izrazom u sebi sadrţi članove sa različitim fizičkim svojstvima.. u ovom osnovnom zakonu kretanja je usvojeno da je koeficijent proporcionalnosti uvijek jednak jedinici: (11.20.23. Drugim riječima. koeficijent proporcionalnosti.: (11.24. će biti homogena ako koeficijent proporcionalnosti ima dimenzije: (11.(11.21. Napomena: Pritisak će igrati ulogu kod pojave kavitacije.

i poluose elipsoida onda je Izraţavanje zapremine nekog tijela u bezdimenzionalnoj formi pokazuje da njena veličina nije vezana za izbor mjernog sistema i razmjere. veličine.27. koji karakteriše opšti oblik tijela. nego zavisi samo od oblika tijela: Ovakvo bezdimenzionalno izraţavanje funkcija pokazuje odreĎene prednosti u odnosu na njihovu dimenzionalnu formu. vrijeme i masa .) U izrazu 11. bezdimenzionalni broj. ali ništa ne govori o kvantitativnoj vrijednosti veličine koju opisuje.. uključuje i veličine za odreĎivanje toplotnih. Uzmimo da je zapremina nekog tijela dimenzije i : data kao proizvod njegove tri karakteristične linearne gdje je faktor proporcionalnosti.22. pomoću kojih su izvedene sve ostale.26. jedinice duţine. Ako su . Izraz pokazuje dimenzionalnu homogenost. Bezdimenzionalna veličina: predstavlja zapreminu tog tijela ma koje veličine. koji opisuje fizičku pojavu za izabrani dimenzionalni sistem . a za paralelopiped je . To su duţina .26. onda su: Navedeni izraz 11. Na primjer. vremena. koji predstavlja II Njutnov zakon. se moţe napisati u obliku: (11. dimenzionalne kategorije. vrijeme i sila ili duţina .) gdje i trebaju biti takvi da dobivena dimenzija člana na desnoj strani jednačine mora biti jednaka dimenziji veličine na lijevoj strani jednačine 11. akustičnih.26. je koeficijent proporcionalnosti i predstavlja mjerni broj posmatrane 175 . ako je ubrzanje. daje fizička svojstva veličine koju opisuje kao i kvalitet te veličine. Na osnovu prethodne diskusije o homogenosti izraza 11. slijedi da u osnovi postoje tri osnovne veličine. magnetnih drugih pojava. optičkih. i one definišu dimenzionalni sistem koji se koristi u mehanici. u izraz se mora uključiti bezdimenzionalni koeficijent proporcionalnosti . On je dio fizičkog dimenzionalnog sistema koji pored ovih. biti: (11. nije jednačina u pravom smislu riječi. Za dobivanje brojne vrijednosti veličine.26. Opšti princip dimenzionalne homogenosti nekog algebarskog izraza.27.Drugim riječima. sile i mase su tako kombinovane da se bilo koja od njih moţe izraziti pomoću ostale tri. tako da će vrijednost veličine opisane dimenzionalnim izrazom 11.

sile gravitacije. viskozitet. koja je poznata od 1915. Osnova teoreme je: Ako se funkcija koja opisuje neku pojavu sa promjenljivih moţe opisati sa osnovnih dimenzionalnih kategorija ili . Naziv teorema je dobila po tome što je jedan od autora. TEOREMA Kao osnova koja opisuje neku pojavu u bezdimenzionalnoj formi je Vaši53-Bakingemova54 –teorema. onda se sve promjenljive u njoj mogu grupisati u bezdimenzionalnih parametara. Bakingem. ubrzanje. je broj promjenljivih . granični uslovi). Pri izboru promjenljivih. to je indikacija da u proračunu postoji greška tj. Veoma je vaţno procijeniti dominantne veličine za neki problem. Sve promjenljive se mogu grupisati u parametra.Značaj dimenzionalne homogenosti nekog izraza je očigledan i sa praktične tačke gledišta.) U svakom bezdimenzionalnom parametru će biti sadrţano promjenljivih. greška u dimenziji je sigurna indikacija numeričke greške. treba voditi računa da predstavnika linearne dimenzije toka (duţina) koji definiše geometrijske granične uslove (veličina tijela. 11.) U izrazu 11. modul elastičnosti.) koje definišu uslove kretanja fluida.29. a imamo kategorije. a samo se jedna promjenljiva mijenja u svakom od njih. kinematske i/ili dinamičke karakteristike toka (brzina. tako da se dobije bezdimenzionalna funkcija oblika: (11. jer ukoliko se pokaţe da neki izraz nije dimenzionalno homogen. koje se pojavljuju u svakom oni uključuju:    parametru.28. bezdimenzionalne brojeve označavao grčkim slovom . stišljivost itd. godine. osnovne dimenzionalne bezdimenzionalna 53 54 Aimée Vaschy Edgar Buckingham 176 . od kojih su njih isti u svim parametrima. specifična teţina. pad pritiska. dubina toka.29. a za to je potrebno znanje i iskustvo. Posmatrajmo problem za koji se moţe tvrditi da postoji funkcionalna zavisnost: (11.4. sile trenja i sl. fizička svojstva fluida (gustina. odnosno pojavu.) koja odraţavaju materijalnost fluida.

izraz 11.30. slika 11.) Sada moţemo napisati bezdimenzionalnu jednačinu koja je ekvivalentna početnoj.37.) ili (11.38.) (11.: daju: odnosno: (11.) Izraz 11.30.36. nije jednak 177 .31.Poslije sreĎivanja desne kolone dobivamo: (11.34.33.35.: (11.) Analogno uradimo i za jednačine u izrazima 11.32.31. i 11.: (11. se moţe dalje napisati kao: (11. Primjena dimenzionalne analize i Sve veća primjena teoreme otkriva i neke njene nedostatke.3. koji opisuju kretanje fluida.32.) gdje se treba odrediti eksperimentalno.36. U nekim slučajevima je pokazano da broj bezdimenzionalnih parametara.) (11.) (11. teoreme su značajne pri eksperimentalnom radu.) Rješenja jednačina u eksponentima izraza 11.28.

nego razlikom . slika 11. U tom slučaju broj parametara se ne izraţava više razlikom . 178 .) Formirajmo dimenzionalnu matricu: (11. promjenljivih veličina od kojih se samo jedna mijenja Ako se za neki problem moţe tvrditi da postoji funkcionalna zavisnost: (11. kako je to dato orginalnom teoremom. Dimenzionalnu matricu formiraju elementi promjenljivih.40. gdje je rang dimenzonalne matrice. Rangom matrice nazivamo najveći red koji mogu imati njeni minori.: Dijagram eksperimentalnih podataka Prema ovome. tako da one predstavljaju kolone. a da nisu jednaki nuli. Slika 11.3. može svesti na bezdimenzionalnih parametara.39.. koji leţe na presjeku nekih njenih kolona i redova.4. onda se funkcionalna zavisnost između zavisno promjenljive i nezavisno promjenljivih.) Napomena: Minorom tog reda matrice nazivamo determinantu dobivenu (sa odrţavanjem reda) i elemenata matrice. a dimenzionalne kategorije ili predstavljaju redove matrice. modificirani oblik teoreme će glasiti: Ako je potrebno promjenljivih za opis neke fizičke pojave i ako ove veličine uključuju dimenzionalnih kategorija. gdje je rang dimenzionalne matrice . nego da njihov broj moţe biti i veći. koje je opisuju. U svakom parametru će biti u svakom od njih.

) (11.4.44.42. 11..45.) (11.) 179 .43.) (11.42.) Rješenja jednačina u eksponentima izraza 11. odnosno: Promjenljive se mogu grupirati u bezdimenzionalna parametra.41. ili poslije sreĎivanja desne kolone: (11.: Minor trećeg reda Vratimo se našem primjeru.43. nam daju vrijednost parametara: daju: odnosno: (11.Slika 11. i 11.41. Rang dimenzionalne matrice je .

) Formirajmo tabelu: Formirajmo dimenzionalnu matricu: 180 . 11.48. RJEŠENJE: Funkcionalna zavisnost: (11.: (11.46. izraz 11.39.) Sam eksperiment će pokazati koji su parametri dominantni.5.5. Koristeći URAĐENI PRIMJERI PRIMJER teoremu provjeriti da li je moguća zavisnost: ili prilikom kretanja viskoznog fluida kroz cijevi.(11.47.) Sada moţemo napisati bezdimenzionalnu jednačinu koja je ekvivalentna početnoj. 11.1.

53.50.) (11.) (11.51.) Rješenja jednačina u eksponentima izraza 11. ili poslije sreĎivanja desne kolone: (11.Rang dimenzionalne matrice je . 11. i 11.51.) 181 . nam daju vrijednost parametara: (11.49.50..49.52.) (11. odnosno: Promjenljive se mogu grupirati u bezdimenzionalna parametra.

(11. ubrzanja zemljine teţe i od visine nivoa vode u rezervoaru : odnosno (11.(11. prema slici 11.: ili odnosno.55. 11. Moţemo očekivati da će brzina isticanja zavisiti od gustine tečnosti . Slika 11.: Isticanje tečnosti iz rezervoara RJEŠENJE (A): Pretpostavimo da iz posude ističe neviskozan fluid kroz mali otvor. izraz 11.5.55.56.54. kvalitativno odgovara početnom izrazu.48. PRIMJER Odrediti kvalitativni izraz za brzinu isticanja tečnosti kroz otvor na beskonačno velikom rezervoaru.) Formirajmo tabelu: 182 .5.) izraz 11.2.5.) Sada moţemo napisati bezdimenzionalnu jednačinu ekvivalentnu početnoj.

odnosno: (11.) Vidimo da brzina isticanja ne zavisi od gustine.) Promjenljive se mogu grupirati u bezdimenzionalni parametar. ali znamo da je konstanta.58. ili poslije sreĎivanja desne kolone: (11. prema Toričeliju. nam daju vrijednost parametra: (11.Formirajmo dimenzionalnu matricu: Rang dimenzionalne matrice je .58.59.) (11.57. . 183 .60. Konstantu ne moţemo odrediti na ovaj način.) Rješenja jednačina u eksponentima izraza 11. srazmjerna je kvadratnom korijenu visine tečnosti .

64. onda bismo u obzir trebali uzeti i viskozitet fluida. nam daju vrijednost parametara: (11.63.62. uz saznanja iz dijela riješena (A).) (11. i 11.) 184 .) Formirajmo tabelu uz izostavljanje uticaja gustine.) Rješenja jednačina u eksponentima izraza 11..RJEŠENJE (B): Ako bismo ţelili riješiti isti problem tačnije.63.: Formirajmo dimenzionalnu matricu: Rang dimenzionalne matrice je . (11. ili poslije sreĎivanja desne kolone: (11.61.62. odnosno: Promjenljive se mogu grupirati u bezdimenzionalna parametra.

ali je sada koeficijent srazmjernosti. Uslov dinamičke sličnosti je: (11. predstavlja odnos sile pritiska i inercijalne sile: Frudov broj. funkcija Rejnoldsovog broja. odnosno sličnost strujnog polja. PRIMJENA HIDRODINAMIČKE SLIČNOSTI NA MODELIRANJE KRETANJA FLUIDA Kao što je ranije navedeno. kinematska sličnost. da bi dva kretanja bila slična. (11.66. Oblik ove funkcije se moţe naći samo eksperimentalnim putem. izraz 11.61.) Vidimo da je brzina isticanja srazmjerna . 11. predstavlja odnos inercijalne i viskozne sile: Ojlerov broj.: ili odnosno.65. odnosno proporcionalnosti.) Sada moţemo napisati bezdimenzionalnu jednačinu ekvivalentnu početnoj.) Neki karakteristični brojevi su (1): Rejnoldsov broj. dinamička sličnost. predstavlja odnos inercijalne i gravitacione sile: 185 .(11. moraju biti ispunjeni slijedeći uslovi:    geometrijska sličnost.67.6.

Povećanje brzine po pravilu vodi smanjenju pritiska i pojavi kavitacije. Razlika pritisaka pokazuje koliko rezerve pritiska postoji dok se ne počnu formirati prvi mjehurići pare. pritisak zasićenja na temperaturi fluida. Kavitacijski broj ukazuje na mogućnost pojave kavitacije.Košiev broj. 11.1.6. Model za ispitivanje vodenih talasa izraĎen je u razmjeri a) Ako je period talasa na objektu . predstavlja odnos inercijalne sile i sile elastičnosti nastalih kao posljedica stišljivosti fluida: Kavitacijski broj: gdje su: apsolutni statički pritisak. koliki treba biti period nastajanja talasa na modelu da bi se obezbjedila sličnost? b) Kolika je sila po duţnom metru na objektu. PRIMJER . koja odgovara sili od na modelu? RJEŠENJE: a) Iz Frudove sličnosti dobivamo: b) Iz Ojlerove sličnosti: 186 .

69.68. imamo: (11.69.70.2.6.68.) Odnos traţenih sila je: pa je sila po jedinici duţine: 11. izraĎen u razmjeri pri brzini od: a) Kojom brzinom treba vući model ako se ispitivanja obavljaju u vodi: b) Koliki će biti otpor aviona u vazduhu. PRIMJER . se ispituje u vazduhu: Model aviona.) Iz Frudove sličnosti: (11.(11.. i 11. ako je otpor modela u vodi: RJEŠENJE: a) Iz Rejnoldsove sličnosti dobivamo: 187 .) Iz izraza 11.

b) Iz Rejnoldsove sličnosti: Brzina objekta u vazduhu treba biti: Iz Ojlerove sličnosti: Odnos sila objekta u vazduhu i modela u vodi je: odnosno: Otpor aviona u vazduhu je: 188 .

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->