Knjiga_20101222

1.

1.1.

UVOD U MEHANIKU FLUIDA
POJAM FLUIDA I NJEGOVA PODJELA

Mehanika čvrstog i čvrsto-elestičnog tijela, kao što su otpornost materijala i teorija elestičnosti, izučavaju problematiku onih materija koje se ne deformišu ili je njihova deformacija vrlo mala dok su smičuće sile u dejstvu. Klasifikaciji materije na bazi veličine dejstva smičućih napona i odgovarajuće veličine deformacije dovodi do pojma fluida. U tom cilju, podsjetimo se na pojmove napona i deformacije. Napon se definiše kao granična vrijednost odnosa sile kada posmatrana površina teţi nuli: i površine na koju djeluje ova sila,

Ako je sila normalna na površinu govorimo o normalnom naponu , a ako je tangencijalna, govorimo o smičućem naponu . Deformacija se definiše kao promjena rastojanja izmeĎu dvije tačke u tijelu. Ako se posmatra apsolutna veličina ove promjene govori se veličini deformacije, a ako se posmatra količina ove promjene u jedinici vremena, govori se o brzini deformacije. Fluid se može definisati kao materija koja se kontinualno deformiše, tj. kreće se, struji ili teče kada je podvrgnuta i najmanjem dejstvu smičućih napona. Prema ovoj definiciji fluida, tečnosti i gasovi se mogu svrstati u fluide bez obzira na velike razlike u nekim njihovim fizičkim svojstvima. Isti zakoni kretanja su primjenljivi za strujanje oba medija dokle god su pri tom strujanju dominantna ista fizička svojstva. Ovakav pristup izučavanja i klasifikacije materijala je doveo do razvoja nove fundamentalne inţinjerske discipline Reologije, podjednako interesantne za izučavanje čvrsto–elastičnog i fluidnog tijela. Grafički prikaz funkcionalnih relacija napona i brzina deformisanja za izvjestan broj reoloških materija je prikazan na slici 1.1. U opštem slučaju, veza izmeĎu tangencijalnih napona i brzine deformacije se naziva krivom tečenja materijala:

Kako se vidi, prema reološkom tretiranju materije, klasifikacija počinje od jednog idealnog ekstrema:  Paskalove1 materije, koja ne posjeduje unutarnje trenje pa prema tome ni otpor dejstvu smičućih sila. Pretpostavke o neviskoznom, idealnom fluidu su uvedene u svrhu aproksimativnih analiza.

1

Blaise Pascal

1

 

Njutnov2 fluid je materija kod koje je veza izmeĎu smičućih napona i brzine deformacije linearna. To su fluidi sa kojima se najčešće susrećemo u praksi (voda, ulja i druge tečnosti, zatim vazduh i drugi gasovi). Nenjutnovi fluidi su materije kod kojih je veza izmeĎu smičućih napona i brzine deformacije nelinearna. Tu spadaju guste suspenzije, krv, med, rastvor gume i dr. Mada postoji razlika izmeĎu ovih fluida u pogledu relacije napon – brzina deformacije ipak njutnovi i nenjutnovi fluidi posjeduju jedno zajedničko svojstvo koje ih karakteriše kao fluide, a to je da se oni počinju deformisati i pri najmanjem dejstvu smičućih napona.

Slika 1.1.: Reološka podjela materije

Plastično tijelo je materija za koju je karakteristično da mora proći zonu elastičnosti da bi prešla u zonu plastičnosti. Dok je dati element materije u zoni elastičnosti, po prestanku dejstva smičućih napona element poprima prvobitni oblik. Ordinatna osa dijagrama predstavlja čvrste – elastične materije. Plastični materijali zahtijevaju neki početni napon prije nego se počnu deformisati. To znači da se ne deformišu kontinualno pod dejstvom tangencijalnih napona te ne pripadaju kategoriji fluida.

Na prvi pogled, razlika izmeĎu tečnosti i gasova je velika da bi se oni mogli nazvati fluidi. Razlog je što je masa po jedinici zapremine kod tečnosti obično i do hiljadu puta veća nego kod gasova. MeĎutim, sa kinematske tačke gledišta meĎu njima nema razlike. Mehanizam vjetra u niţim slojevima atmosfere i mehanizam podvodnih strujanja u jezerima i morima principijelno se ne razlikuje i pored velike razlike u gustinama gasa i tečnosti. Isto tako, pri kretanju tijela kroz vazduh ili tečnost slika strujanja će biti ista. Iz tog razloga projektovanje velikog sistema ventilacije i sistema za razvod tečnosti, gasa ili ulja, u osnovi se ne razlikuju. Kako je god bila data veza izmeĎu čvrstih i tečnih materija, analogno se moţe povući paralela izmeĎu disciplina koje ih izučavaju. Mehanika fluida uključuje izučavanje tečnosti i gasova dokle god razlika u stišljivosti nije od dominantnog uticaja. Ako se relativno velika kompresibilnost fluida pojavi kao problem u analizi, onda termalni efekt igra dominantnu ulogu i problem nije više problem mehanike fluida nego postaje problem termodinamike.
2

Isaac Newton

2

Prema tome mehanika fluida je disciplina koja izučava kontinuume koji se deformišu i pri najmanjem dejstvu smičućih sila i obuhvata vrlo širok dijapazon ponašanja materije, počevši od momenta koji nije više od interesa za teoriju elastičnosti i teoriju plastičnosti, pa sve do momenta dok problem ne postane izrazito termodinamički. Na bazi reološke klasifikacije razlikujemo: Materija: Neviskozan fluid Viskozan fluid Viskozan – elastičan fluid (med, krv i sl.) Elastično – viskozno tijelo (katran i sl.) Elastično – plastično tijelo Čvrsto (kruto) tijelo Paskalova Stoksova Maksvelova Kelvinova Hukova Euklidova Naziv materije prema geniju: Blaise Pascal George Gabriel Stokes James Clerk Maxwell William Thomson – 1892.godine postaje Baron Kelvin of Largs, tj. Lord Kelvin Robert Hooke Euclid of Alexandria

1.1.1.

IZ ISTORIJATA RAZVOJA MEHANIKE FLUIDA

Filozofi i matematičari, koji su proučavanju prirode prilazili sa stanovišta kvalitativne analize problema (zašto? i kako?), formirali su disciplinu pod imenom mehanika fluida. Sa druge strane, praktičari i inţenjeri koje je interesovao kvantitativni aspekt problema (koliko?) formirali su disciplinu pod imenom hidraulika. Prvi su za rješavanje problema upotrebljavali matematske metode, a drugi su se oslanjali na iskustvo i empiriju. Prvi, da bi riješili matematski postavljen problem, su često morali činiti takve pretpostavke koje su ih udaljavale od realnosti, tako da se mehanika fluida udaljavala od onoga što je trebala da bude. Drugi, u cilju dobivanja kvantitativnih rezultata, nisu ulazili u uzroke pojave i probleme su rješavali upotrebom empirijskih koeficijenata, tako da je hidraulika dobila i svoj ne zvanični naziv – nauka o koeficijentima. Divergencija izmeĎu ove dvije discipline, jedne te iste nauke, je dosegla kulminaciju krajem pretprošlog i početkom prošlog vijeka. Primjer za ovo je da su pri rješavanju jednog te istog problema ove dvije discipline davale potpuno kontradiktorna rješenja (npr. otpor tijela u fluidu, uzgon i cirkulacija). Krajem XIX vijeka pojavile su se tendencije zbliţavanja ovih disciplina. Tako je pobornik teoretskog tretiranja problema , engleski fizičar Osborn Rejnolds 3 osjetio potrebu da postojeće teorije o kretanju fluida više pribliţi realnosti, odnosno da teoriju koriguje eksperimentalnim rezultatima.

3

Osborne Reynolds

3

sa svojom teorijom graničnog sloja objedinjuje ova shvatanja. Teorijska hidraulika. odnosno kontinuumi. onda se i sva njegova svojstva kontinuirano mijenjaju ili su konstantna unutar posmatrane zapremine. kao na slici 1. na njega u cijelosti može primijeniti princip diferencijalnog računa. Osnovna pretpostavka je da fluidni medij u potpunosti ispunjava prostor izabranog elementa i posjeduje inercijska i druga fizička svojstva. kao što je slučaj rješavanje problema pri vrlo niskim pritiscima. o njoj se vodi računa u izuzetnim slučajevima. MeĎutim. FIZIČKA SVOJSTVA FLUIDA POJAM KONTINUUMA Fluidi. Ovo su svojstva tijela koje. posjeduju submikroskopsku strukturu u kojoj su elementarni dijelovi u neprekidnom pokretu kroz relativno veliki prazan prostor. Sa druge strane. gdje je: 4 5 William Froude Ludwig Prandtl 4 . njemački naučnik. smatra Ludvig Prandtl sa zasluţnim sinonimom „Otac moderne mehanike fluida“.2. pri konstantnoj temperaturi i pritisku. a zatim i na pitanje „koliko?“. inţenjeri.Ruski naučnik Nikolaj Jegorovič Ţukovski usmjerava teoriju potencijalnog strujanja fluida prema rješavanju inţenjerskih problema. pri rješavanju problema kretanja mase fluida. Istina. kao na diferencijalno malu veličinu. čija je posljedica da su pored fizičkih svojstava tog medija isto tako i kinematske i dinamičke veličine neprekidne funkcije prostornih koordinata tačke. Zato se kao osnivač moderne nauke o kretanju fluida. Zbog navedenih pretpostavljenih svojstava takvih tijela ona se nazivaju neprekidne sredine. Element je dovoljno velik i u sebi sadrži veći broj molekula tako da su njegova fizička i kinematsko–dinamička svojstva odraz srednjeg efekta molekula u njemu. on je dovoljno malen da se. a hidraulika i mehanika fluida nalaze „jezik“ sporazumijevanja i tijesnu saradnju u rješavanju inţenjerskih problema. itd. Smatrajući ga kao redukovanu zapreminu u kojoj je masa molekula kontinuirano raspoređena bez praznog međuprostora.. koja se danas pojavljuje pod različitim imenima: Mehanika fluida . Tek početkom prošlog vijeka Ludvig Prandtl5..u koju spada i mehanika fluida. element fluida. Rješenja postaju aplikativna i imaju odgovarajuću fizičku interpretaciju.2. kojoj je na prvom mjestu zadatak pri rješavanju problema da odgovori na pitanja „zašto?“ i „kako?“. 1.2. kao Viliam Frud4. Njena osnovna postavka je: Umjesto tačke posmatra se elementarna zapremina. Izučavanje njihovog ponašanja spada u posebnu disciplinu – Mehaniku neprekidnih sredina. molekularna struktura fluida se zanemaruje (kretanje molekula nije od interesa). Putem statističke analize većeg broja uzoraka uzetih iz posmatranog medija veće zapremine. Nauka o strujanju. 1. ova hipoteza o kontinuumu moţe se i grafički prikazati. kao i sve ostale materije. i rezultat je potrebe za uproštenjem prirode u cilju njene lakše analize i aplikacija rezultata.1. u stvari ne postoji. Sa druge strane. postavljaju korelacije izmeĎu eksperimentalnih činjenica i teoretskog razmatranja.

Ovo je slučaj. Osnovni uslov za posmatranje fluida kao kontinuuma je da karakteristična veličina posmatranog elementa fluida bude mnogo veća od srednje vrijednosti slobodne putanje molekula. Pošto su molekule u stalnom pokretu moguće je da se dobije dovoljno malen uzorak.2. tj. Zapremina predstavlja minimalnu zapreminu fluidnog elementa koji zadovoljava uslove neprekidne sredine.Ukoliko se izabere manji uzorak onda postoji i manja vjerovatnoća da će on sadrţavati molekule. onda je takav kontinuum homogen.: Grafički prikaz hipoteze o kontinuumu Ukoliko se zapremina uzorka poveća onda će svaki uzorak u sebi sadrţati glavninu molekula prvobitnog uzorka. kada posmatrana zapremina teţi nuli. ako je izabrana elementarna zapremina veličine unutar zone efekta molekula. 5 . odraţava za ma kako izabranu zapreminu po obliku i njenom poloţaju u kontinuumu. S druge strane. Slika 1. koja u sebi sadrţi ovu masu. Ako se konstantnost mase po jedinici zapremine (gustina) kontinuuma. 1. Povećanjem zapremine. količina mase u datoj zapremini varira sa poloţajem i vremenom. za sve zapremine veće od granice neprekidne sredine. broja molekula po jedinici zapremine se smanjuje i zato se masa po jedinici zapremine asimptotski pribliţava konstantnoj vrijednosti.2. bez molekula.2. . GUSTINA FLUIDA Gustina je fizičko svojstvo fluida koja se definiše kao granična vrijednost odnosa mase i zapremine. tako da oni postaju sve homogeniji. Za tako izabranu malu zapreminu uzoraka je nemoguće ustanoviti konstantnu vrijednost odnosa mase i zapremine. Prema tome. i on se moţe povećati ili smanjiti zavisno od medija. Ova zapremina se naziva granica neprekidne sredine ili kontinuuma. neki drugi uzorak iste veličine moţe u sebi sadrţati izvjestan broj molekula. Ako pak dolazi do promjene gustine povećanjem izabrane zapremine preko neke veličine onda postoji prostorna promjena gustine što odraţava nehomogenost posmatranog kontinuuma.2. u kojoj molekuli ne izraţavaju svoje individualne karakteristike. kao što je pokazano na slici 1.

Po prestanku dejstva ovih sila posmatrana zapremina poprima prvobitnu veličinu. SPECIFIČNA TEŽINA FLUIDA Dejstvo sila gravitacije na jedinicu zapremine fluida predstavlja teţinu jedinice zapremine. Obično se kao referentna specifična teţina uzima specifična teţina vode pri normalnim stanju. To je svojstvo fluida da pod dejstvom normalnih površinskih sila mijenja svoju zapreminu. specifična teţina je suštinski vektor sa smjerom dejstva u smjeru ubrzanja zemljine teţe. a u posmatranoj tački i u toku vremena. pa iz zakona o odrţanju mase slijedi: 6 . tj. Sve ove veličine kao zavisno promjenljive u najopštijem slučaju mogu se mijenjati od tačke do tačke. Njena relativna u odnosu na neku referentnu veličinu se naziva relativna specifična težina .4.3. Prema definiciji slijedi da je relativna specifična teţina bezdimenzionalni broj. tako da se u najopštijem slučaju moţe pisati da je gustina zavisno promjenljiva funkcija koordinate tačke i vremena. zapreminsku ili specifičnu teţinu: (1. U velikom broju problema je i ovaj dio mehanike fluida će biti proučavan. Relativna zapreminska promjena ( ) uslijed promjene pritiska je mjera stišljivosti fluida i naziva se koeficijent stišljivosti: (1.3. 1. 1.3. pokazuje da smanjenju pritiska odgovara povećanje zapremine i obratno.) Dimenzija gustine je: Gustina se mijenja sa pritiskom i temperaturom prema jednačini stanja.2.1. Promjena zapremine uzrok je promjeni gustine.) Dimenzija je: Iako je poznata kao skalarna veličina.2.) Znak minus u izrazu 1. STIŠLJIVOST – ELASTIČNOST FLUIDA Svaki fluid u manjoj ili većoj mjeri pokazuje svojstvo stišljivosti. odnosno elastičnosti.(1.2.

U ovom difuznom procesu moţe doći i do sudara molekula. Modul elastičnosti je recipročna vrijednost koeficijenta stišljivosti i predstavlja relativnu promjenu gustine uslijed promjene normalnih sila. stvara unutrašnji otpor kretanju fluida ili unutrašnje trenje u fluidu. poprečno na površinu elementa. transport količine kretanja kao posljedica intermolekularnog dejstva. Molekule kao nosioci mase su nosioci i količine kretanja . 7 .4. Elastičnost-stišljivost fluida je zanemarljiva ako je brzina strujanja znatno manja od brzine prostiranja zvuka u datoj sredini. Pri kaotičnom kretanju prelazeći iz jedne zone. Do ovoga će doći ako u tom momentu. napon je isti kao da fluid miruje.2.5. 1. izraz 1. U vazduhu je brzina zvuka c ≈330 m/s.4. koja će uvijek djelovati tako da nastoji eliminisati razliku brzina izmeĎu susjednih slojeva fluida. Njutnov obrazac za brzinu prostiranja zvuka (c) u homogenoj sredini glasi: Stišljivost fluida se moţe zanemarit u slučajevima gdje je brzina zvuka velika. predajući ih zoni u koju dolaze. Kombinovani efekt protoka količine kretanja. Prenos količine kretanja kroz površinu fluidnog elementa dogaĎa se kada molekule proĎu kroz površinu tog elementa. VISKOZITET Mehanika fluida kao mehanika kontinuuma zanemaruje submikroskopsku strukturu materije. izmeĎu dvije grupe molekula sa obe strane površine elementa djeluje sila. Ako je u blizini te tačke brzina fluida jednolika. prolazom molekula kroz površinu elementa i kohezionih sila koje djeluju izmeĎu molekula na obe strane površine. Prema tome. koja je osnova za fizičku interpretaciju viskoziteta kao isključivog svojstva fluida. Isti mehanizam prenosa se odigrava i u suprotnom smjeru.) Na ovaj način je definisana mjera elastičnosti fluida preko modula elastičnosti. predstavlja veličinu lokalnog napona. a u vodi c ≈1500 m/s. rezultirati uspostavljanjem i tangencijalne komponente napona. Ako je u okolini posmatrane tačke raspored brzina fluida nejednolik. kao i svim ostalim pravcima i smjerovima. molekule sa sobom prenose termodinamičke karakteristike (definisane stanjem kretanja molekula). onda će ma kakva molekularna interakcija. normalan je na površinu i ne zavisi od orijentacije površine elementa. a strujni prostor mali. toplote i količine kretanja) u fluidu.(1. Ovaj kaotični proces miješanja na nivou molekula se naziva molekularna difuzija i predstavlja osnovu transportnih procesa (mase.

5.3. Na osnovu navedenog. Zbog dejstva viskoziteta brzine čestica fluida u kontaktu sa pločama su jednake brzini ploča. kroz ravan u kojoj se formira ovaj napon. U ovom primjeru fluid se kreće izmeĎu dvije beskonačno velike. paralelne ploče. Koeficijent proporcionalnosti. Postavimo relaciju izmeĎu unutarnjeg napona i lokalnog gradijenta brzine za jednostavno smičuće kretanje fluida. na donjoj ploči.) gdje su: . tangencijalni napon se moţe interpretirati kao molekularni – viskozni fluks količine kretanja glavnog pravca toka u pravcu normalno na njega. napon je veličina tangencijalne komponente napona. do na gornjoj pokretnoj ploči.: 8 . a fluidi koji se po njemu ponašaju. Raspored brzina je dat funkcijom opšteg oblika: Slika 1.5.tangencijalni napon (smičuća sila na jedinicu površine ). izmeĎu i gradijent brzine je konstantan u svim tačkama presjeka pa će u ma kojoj ravni paralelnoj sa ravni doći do uspostavljanja smičućeg napona veličine: (1. predstavlja Njutnov zakon unutrašnjeg trenja u fluidu. Relacija koja daje vezu izmeĎu unutarnjeg napona i nejednolikosti rasporeda brzina uključivat će koeficijent proporcionalnosti kao predstavnika opisanog mehanizma. U navedenom izrazu.koeficijent dinamičkog viskoziteta.5. a druga se kreće brzinom . od kojih jedna miruje. u ravnima paralelnim sa ravni.: Jednostavno smičuće kretanje fluida Zbog linearnog rasporeda brzina. IzmeĎu ploča brzina se mijenja linearno od nule. gradijent brzine (promjena brzine po jedinici duţine u pravcu normalnom na pravac kretanja fluida). kao što je prikazano na slici 1.Fluidi koji pokazuju ovo svojstvo su viskozni fluidi. koja ima takav pravac i smjer da nastoji eliminisati nejednakosti rasporeda brzina. To je koeficijent viskoziteta kao predstavnik ovog novog fizičkog svojstva fluida. u izrazu 1.3. . nazivaju se Njutnovi fluidi. Dobivena relacija 1.

u fizičkom CGS sistemu. u CGS sistemu se koristila jedinica Stoks Dakle. Kao predstavnik fizičkog svojstva fluida. Navedimo još da je koeficijent dinamičkog viskoziteta funkcija temperature. Odgovarajući koeficijenti prenosa toplote i mase imaju dimenzije kvadrata duţine u jedinici vremena Koeficijent viskoziteta koji ima dimenzije isključivo kinematske veličine dobiva se djeljenjem koeficijenta dinamičke viskoznosti sa gustinom fluida: (1. 9 . jer u sebi sadrţi dimenzije dinamičke veličine. jer nema dimenzije koeficijenta difuznosti.6. bilo da je fluid u stanju mirovanja ili kretanja. kako je dat koeficijent dinamičkog viskoziteta. direktno ne predstavlja koeficijent prenosa količine kretanja. jedinica mjere za koeficijent dinamičkog viskoziteta je: Ranije. a i u tehničkom sistemu koristila se jedinica: Ovako.7. koeficijent kinematskog viskoziteta je koeficijent difuzije količine kretanja i predstavlja sposobnost molekularnog transporta da eliminiše nejednolikost intenziteta veličine koja doprinosi transportu količine kretanja (u ovom slučaju brzine fluida).) se naziva koeficijent dinamičkog viskoziteta. on je za Njutnove fluide pri datim termodinamičkim uslovima konstantan.) Ovo je koeficijent kinematskog viskoziteta i njegove dimenzije su: Jedinica za mjerenje kinematskog viskoziteta u SI sistemu je kvadratni metar po sekundi Ranije.(1. a ne pritiska i da sa porastom temperature koeficijent dinamičkog viskoziteta raste za gasove. Za nenjutnove fluide koeficijent dinamičkog viskoziteta je funkcija i stanja i kretanja izraţenog preko gradijenta brzine Dimenzija koeficijenta dinamičkog viskoziteta je: U SI sistemu jedinica. a opada za tečnosti.

tj. ANALIZA SILA KOJE DJELUJU NA FLUID I NJEGOVA RAVNOTEŽNA STANJA Sve sile koje djeluju na fluidnu masu u odreĎenoj zapremini se mogu podijeliti na unutrašnje i vanjske. Vanjske sile su one koje djeluju izmeĎu ma koje mase datog sistema i mase nekog drugog sistema koji nema direktnog kontakta sa prvim.8. ali pošto se ukupna vanjska sila na neko tijelo izraţava preko zapreminskog integrala elementarnih sila. a to su. odnosno funkcija jedinične sile . 1. koja je funkcija kako mase tijela tako i mase zemlje koja na ovu masu djeluje. Kao najbolji primjer moţe da posluţi sila teţe. masa) koji pokazuje transportne osobine fluidne mase. MeĎutim.. u reţimima strujanja kada dolazi do promjene temperature od značaja su i druge osobine:     specifična toplota.2. a u datom sistemu se pojavljuju samo jednom. OSTALE OSOBINE FLUIDA Naprijed su navedene najvaţnije osobine fluida vezane za problematiku koja će se razmatrati u ovoj knjizi. to se uobičajeni naziv 'zapreminska' sila moţe opravdati i ovom činjenicom. One su. gravitaciona sila. Ako vanjsku silu jedinice zapremine označimo sa . skalarnu funkciju koja zadovoljava uslov: odnosno. unutrašnja energija. posebno onih koje su predmet mehanike fluida. Unutrašnje sile su one koje djeluju na kontaktnoj površini izmeĎu dvije mase i pojavljuju se u parovima (po zakonu akcije i reakcije). U suštini ona je proporcionalna masi. toplota provoĎenja. entalpija i entropija. ima svoj potencijal. pa im je naziv 'vanjske' adekvatniji nego 'zapreminske'.1. npr. sila zemljine teţe.6. čije promjene ukazuju na razmjenu energije izmeĎu fluidne struje i okoline.) gdje su: potencijal. 10 . dakle. i koeficijent difuzije (toplota. rezultat neke druge mase na posmatranu masu.3. koja pokazuje koliko energije treba utrošiti za zagrijavanje fluida. I naziv 'zapreminske' bi bio u potpunosti adekvatan ukoliko bi se radilo o tijelima (masi) kod kojih je gustina konstantna. u notaciji vektorske analize: (1. koja pokazuje koliko efikasno fluid provodi toplotnu energiju. sila inercije (Koriolisova. centrifugalna) i druge. čija je dimenzija posmatranu zapreminu fluida ukupna vanjska sila biti: onda će za Veliki broj vanjskih sila. Vanjske sile se još nazivaju i zapreminske. jer u tom slučaju ta sila je zaista proporcionalna zapremini.

) gdje je z ordinata sa smjerom prema gore. koju ispunjava fluid. Pri kretanju realnog 11 .je vektor definisan u svakoj tački polja. Kao primjer uzmimo silu teţine (zemljine teţe) čija je jedinična vanjska sila jednaka sili gravitacionog ubrzanja. Slika 1. slika 1. pa se oko nje površina sve predstavljati . Tangencijalne komponente površinskih sila izazivaju klizanje fluidnih elemenata i pri najmanjem dejstvu. Da bi se to pokazalo treba posmatranu zapreminu. tada se dio I moţe zadrţati u istom stanju samo ako se uticaj dijela II zamjeni dejstvom ekvivalentnih sila u svim tačkama koje pripadaju zajedničkoj površini Zato se ovakve sile nazivaju površinskim silama i označimo ih sa površine trpi elementarnu površinsku silu Mali dio granične i . Sila gravitacije je jedna od vanjskih sila koje najčešće srećemo u mehanici fluida. Sile koje imaju svoj potencijal se nazivaju konzervativne sile. za razliku od čvrstih tijela. kada normalne napone. tj. koji ima smjer normale na nivo-ravan.4. koja se moţe rastaviti na normalnu tangencijalnu komponentu . granična vrijednost količnika tangencijalne ili smičuće napone.4. površinske sile nisu jednake u raznim tačkama površine. jer fluid ne moţe podnijeti silu istezanja.: U unutrašnjosti fluida normalni napon moţe biti samo pritisak . podijeliti na dva dijela pomoću ravni . Realni fluid u stanju mirovanja se ponaša kao idealan. Dakle. Pritisak je skalarna veličina. Unutrašnje sile se nazivaju i površinske sile. tangencijalne (smičuće) sile moraju biti u ravnoteţi kada fluid miruje. bez trenja. pa ni u tačkama elementarne površine koja je proizvoljno izabrana. U opštem slučaju.: tako da je potencijal sile zemljine teţe: (1.: Unutrašnje sile Ako se dio II ukloni. tj.9. a količnika odabere proizvoljna tačka . Ako se na nekoj elementarnoj površini više suţava onda će u limesu. dimenzije: Elementarna sila pritiska je: Znak minus je zbog toga što sile pritiska djeluju u suprotnom smjeru od vanjske normale na površinu.

postaju sada funkcije koordinata u prostoru i mijenjaju se neprekidno od tačke do tačke. ukoliko u fluidnom prostoru nema nekih izuzetnih mjesta. Zato moţe da postoji samo normalna komponenta koja pritiskuje fluid ne narušavajući ravnoteţu. Zna se da kroz jednu tačku moţe prolaziti bezbroj površina pod raznim uglovima. pa i najmanjeg elementa ista u cjelokupnom fluidnom prostoru. Uvijek se pretpostavlja da masa neprekidno ispunjava prostor koji zauzima fluid. brzina. 12 . Izotropan fluid podrazumijeva da su svojstva svakog. u toj tački.1. singulariteta.5. spajanjem njihovih krajeva izdvojiće se fluidni tetraedar MABC. Razne fizičke veličine. 1. pretpostavlja da je materija homogena i izotropna. Zato je elementarna sila pritiska .fluida je situacija sasvim drugačija. Drugačiji fluidi se ne proučavaju u mehanici fluida. Ako se kroz tačku (slika 1. Tako je moguće matematički obuhvatiti mnoge pojave koje bi bez toga ostale neobjašnjene. vektor i to jednak pritisku pomnoţenim elementom površine i sa predznakom minus jer je smjer sile pritiska suprotan smjeru normale na vanjsku površinu: Pritisak u fluidu postoji bez obzira da li fluid miruje ili se kreće.3. pa i najmanjeg elementa ista u svim pravcima. Homogenost fluida podrazumijeva da su fizička svojstva svakog. dalje. pritisak itd. Sila uzrokovana statičkim pritiskom ima dva vaţna svojstva:   uvijek je normalna na svakoj stvarnoj ili zamišljenoj površini u fluidu. Zato treba praviti razliku izmeĎu ova dva slučaja. uvijek bi se mogla rastaviti na komponente u pravcu normale i tangente. koja djeluje na element površine . U mehanici fluida se. viskozitet igra vaţnu ulogu i nema kretanja fluida bez većeg ili manjeg otpora. Pritisak pri mirovanju fluida se definiše kao statički pritisak. PRITISAK Već smo naveli da se pod pritiskom u nekoj tački fluida podrazumijeva skalarna veličina čija vrijednost odgovara površinskoj sili normalnoj na površinu. intenzitet joj je isti na jednom mjestu bez obzira na orijentaciju površine.) povuku koordinatne ose i na njima uoče odsječci . pa se mogu napisati uslovi za njegovu ravnoteţu pod dejstvom normalnih sila (normalno na stranu ABC). Drugo svojstvo pritiska treba dokazati. On miruje. Dokaz će biti izveden ako se dokaţe da statički pritisak ostaje isti u pravcu normale svake od tih površina. Tangencijalna komponenta bi izazvala klizanje fluidnih elemenata i ravnoteţa bi se pokvarila. Prvo svojstvo je očigledno jer kada bi sila statičkog pritiska djelovala pod nekim uglom prema normali na površinu. Zbog ovog svojstva površinske sile u fluidu koji miruje dobile su kratak naziv pritisak. kao što su gustina.

11.10.5.: Svojstvo pritiska Na osnovu ovoga.12. elementarne sile pritiska će biti: (1.) Elementarna sila pritiska na površinu pritisak u teţištu površine je: (1.Pritisak u tački S1 površine je: i za ostale pravce: Slika 1.) a elementarnu zapreminsku silu u pravcu ose kao: 13 .) gdje je Pošto na izdvojeni element fluida djeluju i zapreminske sile (sila teţe) njihovu rezultantu po jedinici mase označavamo sa: Elementarnu masu fluidnog elementa moţemo napisati kao: (1.

) Na osnovu d'Alember6-ovog principa dinamička ravnoteţa za pravac će biti: (1.).) ili gdje je: ugao izmeĎ unutrašnje normale na površinu 1.6.13.: Svojstvo pritiska u ravni Na osnovu ovoga dobivamo: Zanemarujući članove niţeg (trećeg) reda i analogno ponavljajući postupak za dobiva se: i pravac. 6 Jean le Rond d'Alembert 14 . (u smjeru sile )i ose (slika Slika 1. statički pritisak u nekoj tački fluida je isti u svim pravcima koji prolaze kroz tu tačku. tj.: (1.14.) Elementarne sile pritiska su normalne na elementarnu površinu koju posmatramo. Dakle.6.(1.15.

1.1. HIDROSTATIKA OSNOVNA JEDNAČINA HIDROSTATIKE.2. i 2. Ako se pretpostavi da je pritisak u koordinatnom početku na bočnim stranama kao na slici 2. koji djeluje normalno na površine fluidnog elementa. Zapreminske sile (sile teţe) su izraţene po jedinici mase fluidnog elementa i imaju komponente tj. Površinske sile su definisane veličinom statičkog pritiska . a za ostale pravce ćemo primijeniti analogiju. 2. DIFERENCIJALNI OBLIK Da bi se dobila osnovna jednačina hidrostatike.2. Komponenta vanjske ili zapreminske sile po jedinici mase je: Uslov statičke ravnoteţe sila koja djeluje u pravcu ose je i daje: (2. Na posmatrani fluidni element djeluju površinske i zapreminske sile. posmatraće se ravnoteţa fluidnog elementa mase u stanju mirovanja.: Statička ravnoteža sila u pravcu Analogno se dobiva za i pravac: (2.1. i dijeljenjem sa gustinom .) Sabiranjem jednačina 2. dobiva se: 15 . tada su sile pritiska Analizirat ćemo slučaj u pravcu. .1.2. Obzirom da se fluid nalazi u stanju mirovanja svejedno je da li je fluid idealan ili realan.) Slika 2.1.

vanjskog pritiska) i hidrostatičkog pritiska.: Analiza apsolutnog pritiska u nekoj tački fluida Uvrštavajući izraz 2.3. a smjer ose prema gore (slika 2.2). Jednačina 2.2.) odnosno: (2. dobiva se: (2. skalarnu funkciju koja zadovoljava uslov: 16 .5. i ako je za fluid dobivamo: (2. tj.ili (2.6. predstavlja osnovnu jednačinu hidrostatike u diferencijalnom obliku.7.) Slika 2.) gdje su: atmosferski pritisak. dubina na kojoj se nalazi posmatrana tačka.3. Površine istog pritiska se dobivaju iz uslova odnosno Ako od zapreminskih sila uzmemo silu teţe.4..3. integralimo po bilo kojoj liniji .) Izraz 2. pokazuje da je apsolutni pritisak u nekoj tački jednak zbiru atmosferskog (tj.4. u osnovnu jednačinu hidrostatike. Kada su poznate komponente zapreminskih sila osnovna jednačina hidrostatike se moze iskoristiti za dobivanje zakona rasporeda pritiska u fluidu. izraz 2.) Za dobiva se vrijednost konstante: (2.8. dobiva se: (2. uslijed teţine stuba fluida visine i jediničnog poprečnog presjeka. Ranije je navedeno da je pri mirovanju fluida ravnoteţa moguća ako zapreminske (vanjske) sile imaju svoj potencijal.5.) Ako jednačinu 2.8.

14. i 2.10. slika 2. imamo: (2.) Iz izraza 2. nasipa i dr.2.12. prema tome je i Kako se atmosferski pritisak prenosi na obe strane površine on neće doprinositi rezultujućoj sili.(2.) Na slici 2. 2. Elementarne sile pritiska su normalne na elementarnu površinu rezultujuća sila normalna na posmatranu površinu. Dakle. ustava.) odnosno. Sada ćemo odrediti potencijal sile teţe: (2.10.13. Intenzitet elementarne sile pritiska je: (2.2.3.) Skalarna funkcija je potencijal sile. Kao što je već napomenuto. znači da je odnosno odnosno ekvipotencijalne površine su 2. U slučaju sile teţe horizontalne.9.1. sile koje imaju svoj potencijal se nazivaju konzervativne sile.2. .) Intenzitet rezultujuće sile pritiska se dobiva integralenjem izraza 2. je prikazano.: 17 .11. i pritisak je razlika izmeĎu apsolutnog i atmosferskog pritiska – relativni pritisak. potencijal sile teţe: (2. odnosno potencijalna funkcija.14. problem je odrediti silu pritiska na ravnu površinu nagnutu pod uglom prema ravni horizonta.11.) Ako se u koordinatnom sistemu krećemo tako da je slijedi da je Na ovaj način dolazimo do pojma ekvipotencijalne površine. da je u tački A sila teţe po jedinici mase R i dobiveno je: (2. pravca i smjera dejstva rezultujuće sile pritiska (hidrostatičkog pritiska) daje osnovne podatke projektantima brana. PRITISAK NA POVRŠINE PRITISAK NA RAVNE POVRŠINE U slučaju apsolutnog mirovanja fluida odreĎivanje intenziteta.

i označava se sa se naziva aksijalni moment inercije površine Dakle.18.19.) U izrazu 2. osu.15. U opštem slučaju centar pritiska se razlikuje od teţišta površine. Vidi se da je intenzitet rezultujuće sile pritiska jednak proizvodu pritiska u teţištu površine i površine .17. tj.16. Poloţaj centra pritiska se odreĎuje iz uslova da je moment rezultante jednak sumi momenata komponenti.) 18 . se vidi da intenzitet sile pritiska ne zavisi od ugla .) Slika 2. hvatište ili centar dejstva.3..) mjerene u ravni u kojoj leţi površina.: (2.18.(2. dobivamo: u odnosu na odnosno: (2.) gdje je: koordinata teţišta površine Sada je: (2.17. Iz izraza 2. Tačka u kojoj djeluje rezultujuća sila naziva se centar pritiska.: Pritisak na ravnu površinu Integral se naziva statički moment površine za osu (presjek ravni sa slobodnom površinom tečnosti) i označava se sa Prema definiciji srednje vrijednosti integrala: (2.

. Smjer djelovanja rezultujuće sile pritiska se odreĎuje prema smjeru djelovanja elementarnih sila Na primjeru rezervoara sa bočnim zidom pod uglom ćemo prikazati ćemu su jednake komponente sile pritiska.) kako je: dobivamo: (2.22.21.20. slika 2.) Kako je aksijalni moment inercije pozitivna veličina.20. tada se primjenom teoreme o paralelnoj translaciji osa dobiva: (2.) gdje je: zapremina tečnosti iznad pritisnute površine zida do slobodne površine tečnosti.) je (2. i 2. Korištenjem izraza 2. centar pritiska je uvijek dublje od teţišta posmatrane površine.4.) uzmemo da je gdje je: moment inercije u odnosu na teţišnu osu površine. Širina zida (normalno na ravan crteţa. Slika 2.Ako sa označimo ose koje prolaze kroz teţište površine .19. dobivamo: (2.4.: Djelovanje sile pritiska na bočni zid 19 .23.

PRITISAK NA ZAKRIVLJENE POVRŠINE Kao što se vidi sa slike 2. srednja 20 . koordinatni sistem je postavljen tako da x – y ravan leţi na slobodnoj površini.. (2. a osa z orjentisana prema dole. Slika 2.: (2.: Pritisak na zakrivljene površine Na elementarnu površinu površine djeluje elementarna sila koja sa koordinatom zaklapa uglove respektivno.24. integral: se naziva statički moment površine za odgovarajuće vrijednost integrala je: ose.2.) odnosno.2.) Dalje.26.25. Prema definiciji.5.25.27. Vektori su kolinearni i moţe se pisati: (2.2.) Kao što nam je poznato iz izraza 2. komponente se dobivaju integralenjem navedenih izraza 2. su: (2.26.) a komponente sile iz izraza 2.5. Kada element površine u tački se moţe zamjeniti elementom koji leţi u tangencijalnoj ravni koja prolazi kroz tu tačku.16.

se dobiva: (2.) .30.) gdje je: koordinata teţišta površine Iz izraza 2. Slika 2. odnosno ravan (2. odnosno hvatišta.6.27. OdreĎivanje odgovarajućih centara pritiska. Posmatrajmo površinu (slika 2.).28.6.(2. i 2.) gdje je: aksijalni moment inercije površine u odnosu na osu.28.29. odnosno projekciju površine na ravan.: Centar pritiska ili hvatište ( ravan) Primjenom teoreme o paralelnoj translaciji osa (na ose koje prolaze kroz teţište) dobiva se: gdje je: 21 .

moment inercije u odnosu teţišnu osu površine. Na osnovu navedenog, dobiva se:

(2.31.)

Pomoću izraza 2.31. odreĎujemo dubinu na kojoj se nalazi pravac komponente sile pritiska Da bi se jednoznačno odredio poloţaj centra pritiska primjeniće se princip ravnoteţe momenta za osu:

odnosno:
(2.32.)

gdje je: centrifugalni moment inercije površine za i osu.

Slika 2.7.: Centar pritiska ili hvatište (

ravan)

Analogno će se uraditi za površinu ravan, slika 2.7.:

projekciju površine

na

ravan, odnosno

22

(2.33.)

gdje je: aksijalni moment inercije površine Primjenom teoreme o paralelnoj translaciji osa, dobiva se: u odnosu na osu.

gdje je: moment inercije u odnosu na teţišnu osu površine. Nadalje se dobiva:

gdje je: centrifugalni moment inercije površine Na kraju, posljednja komponenta sile pritiska je:
(2.34.)

za

i

osu.

Integral na desnoj strani izraza 2.34. predstavlja zapreminu koja je ograničena izmeĎu zakrivljene površine, slobodne površine tečnosti i vertikalnih izvodnica koje dodiruju ivice zakrivljene površine. Na osnovu izraza 2.34. se moţe pisati:

23

(2.35.)

To znači, prema izrazu 2.35., da je intenzitet vertikalne komponente sile pritiska jednak teţini tečnosti koja se nalazi u prostoru izmeĎu posmatrane površine i slobodne površine tečnosti. Pravac djelovanja ove komponente prolazi kroz teţište zapremine Do sada je pokazano kako se odreĎuje intenzitet i pravac djelovanja komponenti sile pritiska. Što se tiče smjera on je uvijek suprotan smjeru normale okvašenog dijela pritisnute površine.

2.3.
2.3.1.

POTISAK I PLIVANJE
HIDROSTATIČKI UZGON – POTISAK

Posmatraće se tijelo potpuno potopljeno u tečnost sa ciljem da se odredi intenzitet, pravac i smjer djelovanja sile kojom tečnost djeluje na tijelo, slika 2.8.

Slika 2.8.: Hidrostatički uzgon-potisak

Kako je tijelo ograničeno zatvorenom površinom rezultante komponenti u i pravcu su jednake nuli, odnosno na potopljeno tijelo ne djeluju horizontalne sile. Na površinu vertikalna sila djeluje vertikalna sila : a na njoj odgovarajuću površinu djeluje

(2.36.)

Rezultanta sila, prema izrazu 2.36. je:

(2.37.)

Iz izraza 2.36. i 2.37. se moţe vidjeti da je smjer sile smjer sile je prema gore Intenzitet sile iz izraza 2.37. je:

suprotan smjeru

ose, odnosno

24

38. kao ravan plivanja. zapremina tijela. U presjeku ravni simetrije i ravni plivanja dobiva se uzduţna osa (normalno na ravan crteţa. Ako uporedimo intenzitete sila: teţine tijela .) gdje su: specifična teţina tečnosti. Tada kaţemo da tijelo pliva (slika 2. Slobodna površina tečnosti. Dobivena površina se naziva površina plivanja. presijeca tijelo. . Rastojanje od ravni plivanja do najniţe tačke tijela se naziva dubina potapanja. koja se naziva centrom potiska ili uzgona. 7 Archimedes of Syracuse 25 . pokazuje da je intenzitet rezultante vertikalnih komponenta sila jednak teţini tijelom istisnute tečnosti.38. Plovni objekti su pravilnog oblika i imaju jednu ili više vertikalnih ravni simetrije. Dio tijela ispod površine plivanja se naziva deplasman. treba razlikovati od teţišta uronjenog tijela. Rotacija oko ose inklinacije predstavlja bočno ljuljanje.2. se naziva osa plivanja. Rezultanta ove sile prolazi kroz teţište istisnute zapremine. imamo slučajeve: tečnosti trpi potisak koji je jednak teţini tijela. rotacijom oko ose inklinacije za ugao prvobitno teţište ili središte deplasmana će se pomjeriti u tačku a pravac dejstva potiska će biti u pravcu U presjeku pravca dejstva potiska i ose plivanja dobiva se tačka metacentar.). PLIVANJE I STABILNOST TIJELA PRI PLIVANJU Ako je potisak veći od teţine potpuno potopljenog tijela. kroz tačku ) koja se naziva osa inklinacije. Izraz 2. u stanju ravnoteţe. IzvoĎenjem tijela iz ravnoteţnog poloţaja. .ili poslije integralenja: (2.3.9. Tačku dejstva ove uzgonske sile – potiska. tijelo se kreće prema gore dok jednim dijelom ne izroni. 2.tijelo u tečnost se kreće prema gore dok jednim dijelom ne izroni. Ovo je dobro poznat Arhimedov7 zakon koji glasi: svako tijelo uronjeno u tečnost prividno gubi onoliko od svoje težine koliko teži tijelom istisnuta tečnost.tijelo tone. Dio tijela u i uzgonske sile . Prava na kojoj leţi teţište tijela i središte deplasmana. a središte potiska se naziva središte deplasmana .tijelo lebdi u tečnosti.

U zavisnosti od poloţaja metacentra i teţišta tijela u odnosu na središte deplasmana mogu se definisati tri ravnoteţna stanja: stabilna ravnoteţa. tzv. Za dati nagib tijela. potrebno je odrediti poluprečnik metacentra . Sile teţine i potiska sada formiraju spreg čiji obrtni moment teţi da okrene objekt oko ose inklinacije. 26 . pri ovom zakretanju je došlo samo do pomjeranja središta deplasmana. poluprečnik metacentra se moţe dobiti iz momentne jednačine sila koje djeluju na tijelo. ali su suprotnog smjera. Veličina momenta koji ţeli da vrati tijelo u ravnoteţni poloţaj.39. u kome se nalazi plovni objekt.9. Za odreĎivanje stanja ravnoteţe.Slika 2.) Za uglove Potopljena polovina tijela je podvrgnuta višku. a polovina koja je iznad tečnost smanjuje silu potiska.: Plivanje tijela Intenzitet potiska se ne mijenja jer je povećanje potopljene zapremine kompenzirano isplivavanjem iste veličine zapremine Dakle. moment uravnoteţenja je: (2. odnosno do pomjeranja napadne tačke dejstva sile pritiska. koje su zbog jednakosti zapremina jednake po intenzitetu. indiferentna ravnoteţa. labilna ravnoteţa.

proučavaju se ne samo apsolutna kretanja ili mirovanja. nego i relativna. Radijus metacentra direktno je proporcijalan momentu inercije površine plivanja u odnosu na poduţnu osu u koju ulaze i geometrijske karakteristike plovnog objekta.Obzirom da je: dobivamo: (2. Dakle. prema d'Alember-ovom. svaki dinamički sistem se moţe tretirati kao statički pod uslovom da se efekt ubrzanja uzme u obzir preko fiktivnih inercijalnih sila.). Da bi se u ovakvim slučajevima odredio raspored pritisaka u tečnosti i oblik slobodne površine treba primijeniti osnovnu jednačinu hidrostatike. RELATIVNO MIROVANJE FLUIDA U mehanici fluida.4.40.1. pod projekcijama sile treba podrazumjevati ne samo projekcije teţine nego i svih inercijalnih sila.10. konstantnom brzinom. jer nema sile koja bi je izvela iz tog ravnoteţnog poloţaja. 27 .4. Tečnost moţe mirovati u odnosu na posudu u kojoj se nalazi. 2. kao i u mehanici krutog tijela. tečnost u posudi će relativno mirovati u odnosu na posudu. osu 2. Inercijalne sile su zapreminske i zato pri proučavanju relativnog mirovanja fluida. ali istovremeno se moţe kretati u prostoru zajedno sa posudom. ali uzimajući u obzir i inercijalne sile.) gdje su: moment inercije površine plivanja u odnosu na zapremina potopljenog dijela tijela – deplasman. slika 2. Pri analizi takvih kretanja treba uvesti u proračun inercijalne i prividne sile (centrifugalne i dr. JEDNOLIKO UBRZANO TRANSLATORNO KRETANJE Ako se posuda kreće pravolinijski.

Površine jednakih pritisaka će biti ravni normalne na pravac rezultujuće sile Na primjeru posude koja se kreće niz strmu ravan. Jednačina slobodne površine tečnosti dobiva se iz izraza 2.10.) Dobiveni izraz 2.42.10.45.44.43.) Nagib slobodne površine tečnosti prema horizontu je: 28 .) konstantnim (2.: Jednoliko ubrzano translatorno kretanje Pri jednoliko ubrzanom pravolinijskom kretanju relativna ravnoteţa tečnost prema posudi zavisi od djelovanja dvije sile: teţine i inercije Vektorskim sabiranjem ovih sila dobiva se rezultujuća sila Na slici 2. i sreĎivanjem. uz uslov (2.) ili kada se integrali: (2. nagnutu pod uglom ubrzanjem dobivamo: Sada osnovna jednačina za hidrostatiku fluida 2.. predstavlja raspored relativnog pritiska u tečnosti.3.41.) Konstanta integracije se odreĎuje iz uslova: Uvrštavanjem konstante integracije u izraz 2. dobiva se: (2.Slika 2.44..44.43. poprima oblik: (2. su prikazane te sile izraţene po jedinici mase.

te sva masa rotira. Slika 2.) Osnovna jednačina hidrostatike sada glasi: ili poslije integralenja: (2. Ako se posuda kreće horizontalno onda je i i one su 2.Površine konstantnog relativnog pritiska se dobivaju iz uslova paralelne sa slobodnom površinom tečnosti.11. poslije izvjesnog vremena. u izraz 2. sili teţine treba dodati horizontalnu centrifugalnu silu.11.2. dobiva se: 29 .46. slika 2. i tečnost će početi rotirati zajedno sa posudom.4.48.47.) Uvrštavanjem konstante 2. Dakle. i sreĎivanjem. Uzrok tome je trenje tečnosti o zid posude koji se prenosi u unutrašnjost.) Iz uslova dobivamo odnosno: (2.47. JEDNOLIKA ROTACIJA TEČNOSTI OKO VERTIKALNE OSE Cilindrična posuda napunjena tečnošću rotira konstantnom ugaonom brzinom oko vertikalne ose.48. Ako je ugaona brzina dobiva se: (2.: Rotacija tečnosti oko vertikalne ose U ovom slučaju tečnost relativno miruje u odnosu na posudu.

50. poluprečnik posude je .) Izraz 2.50. njena zapremina ostaje ista i za vrijeme rotacije.. . Prema slici 2.49.51. Jednačina slobodne površine tečnosti se dobiva iz uslova : (2. Za tačke na zidu vrijedi jednačine.50. Dalje slijedi da je: Vidi se.) Dobiveni izraz 2. izraz 2.49. Sada je potrebno odrediti visinu na koju će se podignuti tečnost uz zid posude u odnosu na početnu visinu (prije rotacije) i na koju dubinu će se spustiti tečnost u osi rotacije. visina paraboloida tečnost uz zid posude je .(2. ako je H bila visina tečnosti u posudi prije rotacije. dobiva: i visina do koje se podigne pa se iz posljednje (2. 30 . zid posude. predstavlja raspored relativnog pritiska u tečnosti. odnosno: Primjećuje se da je zapremina paraboloida jednaka polovini zapremine cilindra iste baze i visine.) Sa druge strane. predstavlja jednačinu paraboloida.11. spusti za istu vrijednost za koju se podigne uz Probleme iz ove oblasti je praktičnije rješavati u cilindričnim koordinatama: Sada izraz za raspored relativnog pritiska glasi: Naprijed prikazano je vezano za postavljanje koordinatnog početka u tjeme paraboloida. da se tečnost u sredini posude.

pri livenju ţeljeza u kalupe. kada cijela masa fluida rotira istom ugaonom brzinom kao i posuda. 31 . itd. Na ovom principu su sagraĎeni separatori koji se koriste u industriji proizvodnje mlijeka. Uzrok raslojavanju je nejednak pritisak koji se javlja u pojedinim tačkama na istoj dubini i koji je posljedica specifičnih teţina fluidnog elemenata.Osnovna jednačina rotacije oko ose. glasi: Konstantu integracije sistemu. za rad centrifugalnih pumpi i dr. tečnosti teţe da se rasloje (razdvoje. odreĎujemo iz poznatog uslova. npr. a prema odabranom koordinatnom Saznanja iz ovog poglavlja se koriste kada se ţeli povećati pritisak. Ista pojava se moţe iskoristiti ako su u posudi pomiješane dvije tečnosti različitih specifičnih teţina. onda kao što se zna. nafte. šećera. separiraju) i da lakša tečnost zauzme poloţaj iznad teţe.

onako kako se to radi u mehanici materijalne tačke. kinematika fluida daje matematičke opise kretanja fluida. ukratko.1. BRZINA I UBRZANJE Teškoće u opisivanju kretanja fluida su uzrokovane neprekidnošću sredine koja sadrţi veliki broj elemenata fluida.: (3. Postoji bitna razlika meĎu promjenama koje mogu nastupiti pri kretanju elemenata krute materije i fluidnih elemenata. Prvi metod je dao Lagranţ. Drugi metod je postavio Ojler.) ili (3. tj. LAGRANŽEOV METOD Posmatrajmo kretanje fluida u prostoru koji je definisan Dekartovim koordinatnim sistemom. Ako se za sve tačke prostora uspiju odrediti ove veličine. KINEMATIKA FLUIDA Kinematika fluida proučava kretanje fluidnih elemenata i fluida kao cjeline ne vodeći računa o silama koje uzrokuju kretanje. dok fluidni element pri kretanju mijenja poloţaj. Poznavati kretanje fluida znači poznavati brzinu i ubrzanje svakog fluidnog elementa. čime predstavlja osnove za analizu kretanja pod dejstvom sila. moţe se deformisati. 3.1. što se proučava u dinamici fluida.2. onda će strujanje biti potpuno definisano. isti fluidni element se nalazi u tački . a suština mu je u tome što se svaki element fluida prati na putu kroz prostor.) 8 9 Joseph Louise Lagrange Leonhard Euler 32 . u svakom trenutku vremena. koja ima radijus vektor . Za ovo se primjenjuju dva metoda: Lagranţeov8 i Ojlerov9.3. U suštini. Neka se u trenutku vremena posmatrani fluidni element nalazi u tački koja ima svoj radijus vektor . kinematika fluida upotpunjava saznanja o kretanju fluida eksperimentalnim putem.1. U proizvoljnom vremenskom trenutku .) gdje su: (3.1. oblik i zapreminu. Element krute materije se moţe kretati translatorno i da pri tome rotira bez promjene oblika. 3. i po njemu se uoči tačka u prostoru za koju se odreĎuje brzina i ubrzanje.3. Pored matematičkog opisivanja kretanja.

izrazi preko komponenata ubrzanja: (3.7. ali praktična primjena u dinamici fluida.2. formalno matematički.8. označava kao element .11.) Prednost Ojlerovog metoda je u tome što vodi prema jednostavnim jednačinama..10. moguće je dobiti Lagranţeov opis kretanja. koje je teško rješavati.) Prema definiciji ubrzanja: (3. Pogodno je da se svaki fluidni element označi (definiše) početnom pozicijom. Kada su poznata rješenja u obliku 3. tj. OJLEROV METOD Prema ovoj metodi nije potrebno označavati pojedine fluidne elemente.Vrijednosti .) ili ako se ubrzanje. i 3.12.12.9. Ovako se.) Prednost ovakvog rješavanja je u tome što je putanja svakog fluidnog elementa odmah poznata.4..) 33 .5.1.: (3.2. 3. izraz 3.. naprijed posmatrani element.: (3. Po definiciji. Tako se. se nazivaju Lagranţeovim varijablama.) gdje su komponente brzine odreĎene sa: (3.) gdje su: (3. rješavajući sistem jednačina 3.) ili izraţavajući vektor brzine preko komponenti: (3.11. brzina neke materijalne tačke je jednaka prvom izvodu radijus-vektora poloţaja u vremenu.6.3. vodi veoma sloţenim jednačinama.7. brzina moţe predstaviti: (3.) ili izraţeno preko komponenti: (3. karakteristika strujanja se odreĎuje u proizvoljnoj tački u proizvoljnom trenutku vremena . u izrazima 3. Umjesto toga.

) Kako je. u Taylorov red. dobiva se: (3.) pravcu: (3.18.15.19. ubrzanje: (3. zanemarujući članove višeg reda. : (3. dobiva se: (3.16.17.15. zatekne u poloţaju odreĎenom sa nakon isteka vremena preĎe u poloţaj odreĎen sa Zbog pojednostavljenja posmatraće se promjena brzine samo u ili prema jednačini iz izraza 3.) Obzirom da je kao: element putanje fluida. posmatraće se promjena brzine izmeĎu tačke odreĎene vektorom i tačke odreĎene sa Neka se fluidni element. koji se u ternutku vremena . njegove komponente se mogu izraziti Sada se promjena komponente brzine moţe predstaviti kao: (3.12.) koristeći izraz 3. dobiva se: 10 ili (3.13.) Razvojem prvog člana na desnoj strani izraza 3.) Da bi se definisali izrazi za ubrzanje po Ojlerovoj metodi..14.) uz početne uslove: . po definiciji.) ili 10 Brook Taylor 34 .11.(3.17.

23. i 3.21.25. Izbor sistema zavisi od graničnih uslova. Izrazi za komponente ubrzanja u cilindričnom koordinatnom sistemu glase: (3. i 3. Preostala tri člana predstavljaju promjenu brzine uslijed promjene poloţaja elemenata fluida i nazivaju se konvekcijsko.) Na slikama 3.(3.20. Obzirom da je ubrzanje vektorska veličina moţe se napisati kao: (3. U izrazima 3. su prikazane komponente brzine u cilindričnom i sfernom koordinatnom sistemu.24.21. odnosno supstancijalni izvod ili Stoksov totalni izvod.) poznat pod nazivom materijalni. prenosno ili usputno ubrzanje.) Analogno se mogu izvesti izrazi i za druge dvije komponente ubrzanja: (3. respektivno.22.1. za komponente ubrzanja. prvi član materijalnog izvoda je promjena brzine sa vremenom u posmatranoj tački i naziva se lokalnim ubrzanjem.) Izrazi za komponente ubrzanja u cilindričnom koordinatnom sistemu glase: (3.) Pored Dekartovog koordinatnog sistema u mehanici fluida se često koriste cilindrični ili sferni koordinatni sistemi. 35 .20.2.) gdje je operator: (3.

PRINCIP RELATIVNOG KRETANJA (3.Slika 3. U slučaju kretanja čvrstog tijela za poznavanje brzine ma koje tačke u njemu dovoljno je poznavanje brzine centra mase.:Komponente brzine u cilindričnom koordinatnom sistemu Slika 3. brzina pojedinih elemenata se ne moţe definisati brzinom centra mase.1.2. poloţaja te tačke u odnosu na centar mase (koji je konstantan) i ugaone brzine tačke oko trenutne ose rotacije u odnosu na centar mase. U najopštijem slučaju kretanja fluida. relativnim poloţajem tačke i njenom ugaonom brzinom. jer se u masi fluida pri njenom kretanju svi ovi parametri mijenjaju u toku vremena. U ovome je osnovna razlika u analizi kretanja fluida i čvrstog tijela.: Komponente brzine u sfernom koordinatnom sistemu 3.) Brzina je vektor koji se moţe izraziti preko svojih komponenti: i u opštem slučaju. je funkcija poloţaja tačke i vremena.2.26. Dobar primjer 36 .

mada su tada promjene znatno manje. onda se kaţe da je definisano strujanje.: Princip relativnog kretanja Tijelo se kroz fluid kreće brzinom Oduzimanjem brzine kretanja elementa fluida dok je brzina fluidnog elementa u tački . STRUJNA SLIKA Iz prirode kretanja elemenata fluida unutar mase fluida. Dato strujanje se moţe znatno uprostiti primjenom principa relativnog kretanja. Za navedeni primjer. jednaka vektorskoj razlici izmeĎu brzina jednog i drugog tijela. a okolni fluid će obstrujavati potopljeno tijelo.3.3.27.kompleksnosti kretanja fluida je njegovo kretanje prilikom pomjeranja nekog tijela kroz fluid. kretanje fluida se razlikuje od kretanja čvrstog tijela po tome što brzina mora biti poznata u nizu karakterističnih tačaka. Ako je poznata ovakva promjena brzine. mjerenih sa iste tačke posmatranja. gdje je za tijelo izabrana kugla.) Vektor je brzina elementa fluida kakva bi ona bila za posmatrača fenomena kretanja kada bi se on nalazio na tijelu prilikom njegovog kretanja. Ovaj princip ima veliku primjenu u eksperimentalnoj mehanici fluida kao i pri analizi kvazistacionarnih fenomena. . Ovakav pristup izučavanju kretanja fluida je praktično nemoguć. trag i strujna mreţa. Slika 3. dobiva se relativna brzina (3.3. a po mogućnosti i u izvjesnim uzastopnim intervalima. . koji kaţe da je brzina nekog tijela u odnosu na drugo. ovim principom tijelo koje se kretalo kroz fluid će doći u stanje mirovanja. da bi za opisivanje kretanja mase trebalo poznavati zakone kretanja svih pojedinih elemenata fluida unutar te mase. pa se prišlo izvjesnoj generalizaciji kretanja elemenata uvoĎenjem pojma kao što su strujna linija. 37 . Sistem ovakvih linija daje uvid u kretanje fluida i predstavlja neku vrstu vizualizacije fenomena. od apsolutne brzine elementa fluida u odnosu na tijelo. kako strujanja fluida kao mase tako i kretanja njegovih elemenata u pojedinim zonama toka. trajektorija. se vidi. Pravci i intenziteti brzine u raznim tačkama mijenjat će se promjenom pravca kretanja tijela. a kretanje će se nastaviti i poslije zaustavljanja tijela. Primjena principa relativnog kretanja je prikazana na slici 3. 3. Dakle..

) Strujne linije su u najopštijem slučaju krive linije. posmatrani.29. jer je komponenta vektora brzine u ovom pravcu jednaka nuli.28.) Odavde slijedi: (3. Iz definicije se vidi da je element strujne linije napisati kao: paralelan sa vektorom brzine što se moţe (3.1.30. 3. tj.: Strujna linija ili strujnica Prema ovoj definiciji strujna linija pokazuje trenutni pravac kretanja fluida u svakoj svojoj tački.: (3.3. ne moţe biti kretanja fluida poprečno na strujnu liniju.3. Slika 3. STRUJNA LINIJA ILI STRUJNICA Strujna linija ili strujnica se definiše kao linija na koju.4. vektori brzine svih elemenata fluida na toj liniji imaju pravac tangente na nju.) 38 .30. PUTANJA ILI TRAJEKTORIJA Putanja ili trajektorija je linija koja povezuje sve tačke u prostoru kroz koje je prošao jedan te isti. Matematičke jednačine trajektorije su date izrazom 3.3. fluidni element u toku vremena kretanja. Sistem strujnih linija će konvergirati ili divergirati u zavisnosti od oblika graničnih površina kroz ili oko kojih fluid struji.2. u datom trenutku vremena.

5. Ako se u odreĎenu tačku prostora postavi marker malih dimenzija.: Strujno vlakno ili strujna cijev Dok se brzina moţe znatno mijenjati u nekom poprečnom presjeku toka.3. 3. strujnica. npr. Jedino ako se sistem strujnih linija ne mijenja po obliku u toku vremena onda će ovaj sistem predstavljati i sistem trajektorija. i jednak je: (3. putanja i trag predstavljaju jednu te istu liniju.3. 3.3. STRUJNO VLAKNO ILI STRUJNA CIJEV Masa fluida koja se kreće ispunjena je cijelim nizom zamišljenih strujnica. TRAG povezuje sve elemente fluida koji Trag predstavlja liniju koja u datom trenutku vremena su prošli kroz neku fiksnu tačku prostora.) gdje su: 39 ..31.5. Kada je strujanje stacionarno. sistem trajektorija je slika kretanja fluida u toku vremena. onda se tako ograničen prostor ovom strujnom površinom naziva strujno vlakno ili strujna cijev. kao na slici 3. Slika 3.sa početnim uslovima za element. strujnice i trajektorije su dva sistema linija koje se meĎusobno znatno razlikuju. brzine u svim tačkama poprečnog presjeka su jednake. Uskoro će u fluidnom polju biti označeni (vidljivi) ti elementi. Spajanjem vidljivih tačaka fluida se dobiva trag. igla kroz koju se moţe ubrizgavati boja i svakih sekundi ubrizgavamo minimalnu količinu boje. za pojedina strujna vlakna poprečnog presjeka diferencijalnog reda veličine.4. dok je sistem strujnih linija momentalna slika kretanja. U najopštijem slučaju. Ako se zamisli kretanje dijela fluidne mase unutar prostornog niza strujnih linija. Jednačina kontinuiteta primijenjena na strujno vlakno daje elementarni protok kroz ma koji presjek vlakna. koji time odreĎuju i fluidni Prema navedenom.

4. VRTLOŽNA CIJEV ILI VRTLOŽNO VLAKNO Sve što je napisano za brzinu u poglavlju 3.6.) što predstavlja jednačinu vrtložne linije. izraz 3. 3. 3.3.3. Kako je element vrtloţne linije paralelan sa vektorom vrtloţenja vektorski proizvod te dvije veličine mora biti nula: (3. pa se kombinacijom ovih izraza moţe napisati jednačina kontinuiteta: (3. analogno se moţe napisati i za vektor vrtloţenja Ova dva vektora meĎusobno su povezana pojmom cirkulacije.35. predstavlja zapreminski protok fluida.) Navedeni izraz 3.33.37.34.36. je: (3. (3.) koja zadovoljava vektor vrtloţenja i vaţi uvijek kada je zadovoljen uslov Odgovarajući integralni oblik jednačine 3. Ovo je prva Helmholcova11 teorema o vrtlogu. vrtloţna linija u svakom trenutku vremena i u svakoj tački fluidne mase ima vektore vrtloţenja kao svoje tangente. elementarni dio strujnog toka ili preciznije vrtloţnog toka moţe se ograničiti površinom od sistema vrtloţnih linija koja će sačinjavati vrtloţnu cijev (slika 3.5. Vektor brzine zadovoljava diferencijalnu jednačinu kontinuiteta za nestišljiv fluid. VRTLOŽNA LINIJA Na isti način. Obzirom da je elementarna zapremina fluida: (3.6.. a za strujnu cijev je vezan pojam konstantnosti protoka za svaki presjek cijevi.konstantne veličine brzina u odgovarajućim presjecima vlakna.) onda se zapremina fluida koja proĎe u jedinici vremena kroz posmatrani presjek naziva protokom.36.) Analogno formiranju strujne cijevi. 11 Hermann Ludwig Ferdinand von Helmholtz 40 .34. Za vrtloţnu cijev je vezan pojam konstantnosti cirkulacije za svaki presjek.3.33. u Dekartovom koordinatnom sistemu se moţe pisati kao: (3. kao što strujna linija ima vektore brzina kao svoje tangente u svakoj tački kroz koje prolazi.32.) Ovako definisana veličina .).

: Vrtložna cijev ili vrtložno vlakno Treća Helmholcova teorema glasi: stepen vrtloţenja fluida.1.) gdje je brzina normalna na površinu .38. 3. je: 41 . 3. cirkulacija po zatvorenoj krivoj se moţe mijenjati samo pod dejstvom smičućih napona unutar fluida.4. Pod ovim uslovima promjena mase u jedinici vremena unutar posmatrane zapremine mora biti jednaka fluksu mase fluida kroz površinu koja opkoljava tu zapreminu. JEDNAČINA KONTINUITETA Osnovni princip kontinuiteta je zakon o odrţanju mase.) Od interesa je posmatrati kako se mijenja proizvod paralelopipeda .Druga Helmholcova teorema glasi: data vrtloţna cijev se uvijek sastoji od istih elemenata fluida bez obzira da li je ona prenošena ili deformisana prilikom strujanja fluida. što znači da se i gustina fluida moţe mijenjati.39. tj. Vrijednost tog proizvoda u centru (3. JEDNAČINA KONTINUITETA U DIFERENCIJALNOM OBLIKU Ako postoji ulaz i izlaz mase fluida kroz površinu koja opkoljava posmatranu zapreminu onda uslovu odrţanja mase dodajemo uslov neprekidnosti sredine fluida.4.7. koji glasi: povećanje mase fluida u jedinici vremena sadrţane u nekoj ograničenoj zapremini mora biti jednaka razlici mase u jedinici vremena koja je ušla i izašla iz posmatrane zapremine. Posmatrajmo zapreminu paralelopipeda fluida površinu čija je gustina je dat jednačinom: (slika 3. Za vrijeme kretanja zapremina moţe mijenjati oblik i veličinu.6.) u polju vektora brzina Maseni protok fluida kroz elementarnu (3. ali ukupna masa u njoj ostaje ista. Slika 3.

) Promjena mase unutar nepromijenjene zapremine mora se odraziti na promjenu gustine.41. tj.42. je upotrjebljen parcijalni izvod da označi diferenciranje u odnosu na vrijeme u nekoj specifičnoj tački prostora.40. ukupna promjena mase je: (3.: (3. uslijed kretanja u pravcu.) Dakle.) Analogno se dobije i za druga dva pravca: (3.40.43.) gdje su: Uvrštavanjem i u izraz 3. dobivamo: (3.43.: Zapremina paralelopipeda u polju vektora brzina fluida Promjena mase paralelopipeda u vremenskom periodu odreĎena kao: . 42 . je (3.7.Slika 3.41..) U izrazu 3.

44.44. predstavlja jednačinu kontinuiteta u diferencijalnom obliku za nestacionarno strujanje stišljivog fluida.Izostavljajući indeks . se moţe pisati kao: ili (3. i 3.42. Jednačina kontinuiteta ili jednačina neprekidnosti za stacionarno strujanje fluida glasi: ili (3.) ili Napomena: Jednačina kontinuiteta 3.) Dobiveni izraz 3.43.47.46.45..44. dobiva se: ili (3. obzirom da tačka predstavlja proizvoljno odabranu tačku i izjednačavajući izraze 3. imamo: i jednačina kontinuiteta glasi: (3.) jer je: Za stacionarno strujanje homogenog nestišljivog fluida.) 43 .

za date uslove toka. jednak nuli.49. glasi: (3. jednačina kontinuiteta 3. U njoj nema protoka kroz omotač cijevi i strujanje se odvija samo kroz površine koje predstavljaju poprečne presjeke diferencijalnog reda veličine. je ort površine Za integralenje diferencijalne jednačine kontinuiteta potrebno je uvesti dopunski uslov o stacionarnosti tako da je integralni oblik diferencijalne jednačine kontinuiteta za strujanje stišljivog fluida kroz strujnu cijev: 44 . Za njenu praktičnu primjenu. a druga samo to da se elementi fluida kreću u slojevima jednake gustine.48.Pri stacionarnom strujanju. oblika kao na slici 3.51. gustina i brzina ne zavise eksplicitno od vremena te je prvi član jednačine 3.)  u sfernom koordinatnom sistemu : (3.. jednačinu je potrebno napisati za konačnu zapreminu fluida. U tom cilju.44. Posmatraće se konačna zapremina poznata kao strujna cijev.2. se moţe pisati:  u cilindričnom koordinatnom sistemu : (3.) 3. se poklapaju sa pravcima brzina i i on je normalan na brzinu . nije dovoljna. sama po sebi.) Jednačina 3. Brzina je u ovom slučaju uvijek normalna na gradijent gustine. Napomena: Treba napomenuti da na slici 3. Jednačina kontinuiteta 3. izraz 3. što se moţe dogoditi i u stišljivom fluidu. JEDNAČINA KONTINUITETA U INTEGRALNOM OBLIKU Jednačina kontinuiteta u diferencijalnom obliku daje samo uvid u mehanizam toka jer se odnosi na element fluida. Ako je fluid nestišljiv jednačina kontinuiteta se uproštava: (3.50. pokazuje da gustina eksplicitno ne zavisi od vremena.52.47. nego i za koje zadovoljava jednačine 3.48. Na osnovu samo ovog uslova.48.47.) i moţe biti zadovoljena ne samo za .: (3.) Prva jednačina 3. treba integraliti odgovarajuću diferencijalnu jednačinu.8. da bi se definisao nestišljiv fluid. predstavljaju ortove površina i sa svojim pravcima (iako to nije prikazano na slici).4.50.8. Te površine ortogonalno sijeku linije elementarne strujne cijevi – strujnog vlakna.50.

8. Slika 3.8.) gdje je ukupni protok kroz površinu . koja se ponekad naziva Grinova13 teorema ili teorema Ostrogradskog14.53.: Strujna cijev Napomena: Zapreminski integral se transformiše u površinski i obratno pomoću Gausove teoreme. imamo: 12 13 Carl Friedich Gauss George Green 14 Mikhail Vasilievich Ostrogradsky 45 . kao npr.ili poslije primjene Gausove 12 teoreme: odnosno: (3.: Prema slici 3.

(3. pa je doprinos ovoga člana jednak Sada moţemo napisati: ili (3.58. pored translacije i 46 .57.57. Maseni i zapreminski protok imaju dimenzije Dobivena jednačina kontinuiteta u integralnom obliku 3. normalan na ort površine .55.57. Fluidni element.(3. kao element neprekidne sredine. U slučaju da je fluid nestišljiv jednačina 3.59. odnosno pravac strujanja. Njeno tumačenje:  Protok mase fluida u jedinici vremena je isti kroz svaki presjek normalan na pravac brzine.) Izraz 3. je zbog suprotnih smjerova vektora je srednja brzina u poprečnom presjeku . u najopštijem slučaju. .56. respektivno. predstavlja jednačina kontinuiteta u integralnom obliku za stišljiv fluid. VIDOVI KRETANJA FLUIDNOG ELEMENTA Kretanje čvrstog tijela je definisano veličinom translacije i rotacije.)  jer je vektor nuli. je pri svom kretanju.57. u presjecima u kojima su brzine u svim tačkama iste. Ako brzina u posmatranom presjeku nije ista u svim tačkama onda se maseni i zapreminski protok izraţava preko srednje brzine protoka kroz dati presjek: (3.) i (3.54.) koja se interpretira kao:  Protok zapremine fluida u jedinici vremena kroz površinu normalnu na pravac vektora brzine je konstantan u svim presjecima. i . postaje jednačina protoka zapremine fluida: (3.) 3. se moţe primijeniti ako je strujanje stacionarno.54.5.)   znak minus na desnoj strani izraza 3.

dok se u teoriji elastičnosti ili teoriji plastičnosti tretiraju apsolutne veličine ovih promjena. sa deformacijom: linearno i ugaono. Za analizu vidova kretanja fluidnog elementa pogodno ih je klasificirati u slijedeće grupe:   bez deformacije: translatorno i rotaciono. 47 . U cilju analize svih vidova kretanja fluidnog elementa posmatrajmo element. u ravni slike 3. tj. Uzmimo da su u posmatranom trenutku vremena brzine fluida u tačkama: Kako se uglovi pravougaonika kreću različitim brzinama. Slika 3.9.rotacije. što je osnovna razlika u odnosu na kretanje čvrstog tijela. podvrgnut promjeni veličine i oblika koja se naziva deformacija. govori se o brzini deformacije.9. U mehanici fluida se govori o ovim promjenama u jedinici vremena.: Kretanje fluidnog elementa U opštem slučaju brzina fluida se mijenja u cijelom fluidnom polju.. njihova meĎusobna udaljenost se mijenja. pa su brzine u tačkama različite. koji ima oblik pravougaonika .

Uvremenskom intervalu . Translatorno i rotaciono kretanje je svojstveno kretanju čvrstog tijela.) 48 .61.60. i da elementi ne mijenjaju svoje dimenzije.11. izrazi 3.10. i 3. Kod rotacionog kretanja fluidni element rotira. Veličina translacije u pravcu je . Kretanje kreće brzinom je definisano brzinom njene srednje tačke . stranica a stranica : (3.62.: Translatorno kretanje elementa fluida Slika 3..10. fluidni element se premjestio u poloţaj .12.61.11. ali se uglovi izmeĎu stranica i dijagonala ne mijenjaju. Kao mjera rotacije fluidnog elementa definiše se ugao zakretanja dijagonale.au pravcu je . daje veličinu istezanja fluidnog elementa: (3. i 3.: Translatorno kretanje elementa fluida Karakteristika ovog kretanja je da stranice ostaju paralelne početnoj poziciji.60.) Razlika u preĎenim putevima. Posmatraće se kretanje samo u se stranica preĎe put: (3. U početnom trenutku vremena fluidni element se nalazi u poziciji . Linearno deformaciono kretanje analizira se pomoću slike 3. Nakon isteka vremena .Translatorno kretanje elemenata fluida prikazano je na slikama 3.) pravcu. Slika 3. dok .

Kretanje fluidnog elementa pri kome dolazi do deformacije uglova analizira se pomoću slike 3.) Parcijalni izvodi komponenata brzine deformacije u pravcu istoimenih osa predstavljaju brzine relativnih linearnih deformacija u pravcu istih osa. se dobiva: (3.) iz izraza 3.Slika 3. poznata je kao brzina linearne deformacije: (3.66.63. Isprekidanim linijama je naznačeno samo početno translatorno pomjeranje elemenata.65. i 3.63.: Linearno deformaciono kretanje fluidnog elementa Brzina relativnog istezanja fluidnog elementa.65.) Analogno se dobiva za kretanje u i pravcu: (3.) Obzirom da je: (3.64. a poslije isteka vremenskog perioda fluidni element zauzima poziciju .13. U trenutku fluidni element se nalazi u poziciji .12.64. Zakretanje diagonale se moţe pribliţno izraziti kao: (3.) 49 . Zbog različitih brzina uglova fluidnog elementa dolazi do deformacije uglova za i kao i zakretanja dijagonale u odnosu na pravac dijagonale za ugao .

70. i 3.67.) Brzina rotacije fluidnog elementa je: (3.) 50 .) Analogno. se mogu dobiti i druge dvije prostorne komponente vektora rotacije (vrtloţenja): (3.) Zanemarujući članove višeg reda u izrazu 3.71. dobiva se: (3. za ugao zakretanja kao: se moţe pisati (3.: Kretanje fluidnog elementa sa deformacijom uglova Na osnovu geometrijskih odnosa sa slike 3. dobiva se: (3.13. izraz 3.13.69. i znajući da je za male vrijednosti uglova .68.68..69.) Na osnovu izvedenih izraza 3.67.Slika 3.71.. za slučaj prostornog fluidnog elementa.66..) Analogno se moţe dobiti i: (3.

71.71. preostale dvije komponente brzine deformacije su: (3.(3. pri kome dolazi do deformacije. zaključuje se da je vektor rotacije jednak polovni rotora vektora brzine. u Dekartovom koordinatnom sistemu. tj. I rotacija je posljedica dejstva smičućih sila jer se moţe interpretirati kao specijalni slučaj ugaone deformacije. 51 .) gdje se .74. kao što je prikazano na slici 3.14..73.: (3. Sa slike 3. jer je ona posljedica dejstva smičućih sila. kretanja fluidnog elementa.) i za slučaj prostornog fluidnog elementa.) Vektor rotacije se naziva vrtlog.) Rezimirajmo: Ako posmatramo opšti slučaj kretanja prostornog fluidnog elementa.72. definiše kao: (3.) Kao mjera brzine deformacije uzima se jedna polovina vrijednosti izraza 3. imamo:   Brzine translacije: Brzine linearne deformacije:  Brzine ugaone deformacije:  Brzine rotacije: Ugaona deformacija je poznata i kao deformacija smicanja.75. se moţe odrediti ugaona deformacija fluidnog elementa koja predstavlja ukupnu promjenu ugla stranica: ili (3.75.: (3.13. tj.74.) Obzirom na komponente vektora rotacije fluidnog elementa. jednačine u izrazu 3.

52 .15. slika 3.) Analogno se dobije i za ostale stranice. sa starnicama i .14. Ako su i projekcije brzine u tački .: Rotacija fluidnog elementa Translacija i linearna deformacija su posljedice dejstva normalnih sila. izraz 3. Suma komponenti brzina linearne deformacije je brzina zapreminske deformacije ili diletacije. 3. Slika 3. slika 3.77. za cirkulaciju glasi: (3.: (3.) Sada ćemo pokazati vezu izmeĎu vrtloţnosti (vrtloga) i cirkulacije. Elementarnoj stranici pripada srednja brzina: (3. CIRKULACIJA Cirkulacija se definiše kao linijski integral vektora brzina po zatvorenoj krivoj .76.) gdje je zatvorena kriva.15.16.78. Posmatraće se elementarni pravougaonik u ravni .16. a traţi se elementarna cirkulacija duţ stranica pravougaonika. Kontura se obilazi u pozitivnom smijeru. onda su u tačkama one date izrazima napisanim na slici 3.6.: Cirkulacija Bez vektorskih oznaka.76.Slika 3.

17.16. Analogno dolazimo i do izraza elementarnih cirkulacija za ravnima i duţ stranica : i oko pravougaonika u (3. Izrazi za cirkulaciju duţ stranica i su negativni jer je smjer brzina suprotan smjeru kojim se obilazi pravougaonik. poloţenih u koordinatne ravni.Slika 3.. se moţe primijeniti i na krivu površinu konačnih elemenata. 53 .80.79. Da bi se ovo dokazalo podjeliće se površina na elementarne površine i na svaku od njih će se primjeniti izraz 3. slika 3. na odgovarajućim stranicama. elementarna cirkulacija je srazmjerna dvostrukoj projekciji vrtloţnosti (vrtloga) u pravcu normale elementarne površine .80.) Kriva ograničava površinu . Izraz 3.: Elementarna cirkulacija Elementarna cirkulacija je: ili poslije sreĎivanja: (3. posmatrala elementarna površina u prostoru.80. Za elementarnu cirkulaciju imamo opšti izraz: (3. je dopušteno obzirom na male dimenzije pravougaonika.) Ništa se ne bi promijenilo kada bi se umjesto elementarnih pravougaonika.79.) Uzimanje srednjih brzina umjesto stvarnih brzina. Dakle. koju opkoljava kriva .

Mogući vidovi kretanja fluida prema načinu promjene polja toka zavise od toga da li se polje mijenja u tački ili u polju. Sabiranjem izraza 3. se moţe interpretirati kao: cirkulacija duţ krive ma kakvog oblika je jednaka protoku rotora brzine kroz površinu ograničenu tom krivom.) Ovaj izraz slijedi direktno iz Stoksove teoreme o pretvaranju linijskog integrala u površinski.. koja opkoljava površinu . Moglo se uočiti da se podjela kretanja moţe izvršiti prema ponašanju elemenata fluida i prema načinu promjene polja toka pri njegovom kretanju. Izraz 3.81. postaje (3.: Cirkulacija Zbir elementarnih cirkulacija očigledno: daje traţenu cirkulaciju . Bez vektorskih oznaka.82.80.82. Prema tome je: (3. 54 . Stoksov izraz glasi: 3.) Treba primijetiti da se poništavaju cirkulacije duţ graničnih linija dva susjedna elementa jer se oko njih obilazi u suprotnom smjeru.Slika 3.7. Zato preostaje samo cirkulacija duţ krive . KLASIFIKACIJA VIDOVA KRETANJA FLUIDA Do sada smo se sreli sa više vidova kretanja fluida.17.

ali su komponente brzine rotacije jednake nuli. a neuniformno ili nejednoliko kod kojeg se brzina mijenja duţ strujne linije. onda su ovi vidovi kretanja definisani na bazi postojanja ili nepostojanja lokalnog ubrzanja. Ako je pojam stacionarnosti ili nestacionarnosti vezan za polje brzine.2.) Pri nevrtloţnom kretanju elementi fluida mogu da trpe čistu ugaonu deformaciju ili čisto klizanje.) a nevrtloţno kretanje je kretanje kod kojeg elementi fluida ne rotiraju oko svoje ose: (3. U stacionarnim uslovima strujanja slika ostaje nepromijenjena.84. U zavisnosti od toga da li oni rotiraju ili ne oko svoje ose.7.: (3. Vrtloţno kretanje fluida je takvo kretanje kod kojega dolazi do rotacije elemenata fluida oko njihove ose pri kretanju mase fluida: (3.7. Kao primjer se moţe 55 . kretanje moţe da bude vrtloţno ili nevrtloţno. slika se mijenja sa vremenom.4. temperature itd. UNIFORMNO I NEUNIFORMNO KRETANJE FLUIDA Uniformno ili jednoliko kretanje fluida je kretanje kod kojeg nema promjene brzine duţ strujne linije. napona.1.) gdje je bilo koje polje toka. tj.3. Nestacionarno kretanje fluida je kretanje kod kojeg dolazi do promjene polja toka po vremenu u posmatranoj tački prostora.83. a sistem strujnih linija će konvergirati ili divergirati u zavisnosti od toga da li se brzina povećava ili smanjuje. Kod neuniformnog kretanja konvekcijsko ubrzanje postoji. Kod uniformnog kretanja konvekcijsko ubrzanje je jednako nuli. Kod nestacionarnog kretanja fluida.7. VRTLOŽNO I NEVRTLOŽNO KRETANJE FLUIDA Ovi vidovi kretanja su vezani za ponašanje elemenata fluida pri kretanju mase fluida.7. Kako su svi fluidi u manjoj ili većoj mjeri viskozni oni će u zavisnosti od uslova kretanja da se ponašaju kao realni ili idealni. u posmatranoj zoni toka. Ova dva vida kretanja fluida su usko vezana za postojanje konvekcijskog ubrzanja.3. npr. STACIONARNO I NESTACIONARNO KRETANJE FLUIDA Stacionarno kretanje fluida je kretanje kod kojeg u posmatranoj tački prostora nema promjene polja toka u vremenu. gustina. 3. 3. 3.85. VISKOZAN I NEVISKOZAN FLUID Postojanje ili zanemarivanje efekta viskoziteta dovodi do pojma realnog (viskoznog) i idealnog (neviskoznog) fluida. polje brzina. a strujne linije predstavljaju sistem meĎusobno paralelnih linija.

Ako pak. Slika 3. onda takvo kretanje nazivamo turbulentno kretanje fluida.navesti kretanje viskoznog fluida pri rotaciji posude oko svoje ose u kojoj se nalazi fluid i slučaj rotacije tankog cilindra oko svoje ose postavljenog u fluid. Najčešći oblik jednodimenzionalnog kretanja je kretanje u strujnoj cijevi. MeĎutim. idealan. tj. strujanje je vrtloţno i efekt viskoziteta je očigledan. pri kretanju fluida dolazi do kaotičnog kretanja elemenata fluida i njihovog prelaza ne samo u susjedne nego i u udaljenije slojeve. npr. je identična u bilo kojem presjeku za brzine u pravcu.6.: Dvodimenzionalno kretanje fluida Prikazana slika 3. 3. LAMINARNO I TURBULENTNO KRETANJE FLUIDA Ova dva vida kretanja fluida se isto tako odnose na ponašanje elemenata fluida pri kretanju mase fluida. gdje su promjene osobina normalno na strujnicu zanemarljive u odnosu na promjene niz strujnicu.7. u drugom slučaju nema rotacije fluidnih elemenata oko njihove ose. onda takvo kretanje nazivamo laminarno kretanje fluida. mada je viskozan. Ukoliko pri kretanju mase fluida ne dolazi do prelaza elemenata fluida iz jednog sloja u drugi. ako se strujanje fluida zamišlja kao slojevito.i trodimenzijalno kretanje fluida od velikog interesa. Ako osobina toka zavisi samo od jedne koordinate. DVO. strujanje je nevrtloţno i fluid. JEDNO-. U prvom slučaju fluidni element će rotirati oko svoje ose. se pri svom kretanju ponaša kao neviskozan.7. 3. tj. To znači da su osobine normalno na osu strujne cijevi konstantne. je dat primjer dvodimenzionalnog kretanja fluida.I TRODIMENZIONALNO KRETANJE FLUIDA U opštem slučaju osobine fluida se mogu izraziti u funkciji geometrijskih koordinata.18.18. Ova dva vida kretanja fluida su od posebnog značaja pri izučavanju kretanja fluida pod dejstvom sila viskoziteta. Dimenzionalnost kretanja se odreĎuje prema broju nezavisnih geometrijskih koordinata.5.18. Granični uslovi i uticaj viskoziteta uzrokuju da je dvo. itd. kretanje je jednodimenzionalno. Na slici 3. funkcija: Ovdje je komponenta 56 .

STACIONARNO I UNIFORMNO KRETANJE Prema slici 3.1.7.) Nadalje.19.87. Što je manja dimenzionalnost toka smanjuju se matematske teškoće u rješavanju takvih tokova.Trodimenzionalno strujanje je najopštiji slučaj kretanja. vrijedi primjena izraza: Slika 3. Na primjer. 3.86. a drugi. imamo: Ovdje se primjenjuje Toričelijev15 izraz.7.) gdje se prvi član na desnoj strani jednačine 3. 3.7. naziva konvekcijski.7. teorema ili zakon: (3. lokalni član brzine.19. strujanje fluida oko aviona je trodimenzionalnog karaktera.86. KARAKTERISTIČNI PRIMJERI Ako je kretanje jednodimenzionalno.: Stacionarno i uniformno kretanje 15 Evangelista Torricelli 57 . brzina je funkcija koordinate i vremena. i imamo: odnosno: (3.

1.1.7.22. STACIONARNO I NEUNIFORMNO KRETANJE Prema slici 3.3.7. imamo: Slika 3.7.20.7.7. imamo: Nadalje. imamo: 58 .1. NESTACIONARNO I UNIFORMNO KRETANJE Prema slici 3.7. NESTACIONARNO I NEUNIFORMNO KRETANJE Prema slici 3.: Nestacionarno i uniformno kretanje 3. vrijedi primjena izraza: 3.: Stacionarno i neuniformno kretanje Nadalje.20.21.21. vrijedi primjena izraza: Slika 3.

Na ovako nacrtan sistem strujnih linija crta se sistem normalnih linija po navedenom principu .22.: Nestacionarno i neuniformno kretanje Nadalje. beskonačno velika kako bi se ispunio uslov dvodimenzionalnosti kretanja. kvadratići strujne mreţe mijenjaju veličinu i oblik. Oblik strujne mreţe zavisi od oblika granice kroz ili oko koje fluid struji. Ova dva sistema linija grade ortogonalnu mreţu kod koje je rastojanje izmeĎu strujnih i normalnih linija u elementarnom kvadratu te mreţe meĎusobno jednako. slika 3. Za strujanje izmeĎu paralelnih ploča kvadratići strujne mreţe u cijeloj zoni toka su meĎusobno jednaki. Presjek dijagonala je ujedno i centar upisanog kruga u kvadratić mreţe. nije moguće odmah dobiti tačnu strujnu mreţu pa se proces crtanja sa korekcijama mora ponavljati nekoliko puta dok se ne dobije zadovoljavajući oblik strujne mreţe. Strujna mreţa nije idealno tačna jer je ona jedna od grafičkih metoda koje su pribliţno rješenje egzaktno postavljenih algebarskih izraza. Strujna mreţa se sastoji od sistema strujnih linija i sistema linija normalnih na strujne linije. Crtanje mreţe se izvodi na taj način da se u zoni toka.24. je prikazana strujna mreţa koja predstavlja strujanje fluida izmeĎu dvije zakrivljene površine čija je duţina. 59 . Naravno. a daljnje crtanje zavisi od oblika konture.23. nacrta najpovoljniji broj strujnih linija na jednakom meĎusobnom rastojanju. pa je i brzina u svim tačkama toka ista.8. normalno na ravan crteţa. Ako su konture zakrivljene i još uz to konvergiraju ili divergiraju.Slika 3. gdje su konture meĎusobno paralelne. Na slici 3. Bez obzira na promjenu veličine i oblika kvadratića strujne mreţe oni uvijek moraju zadovoljavati uslov da se kod svakog od njih strujne i normalne linije kao i dijagonale sijeku pod pravim uglom. vrijedi primjena izraza: 3. trajektorije i tragovi se mogu odrediti eksperimentalno ili grafičkom metodom koja se oslanja na matematske principe klasične dinamike fluida. STRUJNA MREŽA Strujne linije. Protok izmeĎu svakog para ovih strujnih linija je konstantan.

90. slijedi da je: (3.88. je jedinična. slika 3. .89. 60 .brzina.23.25..) pa je elementarni protok kroz strujno vlakno jednak: (3.91.24.:Približno rješenje egzaktnog algebarskog izraza Kako je protok kroz bilo koji presjek strujnog vlakna isti.) jer je .Slika 3.rastojanje izmeĎu normalnih linija.:Strujna mreža izmeĎu zakrivljenih površina Dimenzija normalno na ravan crteţa. U ovom slučaju je elementarna površina jednaka: (3.) ili (3.) gdje su: . Slika 3.

pa se takve tačke nazivaju zaustavne tačke. 61 . Iz istog izraza slijedi da na mjestima malih radijusa krivine. rastojanja .rastojanje izmeĎu strujnih linija u zoni toka gdje su mu karakteristike poznate. Slika 3. što je fizički moguće. odrediti uslove strujanja. I pored nekih nedostataka strujne mreţe. To su obično zone gdje su strujne linije meĎusobno paralelne. jer iz poznatih uslova strujanja samo u jednoj tački je moguće. Sa druge strane. nije stavljen znak jednakosti. Ovakve tačke. odnosno normalnih linija u okolini te tačke. ako za neke tačke toka . U izrazima 3.: Analiza jediničnog protoka u strujnoj mreži Iz izraza 3. za datu strujnu mreţu. brzina teţiti nuli. pa prema tome brzine postaju beskonačne. u bilo kojoj drugoj tački. i 3. brzinu i pritisak.25. jer je svaka mreţa pribliţno rješenje realnog kretanja fluida. njena praktična primjena je značajna.90.. iako praktično ne mogu postojati.91. se moţe vidjeti da je brzina u bilo kojoj tački toka obrnuto proporcionalna rastojanju strujnih. imaju svoju primjenu u matematskom tretmanu strujanja fluida i nazivaju se singularne tačke.91. nego znak pribliţnosti. Tu se fluid zaustavlja.

4.
4.1.

DINAMIKA FLUIDA
OSNOVNI ZAKONI KRETANJA

U prethodnom poglavlju razmatrani su kinematski elementi kretanja fluida. U ovom i slijedećim poglavljima će biti razmatrana i njihova veza sa silama koje djeluju pri kretanju fluida. Ta veza je data dinamičkom jednačinom ravnoteţe. Uslov ravnoteţe u stanju kretanja izraţen je preko dinamičke ravnoteţe, odnosno inercijskim svojstvom materije i principom ubrzanja koje je Njutn16 formulirao kroz svoja tri zakona. Njutnovi zakoni (u slobodnom prevodu) glase: I II Tijelo će ostati u stanju mirovanja ili u postojećem (datom) stanju kretanja sve dok na njega ne djeluje neka vanjska sila. Ubrzanje tijela će biti u pravcu i smjeru sile koja izaziva dato ubrzanje, ono je direktno proporcijalno veličini sile i obratno proporcionalno masi tijela,

III Svaka akcija je praćena jednom reakcijom istog intenziteta i pravca, ali suprotnog smjera. Prvi zakon opisuje karakteristike materije, a drugi u svijetlu trećeg postavlja da se ubrzavajućem dejstvu sile suprotstavlja inercijska sila reakcije materije na koju sila djeluje.

(4.1.)

gdje su: gustina fluida, ubrzanje fluida. Izraz:

predstavlja silu inercije jedinice zapremine fluida. Ona je uzeta sa negativnim predznakom zbog njenog karaktera u odnosu na ostale sile. Nadalje,

je sistem svih vanjskih i unutrašnjih sila koje se odnose na jedinicu zapremine fluida. Primjenom Dalamberovog17 principa dinamička jednačina ravnoteţe se moţe pisati kao:
(4.2.)

16 17

Isaac Newton Jean le Rond d'Alambert

62

4.2.

OPŠTA JEDNAČINA DINAMIKE FLUIDA U DIFERENCIJALNOM OBLIKU

Neka se posmatra kretanje fluidnog elementa mase koja u trenutku vremena zauzima zapreminu , kao što je prikazano na slici 4.1.

Slika 4.1.: Djelovanje napona na površinama paralelopipeda

Na fluidni element djeluju zapreminske sile svedene na jedinicu zapremine, čije su komponente u pravcima , respektivno. Sila djeluje u teţištu posmatranog elementa. Dejstvo površinskih sila definisano je tenzerom napona u tački ,

Na površinama paralelopipeda djeluju naponi kao na slici 4.1., od kojih su upisani samo oni koji djeluju u pravcu ose. Kako je izabrani element dovoljno malen pri prelazu od tačke u tačku na površini paralelopipeda zanemarena je promjena napona višeg reda. Koordinatni početak je postavljen u centar paralelopipeda (tačka Radi jednostavnijeg izvoĎenja, osnovna jednačina kretanja: ).

gdje su: količina kretanja, rezultanta sila koje djeluju na fluidni element, će se napisati u Ojlerovom obliku za komponente kretanja u pravcima, 63

(4.3a.)

(4.3b.)

(4.3c.)

Navedeno je da će se posmatrati kretanje u vremena se moţe predstaviti kao:

pravcu. Član promjene količine kretanja u toku

(4.4.)

Drugi član desne strane jednačine 4.4. je jednak nuli (prema jednačini kontinuiteta) jer predstavlja masu fluidnog elementa koja ne moţe biti promjenljiva. Na osnovu ovoga, imamo:
(4.5.)

Komponenta zapreminske sile za zapreminu

iznosi

.

Vodeći računa o površini na koju djeluju pojedine komponente napona, jednačina 4.5. postaje:

(4.6.)

Obzirom da je

, poslije sreĎivanja jednačine 4.6. dobiva se:
(4.7a.)

i analogno za

pravce:
(4.7b.) (4.7c.)

Ove tri skalarne jednačine 4.7. predstavljaju zakon o odrţanju količine kretanja fluidnog elementa, napisan u diferencijalnom obliku. Jednačine su poznate kao Sen-Venanove18 jednačine kretanja. Jednačine sadrţe deset nepoznatih veličina: gustinu , tri komponente brzine komponenti napona ( pošto su i šest ).

18

Jean Claude Barré de Saint-Venant

64

3.10.4.) gdje su: 4.. Uvaţavajući naprijed navedeno. jednačina 4. koji se naziva hidrostatičkim pritiskom ili pritiskom u posmatranoj tački.Dobivene tri skalarne jednačine 4. OJLEROVE JEDNAČINE KRETANJA IDEALNOG FLUIDA U poglavlju 4.) Već ranije je navedeno da izmeĎu tri normalna napona postoji odnos: (4. dobiva se: (4. dinamike fluida koja u vektorskom obliku glasi: Obzirom da se ovdje analizira kretanje idealnog fluida. kod koga se moţe zanemariti dejstvo sila viskoziteta.8.) gdje su: 65 . površinske sile su odreĎene tenzorom napona u poglavlju 4.8. DEJSTVO SILA NA IDEALAN FLUID Fluid konstantne gustine.9. se mogu napisati u obliku jedne vektorske jednačine: (4. 4.7. je izvedena opšta jednačina 4.) Dakle veličina normalnog napona ne zavisi od pravca te se tenzor redukuje na skalar .3. U odsustvu viskoznosti ne postoji mogućnost da se generišu površinske sile u fluidu te je: Sada su površinske sile odreĎene tenzorom napona koji se pojavljuje u obliku: (4.2.11. Negativan predznak pokazuje da je hidrostatički pritisak usmjeren suprotno smjeru vanjske normale na površinu. se naziva idealnim.9.

i 4.11.) (4. Kada ne bi bilo dejstva zapreminskih sila. koja daje daje vezu izmeĎu pritiska i gustine. potrebno je Ojlerove jednačine transformisati. a druga jednačina stanja. poznate kao jednačine pritiska. prisustvo komponenata konvekcijalnog ubrzanja ovim jednačinama daje karakter nelinearnih parcijalnih diferencijalnih jednačina.5. integraliti ih po toj zapremini.13b.zapreminska sila po jedinici zapremine. Ojlerove diferencijalne jednačine kretanja fluida su izvedene za fluidni element. da bi se našlo rješenje za neki posmatrani problem potrebno je definisati početne i granične uslove. Onda bi izvedene jednačine postale uopštene Ojlerove jednačine.) ili u razvijenom obliku: (4. Ojlerove jednačine vrijede za opis kretanja neviskoznog. Pri analizi će se posmatrati komponenta ubrzanja u pravcu ose: 66 . Kao takve one daju uvid u mehanizam toka.13.12a.) Dobivene jednačine 4. Navedena jednačina 4. OJLEROVE JEDNAČINE U GROMEKA-LAMBOVOJ FORMI ILI TRANSFORMISANE OJLEROVE JEDNAČINE Da bi se dobile jednačine pristupačnije za analizu strujanja i integralenje. Za praktičnu primjenu ovih jednačina iste treba izraziti za konačnu zapreminu fluida.12c. Jedna od jednačina će biti jednačina kontinuiteta.12b.) (4.13a. koje je kao takve formalno nemoguće integraliti. predstavljaju diferencijalne jednačine u skalarnom obliku. gradijent pritiska koji ima prirodu vektora.) (4. od sila bi ostale samo sile pritiska. odnosno napisati u specifičnom obliku.12. Jednačine sadrţe pet nepoznatih veličina: . nestišljivog (i stišljivog) fluida. tj. Da bi sistem jednačina postao zatvoren potrebno je definisati još dvije jednačine. 4.) (4. MeĎutim. Naravno. Projekcije vektorske jednačine na koordinatne ose su: (4. predstavlja Ojlerovu diferencijalnu jednačinu u vektorskom obliku za kretanje idealnog fluida. Odnos pritiska i gustine moţe biti odreĎen i eksperimentalno.13c.

Ojlerove jednačine se (4.14.) Ako na desnoj strani izraza 4. i .) (4.15a. dodamo i oduzmemo članove izraza se neće promijeniti.15c. moţe se pisati: Ako se analogno uradi i za komponente ubrzanja u mogu napisati kao: i pravcima. tada su komponente sile mogu izraziti kao: 67 . znajući da je .15b.) (4.(4.14.) Ako zapreminske sile imaju potencijal . vrijednost ili Obzirom da su: dobiva se: Ovo se je moglo pisati jer je poznato da je vektorski proizvod dvostruke vrijednosti vektora vrtloţenja i vektora brzine: TakoĎe.

17c.) Navedene jednačine 4.Ako je sila gravitacije jedina zapreminska sila.18.17. odnosno paralelni.6.) Član    je jednak nuli za tri slučaja: Kada je brzina fluida jednaka nuli . Obzirom da je za idealan fluid gustina konstantna. kao i vektorska jednačina 4. Kada je vektor vrtloţenja jednak nuli . Ovo nema fizičkog smisla obzirom da tada nema kretanja. se nazivaju Ojlerovim jednačinama u Gromeka-Lambovoj formi ili transformisane Ojlerove jednačine. u skalarnom obliku.19.17b.17a. odnosno njegove komponente. Kada je vektor vrtloţenja paralelan vektoru brzine . je u formi svrdla i naziva se zavojnim ili helikoidnim kretanjem i poznato je kao Gromeka-Beltrami kretanje.) (4.) (4. Ovaj vid kretanja se naziva nevrtloţnim ili potencijalnim.) ili u vektorskom obliku: (4. BERNULIJEVA JEDNAČINA – JEDNO RJEŠENJE OJLEROVE JEDNAČINE . Ojlerove jednačine se mogu integraliti i kada je strujanje nestacionarno i nevrtloţno u cijeloj oblasti toka i Ojlerova jednačina glasi: Za potencijalno strujanje je 68 . Kretanje fluida kod kojeg su vektor vrtloţenja i vektor brzine kolinearni.) gdje je osa usmjerena prema gore. 4. tada je njihov vektorski proizvod jednak nuli. Specifičnost dobivenih izraza je u tome što u sebi sadrţe vektor vrtloţenja.16. prethodne jednačine se mogu pisati kao: (4. ali kada brzina ima svoj potencijal . tada je: (4.18. Kada je član: Ojlerove jednačine se znatno uproštavaju i postaju: (4.

Prvi član, poslije smjene

, postaje:

jer se red operacija

i

moţe izmjeniti. Ovim načinom se dobiva:

Izraz u zagradi zavisi od koordinata i od vremena . Gradijent predstavlja operaciju prostornog diferenciranja, a ne vremenskog, nad funkcijama. Uslov da on bude jednak nuli zahtjeva da funkcija ne zavisi od , ali moţe da zavisi od vremena:
(4.20.)

gdje je

proizvoljna funkcija od vremena.

Ovim načinom je naĎen integral Ojlerove jednačine za potencijalno strujanje, a dobiveni izraz 4.20. predstavlja Koši19-Lagranţeovu20 jednačinu. Ona je veoma slična Bernulijevoj21 jednačini, ali ipak postoje bitne razlike:   Izraz 4.20. nije dobiven integralenjem duţ putanje fluidnih elemenata, nego je integralenje izvedeno za čitav fluidni prostor. Zbog toga se ne mijenja od strujnice do strujnice i vaţi za čitavo polje. ne predstavlja konstantu već zavisi od vremena. Dakle, pri potencijalnom i nestacionarnom strujanju energija se mijenja sa vremenom.

Ako je strujanje potencijalno i stacionarno imamo:

i ako je fluid u polju zemljine teţe:

izraz poprima oblik:
(4.21.)

Izraz 4.21. predstavlja jedno rješenje Ojlerove jednačine i naziva se Bernulijeva jednačina, Kao što je u postupku izvoĎenja navedeno, ona se moţe primijeniti za stacionarno, nevrtloţno kretanje idealnog (nestišljivog i neviskoznog) fluida. Vaţno je primijetiti da konstanta ima istu vrijednost za cijelu oblast kretanja fluida jer nisu uočena nikakva ograničenja u pogledu

19 20

Augustin-Louis Cauchy Joseph Louis Lagrange 21 Daniel Bernoulli

69

putanje integralenja. Zato, u ovom slučaju, zakon o odrţanju strujne energije ima širi značaj jer vaţi za cijeli prostor kretanja.

4.7.

BERNULIJEVA JEDNAČINA ZA STRUJNU LINIJU
i nisu kolinearni. strujne linije:
(4.22.)

Analizirat će se opšti slučaj vrtloţnog kretanja fluida, kada vektori Unutar fluidne oblasti posmatrajmo usmjereni element

Skalarnim mnoţenjem elementa , jednačina 4.22., sa Ojlerovom jednačinom 4.18. u Gromeka-Lambovoj formi, dobiva se:
(4.23.)

Kako je usmjereni element strujne linije kolinearan brzini (posljednji član jednačine 4.23.) jednak nuli, tj.:

to je mješoviti proizvod

Ovo znači da duţ strujne linije ili vrtloţne linije vaţi:
(4.24.)

Ako se izraz 4.24. integrali duţ strujne linije od tačke 1 do tačke 2, dobiva se:

Obzirom da su tačke 1 i 2 izabrane proizvoljno na strujnoj liniji, moţe se pisati:
(4.25.)

Izraz 4.25. predstavlja Benulijevu jednačinu. Konstanta ima vrijednost za tačke koje leţe na istoj strujnoj liniji. Ako se kroz tačke na odabranoj strujnoj liniji povuče familija vrtloţnih linija, slika 4.2., dobiva se površina u prostoru. Kako i duţ vrtloţne linije vaţi Bernulijeva jednačina, a svaka vrtloţna linija ima jednu zajedničku tačku sa strujnom linijom, zaključuje se da za sve tačke na uočenoj površini, konstanta ima istu vrijednost. Formalno posmatrano, Bernulijeva jednačina 4.25. i 4.21.su identične, ali se razlikuju po domenu vaţeće primjene obzirom na uslove pod kojima su izvedene. Konstanta je vaţeća za cijelu oblast toka.

70

Slika 4.2.: Familija vrtložnih linija

4.8.

ANALIZA BERNULIJEVE JEDNAČINE

Za fluid u oblasti dejstva zemljine teţe, kao jedine zapreminske sile potencijala , moţe se napisati Bernulijeva jednačina u obliku:
(4.26.)

Posmatrati će se kretanje fluidnog elementa, mase jednačine 4.26. sa , dobiva se:

, niz strujnu liniju. Mnoţenjem

(4.27.)

Prvo se moţe konstatovati da suma tri člana na lijevoj strani jednačine 4.27. ostaje konstanta, ako fluidni element ostaje na istoj strujnoj liniji. Prvi član predstavlja kinetičku energiju fluidnog elementa ili energiju kretanja predstavlja kinetičku energiju po jedinici mase. i označava sposobnost fluida da

brzinom . Dakle, član Drugi član

ima dimenziju energije

uslijed povišenog pritiska vrši rad. Treći član označava rad učinjen protiv dejstva sile zemljene teţe. Dakle, ovo je energija uslijed poloţaja u odnosu na referentnu ravan. U suštini, Bernulijeva jednačina predstavlja zakon o odrţanju energije duţ strujne linije. Pri kretanju niz strujnu liniju moţe se npr. povećati brzina, ali to mora biti popraćeno odgovarajućim smanjenjem pritiska ili promjenom poloţaja. Ako Bernulijevu jednačinu 4.27. podijelimo sa teţinom fluidnog elementa se: , dobiva

71

9..3. predstavljaju energiju po jedinici teţine fluida i imaju dimenzije duţine .) Slika 4.3.) i predstavlja osnovnu jednačinu hidrostatike. energija fluida po jedinici vremena iznosi: (4.). geodetskom ili geometrijskom naporu (treći član). tj.29. Bernulijeva jednačina se svodi na oblik: (4. da se od ukupnog napora.3.: Napori Kao što se vidi sa slike 4. pa se govori o brzinskom naporu (prvi član lijeve strane jednačine 4. i konačno.: (4. piezometarskom naporu (drugi član).28.) Svi članovi jednačine 4. ukupni napor kao suma tri prethodna. moţe se smatrati da je Bernulijeva jednačina za strujnu liniju primjenljiva i za kretanje duţ te cijevi.) Ako se zamisli. Za slučaj kada je fluid u stanju mirovanja.: 72 . oduzme vrijednost brzinskog napora.28. Ovako dobivena vrijednost energije se naziva naporom.31. 4.(4. da se strujna cijev sastoji od beskonačno mnogo elementarnih strujnih cijevi. BERNULIJEVA JEDNAČINA ZA STRUJNU CIJEV Kako je presjek elementarne strujne cijevi beskonačno mali. linija energije. .30. Kod masenog protoka .28. piezometarska linija se najlakše crta tako. slika 4. energija koju nosi fluid u jedinici vremena se moţe dobiti sabiranjem.

35. mogu se dati slijedeća objašnjenja: Ukoliko u presjecima u kojima treba primijeniti jednačinu energije ne vladaju uslovi jednodimenzionalne analize treba uvesti koeficijent korekcije rasporeda brzina za energiju. uključujući koeficijent korekcije brzine za energiju. jer je očigledno da: (4.) Na osnovu jednačine 4.33.) gdje su: brzina u pojedinim tačkama poprečnog presjeka. srednja brzina po poprečnom presjeku.34.) Sada se moţe pisati: 73 . tj. (4.32.32. u prvom integralu na desnoj strani jednačine 4. se moţe izvući ispred integrala i moţe se pisati: (4. izraz u zagradi.odnosno: (4. moţe se pokazati da u nekom poprečnom presjeku pribliţno vaţi hidrostatički zakon rasporeda pritiska.) gdje su: teţina fluida koja u jedinici vremena proĎe kroz presjek kinetička energija jedinice teţine fluida.34.) Vezano za drugi član desne strane jednačine 4. Izjednačavajući ovu veličinu kinetičke energije sa odgovarajućom veličinom energije koja proĎe kroz ovaj presjek. ..33. slijedi da je: (4. Količina kinetičke energije prenesena brzinom fluida u posmatranom presjeku jednaka je: (4.37. izraţene preko srednje brzine po presjeku.36.) Kada se strujne linije udaljavaju ili pribliţavaju pod malim uglom.

4. Uz definiciju koeficijenta korekcije moţe se dodati da: predstavlja srednju kinetičku energiju fluida po jedinici mase koja prolazi kroz posmatrani presjek.10.1. PRIMJERI PRIMJENE BERNULIJEVE JEDNAČINE MJERENJE BRZINE Mjerenje brzine fluida je moguće izvršiti pomoću Pito-Prandtlove23 cijevi. slika 4. koeficijent korekcije kinetičke energije. Ona je izvedena u obliku dvije koaksijalne cijevi malog poprečnog presjeka. a periferna cijev sa bočnim otvorima mjeri samo statički pritisak.38. Centralna cijev sluţi za mjerenje zaustavnog pritiska (dinamički + statički pritisak).10.) 4.39. Koeficijent korekcije je veći od jedinice. moţe pisati:: (4.37.gdje su: srednja brzina fluida u posmatranom poprečnom presjeku. a za turbulentno strujanje kroz istu cijev je Ako se jednačina za energiju podjeli sa teţinskim protokom jednačina za strujnu cijev u formi napora: dobiva se Bernulijeva (4. Na vrhu Pito-Prandtlove cijevi su pijezometarski i brzinski napor: a pijezometerski napor na periferiji cijevi je: 22 23 Gaspard-Gustave Coriolis Pitot-Prandtl 74 .) Koeficijent korekcije za kinetičku energiju se naziva i Koriolisov 22 koeficijent.4. Za laminarno strujanje kroz cijev okruglog poprečnog presjeka je . koji se prema jednačini 4.

voda. itd.5. onda se u diferncijalnom dijelu manometra fluid postavi kao na slici 4.4. gustine Ako se Pito-Prandtlova cijev postavi u struju fluida brzine .10.: Pito-Prandtlova cijev Pito. kao ţiva.) gdje su: gustina fluida kojim je napunjen diferencijalni manometar (manometarski fluid).40. Pritisak iznad slobodnog nivoa tečnosti je . 75 . Analizirajući pritisak u odgovarajućim presjecima diferencijalnog manometra uz poštivanje uslova neprekidnosti sredine.. 4. dobiva se: (4.2.Prandtlova cijev je spojena sa diferencijalnim -manometrom ( -cijev) koji je napunjena manometarskim fluidom. alkohol. Isticanje je u atmosferu. ISTICANJE TEČNOSTI IZ REZERVOARA Na slici 4.Slika 4. gustina fluida čija se brzina mjeri.4. tada se spuštanje slobodnog nivoa tečnosti moţe zanemariti i problem tečenja smatrati stacionarnim. je prikazan rezervoar sa tečnošću. Ako je poprečni presjek otvora mnogo manji od površine poprečnog presjeka rezervoara.

i izraz 4. Uvaţavajući ovo.42. Kao dobra aproksimacija se uzima da je pritisak u mlazu jednak okolnom atmosferskom pritisku . Ova zakonitost je poznata kao Toričelijeva24 teorema.44. Protok realne tečnosti kroz otvor na rezervoaru se moţe odrediti pomoću izraza: (4.) Ako je rezervoar otvoren prema atmosferi. koeficijent protoka koji uzima u obzir uticaj realnih osobina tečnosti. Bernulijeva jednačina primijenjena na strujanje izmeĎu tačaka 1 i 2 glasi: (4. onda je postaje: . Pritisak u mlazu nije tačno poznat.41. (4.Slika 4.) gdje su: površina poprečnog presjeka otvora.: Isticanje tečnosti iz rezervoara Zamišljena linija koja spaja tačke 1 i 2 predstavlja strujnu liniju.41.43. za brzinu isticanja. 24 Evangelista Torricelli 76 .5. se dobiva: odnosno: (4. iz Bernulijeve jednačine 4.42.) Brzina tečnosti na izlazu iz rezervoara je jednaka brzini padanja krutog tijela sa visine .) Obzirom da je brzina mala moţe se zanemariti.

dobivamo: odnosno: Protok kroz Venturijevu cijev je: Primjenjujući jednačinu hidrostatike na fluid u protok: cijevi. Za kretanje nestišljivog fluida integralna jednačina kontinuiteta je: gdje su i srednje brzine u presjecima 1 i 2. respektivno. .4. Razlika pritisaka se mjeri manometrom. MJERENJE PROTOKA POMOĆU VENTURIJEVE CIJEVI Venturijeva25 cijev je instrument koji sluţi za mjerenje protoka fluida. da bi konačno.41. On ima kratku sekciju istog poprečnog presjeka kao i priključni cijevni vod .10. poslije postepenog proširenja dostigao početni poprečni presjek .6. koji je ispunjen fluidom gustine . Na početnom i najuţem presjeku izbušeni su otvori za priključke koji sluţe za mjerenje pritiska. zatim se presjek suţava na neku minimalnu vrijednost .. odnosno razlike pritisaka. iz Ako uzmemo da su koeficijenti korelacije kinetičke energije jednaki jedinici. slika 4.3. Bernulijeve jednačine 4. moţe se dobiti izraz za teoretski 25 Giovanni Battista Venturi 77 .

6.Slika 4.: Venturijeva cijev Uticaj realnih osobina fluida obuhvata se pomoću koeficijenta protoka . 78 . te je realni protok: Koeficijent protoka se odreĎuje eksperimentalno za datu Venturijevu cijev.

PROMJENA KOLIČINE KRETANJA U velikom broju problema mehanike fluida. JEDNODIMENZIONALNA ANALIZA TOKA Dimenzionalnost kretanja se odreĎuje prema broju nezavisnih geometrijskih koordinata.1.1.1. rezultujuća sila koja djeluje na fluidni element. normalno na strujnu liniju zanemarljive u odnosu na promjene niz istu. Prema Njutnovim zakonima. To znači da su osobine fluida normalno na osu strujne cijevi konstantne. Pri rješavanju takvih problema koristi se osnovna jednačina dinamike o promjeni količine kretanja u integralnom obliku.5. 5. gdje su promjene osobina.1. kao sto je prikazano Slika 5. Drugi Njutnov zakon primijenjen na materijalni element mase ima oblik: (5. Posmatraće se dejstvo fluida pri prolasku kroz graničnu površinu na slici 5.) gdje su: brzina kretanja fluidnog elementa. brzine i pritiska. Najčešći oblik jednodimenzionalnog toka je kretanje u strujnoj cijevi. MeĎutim. kaţe se da je kretanje jednodimenzionalno. ako osobina toka zavisi od jedne koordinate. U tim slučajevima poznavanje detaljnih karakteristika toka.: Granična površina Granična površina moţe biti nepokretna ili translatorno pokretna sa konstantnom brzinom. od interesa je odreĎivanje sile kojom fluid u kretanju djeluje na potopljeno tijelo ili uopšte na čvrstu konturu. promjena brzine tijela nastaje kao posljedica dejstva sila. 79 . U opštem slučaju kretanja su trodimenzionalna. u svakoj tački fluidnog polja nije neophodno nego je od interesa poznavanje ukupnog dejstva fluida na tijelo. količina kretanja. npr.

Pravac djelovanja gravitacione sile prolazi kroz teţište granične zapremine. Kao što je već napomenuto. Ako je kretanje stacionarno. te je doprinos ovog člana jednak nuli.3. kao što su gravitaciono i elektromagnetno.) gdje su: količina kretanja mase unutar granične zapremine sila koja djeluje na posmatranu fluidnu masu. Drugi član predstavlja uticaj promjene količine kretanja uslijed ulaza i izlaza fluida iz granične površine. vremenska promjena količine kretanja je jednaka rezultujućoj sili koja djeluje na fluidni element. U skalarnom proizvodu odreĎuje da li se radi o ulazu ili izlazu fluida iz granične zapremine. Osim Desna strana jednačine predstavlja sumu svih vanjskih sila koje djeluju na graničnu zapreminu fluida. ako je ugao veći od ovoga. predstavlja promjenu količine kretanja mase unutar granične zapremine.3. 80 ..4. a tako i količina kretanja fluidnog elementa kada prolazi kroz tu tačku. se moţe napisati: (5. Primjenom zakona transformacije (na član graničnu zapreminu moţe se pisati: ) izmeĎu sistemskog pristupa i pristupa za . fiksirane u odnosu na koordinatni sistem .) gdje je ubrzanje zemljine teţe.1. brzina se pojavljuje i kao intenzivna osobina količine kretanja. zapreminska sila je: (5. predznak proizvoda je negativan i označava ulaz fluida u graničnu zapreminu.Prema jednačini 5. U ovom članu brzina izmeĎu vektora i mani od igra dvostruku ulogu. Ako je ugao predznak proizvoda je pozitivan i kroz taj segment . a manji granične površine fluid izlazi iz granične zapremine.2. Zapreminske sile potiču od vanjskog polja. Na osnovu ovoga. Naprotiv. vanjske sile se mogu podijeliti na zapreminske i površinske. odnosno: (5. U slučaju gravitacionog polja. od . brzina u proizvoljnoj tački ostaje konstantna.) Prvi član jednačine 5.

je primijenjena za odreĎivanje sile .2. U opštem slučaju. te se moţe napisati: (5. prikazano na slici 5..Površinske sile djeluju na graničnu površinu i predstavljaju dejstvo okolnog fluida i dejstvo čvrste konture koji su u kontaktu sa graničnom površinom. Na dijelu slike 5. kroz oslonac.3. odreĎenih tenzorom napona . i 5. kojom fluid u stacionarnom kretanju djeluje na redukciono koljeno (u horizontalnoj ravni ). (5. 5. (a) je prikazano redukciono koljeno. a na dijelu 5. Zato se površinske sile prikazuju kao suma tri komponente: (5.) Konačno. Granična površina označena crtkanom linijom ima segment konture koja prolazi kroz fluid: i segment konture u dodiru sa čvrstim tijelom: 81 . reakciju elemenata uslijed dejstva fluidne mase. se moţe napisati: (5.2.6.) Dejstvo sile reakcije oslonca.8.7.5.) Komponenta fluidne konture odreĎena je veličinom normalnih i tangencijalnih napona na odgovarajućem segmentu konture. koja se na fluid prenosi pomoću normalnih i tangencijalnih napona.5.4. Dominantan uticaj ima hidrostatički pritisak. segmenta konture koji se poklapa sa konturom čvrste površine i segmenta koji presijeca konturu čvrstog tijela. korištenjem jednačina 5.9.9. npr. jednačina 5.) Ilustracije radi. granična površina se sastoji od segmenta konture koja prolazi kroz fluid.2.(b) je prikazan poligon sila (vektorski dijagram).) Komponenta predstavlja dejstvo čvrste konture. nastale u presjeku granične površine i čvrstog tijela. izračunava se pomoću tenzora napona : (5.

se moţe napisati po segmentima granične površine kao: (5. i nepromjenjive.: Okolni fluid djeluje na graničnu površinu u presjecima i . tj.: Djelovanje fluida na redukciono koljeno Obzirom da je strujanje stacionarno.10.10.9. obzirom da je maseni protok . Zapreminska sila predstavlja teţinu fluida unutar granične zapremine.2.) Doprinos trećeg člana sa desne strane jednačine 5. je: obzirom da su vektori i po konturi meĎusobno normalni. član jednačine 5.Slika 5. je: Drugi član jednačine 5.9. imamo: U slučaju kada su brzine fluida u presjecima ili. te se moţe napisati: 82 .

Dejstvo konture se moţe odrediti ako se poznaje raspored normalnih i tangencijalnih ako napona na konturi . moţe se napisati: (5. u ovom slučaju. Reakcija oslonca . bio bi: (5.(b) je prikazan vektorski dijagram – poligon sila.14.) Postavljeni uslov o konstantnosti brzina u svim tačkama presjeka predstavlja uslov jednodimenzionalne analize toka.: (5. u presjecima gdje se moţe primijeniti princip jednodimenzionalne analize kretanja na polje brzina. nije poznata jer granična površina ne siječe noseće elemente konstrukcije.12. Da bi se princip jednodimenzionalne analize kretanja mogao primijeniti na fluks količine kretanja i u slučajevima nejednolikog rasporeda brzina po presjeku potrebno je uvesti koeficijent korekcije. Alternativno. Pretpostavlja se da su relativni pritisci konstantni u posmatranom presjeku. izraţen preko srednje brzine protoka u tom presjeku.Smjer sila pritiska i odreĎuje vrijednost relativnog pritiska i jer isti mogu biti veći ili manji od nule. Sa koeficijentom korekcije stvarni protok količine kretanja kroz neki presjek. uz pomoć vektorskog dijagrama.12. Koristeći naprijed navedene izraze.13a. Uslov jednodimenzionalne analize proširen na bilo koju vektorsku veličinu kaţe da je dovoljno poznavanje posmatrane vektorske veličine samo u jednoj tački presjeka za poznavanje tog vektorskog polja u cijelom presjeku. tj.) Na slici 5. Drugim riječima. On se svodi na to da je brzina u bilo kojoj tački presjeka predstavnik brzinskog polja u cijelom presjeku. konvekcijalno ubrzanje je jednako nuli. jednačina 5. Prema III Njutnovom zakonu dejstvo fluida na čvrstu konturu je jednak negativnom dejstvu konture na fluid. 83 . koji u sebi sadrţi efekt promjene brzine po poprečnom presjeku toka. onda pod uslovima jednodimenzionalne analize slijedi da u posmatranom presjeku strujne linije moraju biti paralelne ili bar pribliţno paralelne kako bi brzine u svim tačkama presjeka bile praktično meĎusobno jednake. se moţe iskoristiti za odreĎivanje su poznati ostali članovi te vektorske jednačine.) Navedeni izraz 5. kako bi se mogli dimenzionisati nosaći koljena: (5.9.) ili (5.11.13b.2. Ukoliko je to vektorsko polje – polje brzina. se koristi za odreĎivanje dejstva fluida na element.) gdje je jedinični vektor normale na površinu.

Koeficijent korekcije ili Bazenov koeficijent za količinu kretanja se odreĎuje iz: (5. Na primjer.) Koeficijent korekcije uzima u obzir nekonstantnost rasporeda brzina.15. za slučaj laminarnog kretanja fluida u cijevi okruglog poprečnog presjeka je: 84 . Njegova vrijednost je uvijek veća od jedan.

U prirodi nema ravanskih strujanja jer se slike strujanja razlikuju čak i kad su ravni paralelne. meĎusobne razlike su toliko male da oslanjanje na pretpostavku o istovjetnosti strujanja ne vode pogrešnim zaključcima. naravno uz izvjesna ograničenja.2. MeĎutim. brzina se uvijek moţe smatrati paralelnom ravni. Protok kroz izabranu krivu u ravni znači da fluid u jedinici vremena prolazi kroz odgovarajuću cilindričnu površinu. što ima drukčiju fizičku interpretaciju. Za vrtlog se dobiva izraz: (6.) a gradijent bilo koje funkcije : (6. 6. a da se izvedeni zaključci mogu primijeniti i za strujanje kroz sve ostale ravni. STRUJNA FUNKCIJA Diferencijalna jednačina strujne linije (strujnice) pri ravanskom strujanju je: 85 . npr. podrazumijeva se da je to trag prave koja je normalna na ravan. Prednost ovakvog uproštenja se sastoji prvenstveno u tome da se kretanje fluida moţe posmatrati u jednoj od paralelnih ravni. koja graniči sa paralelnim ravnima čije je rastojanje jedinično. Tada se govori o ravanskom strujanju fluida. Jednačina kontinuiteta nestišljivog fluida postaje: (6. ) pa je: Uslov nije dovoljan da strujno polje definišemo kao ravansko. kada se govori o tački u ravni. Ovdje se ne misli na kretanje fluida u tankom sloju. Potrebno je još.2. jer se fluid moţe kretati u paralelnim slojevima raznim brzinama. Zato.) 6. eventualno. i od vremena . kretanje vode kroz velike pravougaone kanale. Zato izvod ma koje veličine mora biti jednak nuli pri ravanskom strujanju. Pri ravanskom strujanju.6. Kao primjer ravanskog strujanja moţe posluţiti. da projekcije brzine i .) iz kojeg se saznaje da vektor stoji uvijek normalno na ravan kretanja. POTENCIJALNO STRUJANJE FLUIDA RAVANSKO STRUJANJE NESTIŠLJIVOG FLUIDA Ponekad se fluid kreće tako da je strujna slika identična ili skoro identična u svim ravnima koje su paralelne nekoj referentnoj ravni. kao uopšte i sve veličine koje se odnose na ravansko strujanje budu nezavisne od promjenljive .1.3.1. a da zavise jedino od i .

koja se mora zadovoljiti.) a kako je: (6. Za proizvoljne vrijednosti konstante dobiva se 86 .4. Kada je jednačina egzaktna moţe se neposredno napisati: (6. Uvaţavajući naprijed navedeno. jednačina 6. dobiva: (6.9.) Ova jednačina se moţe integraliti kada se lijeva strana dovede do oblika potpunog diferencijala . onda njena lijeva strana predstavlja potpuni diferencijal.8.6..4.6.) Za odreĎenu vrijednosti konstante . jer se podudara sa jednačinom kontinuiteta 6. odreĎuju funkciju koja zavisi od promjenljivih i . predstavlja cilindričnu površinu u prostoru.(6. u protivnom treba traţiti integralni faktor kojim bi se lijeva strana pomnoţila i tako dovela do potpunog diferencijala.) Vidi se da jednakost drugih izvoda: funkcije moţe postojati jedino kada je: (6.10.) ili poslije integralenja: (6.) to se poreĎenjem ova dva izraza. jednačina 6. 6.2. predstavlja jednačinu krive linije u ravni . Jednačine 6.10.) što predstavlja uslov da bi početna jednačina bila egzaktna. Tada se diferencijalna jednačina 6. koji se ovdje posmatra. a u opštem slučaju i od vremena ...4. odnosno 6.7. strujne linije svodi na: (6. Ako je navedena jednačina 6.5.5.. egzaktna.10. i 6. neke funkcije . koja se moţe mijenjati tokom vremena.7. Ovaj uslov je uvijek ispunjen pri strujanju nestišljivog fluida.5.

Primjenom strujne funkcije moţe se vrtlog .: Slika 6. ograničenu paralelnim ravnima i . Kada je strujanje stacionarno. Pri potencijalnom strujanju.14.: Protok kroz proizvoljnu krivu AB u ravni 0xy (6. odnosno kroz cilindričnu površinu normalnu na ravan .1. Funkcija se naziva strujna funkcija.: Laplasov operator ili Laplasian. onda je: (6. funkcija mora zadovoljiti Laplasovu (6. vidi sliku 6.11.) Funkcija moţe posluţiti i za izračunavanje protoka kroz proizvoljnu krivu u ravni . strujne linije su nepromjenjene u ravni i poklapaju se sa putanjom fluidnih elemenata.1.13.) gdje je. i 6. iz izraza 6. predstaviti kao: (6.12. odnosno sistem strujnih površina. kada je jednačinu: .) Iz izraza 6.14.. To je.) Ako predstavlja usmjereni element krive . strujna funkcija ne zavisi od vremena. sistem strujnih linija.sistem krivih linija u ravni.1. ustvari. u opštem slučaju.13. slijedi: 87 .

Funkcija ima karakteristike funkcije potencijalnog polja.) Prema izrazu 6.15. Funkcija koja zadovoljava ovaj uslov je funkcija potencijala brzine i ona u potpunosti definiše polje brzine.16.) 88 . dobiva se: (6.17.. sa matematske tačke gledišta.: (6. POTENCIJALNO STRUJANJE Poznavanje rasporeda brzina i pritisaka nekog strujanja u prostoru i vremenu problem je riješen jer se ostale veličine mogu dobiti iz ovih poznatih rješenja. na ovaj način. Ako je moguće naći skalarnu funkciju preko koje se moţe izraziti brzinsko polje onda se rješenje problema strujanja fluida znatno uproštava jer se ono svodi na nalaţenje odgovarajuće skalarne funkcije. Za polja za koja se moţe specificirati skalarna funkcija. kao nezavisno promjenljivih veličina. za komponente brzina na neke kinematske karakteristike strujanja dolazi se do dopunskih svojstava potencijalnog strujanja fluida. Da je ona potencijal brzine pokazuje činjenica da se iz njenih izvoda dobivaju komponente brzina.) onda moţemo reći da je strujanje potencijalno. se nazivaju potencijalna polja (npr.15.: . Činjenica da je brzina vektorska funkcija.Obzirom da strujna funkcija ne zavisi od . protok kroz konturu funkcija u krajnjim tačkama krive. dobiva se: (6.16. jednak je razlici vrijednosti koje ima strujna 6.71. onda je funkcija polja. polje gravitacionih sila je definisano funkcijom potencijala gdje je osa usmjerena naviše). Ako se iste uvrste u izraz za komponente vrtloţenja. Ako skalarna funkcija zadovoljava uslov da su komponente brzine izvod te funkcije u odgovarajućim pravcima. Obuhvatajući obadva njena svojstva slijedi da je funkcija zaista funkcija potencijalnog polja. izraz 3. Obzirom da ona opisuje njihovu kontinualnu raspodjelu u funkciji koordinata i vremena.. tj.3. Primjenom izraza 6. oteţava nalaţenje rješenja.

. imamo: Izjednačavajući izraze za komponente brzina dobiva se: (6. u principu. Fluid u kojem je moguće zanemariti viskozitet je idealan fluid. 89 .. MeĎutim. većinom i nevrtloţno (isticanje i prelijevanje. viskoznog. otvoreni tokovi konstantnog pritiska na slobodnoj površini i slično). fluida dolazi do formiranja zona u kojima sile viskoziteta ne dolaze do izraţaja.7.) S druge strane. biće: (6. Na takva strujanja se moţe primijeniti teorija potencijalnog strujanja. teorija potencijalnog strujanja fluida se primjenjuje na kretanje idealnog fluida. meĎusobno normalnih linija. Prema ovome.19.20.Iz navedenih jednačina u izrazu 6. To dokazuje. skalarni proizvod gradijenta ovih funkcija je jednak nuli: što znači da su gradijenti meĎusobno normalni.19. Nevrtloţnost je usko vezana za odsustvo dejstva sila viskoziteta. Ako ravansko strujanje ima potencijal brzine . Ovo se lako moţe dokazati. koje predstavljaju uslove nevrtloţnosti elemenata fluida moţe se doći do osnovnih svojstava potencijalnog strujanja fluida.) 26 27 Augustin Cauchy Bernhard Riemann 28 Funkcije koje zadovoljavaju Laplasovu jednačinu (neprekidne i sa neprekidnim parcijalnim izvodima prvog i grugog reda) nazivamo Laplasovim ili harmonijskim funkcijama.18. Tako se dobiva: (6. u prirodi ne postoji neviskozan fluid. ali pri kretanju realnog. iz izraza 6. uvrštavanjem komponenti brzine izraţenih preko funkcije potencijala u jednačinu kontinuiteta.17. Svaka od funkcija i zadovoljava Laplasovu jednačinu 28. One pokazuju da strujne ( ) i ekvipotencijalne linije ( ) predstavljaju dva sistema. se nazivaju Koši26-Riemanovim27 jednačinama.) Jednačine 6. To su slučajevi u zonama izrazito velikog ubrzanja fluida gdje je strujanje. konvergentno strujanje. neki slučajevi kretanja tijela kroz fluid.

su Laplasove homogene parcijalne linearne diferencijalne jednačine drugog reda.20. poznat potencijal brzine i neka se traţi strujna funkcija . prema jednačinama 6. onda moţe postojati i kretanje potencijala i strujne funkcije ( ).23. odnosno strujnu funkciju. a druga se dobiva iz Koši-Riemanovih uslova.) Obzirom da funkcija zadovoljava Laplasovu jednačinu. moţe se napisati: (6. Jednačine 6.19.22. u uslov nevrtloţnosti ( ). dobivamo: 90 .) Mora se pretpostaviti funkcija koja je za sada nepoznata funkcija od . Ako je taj potencijal harmonijski u cijeloj zoni toka.: Ako se integrali prva jednačina. uvrsti u drugu jednačinu 6.) Uvrštavanjem izraza 6. Naime. a zadovoljava Laplasovu jednačinu. u izraz 6. od vrijednosti do . dobiva se: (6. ako postoji kretanje potencijala i strujne funkcije .20.) gdje je Laplasov operator ili Laplasijan. pokazuje da je u toj zoni toka zadovoljen uslov kontinuiteta i da je u njoj strujanje nevrtloţno. izuzev u nekim tačkama.23.21. i 6.22. i 6. Ako se dobiveni izraz 6. izraţenih preko strujne funkcije. dobiva se: (6.24. tačke singulariteta. dobiva se: (6.Analogno. pokazuju još jedno vaţno svojstvo funkcija i . onda su te tačke. Neka je. Kako Laplasova jednačina istovremeno izraţava uslov kontinuiteta i nevrtloţnosti. Samo se jedna od funkcija mora naći primjenom Laplasove jednačine.24.21.19.21.. Dobivene jednačine 6. Koši-Riemanovih uslova. uvrštavanjem komponenti brzine. npr. to skalarna funkcija koja opisuje neko strujanje fluida u zoni toka. Rješenja Laplasovih jednačina su harmonijske funkcije i bilo koja od njih predstavlja potencijal brzine. Koši-Riemanovi uslovi glase.

je ekvivalentan izrazu 6. a na osnovu poznatih jednostavnijih strujanja. kada se zna strujna funkcija . Ravansko potencijalno strujanje je potpuno definisano funkcijom potencijala i strujnom funkcijom .19.25. analogan je sa Za neke oblike strujanja pogodnije je strujnu sliku opisati u polarnom koordinatnom sistemu .(6.) Integralenjem dobivog izraza 6.27. i smatrati da su one upravo funkcije koje odreĎuju neko strujanje. od vrijednosti do . Ali.) Ovaj izraz 6. SLAGANJE STRUJANJA U ovom poglavlju će se izloţiti način na koji se dolazi do predstave o sloţenim strujanjima. (6.29.) 6. ne mogu se izabrati bilo kakve funkcije i . Ove funkcije daju i analitičku i grafičku predstavu o kretanju. sada glase: (6. Koši-Riemanovih uslova.26.25. Dakle.) Da se je pri traţenju funkcije dobio bi se izraz: pošlo od druge jednačine 6.26. Postupak za iznalaţenje potencijala brzine već prikazanim. Zna se da su one vezane Koši-Riemanovim uslovima i da svaka od njih zadovoljava Laplasovu jednačinu.27. dobiva se: Na kraju se nalazi vrijednost za: (6.28.4. Komponente brzine i Koši-Riemanovi uslovi. .) a Laplasova jednačina za ravansko strujanje je data izrazom: (6. svaki par funkcija koje zadovoljavaju Koši-Riemanove 91 .

drugi par funkcija koje. potencijala brzine Neka su i i strujne funkcije . RAVANSKO STACIONARNO STRUJANJE FLUIDA . pa ih moraju zadovoljiti i funkcije: što znači da njima odgovara neko novo strujanje potencijala brzine i strujne funkcije . 6. Koši-Riemanovi uslovi su linearne parcijalne diferencijalne jednačine. očigledno je da takvih funkcija ima beskonačno mnogo.5. moguće je upoznati nova. vrlo sloţena strujanja. Paralelno strujanje se karakteriše konstantnom brzinom fluidnog polja. takoĎe. Ne ulazeći u analizu kako će se one prilagoditi graničnim uslovima. se odnose na najjednostavnije slučajeve stacionarnog ravanskog strujanja fluida. ANALIZA POTENCIJALNIH STRUJANJA Primjeri potencijalnog strujanja fluida koji će se navesti.) 92 . Komponente brzine u i pravcu su: Iz izraza za komponente brzine i Koši-Riemanovih uslova. Dakle.uslove uvijek daju sliku nekog mogućeg strujanja. . Pretpostavimo da su odreĎene dvije funkcije i koje zadovoljavaju uslove: Njima odgovara potencijalno strujanje. dobiva se: (6. kao što je Najjednostavniji primjer strujanja fluida je stacionarno. kod kojeg su strujne linije meĎusobno paralelne. 6. Dobivene zbirne funkcije takoĎe zadovoljavaju Koši-Riemanove uslove.2. u bilo kojoj tački osu.1. Ako je pravac brzine odreĎen uglom u odnosu na pokazano na slici 6.5. poznavanjem pojedinih jednostavnih strujanja. zadovoljavaju uslove: Ove funkcije odreĎuju drugo strujanje sa potencijalom brzine i strujnom funkcijom .30. često.

33. se odreĎuje iz prve jednačine 6.34. strujna funkcija Ako izvod ove funkcije 6.30. u izraz 6. po drugoj promjenljivoj... izjednačimo sa istim članom iz druge jednačine 6.Slika 6.32.) Dobivena funkcija zadovoljava jednačinu kontinuiteta u obliku Laplasove jednačine. Koši-Riemanovih uslova: (6.) Uvrštavanjem izraza 6. Koši-Riemanovih uslova.34.31.) Analogno. dobiva se: 93 .30. dobiva se: (6..2. po drugoj promjenljivoj je: Ako ovaj izvod izjednačimo sa drugom jednačinom iz 6.. Koši-Riemanovih uslova.32.) Izvod funkcije 6. dobiva se: (6.30.31.30.: Ravansko stacionarno strujanje fluida Ako se integrali prva jednačina 6. dobiva se: odnosno: (6.31.

te mogu biti izjednačene sa nulom.2.35. . osom. postaju: a u polarnom koordinatnom sistemu su: Za ovaj slučaj strujanja. . izrazi za funkciju potencijala brzine i strujnu funkciju u Dekartovom sistemu. dobiva se: 94 .) Vodeći računa o usvojenom smjeru linije po kojoj se vrši integralenje (pozitivan smjer je smjer suprotan kretanju kazaljke na satu) i pravcu brzine. i 6. slika 6. izraz 6. dobiva se: (6. i Za slučaj strujanja paralelnog sa osom. u izraz 6.. Zbog toga je cirkulacija po bilo kojoj zatvorenoj liniji jednaka nuli. Ekvipotencijalne linije su pravci normalni na linije Dobiveni izrazi 6. jer su date funkcije potencijala harmonijske u cijeloj zoni toka.) Uvrštavanjem nepoznate funkcije. za uzimajući: i i se mogu transformisati u polarni koordinatni sistem.) Vrijednosti konstanti i su proizvoljne. a ekvipotencijalne linije su U cijelom strujnom polju stacionarnog strujanja nema tačaka singulariteta.36.33.35..34. strujne linije su paralelne sa parelelne sa osom. Ovo je prikazano na izdvojenoj zatvorenoj liniji .36.odnosno: (6. Strujne linije su pravci pod uglom prema osi.

Slika 6.) Komponente brzine u bilo kojoj tački ovog toka.37.. po zatvorenoj krivoj. izraţene preko funkcije potencijala.38.: Potencijalni usamljeni vrtlog Za ovaj vid strujanja fluida. jednaka nuli.) Da bi se odredila strujna funkcija.5.39.) Ako se naĎe izvod za po drugoj promjenljivoj i izjednači sa drugom jednačinom iz KošiRiemanovih uslova 6. su: (6.3. tako da se brzina u njemu mijenja obrnuto proporcijalno sa rastojanjem od ose rotacije.Dakle.28.28.) ili u Dekartovom koordinatnom sistemu: (6. 6.40. sistem strujnih i potencijalnih linija će biti kao na slici 6. je: (6. treba primijeniti Koši-Riemanove uslove 6. odrediće se nepoznata funkcija : 95 . POTENCIJALNI USAMLJENI VRTLOG U slučaju rotacije fluida u koncentričnim krugovima oko neke ose.2. u polju potencijalnog toka je cirkulacija.3. funkcija potencijala izraţena u cilindričnim koordinatama. Iz prve jednačine se dobiva: (6.

sistem potencijalnih linija se sastoji od sistema radijalnih linija.42.) (6.) Funkcija potencijala 6. u izraz 6. Moţe se smatrati da fluidni elementi iz singularne oblasti pripadaju jednom jedinom vrtloţnom vlaknu po kojem se cjelokupno kretanje fluida naziva strujanje u polju usamljenog vrtloga. u kojoj naprijed navedeni zakon ne vrijedi. Ali. dobiva se: (6. nailazi se na dva slučaja:   U prvom slučaju.3. Sa druge strane. da su strujne linije sistem koncentričnih krugova sa aksijalnom i radijalnom komponentom brzine jednakom nuli. Singularna oblast se naziva i vrtložnim jezgrom. i usvajajući da je . singularna oblast. a tangencijalna komponenta je duţ svake strujne linije konstantna. za . Ova oblast. Fluid kruţi u strujnoj ravni oko ose rotacije (koordinatni početak) u koncentričnim krugovima sa smjerom suprotnim smjeru kretanja kazaljke na satu . U prirodi nisu poznate tako velike brzine pa je jasno da posmatrano strujanje ne moţe vaţiti za brzinu ose rotacije. kao sto je prikazano na slici 6. (slika 6. nepromijenjenom ugaonom brzinom.44.3. i strujna funkcija 6. kriva 96 . Na konstantnom rastojanju od centra krugova brzine su istog intenziteta. kad integralska kriva ne obuhvata tačku singulariteta.) ne obuhvata vrtloţno jezgro pa se nalazi: Pri analiziranju i odreĎivanju cirkulacije. strujno polje se moţe podijeliti na dvije oblasti:  prvu.41.) U ovom slučaju se vidi. intenzitet brzina opada obratno proporcijalno radijusu i u beskonačnosti teţi nuli . ukoliko se odmičemo od centra. Obično se pretpostavlja da u njoj fluid rotira kao čvrsto tijelo.42.37.40.) Uvrštavajući dobiveni izraz 6. Ukoliko se primićemo osi rotacije brzina teţi beskonačno velikoj brzini .43. ima podreĎenu ulogu prema prostranstvu toka. u Dekartovom koordinatnom sistemu glase: (6. vrlo malu.(6. kad integralska kriva obuhvata tačku singulariteta. Na osnovu navedenog.41. koja je veoma prostrana i gdje se brzine ponašaju prema zakonu  drugu.

STRUJANJE U POLJU USAMLJENOG IZVORA I PONORA Primjenom svojstva o zamjeni uloga funkcije potencijala i strujne funkcije na prethodni slučaj. Zbir svih pojedinih integrala opet je . jednaka nuli.5. onda će cirkulacija po njoj biti: (6. definisan funkcijom potencijala i strujnom funkcijom kao: (6. Rezultat se neće promijeniti kada se singularitet obuhvati proizvoljnom krivom. koja ne obuhvata tačku singulariteta.46. .48.) Izrazom 6. za cirkulaciju.46. Dobiveni izraz 6.. Cirkulacija je konstantna i ne zavisi od veličine jezgra.Integrali duţ dijelova i . je pokazano da je u polju usamljenog vrtloga cirkulacija po zatvorenoj krivoj. ako se za integralnu krivu uzme bilo koja od strujnih linija. Ako se površina podjeli u niz elementarnih kruţnih isječaka. su: 97 .) 6.45. tako da je obuhvaćena tačka singulariteta. izraţene preko funkcije potencijala. da bi se ovaj vid strujanja Komponente brzina. dobiva se novi vid strujanja fluida poznat kao izvor ili ponor.) U ovom slučaju umjesto konstante .47. izraz 6. dobiva se: (6.3.48.45. uzeta je konstanta razlikovao od prethodnog. cirkulacija nije više jednaka nuli. tačku singulariteta. daje fizičko značenje konstante . U drugom slučaju. Prema tome jezgro se moţe svesti na tačku. Kako je: integralske krive jednaki su nuli uslijed ortogonalnosti vektora na putu i na putu .) Dakle.49. koncentrični krug.) Funkcija potencijala i strujna funkcija se mogu pisati: (6. kao jačine vrtloga: (6. vidi se da jedino integrali duţ elementarnih lukova daju doprinos cirkulaciji.

dimenzija: Iz izraza 6.) gdje je jedinični protok (izdašnost) izvora ili ponora.: Strujanje u polju usamljenog izvora Intenzitet izvora ili ponora je definisan konstantom . Za .4. koja obuhvata liniju izvora ili ponora. i 6.(6. glase: 98 . brzina je pozitivna i smjer strujanja je od centra u polje. koja se moţe odrediti iz veličine protoka kroz jediničnu cilindričnu površinu. Strujanje je dvodimenzijalno (ravansko).52. za slučaj izvora. Za . Karakter strujanja u ova dva slučaja zavisi od konstante .) Iz izraza 6.4. Za prvi slučaj se kaţe da je strujanje u polju usamljenog izvora. (6.51.50. kao što je prikazano na slici 6. imaju iste dimenzije.) Izrazi 6. Slika 6.51. se dobiva intenzitet (jačina) dvodimenzionalnog izvora ili ponora: (6. sa povećanjem radijusa (pozitivan smjer). brzina je negativna i smjer strujanja je iz polja prema centru. se vidi da je polje brzina predstavljeno samo radijalnom brzinom.52.50. tačka singulariteta. sa istim smjerom .51. Njena apsolutna vrijednost se povećava sa pribliţavanjem centru i u njemu postaje beskonačno velika. da je strujanje u polju usamljenog ponora. strujne linije su radijalni pravci. a u drugom. a potencijalne linije koncentrični krugovi. . U Dekartovim koordinatama funkcija potencijala i strujna funkcija.

postavljenih na osi na i udaljenosti od koordinatnog početka.) Uvrštavajući izraz 6. Slika 6. zamjenom .(6.5.54.55.: Superpozicija izvora i ponora Za proizvoljnu tačku strujna funkcija je: (6.) Za slučaj ponora.54.5.4.5.53.(a).53 i 6.) a u cilindričnim koordinatama: (6. za strujnu funkciju izvora i ponora. smjer brzine se mijenja za . te se izrazi za funkciju potencijala i strujnu funkciju dobivaju iz izraza 6. SUPERPOZICIJA IZVORA I PONORA ISTIH INTENZITETA Posmatraće se rezultujuće strujanje nastalo superpozicijom (sabiranjem) izvora i ponora. 6.54. dobivamo: 99 . kao što je prikazano na slici 6. jediničnih protoka .

60.57.) Koristeći sliku 6.(a).5.59.61.(a) je: tako da se funkcija potencijala moţe pisati kao: 100 . u tački: i sa radijusom: Na slici 6. izraz 6.62.(6.5.56.59.61. odnosno da cijeli protok iz izvora biva zahvaćen ponorom. predstavlja jednačinu kruga sa centrom na osi.(b) su punom linijom nacrtane strujne linije dobivene promjenom vrijednosti konstante .) Sada strujnu funkciju..58. što uvrštavamo u izraz 6. Na sličan način potencijal superponiranog strujanja postaje: (6. iz izraza 6. Ovo znači da segmenti luka kruga povezuju izvor i ponor.56. se moţe napisati: (6.) Izraz 6. iz izraza 6.) Poslije sreĎivanja dobiva se: (6.) Koristeći trigonometrijsku relaciju za razliku arkusa dva ugla. za strujnu (6. moţemo napisati kao: (6.) Iz geometrijskih odnosa na bazi slike 6.) Jednačine strujne linije se dobivaju za funkciju: .5.61. dobivamo slijedeće odnose: (6. se dobiva .58. Za .

6. Neto protok je jednak nuli. Analizirat će se slučaj kada udaljenost teţi nuli .63.) Kada i . cijeli protok izvora će biti zahvaćen ponorom ne uzrokujući nikakvo kretanje.5. potencijal nastalog strujanja je: (6. kao na slici 6.(6. tako da proizvod teţi konačnoj vrijednosti : Uz označavanje kao na slici 6.6.6.(a). Slika 6.64.5. a jedinični protok beskonačnosti . DVOPOL ILI DIPOL Interesantna strujna slika se dobije kada se izvor i ponor istovremeno pribliţavaju koordinatnom početku sistema. dobiva se: 101 .: Dvopol ili dipol Ako su izvor i ponor istog jediničnog protoka (izdašnosti).) 6.

Razvojem logaritamske funkcije u red..6.68. dobiva se: (6. uz uslov : ili poslije sreĎivanja: (6.(a).72.67.) Uvrštavajući izraz 6.71.70.65.) Izraz 6.) ili u Dekartovom koordinatnom sistemu: (6.) Oduzimajući drugu jednačunu od prve.67.(6.) Obzirom da se dobiva: i količnik je male vrijednosti... dobiva se: (6.72.71.66. dobiva se: (6. predstavlja parametarsku jednačinu sa parametrom .) Primjenom teoreme kosinusa na trouglove prikazane na slici 6. (6.65. u izraz 6.68.66. i uvrštavanjem u izraz 6.) Ekvipotencijalne linije se dobiju iz izraza 6. u izrazu 6. dobiva se: odnosno: (6.69.) Zanemarujući članove višeg u izrazu 6.69. odnosno predstavlja familiju krugova sa centrom na osi i sa koordinatama centra: i radijusom: 102 .

) Strujne linije se dobivaju za . izraz 6.) Jednačina 6. Kako su oba strujanja nevrtloţna.28.a). i neka je dvopol lociran u centar koordinatnog sistema . strujna funkcija superponiranog strujanja je: Ako se usvoji cilindrični koordinatni sistem dobiva se: 103 . analogno kao i kod ekvipotencijalnih linija: (6.75.75.7. 6. Neka paralelno strujanje ima konstantnu brzinu u pravcu ose. .što pokazuje da je osa tangenta na ekvipotencijalne linije.5.) ili u Dekartovom koordinatnom sistemu: (6.. SUPERPOZICIJA DVOPOLA I PARALELNOG STRUJANJA Posebno zanimljivu sliku strujanja daje superpozicija dva prethodno analizirana nevrtloţna strujanja: dvopol i paralelno strujanje (slika 6.6.70.73. dobivamo komponente brzine: Na osnovu funkcije potencijala Strujnu funkciju dobivamo primjenom Koši-Riemanovih uslova 6. sa vrijednošću parametra u tački: predstavlja familiju krugova sa centrom na osi i radijusom: osa je tangenta na krugove – strujne linije.74.: i već prikazanog načina izvoĎenja: (6.

(c). ili iz izraz 6. izrazi pomoću radijusa : (6.) Koristeći se dobivenim izrazima 6. Kako kroz nultu strujnu liniju nema protoka fluida ista se moţe smatrati kao čvrsta kontura.77.78.) Raspored brzine po konturi cilindra se odreĎuje iz uslova : Promjena brzine po periferiji cilindra grafički je prikazana na slici 6.79..) Jednačina 6.7. Dobivena slika strujanja odgovara nevrtloţnom strujanju oko cilindra.) Komponente brzine su: (6. Zato je pogodno da se strujna funkcija 6. i .76.76.) Strujne linije se dobivaju za . brzina je dva puta veća od brzine u neporemećenom toku. . je: Od posebnog interesa je nulta strujna linija (6.(6.. i već poznatim načinom se moţe odrediti funkcija potencijala brzine.28. 104 . Ove tačke se nazivaju zaustavnim tačkama i označene su sa i Maksimalna brzina fluida se postiţe u tačkama cilindra za i iznosi tj.76. 6.77. je zadovoljena za: Dakle. radijusa . Za brzina .78. . nulta strujna linija je osa i krug radijusa: Veličina radijusa zavisi od jačine dvopola i brzine paralelnog tečenja . kao: (6. Koši-Riemanovim uslovima 6.80.79.

dovoljno daleko od cilindra.Slika 6. slika 6.8. a druga silom uzgona . i stanje na konturi cilindra.7. analizirat će se raspored pritisaka kod nevrtloţnog strujanja na bazi poznatog rasporeda brzina i Bernulijeve jednačine. Tada se prva sila naziva silom otpora .81.) Obzirom da je strujanje u horizontalnoj ravni i . Uobičajeno je da se rezultujuća sila po jedinici visine tijela razloţi na komponente: silu u pravcu strujanja i silu u pravcu koji je normalan na pravac neporemećenog strujanja. Interesantno je odrediti kojom silom fluid djeluje na cilindar radijusa . Da bi se odredila sila kojom fluid djeluje na cilindar. dobiva se: 105 . dobiva se: (6.: Superpozicija dvopola i paralelnog strujanja Jedan od problema mehanike fluida je odreĎivanje sila kojom fluid djeluje na okolna tijela. Primjenjujući Bernulijevu jednačinu na strujanje neporemećenog toka.

se polazilo od poznate funkcije potencijala i strujne funkcije. izraz 6. Komponente otpora i uzgona. poznata je kao Dalamberov paradoks.) Slika 6.. obzirom (6.8.6. a time je i rezultujuća sila jednaka nuli .) Za silu uzgona se dobiva: (6.) Integralenjem prve jednačine izraza 6.5. uz uvrštavanja vrijednosti za na simetričan raspored pritisaka u odnosu na osu: .8. od dejstva sile su: (6. Na elementarnu površinu djeluje sila .: Sile otpora i uzgona Bezdimenzionalni raspored pritiska. METODE ODREĐIVANJA FUNKCIJE POTENCIJALA U poglavlju 6. U 106 . a da je pri potencijalnom opstrujavanju tog tijela ona jednaka nuli. i za njega vrijedi: Strujanje je neviskozno.82.83..85. dobiva se. i njihovim ispitivanjem se došlo do rješenja za strujanje fluida pri odgovarajućim konturnim uslovima.ili u bezdimenzijalnoj formi: (6.) Dakle sile otpora i uzgona su jednake nuli. 6. sile uslijed dejstva pritiska predstavljaju jedine sile kojim fluid djeluje na cilindar. Činjenica da pri opstrujavanju potopljenog tijela realnim fluidom uvijek postoji odreĎena sila. je prikazan na slici 6.82.83.84.

1. koje treba da zadovolje ove funkcije pri datim konturnim uslovima. Tako na primjer. koji zahtjeva pretpostavljanje vrijednosti funkcije potencijala u pojedinim tačkama mreţe. za tačku mora biti: (6. prvobitno rješenje je potrebno sukcesivno popravljati (metod relaksacije). Za date konturne uslove potrebno je naći sistem strujnih linija i linija potencijala. Ove matematske metode fizike su pogodne za matematski definisane konture. slika 6.) Izvodi potencijala u tački se mogu izraziti pribliţno preko vrijednosti potencijala u okolnim tačkama: . njihovo rješenje moţe biti egzaktno ili pribliţno. Postupak prelaska sa Laplasove diferencijalne jednačine na algebarski diferentni izraz koji opisuje dati tok. pokazan je na primjeru dvodimenzijalnog strujanja fluida oko neke čvrste granice. Postoji čitav niz metoda prevoĎenja diferencijalnih jednačina u sistem algebarskih diferencijalnih jednačina kao i njihovo rješavanje.inţenjerskoj praksi najčešći slučajevi su upravo suprotni. radi čega i konačno rješenje predstavlja pribliţno rješenje postavljenog problema.6. u okolini tačke . mora se prići pribliţnim numeričkim metodama rješavanja Laplasove jednačine. Da bi se došlo do potrebnog stepena tačnosti rješenja. i dr. koje je teško definisati. Leţandrovih30 ili Beselovih31 funkcija. u ovom slučaju Laplasove. METOD KONAČNIH RAZLIKA Ovom metodom se diferencijalne jednačine.1. 6. U zavisnosti od uslova toka i oblika granica. U tom cilju funkcija . mada se u tu svrhu sve više koristi metod Gausove33 eliminacije ili inverzije matrice. na metodu integralnih jednačina i dr. prevode u sistem algebarskih diferencijalnih jednačina.6.1. U čvornim tačkama nacrtane kvadratne mreţe trebaju se pretpostaviti vrijednosti potencijala. 6. Ovaj metod je pogodan za primjenu računara. RAČUNSKE METODE Za egzaktno rješavanje Laplasove jednačine na raspolaganju nam stoje metode rješavanja parcijalnih diferencijalnih jednačina.86. da bi se preko njih došlo do rješenja problema. One se baziraju na korištenju Furjeovih 29 redova. Njihove konačne vrijednosti trebaju biti takve da je za svaku tačku zadovoljena Laplasova jednačina. U osnovi problem se svodi na rješavanje Laplasove diferencijalne jednačine strujanja. Za kompleksniji oblik konture.9. Ovdje se daje klasičan primjer prevoĎenja razvijanjem u Tajlorov32 red i rješavanje dobivenog sistema metodom relaksacije. se moţe aproksimirati Tajlorovim polinomom kao: 29 30 Joseph Fourier Andrien-Marie Legendre 31 Friedrich Bessel 32 Brook Taylor 33 Carl Friedrich Gauss 107 .

.) Na isti način će se dobiti odgovarajući algebarski izrazi za sve tačke kvadratne mreţe. algebarski izraz kao najjednostavnija aproksimacija Laplasove jednačine za tačku je: (6.9.) Sabiranjem izraza 6.87. dok se ne doĎe do vrijednosti koje će zadovoljiti posljednji izraz sa odgovarajućom tačnošću.) Zanemarujući sve članove reda veličine i veće. posmatrajući ih kao i tačku .89. U ovako formiranom sistemu jadnačina potrebno je izvršiti korekciju pretpostavljenih vrijednosti potencijala u pojedinim tačkama metodom relaksacije.) Na sličan način se moţe dobiti izraz za tačke i : (6..Slika 6.88. : (6.90.88.91.87. dobiva se: (6. i 6.) i za tačku . dobivamo: (6. 108 .: Metod konačnih razlika Za tačku .

6. naponsko stanje membrane. Analogija sa električnim poljem napona posebno je pogodna. Jednačina je identična sa jednačinom koja vaţi za funkciju potencijala brzine i strujnu funkciju . Dakle.2.10. Takve su: provoĎenje toplote ili elektriciteta. pored primjera strujanja idealnog fluida. Dovoljno daleko ispred i iza cilindra raspored brzina je konstantan. 6. itd. strujna mreţa se moţe pribliţno odrediti pomoću analogije sa električnim potencijalom. 6. prostiranje magnetnih i drugih talasa. Osnovna prednost ove metode je u mogućnosti dobivanja strujne slike za konturne granice bilo kakve konfiguracije.2.6.Ovakav metod je mukotrpan i dug ukoliko se ne koriste računari. a oblast 109 . je prikazano odreĎivanje potencijala brzine kod opstrujavanja cilindra u dvodimenzionalnom kanalu. raspored napona u polju provodnika je analogan rasporedu funkcije potencijala brzine. Taj dio polja izraĎen je od dobrog provodnika i spojen sa izvorom potencijala (baterija).1. Na slici 6. ako su granični uslovi slični. Konstantan potencijal brzine odgovara dobrom provodniku. pretpostavlja se da su unutrašnji naponi svugdje i u svim pravcima isti. Za homogeni električni provodnik polje napona je definisano jednačinom: gdje je veličina napona. Koji od navedenih uzeti kao model za posmatrano strujanje fluida zavisi od najpodesnije eksperimentalne opreme. a da su ugibi membrane tako maleni da se sekundarni naponi uslijed njih mogu zanemariti. Svaka od ovih pojava moţe posluţiti kao model (analog) odgovarajućem potencijalnom strujnom polju fluida. Čvrsta kontura u fluidnom polju analogno odgovara ploči izolatora. susreće se i u nizu drugih fizičkih pojava. odnosno nagiba površine membrane u pojedinim tačkama. ELEKTRO ANALOGIJA Ako analitički oblici strujne funkcije i funkcije potencijala nisu poznati. METOD ANALOGIJE Uslov da karakteristična veličina neke pojave zadovoljava Laplasovu jednačinu. što pokazuje da je normalno na osu kanala. zato što se električne veličine mogu lako mjeriti. Analogno.2. Kod ove metode odreĎivanja strujne slike problemi su isključivo tehničke prirode – formiranje membrane traţenih karakteristika i odreĎivanje izohipsi na njoj. MEMBRANSKA ANALOGIJA Izohipse tanke trodimenzionalne elastične membrane (od gume ili filma sapunice) projektovane na horizontalnu ravan odgovaraju strujnim linijama dvodimenzionalnog potencijalnog strujanja fluida. 6. električno polje mora biti i geometrijski slično fluidnom polju.1. Cilindar i bočne konture izraĎene su od izolatora. Nadalje.6. Pretpostavlja se da je membrana tako tanka da su njena krutost kao i sile gravitacije zanemarljive. laminarno strujanje izrazito viskoznog fluida.

Na taj način se dolazi do odgovarajućeg sistema strujnih linija. električni otpori koji su unaprijed poznati i definišu se pomoću kliznog reostata. a njena veličina je jednaka gradijentu potencijala u toj tački. kada se ţeli odrediti ţeljena površina potencijala . električni otpornici se podešavaju prema navedenom izrazu. 34 Sir Charles Wheatstone 110 . U svakoj tački tako dobivenog sistema ekvipotencijalnih linija brzina je normalna na njih. Tada se sondom traţe tačke na provodniku za koje je most u ravnoteţi.: Elektro analogija Mjerenje rasporeda električnog potencijala homogenog električnog provodnika ostvareno je pomoću Vistonovog34 mosta.10. vrijedi: gdje su: razlika potencijala izmeĎu elektrode i bilo koje tačke (tačka N).koja odgovara fluidnom polju izraĎena je od homogenog električnog provodnika u obliku ravne ploče. Te tačke leţe na ekvipotencijalnoj liniji. Praktično. kako bi dali isti količnik. Kada je most u ravnoteţi i galvanometar pokazuje nulti otklon. razlika potencijala izmeĎu elektroda . Slika 6.

7. naziva se granični sloj (prema Prandtlu). MeĎutim. Ovaj prostor. fluidni elementi rotiraju. tada bi se u dodiru sa 'zalijepljenim' slojem stvorila neizmjerno jaka sila koja bi mogla da se suprotstavi silama adhezije. da se molekule kreću kaotično. kao kada bi fluid bio neviskozan. izjednačenje nastupilo već na mjestu gdje je brzina manja za 1% od brzine u neporemećenom toku. ovi zaključci vaţe samo za slojevito-laminarno strujanje fluida. Običajno je da se vidljivo rotiranje fluidne mase označava kao vrtlog. iako se to prostim okom ne primjećuje. a posljedica toga se ispoljava kao sila u dodirnoj površini slojeva. Ova pojava se nastavlja sve dok se strujanje ne ustali. upravo kao da je uz nju očvrsnuo. Granični sloj bi teţio veoma maloj debljini jedino kada bi se fluid kretao veoma brzo. tj. što fizički znači da ih ubrzava. Pri ovom se povećava unutrašnja energija fluida. Zato se mora pretpostaviti da će zbog otpora. nalaze u relativnom mirovanju prema brţim elementima. Teoretski. za otpor koji struja fluida mora savladati prilikom prelaska preko čvrste konture. od ploče do mjesta izjednačenja brzina. Iz kinetičke teorije gasova je poznato.) Dakle.1. Time bi se dobio formalan prelaz od realnog fluida prema neviskoznom. svjedoči o tome da je u tom dijelu struje: (7.7. elementarni ili konačni. Svaki vrtlog. Ovaj ih povlači. Istog trenutka kada se uspore elementi fluida uz ploču. nastaje razlika brzina izmeĎu njih i susjednih elemenata fluida. a rastojanje od ploče do mjesta izjednačenja brzina predstavlja debljinu graničnog sloja. a ne pritisak i brzina. Zato meĎu njima nastaje 'trenje' uz posljedicu koja je opisana. Tada bi se moglo smatrati da granični sloj pripada konturi tijela. brzine obliţnjih fluidnih slojeva bi se izjednačile tek na beskonačnom rastojanju od ploče. DINAMIKA VISKOZNOG FLUIDA FIZIČKA RAZMATRANJA Moţe se zamisliti slika o razvoju strujanja iznad neograničene idealno ravne i glatke čvrste konture i to od stanja mirovanja pa do neke ustaljene brzine. potencijalnom. kao sporiji. Nastanak elementarnih vrtloga je usko vezan za unutrašnje trenje fluida. Iz ovoga slijedi da nema smisla zanemarivati granični sloj pri malim brzinama kretanja fluida. tako da se oni bliţe ploči. Ova sila usporava kretanje fluida i predstavlja otpor. koja bi cijelom toku imala istu vrijednost. Uobičajeno je da se taj otpor pripisuje djelovanju unutrašnjeg fluidnog trenja. pa bi se ovi nevidljivi vrtlozi mogli nazvati 'elementarnim vrtlozima'. opadati 111 . pa tako ulaze i u slojeve fluida koji se kreće. ali je za praktičnu primjenu. u opštem slučaju. sadrţi kinetičku energiju koja se tokom vremena transformiše u toplotnu energiju. Promjenljivost brzine u graničnom sloju. Naravno.1. u funkciji udaljenosti od ploče. uslijed adhezije. dok je opravdano i korisno da se tako postupi i kada su brzine velike. u granicama svoje slobodne molekularne putanje. fluidu. kada se fluid pokrene moţe se očekivati da će u kretanju biti ometani samo oni elementi koji su u kontaktu sa pločom.

utvrditi stanje napona. Uslijed viskoziteta.) gdje su: koeficijent dinamičkog viskoziteta. Uslijed velikih teškoća koje oko ovoga nastaju. U isto vrijeme. tjeme diferencijalno malog pravouglog paralelopipeda sa stranicama i . uglavnom. od gustine fluida i od dubine do koje prodiru molekuli usporenih elemenata fluida. pri čemu normalne sile više nisu nezavisne od pravca. Ojlerove jednačine su izvedene.1.4. tj.pritisak i brzina u struji fluida. a sa druge strane. pa će jednačina kontinuiteta imati oblik: (7. Iz ovih razloga. ali pod uslovom da se dopune novim članovima koji zavise od trenja. prvo slovo u indeksu pokazuje pravac normale i time odreĎuje stranu paralelopipeda na koju se odnosi. od promjene brzine po jedinici okomito na čvrstu konturu. na istom principu. ako je fluid nestišljiv: (7. Drugo slovo odreĎuje pravac djelovanja napona. U tangencijalnih napona. i dalje. Indeksi uz normalne napone pokazuju stranu paralelopipeda na koju naponi djeluju. Kako trenje izaziva promjenu toplotnog stanja fluida. pretpostavlja se da je uticaj toplote beznačajan pa se neće uzimati u obzir. iz nauke o otpornosti materijala. nestišljiv fluid ili adijabatska promjena stanja stišljivog fluida. Posmatraće se. da će se otpor povećavati ukoliko se više vrtloga formira u jedinici vremena. zadrţat će svoj raniji oblik i karakteristična jednačina. Zato i one vrijede. takoĎe. najprije.2. izvora još jedne sile koja veoma jako utiče na kretanje fluidne mase. Neka je tačka proizvoljna tačka u fluidu. zbog veza: 112 . vaţi i za viskozni fluid. Uslov neprekidnosti. S jedne strane. Poznato je. ostaju Njutnovi principi koji odraĎuju sile kao proizvod mase i ubrzanja. DEJSTVO SILA VISKOZITETA Da bi se u diferencijalne jednačine za kretanje fluida uvele sile koje zavise od viskoziteta treba. kao u idealnom fluidu. to bi značilo uspostavljanje veze izmeĎu mehaničkih i termodinamičkih pojava. slika 7.2. Posljedica toga će biti da viskozitet ostaje konstantan iako se on mijenja sa temperaturom. da stanje napona u tački odreĎuje 9 veličina: tri normalne komponente i šest tangencijalnih i . indeks pokazuje i pravac u kojem djeluje odgovarajući normalni napon. komponenta brzine u pravcu ose.) Prirodno je da na snazi. kontinuiteta. bočne strane paralelopipeda trpe normalne i tangencijalne sile. Jasno je i to. a označavaju pravac normalne na toj strani. Njutn je postavio slijedeći izraz za napon smicanja u laminarnoj struji: (7. Kao što je poznato. 7.3.) odnosno. to zavisi od intenziteta rotora vektora brzine.

računate po jedinici zapremine. imaju vrijednosti: (7. Za pravac ose.b) 113 .a) (7. poslije sreĎivanja: Analogno se moţe uraditi i za pravce i ose: Odavde slijedi da projekcije sile.(7.) Broj komponenata tangencijalnih napona se sada svodi na tri.: Dejstvo sila viskoziteta Da bi se dobila sila koja djeluje na stranicu paralelopipeda treba svaki napon pomnoţiti površinom odgovarajuće stranice.5.6.6. Rezultujuće sile u pravcu i se dobivaju sabiranjem svih sila u odgovarajućem pravcu vodeći računa o smjeru. ima se: odnosno. Slika 7.1.

normalni naponi koji zavise od viskoziteta su: Tangencijalni naponi su posljedica viskoziteta fluida i ne mogu se pojaviti u idealnom fluidu.7. pritisak koji je jednak u svim pravcima. treba uvesti neke pretpostavke.) gdje je nepoznati koeficijent proporcionalnosti.8. pretpostavka o tangentnim naponima dovodi do izraza: (7. Prirodno je da se naponi poveţu sa brzinama deformacije fluidnih elemenata jer su ove brzine posljedica napona. i koji zavise od pravca. odgovarale bi slijedeće veze izmeĎu napona i brzina deformacije: (7. kako normalnih tako i tangencijalnih.6. i principu simetrije. kao što je u idealnom fluidu. One trebaju biti jednostavne i prirodne. da se komponente napona mogu izraziti kao linearne funkcije odgovarajućih brzina deformacije. Duţine stranica paralelopipeda se mijenjaju proporcionalno sa .(7. treba jednostavno oduzeti od normalnih napona.) 114 . Što se tiče veličine napona. a javlja se i u idealnom fluidu. što odgovara Njutnovom zakonu. Na sličan način. umjesto normalnog pritiska jednakog u svim pravcima. kako bi se dobili rezultati koji će se slagati sa eksperimentima. PRETPOSTAVKE O NAPONIMA Ako se posmatraju samo naponi prouzrokovani viskozitetom. Ove promjene su posljedica djelovanja normalnih napona i .c) Dakle. javljaju se normalni pritisci i razne tangencijalne sile. Pretpostavka je. Dakle. Uobičajeno je da se koeficijent proporcionalnosti uzima jednak i da je konstantan (polovina vrijednosti koeficijenta proporcionalnosti je jednaka dinamičkom viskozitetu). 7. Prema učinjenoj pretpostavci.3.

i 7.) se dobiva: koji se (7. normalni naponi i zavise od pravca. izraţene projekcijama brzine.10.10. dobivamo: (7. dakle.12.11. i .14. koji djeluju u pravcima koordinatnih osa. podrazumjeva se srednja vrijednost pritisaka . pod nazivom fluidni pritisak u nekoj tački ..8.) Na osnovu izraza 7. tj.7.4.Kao što se vidi. dobivaju se projekcije unutrašnjih sila.9. da je jednak pritisku javlja u jednačinama izvedenim za strujanje neviskoznog fluida.14.) ili (7. Za projekciju u pravcu ose imamo: 115 .11.6.13. u izraze 7. U mehanici viskoznog fluida. i 7.) Obzirom da je: (7. Sabiranjem jednačina (7.: (7.) Sada izrazi za normalne napone glase: (7. na koordinatnim osama.) Obično se pretpostavlja da ne zavisi od pravca.) 7. NAVIJE-STOKSOVE JEDNAČINE Uvrštavanjem izraza 7.

) Izraz za rezultujuću unutrašnju silu po jedinici zapremine. ako se ovaj član.17.) gdje je Laplasov operator: Analogno se moţe izvesti i za projekcije u pravcima i osa: (7. je izvedena Ojlerova diferencijalna jednačina u vektorskom obliku za kretanje idealnog fluida. u opštem slučaju glasi: (7.11.) Vidi se.) Dakle.) Odnosno.. u vektorskom obliku.18. unutrašnjim silama po jedinici zapremine odgovara član – Za viskozne fluide ovaj član treba zamijeniti izrazom 7.4..15. član: (7..15. izraz 7.16. i sreĎivanja: (7. i čitav izraz podjeli sa . dobiva se jednačina za kretanje viskoznog fluida u obliku: 116 . izraz 7.18. (7.17. za : .11. u jednačini kretanja 7.15..19.: U Ojlerovoj jednačini.19.ili (7. doda Ojlerovoj jednačini 4. od uticaja viskoziteta fluida postoji. izraz 4.) U poglavlju 4. poslije uvrštavanja komponenti.

22.) Iako su Navije-Stoksove jednačine. zajedno sa jednačinom kontinuiteta i karakterističnom jednačinom. u prezentiranom obliku. odnosno 7. kinematski viskozitet.20. poznate još iz devetnaestog stoljeća. nemaju opšte rješenje.21.21.4.(7. jednačina 7. Kada je fluid nestišljiv. Dobiveni izraz 7.) 35 36 Claude-Louis Navier George Gabriel Stokes 117 .) odnosno.23. i koje uz pomoć početnih i graničnih uslova potpuno definišu Zbog pogodnosti rada u cilindričnom koordinatnom sistemu.. predstavlja Navier35 . Zbog prisustva konvektivnih članova tipa jednačine su parcijalne i nelinearne..Stoksovu36 jednačinu kretanja viskoznog fluida u vektorskom obliku. pa je njihovo rješavanje veoma teško..) gdje su: zapreminska sila po jedinici mase fluida. Vektorska jednačina 7.20.20. i postaje: dopušta da se Navije-Stoksova jednačina (7. 7. a zbog članova drugog su reda. a koje vjerno predstavljaju slučaj strujanja u nekim graničnim uslovima. navedene su Navije-Stoksove jednačine u ovom sistemu : (7. neke ili sve. u skalarnom obliku: (7. konvektivne ili viskozne članove. uprosti. predstavlja sistem diferencijalnih jednačina koje sluţe za odreĎivanje i kretanje viskoznog fluida. Danas ne postoji niti jedno rješenje Navije-Stoksovih jednačina koje bi istovremeno sadrţavalo.20.

uz kontinualnu promjenu brzine toka. a osa je normalna na x-z ravan. Pojednostavljenje Navije-Stoksovih jednačina se postiţe izostavljanjem pojedinih članova iz jednačina. Najjednostavniji oblik kretanja viskoznog fluida je laminarno.) 7.(7. Pretpostavlja se da su ploče beskonačne površine i da se nalaze na konstantnom rastojanju.5. kada takve jednačine vjerno prikazuju kretanje. Ploče mogu mirovati ili se kretati konstantnom brzinom.5. NESTIŠLJIVOG FLUIDA KONSTANTNOG VISKOZITETA Za ustaljeno kretanje izmeĎu paralelnih ploča postoji egzaktno rješenje Navije-Stoksovih jednačina. Pokazat ćemo neka egzaktna rješenja Navije-Stoksovih jednačina za laminarno kretanje u jednostavnim graničnim uslovima. Kod ovakvog kretanja se moţe zamisliti da se fluid kreće u slojevima.23. slika 7.: Ustaljeno kretanje fluida izmeĎu paralelnih ploča 118 . Slika 7. Koordinatni sistem je postavljen tako da je osa usmjerena u pravcu kretanja fluida. Analitičko rješenje Navije-Stoksovih jednačina se najlakše nalazi kada se one mogu pojednostavniti.1.2.2. osa je normalna na horizontalnu ravan. Ovdje se pod egzaktnim rješenjem Navije-Stoksovih jednačina podrazumijeva analitičko rješenje pojednostavljenih jednačina. kada ti članovi zbog prirode kretanja ne postoje. odnosno svesti samo na linearne članove. 7. USTALJENO KRETANJE IZMEĐU PARALELNIH PLOČA. Laminarno kretanje se pojavljuje kod nekih jednostavnih graničnih uslova. NEKA EGZAKTNA RJEŠENJA NAVIJE-STOKSOVIH JEDNAČINA Navije-Stoksove jednačine se primjenjuju u širokoj kategoriji kretanja viskoznog fluida.

u Dekartovom koordinatnom sistemu: Obzirom da je fluid nestišljiv. izraz 7. kretanja ukazuje da su svi članovi: Ako je osa orjentisana u pravcu kretanja fluida. jednačina kontinuiteta se moţe pisati: Uslov stacionarnosti. Neka od zapreminskih sila djeluje samo sila gravitacije.Za opis kretanja fluida izmeĎu paralelnih ploča prirodno je izabrati Navije-Stoksove jednačine. tada je: Uvrštavanjem ovih uslova u jednačinu kontinuiteta dobiva se: Diferenciranjem ove jednačine dobiva se: Obzirom da je moţe se napisati . dobiva se: 119 . tada je: Uvrštavajući ovo u jednačine kretanja dobiva se: Ako se umjesto pritiska i zapreminske sile uvede generalisani pritisak: koji obuhvata djelovanje pritisnih i vanjskih sila.. ustaljenosti.22.

a desna funcija od . respektivno. a komponenta brzine funkcija samo varijable.1.5. a druga.24.) i (7. 7.Iz posljednje dvije jednačine se vidi da nije funkcija i . Nadalje će biti analizirana strujanja za dva tipa graničnih uslova. se kreće konstantom brzinom U.3. KUETOVO KRETANJE Kod Kuetovog37 kretanja donja ploča se nalazi u stanju mirovanja. odnosno: Kako je funkcija samo od varijable. jednačinu je moguće zadovoljiti samo ako je: Integracijom ovih jednačina dobiva se: ili (7. slika 7.25.1. oznaka za parcijalno diferenciranje u prvoj jednačini se mogu zamjeniti izrazima za totalno diferenciranje: odnosno: Kako je lijeva strana jednačine funkcija samo od . Ovakav opis uslova kretanja fluida nameće slijedeće granične uslove za brzinu: Granični uslovi za pritisak su: 37 Maurice Marie Alfred Couette 120 .) Konstante i se odreĎuju iz graničnih uslova. gornja.

izrazi 7.29.) Korištenjem graničnih uslova za pritisak.) Zamjenom konstanti.) (7.28. i 7.. i 7.) gdje je sa označeno: (7.25.27.. dobiva se: ili (7. se dobiva: Odavde se odreĎuju konstante: (7.. izrazi 7.31..3.Slika 7.30.26. dobiva se: a odavde se odreĎuju konstante: (7.25. dobiva se: 121 . iz jednačine 7. u jednačinu 7.26.24.31.: Kuetovo kretanje Uvrštavanjem graničnih uslova u jednačinu 7.) (7.24.) Zamjenom konstanti. u jednačinu 7.27.30..

32.31. izraz 7. Tada. fluid struji u smjeru koji je suprotan smjeru kretanja ploče.5. Slika 7. počinje povratno strujanje. ako ne postoji gradijent pritiska u pravcu kretanja Pozitivnim vrijednostima parametra.(7. ... odgovara smanjenje pritiska u pravcu kretanja i povećanje brzine u odnosu na linearni raspored. PUAZEJEVO KRETANJE Kod Puazejevog38 kretanja obadvije ploče su nepokretne i kretanje fluida je posljedica dejstva pritiska.5.) Za razne vrijednosti parametra . skica 7.33. za dobiva se: (7. tj. Ovakav pritisak uzrokuje silu koja se suprotstavlja dejstvu pokretne ploče.) Uvrštavanjem konstante .: Raspored brzina izmeĎu ploča Vrijednosti odgovara linearni raspored brzina. u izraz 7.4. Ta vrijednost je moguća samo ako je .4. Kada vrijednosti opadne ispod vrijednosti . su posljedica porasta pritiska u pravcu kretanja ploče Negativne vrijednosti parametra. raspored brzina izmeĎu ploča je prikazan na slici 7. . na dijelu visine rastojanja ploča neposredno iznad nepokretne ploče. Granične uslovi za brzinu: Granični uslovi za pritisak: 38 Jean Louise Marie Poiseuille 122 . . ploče .1. 7.29.1.

Slika 7.5.: Puazejevo kretanje

Uvrštavajući granične uslove za brzine u izraz 7.25.:
(7.34.)

dobiva se:
(7.35.) (7.36.)

U prvom slučaju oduzimajući, a u drugom sabirajući jednačine 7.35. i 7.36., dobivamo vrijednosti za konstante:
(7.37.) (7.38.)

Zamjenom konstanti, izrazi 7.37. i 7.38., u izraz 7.34. za raspored brzine, dobiva se:
(7.39.)

Korištenjem graničnih uslova za pritisak, iz jednačine 7.24. se dobiva: Odavde se odreĎuju vrijednosti za konstante:
(7.30.) (7.31.)

Konačno se moţe dobiti izraz za raspored pritiska:
(7.32.)

i vidi se da je raspored pritiska u presjeku hidrostatski. Uvrštavajući vrijednost konstante , izraz 7.31., u izraz za raspored brzine, dobiva se:

123

(7.33.)

Raspored brzine je paraboličan, slike 7.5. i 7.6., sa maksimalnom brzinom na osi

:
(7.34.)

Slika 7.6.: Raspored brzina

Prema definiciji srednje brzine, slijedi:
(7.35.)

odnosno,
(7.36.)

Iz izraza 7.36. za vrijednost srednje brzine, se moţe pisati:
(7.37.)

ili izraţeno preko jediničnog protoka (dimenzija normalno na ravan crteža je jedinična):
(7.38.)

gdje je

jedinični protok.

Dobivena razlika pritisaka, izraz 7.38., je potrebna da bi se kroz jediničnu površinu presjeka transportovala jedinična količina fluida na udaljenost . Eksperimenti su pokazali, da navedeni izrazi vrijede za male brzine strujanja, odnosno za strujanja sa Rejnoldsovim brojem:

7.5.1.1.

HAGEN-PUAZEJEVO KRETANJE

Ustaljeno kretanje nestišljivog fluida konstantne viskoznosti kroz cijev, okruglog poprečnog presjeka, beskonačne duţine je poznato kao Hagen39- Puazejevo kretanje. Oblik cijevi nameće

39

Gotthilf Heinrich Ludwig Hagen

124

izbor cilindričnog koordinatnog sistema. Navije-Stoksove jednačine u cilindričnom koordinatnom sistemu, prema izrazu 7.23., glase:

a jednačina kontinuiteta, prema izrazu 3.51.:

Ovaj sistem od četiri parcijalne diferencijalne jednačine predstavlja zatvoreni sistem dovoljan da se odrede četiri varijable: i . Fluid se kreće u polju gravitacije i na njega djeluje sila gravitacije. Naprijed uraĎene analize Kuetovog i Puazejevog kretanja su pokazale da sila gravitacije uzrokuje hidrostatički raspored pritisaka u posmatranom presjeku. Imajući u vidu tu činjenicu, iz Navije-Stoksovih jednačina se mogu izostaviti članovi: i . Nadalje, uproštenja datog sistema jednačina se mogu postići uvoĎenjem uslova stacionarnosti,

Za kretanje paralelno

osi, bez vrtloţnog kretanja fluida, moţe se pisati:
(7.39.)

Uvrštavanjem uslova 7.39. u jednačinu kontinuiteta 3.51. se dobiva:

i poslije diferenciranja,

Iz prethodnog izraza slijedi:

Konačno, izostavljanjem komponenti zapreminskih sila i uvoĎenjem navedenih uslova, dobiva se:

125

42. se svodi na linearnu diferencijalnu jednačinu prvog reda.) Druga jednačina 7.: funkcija samo varijable . se vidi da je pritisak funkcija samo od varijable .43. treća jednačina 7. samo ako je : (7. je zadovoljena.) Jednačina 7. se dobiva: (7.) Jednačine 7.42. tzv.42.41.40.. su linearne diferencijalne jednačine.41. tj. se moţe Kako je komponenta brzine napisati: (7. smjenom : i ona ima.(7. Ojlerov multiplikator: Opšti integral dobivamo po formuli: odnosno: 126 .40.) Iz prve i druge jednačine 7.40. Integracijom prve jednačine 7.42.

) Uvrštavajući vrijednosti konstanti 7. u izraz za brzinu.44.) Sada moţemo napisati izraz o rasporedu pritisaka u cijevi: (7.48.7.48.) (7.45.46.47.: dobivamo vrijednosti za konstante: (7.) 127 .: Hagen-Puazejevo kretanje Granični uslovi za pritisak: Uvrštavajući granične uslove u jednačinu 7.43.49.7. vidi sliku 7.) (7. Na osnovu ovih graničnih uslova se dobivaju vrijednosti konstanti: (7.47.) Granične uslovi za brzinu: Drugi granični uslov je posljedica simetrije oko ose. Slika 7.Konstante integracije se odreĎuju iz graničnih uslova. imamo: (7. i 7.

Kretanje fluida pri je nestabilno i pri najmanjem poremećaju prelazi u turbulentno kretanje. 40 Georg Simon Om 128 . U skladu sa izrazima za pad pritiska pri turbulentnom strujanju.54.53. iz izraza 7. piše u obliku: (7. se moţe dobiti izraz za pad pritiska u dionici cijevnog voda duţine i radijusa .Ako se u izraz 7. za srednju brzinu. dobiva se izraz za raspored brzine u cijevi: (7. dobiva se: ili (7.44. odnosno.) Iz izraza 7. se moţe vidjeti da je raspored brzina paraboličan.) Eksperimenti su potvrdili korektnost izraza za raspored brzine i pritiska.55.. za : (7.53. gdje je pad napona proporcionalan jačini struje. uvrsti i vrijednost konstante .52.) ili izraţeno preko protoka. dobiva se: (7.50..) Korištenjem definicije srednje brzine u presjeku.49. uobičajeno je da se jednačina 7.55.) Iz izraza 7.52. za pad pritiska. i 7.) Izjednačavajući izraze 7.: (7. za koje vrijedi (laminarno kretanje). Dobivena relacija je analogna Omovom40 zakonu u elektrotehnici.) Pad pritiska je proporcionalan protoku . prečnika : (7..54. sa maksimalnom brzinom u osi cijevi.56.51.50. .

Uslijed ubrzanog kretanja fluida i oblikovanog ulaza u cijev. što se prenosi mehanizmom viskoznih sila u vidu usporavanja fluidnih slojeva u neposrednoj blizini zida. Niz struju fluida debljina graničnog sloja raste uz povećanje brzine u osi cijevi. slika 7.57.Pored korektnosti dobivenih izraza.) Na primjer. . . za razvojna duţina iznosi rješenje vrijedi za dio cijevi gdje je . Rješenja izvedena za Hagen-Puazejevo kretanje ne mogu biti primijenjena unutar razvojne duţine. raspored brzina na ulazu u cijev. fluid se u blizini ose mora ubrzati.8. Da bi se zadovoljila jednačina kontinuiteta i da bi kroz presjek prolazio isti protok kao kroz presjek . Slika 7. Langhaar 129 . Dakle. To uzrokuje formiranje graničnog sloja čija debljina raste niz struju. vaţan praktični značaj ima i konačna duţina cijevi. Na udaljenosti granični sloj se širi do ose cijevi i dalje je promjena brzine zanemarljiva. brzina fluida na zidu cijevi je .8. Hagen-Puazejevo 41 Henry L. je pribliţno konstantna . Langar 41 je izveo pribliţnu formulu za razvojnu duţinu: (7. uniforman. Duţina se naziva razvojnom dužinom. sa aspekta reţima kretanja. Raspored brzine fluida u blizini je konstantan.: Raspored brzine pri ulasku u cijev Pod dejstvom meĎumolekularnih sila.

danas najšire prihvaćena.(a). ne mora rezultirati pojavom turbulencije. slika 8. bez odgovarajućih navedenih uslova. a u zavisnosti od rasporeda brzine i pritisaka u toku. Ukazano je da postoji i drugi vid kretanja fluida kod kojega dolazi do procesa miješanja na nivou elemenata i veće mase fluida. sa ili bez prisustva čvrste granice. Laminarno strujanje moţe preći samo u neku drugu formu laminarnog toka ili moţe doći do prigušenja i uspostavljanja prvobitnog laminarnog reţima.1. Poremećaj moţe biti unutarnji ili vanjski. analogno onom na nivou molekula. Na obadvije strane kontaktne površine ova dva sloja fluida pritisci su isti. Sam poremećaj u toku. Ovakvo nepravilno i kaotično kretanje fluida. Prandtlova šema nastanka turbulencije. 130 . temperatura i dr. kretanje fluida nije turbulentno. slučajnog karaktera po vremenu i prostoru. koja u potpunosti specificira karakter turbulentnog kretanja fluida. Ova haotičnost i nepravilnost u kretanju fluida je uzrok pojavi fluktuacija. Sve one imaju zajedničku postavku da do turbulencije dolazi uslijed poremećaja u toku. veličina toka kao što su brzine. Nepravilnost promjene ovih veličina je ipak takvog karaktera da se one mogu opisati zakonima vjerovatnoće. Fluid ne mijenja poloţaj samo unutar lamela nego dolazi i do razmjene mase fluida kako izmeĎu susjednih tako i izmeĎu udaljenih slojeva fluida. pritisak. gustine i dimenzija toka. Ovom pojavom razlike pritisaka na stranama poremećene kontaktne površine formirao se dopunski. uvijek kreću u lamelama. definisanih njihovom talasnom duţinom.(c).1. bez obzira na veličinu brzine. 8. viskoziteta. Ovu zabludu o jedinom mogućem vidu kretanja fluida korigovali su hidrodinamičari tek u drugoj polovini XIX vijeka. kao na slici 8. i obratno. unutar već postojećeg glavnog toka (koje u osnovi predstavlja intenzivni proces miješanja fluida u kojem razne veličine toka pokazuju karakter slučajne pojave po vremenu i prostoru iz kojih se uvijek mogu izdvojiti statističke srednje vrijednosti) naziva se turbulentno kretanje fluida ili prosto. njegovih linearnih dimenzija i fizičkih svojstava fluida. poremećen je i uslov konstantnosti pritiska u susjednim slojevima fluida zbog nastale lokalne razlike u rastojanju izmeĎu strujnih linija. turbulencija. unutrašnji – indukovani poremećaj koji moţe da dovede do povećanja devijacije kontaktne površine kroz dalje faze. TURBULENCIJA Ideja o isključivo laminarnom kretanju fluida bila je dugo zastupana meĎu hidrauličarima i hidrodinamičarima. Ako je jedna od ovih zavisnosti izostavljena. mora biti uključena funkcionalna zavisnost posmatrane veličine toka po vremenu i prostoru.1.8. U ovakvoj definiciji. na primjeru strujanja dva paralelna toka neviskoznog fluida sa brzinama suprotnog smjera. uslijed dominantnog dejstva sila viskoziteta. tj. Ukoliko na neki način doĎe do poremećaja kontaktne površine. Ovdje se neće izlagati matematska analiza nestabilnosti laminarnog toka nego će se dati.1. Na mjestima povećanja ovog razmaka dolazi do smanjenja brzine. odnosno do povećanja pritiska. NESTABILNOST LAMINARNOG TOKA – NASTAJANJE TURBULENCIJE O postanku turbulencije do danas je dato niz teorija od kojih su najpoznatije teorije o nestabilnosti laminarnog toka. Smatralo se da se fluidi pod bilo kojim uslovima toka. slika 8.(b).

Ako je tok nestabilan. parametar nestabilnosti laminarnog toka nije pogodan za praktičnu primjenu jer se odnosi na odreĎenu zonu toka .Slika 8. uslijed dejstva sila viskoziteta na kontaktnoj površini ovih slojeva moţe doći do prigušenja početnih i indukovanih poremećaja u toku i strujna slika poprima izglede reverzibilno kroz faze (c).: Nestabilnost laminarnog toka Ako je poremećeni laminarni tok viskozan. promjene oblika i poloţaja. dolazi do njihovog meĎusobnog sudaranja. u formi vrtloga.. Formiranjem cijelog niza ovakvih vrtloga i njihovim nošenjem glavnom strujom toka.1. kao što je to pretpostavljeno na slici 8. (b) i na kraju početnu fazu (a). Naravno. Za ovakav laminarni tok se kaţe da je stabilan.) je parametar nestabilnosti laminarnog toka i kriterij za prelaz iz laminarnog u turbulentni reţim kretanja fluida. a ne za tok kao cjelinu. Mada je u viskoznom fluidu nemoguće ostvariti diskontinuitet u rasporedu brzina. itd. Bezdimenzionalna kombinacija navedenih veličina: (8.1. Za praktičnu analizu reţima kretanja fluida potrebno je raspolagati nekim kriteriumom nestabilnosti laminarnog toka koji će se odnositi na tok kao cjelinu i koji će u 131 . Za razne granične uslove je pokazano. Isto tako povećanjem gustine .1. ona ukazuje da će u fluidu većeg gradijenta brzine prije doći do pojave turbulencije. koji rotira oko svoje ose. da je za laminarni tok stabilan za bilo kakav poremećaj u njenu. Moţe doći i do odvajanja odreĎene mase fluida od glavnog toka. tako da se i pri najmanjem daljem poremećaju strujna slika mijenja u odnosu na prvobitnu. a istovremeno oni postaju uzrok novim poremećajima u toku. koje predstavlja turbulentno kretanje fluida. Jedino se povećanjem viskoziteta poremećaj u laminarnom toku moţe prigušiti i mogućnost njegovog prelaza u turbulentni tok se smanjuje. sile inercije postaju dominantnije od sila viskoziteta i proces devijacije kontaktne površine se nastavlja kroz dalje faze (d). povećava se sila inercije pa prema tome i tendencija pojave turbulencije. viskozitet i blizina čvrste konture utiče na stabilnost laminarnog toka. I pored njegove univerzalnosti u pogledu graničnih uslova toka.(a) i (b) u početnoj fazi nastanka turbulencije. a istovremeno je nošen glavnom strujom toka fluida. Konačan rezultat ovog procesa će biti sasvim nepravilno kretanje mase fluida u formi kaotičnog kretanja velikog broja vrtloga unutar struje glavnog toka. dok za prelazi u turbulentni reţim kretanja.

c. Ovakvo tečenje se naziva turbulentnim. na sistematičan način su omogućili da se dobije korektna slika o turbulenciji i trasira put naučnoj analizi ovog problema. 132 . zakrivljenosti ulazne sekcije. 8. Daljnji eksperimenti su pokazali da prelaz laminarnog kretanja u turbulentno.d). Slika 8. na primjer od stanja fluida na ulazu u cijev. Ventilom se mijenja otpor strujanja i time se dobiva različita brzina fluida u cijevi B. i izveden je sa ureĎajem koji je prikazana na slici 8. ali miješanje boje i vode počinje bliţe ulazu u cijev B. Rezultati Rejnoldsovog eksperimenta su prikazani na slici 8. na kratkoj udaljenosti od ulaza u cijev i pomiješala sa okolnom masom fluida (slika 8. U većem rezervoaru A. da bi se kod većih brzina potpuno razbila.2. koja ističe iz rezervoara D. Rejnoldsov eksperiment je vrlo jednostavan. Daljnje povećanje brzine vode ne mijenja tip strujanja. Talasasto ponašanje strujne linije i njeno miješanje sa okolnim fluidom smatra se indikacijom da je došlo do prelaza laminarnog kretanja u turbulentno. (b.2.d).b). obojena strujnica izgleda kao tanka neprekidna nit koja se proteţe od ulaza u cijev B do ventila C.2. izvedeni pred kraj prošlog vijeka.2.2.: Rejnoldsov eksperiment UreĎaj se sastoji od dva rezervoara i staklenih cijevi. Laminarno kretanje se ponovo uspostavlja ako se smanji brzina vode. U rezervoaru D se nalazi boja koja nije rastvorljiva u vodi.sebi sadrţati karakteristične parametre toka kao cjeline. REJNOLDSOV EKSPERIMENT I REJNOLDSOV BROJ Rejnoldsovi eksperimenti. nalazi se voda koja ističe kroz staklenu cijev B na čijem kraju se nalazi ventil C. Postepenim otvaranjem ventila povećava se brzina vode u cijevi.(c). Brzina vode pri kojoj kretanje ponovo postaje laminarno naziva se kritičnom brzinom. Pri maloj brzini vode kroz cijev boja. stabilnosti eksperimentalne konstrukcije i tako dalje.2. se ne miješa sa vodom (8.2. Pri nekoj brzini obojena strujnica počinje da se talasa kao na slici 8. zavisi od vanjskih uzroka. Iz rezervoara D se vodi tanka cjevčica E do ulaza u cijev B. hrapavosti cijevi. takoĎe. Prvi koji je usvojio takav kriterij je Rejnolds.

) Ako se sa oznaći karakteristična duţina u posmatranom problemu. Od ovih relevantnih veličina formiran je bezdimenzionalni parametar (broj) koji je nazvan Rejnoldsovim brojem: (8. svaki pa i najmanji poremećaj inicira prelazak laminarnog kretanja u turbulentno. Vrlo preciznim eksperimentima se uspjelo odrţati laminarno kretanje čak i pri . prečnika cijevi i koeficijenta viskoziteta . meĎutim. Pri paţljivom eksperimentisanju moţe se tok zadrţati laminarnim i kod brzina koje su znatno veće od kritične brzine. geometrija.2. odnosno granični uslovi ne ograničavaju pojavu turbulencije. poistovjećuju ova dva pojma za sve tokove. gdje je prečnik zrna porozne sredine kritična linearna dimenzija toka. tada je: 133 . Rejnoldsov broj ima i fizički smisao. pojava turbulentnog kretanja nije privilegija tečnosti nego se jednako manifestuje i kod strujanja gasova. Kritična vrijednost Rejnoldsovog broja je drukčija. gdje je razmak ploča karakteristična linearna dimenzija toka. tj. Rejnoldsovi eksperimenti su izvedeni sa vodom.: (8. dajući numeričku vrijednosti kritičnog Rejnoldsovog broja za kretanje u cijevima. Inercijalna sila je proporcionalna proizvodu mase i ubrzanja. Rejnolds je utvrdio da prelaz od laminarnog u turbulentno kretanje zavisi od srednje brzine .Kada je brzina kretanja fluida manja od kritične. za kretanje kroz poroznu sredinu. za kretanje fluida izmeĎu paralelnih ploča. Često se. Da li će kretanje u dijapazonu od 2300 i. gdje je prečnik karakteristična linearna dimenzija toka. MeĎutim. Isto tako. gdje je dubina karakteristična linearna dimenzija toka. Na primjer: = = = 2300 1000 500 za razne karakteristične linearne dimenzije toka za kretanje fluida kroz cijevi okruglog poprečnog presjeka. nikakav poremećaj ne moţe prevesti laminarno kretanje u turbulentno. Dakle.) Eksperimenti Rejnoldsa i drugih su pokazala da je tok u cijevi okruglog poprečnog presjeka uvijek laminaran za . kao odnos inercijalnih i viskoznih sila u fluidu. recimo. za kretanje u širokim kanalima.3. 4000 biti laminarno ili turbulentno zavisi od ukupnih uslova kretanja. a da je tok turbulentan ako je Rejnoldsov broj veći od 3000 ili 4000. = 1 10 Ove vrijednosti kritičnog Rejnoldsovog broja za različite tokove fluida su date da bi se istakla razlika izmeĎu pojma kritičnog Rejnoldsovog broja i njegove numeričke vrijednosti za dati tok. uslovno će se smatrati da je kretanje laminarno ako je .

6.Tada je inercijalna sila iz izraza 8.3. uzrok njenog nastanka je prisustvo čvrste konture. Prema načinu na koji je nastala turbulencija fluidnog polja. Haotičnost pri kretanju i prelaz fluida iz jedne zone toka u drugu pokazuju da se u turbulentnom toku odigravaju intenzivni procesi miješanja. OSNOVNE KARAKTERISTIKE TURBULENTNIH TOKOVA Iz opisanog mehanizma nastanka turbulentnog toka i njegovog kaotičnog karaktera slijedi da je turbulentno kretanje fluida u osnovi nestacionarna pojava toka.) Formirajući količnik inercijalne (8. 8.) Obzirom da je: Dobiva se.).) Sila viskoziteta je proporcionalna površini i tangencijalnom naponu. slijedi da su turbulentni tokovi disipativni. odnosno one igraju ulogu prigušivača turbulentnog kretanja.: (8. tj. pored poremećaja. Kao primjeri zidne turbulencije mogu posluţiti: strujanje u cijevi. a ovaj je indikator dejstva smičućih napona u viskoznom fluidu.7.) Dakle.: (8. Slobodna turbulencija nastaje kretanjem dva sloja fluida različitim brzinama.5. Primjer ovog strujanja je isticanje jednog fluida u drugi. Kod zidne turbulencije. strujanje oko ravne ploče i dr. koji turbulentnom toku daju difuzioni karakter. viskozne sile neće biti u stanju da priguše poremećaje i kretanje postaje turbulentno.4. nepokretan ili pokretan fluid. razlikuju se zidna i slobodna turbulencija.5.6. 134 .: (8. umjesto izraza 8. Ako su inercijalne sile dominantne u odnosu na viskozne. što su viskozne sile veće to je Rejnoldsov broj manji.) i viskozne sile (8. Nastanak turbulencije je. i Rejnoldsov broj prelazi kritičnu vrijednost. dobiva se: (8.4.3. usko vezan i za postojanje gradijenta brzine.

Ove promjene će se odigravati oko srednjih vrijednosti brzina glavnog toka u tački i presjeku kao što je to pokazano na slici 8. ali i do povećanja gradijenta brzine u blizini čvrste granice (slika 8. . u svakom turbulentnom toku se moţe govoriti o postajanju primarnog i sekundarnog dijela turbulentnog toka. na primjer. Tako. Potpuno isti mehanizam je uzrok promjeni rasporeda i drugih veličina. Tako. i obratno. proces miješanja vrtloga u turbulentnom toku isto tako doprinosi prenosu odgovarajućih veličina toka. Obzirom da je difuzioni proces na nivou molekula manje izraţen nego na nivou vrtloga u razvijenom turbulentnom toku. imati sve tri komponente tj. toplota. Povećanjem gradijenta brzine povećava se veličina smičućih napona 135 . Znači za najčešći domen srednjih brzina glavnog toka one će varirati izmeĎu sa frkvencijom od . to se u analizama praktičnih problema molekularna difuzija zanemaruje. Koordinatni sistem izabran je tako da je brzina primarnog.3.Nestacionarni karakter turbulentnog toka se odraţava u nestacionarnim i u stacionarnim uslovima toka. toka data sa . u odnosu na iste u laminarnom toku. raznih veličina toka oko njihovih odgovarajućih osrednjenih vrijednosti u glavnom toku. ne samo u tački nego i po presjeku toka. glavnog. Slika 8. Pored uvijek prisutnog molekularnog procesa miješanja. zbog prirode pojave.: Fluktuacija brzine Kao što se vidi na slici 8.3. fluktuirajućeg dijela toka..3. Posljedica nestacionarnosti je fluktuacija. na primjer. Konačno uspostavljeni raspored brzina u turbulentnom toku je doveo do ujednačenja brzina po većem dijelu poprečnog presjeka.3. dok će brzina sekundarnog. Vrtlozi nastali u odreĎenoj zoni toka su nosioci karakteristika te zone toka kao što su kinetička energija.). masa i dr. vrlog pri prelasku iz zone veće u zonu manje brzine nosi sa sobom odgovarajuću količinu kinetičke energije zone toka u kojoj je nastao i doprinosi povećanju brzine toka u zoni u koju je došao. Difuzioni karakter turbulentnih tokova se odraţava većoj transportnoj sposobnosti karakterističnih veličina toka koji rezultira ujednačavanjem rasporeda njihovih polja po presjeku. slučajnog karaktera po vremenu i prostoru. Turbulentne fluktuacije brzine su obično reda veličine 10% od srednje brzine toka. U procesu miješanja vrtlozi pri prelasku u drugu zonu sa sobom nose navedene karakteristike toka zone u kojoj su nastali i predaju ih zoni u koju dolaze. Ovaj mehanizam transporta vrloga rezultira ujednačenim rasporedom brzina. brzina će se mijenjati u toku vremena. količina kretanja.

Slika 8. Isto tako. zbog otpora okolnog fluida. tako da strujanje opet postaje laminarno. pa se prema tome povećava i količina izvršenog rada sila viskoziteta u jedinici vremena. Bliţe osi rotacije on ima karakter potencijalnog vrtloga i raspored brzina je proporcionalan sa rastojanjem od ose rotacije . Formiranje vrtloga je posljedica dejstva smičućih napona vezanih za postojanje gradijenta brzine. u osnovi. 136 . Ako bi se disipacija korisne energije izrazila preko pada pritiska duţ toka (strujanje u cijevnim provodnicima fluida) onda je za laminarni tok linearna funkcija brzine. Opisani proces disipacije energije u toku fluida predstavlja kaskadni proces transformacije korisne energije u druge vidove energije sve do njene konačne forme tj. Ova posljednja. Raspored brzina u vrtlogu je djelomično kao u potencijalnom vrtlogu. se djelomično transformiše u energiju rotiranja vrtloga. zbog velikog gradijenta brzine u njima. Dejstvo smičućih napona unutar formiranih vrtloga transformišu kinetičku energiju rotiranja u toplotu.4. Vrtlozi postepeno izumiru i vrtloţno dejstvo se svodi na viskozno meĎumolekularno dejstvo. slika 8. prevazilazi količinu disipacije uslijed postojanja smičućih napona u glavnom toku. transformacije u toplotu. i dejstvo smičućih napona unutar formiranih vrtloga su uzrok disipaciji energije. Veliko dejstvo smičućih napona unutar vrtloga je usmjereno u pravcu formiranja manjih vrtloga i smanjenju jačine rotacije. brzina je obrnuto proporcionalna rastojanju . Vrtlozi dovode. odnosno količina disipacije energije.: Kaskadni proces transformacije korisne energije Prva stepenica ove kaskade je transformacija energije toka pri formiranju turbulencije. mada je u osnovi forma mehaničke energije. pri formiranju vrtloga. Lokalno povećanje gradijenta brzine glavnog toka nije jednini uzrok povećanju disipacije energije. Za tok kao cjelinu ukupna kinetička energija je. Količina ovako transformisane energije u toplotnu energiju često. I ova činjenica ukazuje na izrazito disipativni karakter turbulentnih tokova u poreĎenju sa laminarnim. ostala nepromijenjena s tim da se ona sada sastoji pored translatorne kinetičke i od kinetičke energije rotiranja vrtloga. a djelomično kao u realnom vrtlogu. ali sa raspoloţivom korisnom energijom manjom za količinu koja je izgubljena u ovom kaskadnom procesu transformacije.na granici. U udaljenim slojevima od ose rotacije . U ovoj fazi translatorna kinetička energija laminarnog toka. do izrazito velike disipacije energije.4. je nepovratno izgubljeni dio kinetičke energije za glavni tok. a za turbulentni reţim postaje funkcija kvadrata brzine. u turbulentnom toku.

. tj.: Oscilogram brzine pri turbulentnom toku Na oscilogramu. i iznose: 137 .5. u pogledu njegovih karakteristika po presjeku i u tački je homogen i anizotropan. Komponente osrednjene brzine će se označiti sa i . oko osrednjene. 8. prosječne brzine. onda se turbulencija naziva slobodna turbulencija.Ako je gradijent brzine rezultat prisustva čvrste konture onda se nastala turbulencija naziva zidna turbulencija.4. slika 8. Slika 8. a ne direktnog dejstva konture. Primjer za ovo je strujanje iza rešetke. To je slučaj sa tokovima u kojima postoji gradijent brzine glavnog toka. Bez obzira na haotičnost turbulentnog kretanja fluida. Turbulentni tok. U tom cilju analizirajmo oscilogram brzine kao reprezentativne slučajne pojave turbulentnog toka. Ako turbulentne karakteristike toka u ma kojoj tački ne zavise od orijentacije onda za takav tok kaţemo da je izotropan. u opštem slučaju. Izotropnu turbulenciju je moguće očekivati u zonama toka bez gradijenta brzine. U njemu nema formiranja novih vrtloga nego dolazi do izumiranja u njemu već postojećih. je prikazana eksperimentalno dobivena promjena brzine u nekoj tački . Za njeno postojanje su negdje uz struju toka morali postojati uslovi zbog kojih je došlo do formiranja vrtloga.5. Ukoliko je gradijent brzine rezultat slobodno formiranih uslova toka. jer su fluktuacije slučajne veličine. Ukoliko su karakteristike turbulentnog toka u svim tačkama presjeka iste onda je to homogen turbulentni tok. Trenutna brzina u nekoj tački osciluje oko neke stalne vrijednosti. Ova brzina predstavlja neku vrstu srednje brzine u pogledu vremenskih promjena i nema ništa zajedničko sa srednjom brzinom u presjeku . statističkom analizom ma koje slučajne karakteristike turbulentnog toka se moţe pokazati da i u toj kaotičnosti postoje izvjesne zakonitosti. STATISTIČKO OPISIVANJE TURBULENTNIH TOKOVA Neposredna mjerenja turbulentnih fluktuacija uz statističko prikazivanje izmjerenog je metoda koja odgovara turbulenciji.

daljnji uvid u svojstva turbulentnih tokova dobiva se iz veze izmeĎu različitih ili istih veličina toka u posmatranoj tački ili u različitim tačkama u prostoru. a njena relativna vrijednost je koeficijent korelacije. se moţe pisati: kao i: Osrednjena vrijednost fluktuirajuće komponente brzine se odreĎuje kao: Osrednjena vrijednost fluktuirajuće komponente je jednaka nuli. onda se govori o dvostrukoj korelaciji čiji je koeficijent dat izrazom: 42 RMS: Root (korjen). Ako je problem traţenje veze izmeĎu samo dvije karakteristike turbulentnog toka. Ovakva veličina je poznata pod imenom korelacija. Relativni intenzitet turbulencije je poznat i kao stepen ili nivo turbulencije datog toka. Square (kvadrat) 138 . je uvijek različita od nule. Mean (srednja vrijednost). Pored intenziteta turbulencije. brzine) za posmatranu tačku. Relativni intenzitet turbulencije. Analogno se dobiva i za: Srednje kvadratno odstupanje fluktuirajuće komponente brzine: ili kako se često naziva RMS 42 vrijednost. za razliku od osrednjene vrijednosti. koja je uvijek jednaka nuli. Dalje. definisan kao: predstavlja odnos RMS vrijednosti i osrednjene vrijednosti funkcije iste slučajne promjenljive (u ovom slučaju. kao osnovne statističke veličine.gdje je period posmatranja koji mora biti dovoljno velik da promjene intenziteta osrednjene vrijednosti postane dovoljno malena.

5. u većini tehničkih primjena turbulentnog tečenja.1. sa obzirom na: 139 . i Navije-Stoksove jednačine 7. 8.8. U njima se pojavljuju trenutne vrijednosti osobina fluidnog toka i . Ako je u pitanju veći broj promjenljivih.) Osrednjavanjem izraza 8. To je obično slučaj sa brzinom i pritiskom ili pritiskom i gustinom. TURBULENTNO KRETANJE FLUIDA REJNOLDSOVE JEDNAČINE Navije-Stoksove jednačine su izvedene bez ograničenja za sve Njutnove fluide te se mogu primijeniti na laminarno i turbulentno kretanje.. nisu vaţne tačne promjene osobina toka te se zadovoljavamo i osrednjenim vrijednostima. vaţe za turbulentno kretanje fluida.46.8. zamjenom trenutnih vrijednosti osobina toka sa njihovim ekvivalentnim srednjim fluktuirajućim vrijednostima. po prirodi. onda govorimo o trostrukoj korelaciji itd.5.22. (1) Podsjetimo se. a zatim.Vrijednost koeficijenta korelacije zavisi od graničnih uslova toka. njihovim osrednjavanjem je moguće dobiti jednačine kretanja osrednjenog toka. i ponovo napišimo Navije-Stoksove jednačine kretanja viskoznog nestišljivog fluida u Dekartovom koordinatnom sistemu: i jednačinu kontinuiteta: Ako se trenutne brzine zamjene odgovarajućim osrednjenim i fluktuirajućim vrijednostima: dobivamo za jednačinu kontinuiteta: (8. Korelacija se moţe traţiti izmeĎu dvije ili više. Uz pretpostavku da jednačina kontinuiteta 3. MeĎutim. Ako ne postoji veza izmeĎu posmatranih veličina koeficijent korelacije je jednak nuli. 8. a za idealnu korelaciju on je jednak jedinici. različitih karakteristika toka.

dobiva se: (8..dobiva se: i.: Dakle. fluktuirajućeg toka). iz jednačine 8.: Poslije osrednjavanja.9.9. Ukoliko se trenutne vrijednosti zamjene sa odgovarajućim osrednjenim i fluktuirajućim vrijednostima u jednačine kretanja za turbulentni tok. jednačinu kontinuiteta moraju zadovoljiti.8. označeni su svi članovi koji su jednaki nuli.) 140 .10. analizirajmo samo prvu jednačinu u izrazu 8. kako osrednjene komponente brzina (jednačina kontinuiteta primarnog osrednjenog dijela toka) tako i fluktuirajuće komponente brzina (jednačina kontinuiteta sekundarnog. dobivamo: (8.) Zbog jednostavnosti.

. Tenzor Rejnoldsovih napona je: 141 .12. za veličinu turbulentnih napona.Ako jednačinu kontinuiteta za fluktuirajuće komponente: pomnoţimo sa : zatim. dobiva se: ili napisano jednostavnije: (8. One se razlikuju od odgovarajućih za laminarni tok.) analogno dobivamo i za druge dvije komponente: (8.12. osrednjimo: i na kraju saberemo sa jednačinom 8. se nazivaju Rejnoldsove jednačine kretanja turbulentnog toka. poznatih kao Rejnoldsovi naponi.11.12.10.) Jednačine 8.) Jednostavnim matematičkim operacijama se dobiva: (8.

11.14. Sa druge strane. mogao koristiti u Rejnoldsovim jednačinama potrebno je poznavati vezu izmeĎu koeficijenta i osobina toka. Mada su navedenim jednačinama grupirani sa viskoznim naponima. 43 Joseph Valentin Boussinesq 142 .5. je transformirana u toplotu jedino i samo kroz dejstvo sila viskoziteta. Dakle. dolazi do izraţaja samo pri kretanju fluida. Pri mirovanju fluida i pri laminarnom kretanju on je jednak nuli.8. prihvatio tezu da postoji analogija izmeĎu viskoznih i turbulentnih napona. 8.) U izrazu 8. PRANDTLOVA TEORIJA PUTANJE MIJEŠANJA U slučaju ravanskog strujanja imamo izraz 7.) Da bi se izraz 8. (1) Rezultujuća veličina napona u turbulentnim tokovima uslijed molekularnog i turbulentnog prenosa količine kretanja je: (8. kroz miješanje i transport fluida na nivou molekula i postoji bez obzira da li se fluid kreće ili miruje. Ukupna izgubljena energija toka. zbog čega formalno i nose ovaj naziv. do danas nije naĎena takva veza u prihvatljivom obliku.(8. za tangencijalni napon: Prandtl je. što se vidi iz jednačine 8. Oni odraţavaju promjenu inercije uslijed nastalih fluktuacija brzine i ne doprinose direktnoj transformaciji mehaničke energije toka u toplotu. MeĎutim. koji je postavio Busineski.15.. to je fizičko svojstvo fluida. oni su u osnovi članovi inercije. dinamički viskozitet odraţava meĎumolekularnu interakciju u fluidu. koji mora imati iste dimenzije kao dinamički viskozitet. Ovu tezu je prvi postavio Businesk 43. turbulentni viskozitet nije fizičko svojstvo fluida. primarnog ili sekundarnog. Očigledno.) Rejnoldsovi naponi su jedini članovi u jednačini turbulentnog kretanja fluida koji pokazuju neto efekt turbulentnih fluktuacija na tok fluida kao cjelinu.15. turbulentni viskozitet .13.14. Po analogiji sa naprijed navedenim izrazima me se napisati izraz za turbulentnu komponentu napona: (8.2. kao i većina istraţivača.

moţe izraziti: (8.16.) uz dodatnu pretpostavku da su fluktuacije istog reda veličine.19. je prikazan raspored brzine u sloju koji se moţe definisati kao: Prema ovome. elementi fluida će poprimiti osrednjenu brzinu fluida u sloju. koja ima demenzije duţine.16. pod dejstvom turbulentne fluktuacije premjeste u sloj .6. izraz 8. se naziva dužina puta miješanja. za rastojanje .15.) Prema Prandtlu. izraz 8. gdje je osrednjena brzina . komponenta turbulentnog napona.: tako se turbulentna komponenta napona.6. veličina . djelujući pri tome kao fluktuacija brzine u pravcu.18.19. tj.) gdje je novodefinisana duţina miješanja u kojoj je sadrţan koeficijent proporcionalnosti.) Neka se elementi fluida iz sloja koji ima brzinu . Elementi fluida iz sloja u sloj prelaze bez meĎudejstva sa elementima fluida na putu od do .. Prema Prandtlu. Vodeći računa o predznaku komponenti i izraz 8. se moţe napisati kao: 143 . veličina fluktuacije će biti: (8.: Raspored brzine preko ravne ploče Na slici 8.. iz predhonih izraza. Razlika brzina je: .Na primjeru ustaljenog paralelnog dvodimenzionalnog kretanja fluida preko ravne ploče će se pokazati odreĎivanje koeficijenta turbulentnog viskoziteta prema Prandtlovoj teoriji putanje miješanja. postaje: (8.17. (8. Poslije miješanja u sloju . Slika 8.

uzeta je apsolutna i stvarna vrijednost gradijenta brzine.20. se moţe zaključiti da je koeficijent turbulentnog viskoziteta: (8.16 i 8.) Prandtl je predloţio.21.) Dakle. ima univerzalni 144 . Cilj ovoga je da se iz karaktera gradijenta brzine moţe zaključiti karakter napona (pozitivan ili negativan).(8. izraz 8. PoreĎenjem izraza 8. umjesto kvadratnog člana u izrazu 8.19. Koeficijent karakter i odreĎen je eksperimentalno.) Duţina puta miješanja je linearna funkcija udaljenosti od ploče.22. .20.19. da za kretanje u graničnom sloju preko ravne ploče vaţi odnos: (8..

kao što je prikazano na slici 9. bez obzira na vrijednost Rejnoldsovog broja toka kao cjeline. u kojoj je dejstvo sila viskoziteta izrazito veliko. Germany. Drugim riječima.1. 9. Slika 9. u dodiru sa njom. do pribliţno konstantne 44 Third International Congress of Mathematicians in Heidelberg. KARAKTERISTIKE GRANIČNOG SLOJA U beskonačan stacionaran tok viskoznog fluida. bez prisustva čvrste granice.1. u kojima postoji izraziti gradijent brzine normalno na pravac toka.: Razvoj graničnog sloja. (a) sa početnom i (b) bez početne laminarne oblasti Kada fluid male viskoznosti dodirne ploču. vrtloţenje nestaje. unutar koje se brzina rapidno mijenja od nule na ploči. 145 .1. čiji je raspored brzina ravnomjeran – uniforman. Posljedice toga su pojave velikih tangencijalnih napona što usporava kretanje fluida. udaljenije od ploče. izrazitog dejstva viskoziteta. nosi ovaj naziv jer se najčešće pojavljuje uz čvrstu granicu. Mada se granični sloj moţe slobodno formirati i u toku fluida. zadrţavaju veliku brzinu što uzrokuje pojavu velikih gradijenata brzine u pravcu normalnom na ploču. obraĎena i prezentirana44 od strane Ludvig Prandtla na primjeru strujanja viskoznog fluida duţ čvrste granice. Pojava je prvi put uočena. bivaju zaustavljeni. postavi se beskonačno tanka čvrsta ploča paralelno sa tečenjem fluida. dolazi i u zonama slobodnog strujanja fluida. fluidni elementi.9. Zona toka. strujanje u blizini čvrste granice je zona vrtloţenja u kojoj se njena veličina mijenja kao rezultat kombinovanog efekta molekularne viskozne difuzije i konvekcije. naziva se granični sloj. 1904. Ta oblast strujanja. Do ove pojave. GRANIČNI SLOJ Kretanje viskoznog fluida u blizini čvrste granice odraţava se u formiranju zone toka u kojoj dolazi do promjene brzine fluida od one koju ima čvrsta granica do one u kojoj je raspored brzina takav da se strujanje moţe smatrati neviskoznim. Elementi fluida.

2. laminarni granični sloj postaje nestabilan. uvijek se formira laminarni podsloj (slika 9.2. neposredno iznad površine ploče.). Posljedica toga je znatno uniformniji raspored brzina u sloju.vrijednosti daleko od ploče. U odnosu na nevrtloţno strujanje. niz fluidnu struju. i nakon prelazne oblasti. veći gradijent promjene brzine na samoj ploči i povećanje debljine graničnog sloja. Unutar turbulentnog graničnog sloja. Pozitivan gradijent pritiska uzrokuje usporavanje kretanja fluida u oblasti izvan graničnog sloja. Paralelno sa tim usporavanjem. On nastaje kao posljedica smanjenja inercijalnih sila u neposrednoj blizini ploče i velikih viskoznih sila. a ne samo molekula. Poloţaj prelaza laminarnog u turbulentni granični sloj zavisi od hrapavosti površine. viskoznosti. uz dovoljno nizak nivo turbulencije. naziva se hidrodinamičkim graničnim slojem. gdje je -osa u pravcu kretanja fluida. Na razvoj graničnog sloja dominantan uticaj ima pojava separacije ili odvajanja.) čija brojna vrijednost leţi u granicama od do . koja je uzrokovana pozitivnim gradijentom pritiska . postaje turbulentan granični sloj. a ne samo normalna komponenta brzine. početnog nivoa turbulencije. Slika 9. intenziteta brzina i udaljenosti. Na nekoj udaljenosti . kao što je to slučaj u laminarnom graničnom sloju. Posljedica toga je da na čvrstu konturu ne djeluju samo normalne sile pritiska nego i tangencijalne sile. viskozan fluid ne klizi po čvrstoj konturi kao što je to slučaj sa idealnim fluidom.: Razvoj graničnog sloja Turbulentni granični sloj se karakteriše intenzivnim miješanjem fluidne mase. dogaĎa se i usporavanje fluidnih elemenata u graničnom 146 . Kod hidraulički glatkih površina kod kojih laminarni podsloj prekriva neravnine hrapavosti. ili jednostavno. pa se taj sloj naziva laminarnim graničnim slojem.1. uslijed velikih gradijenata brzine. Postojanje tangencijalnih sila znatno povećava otpor kretanju tijela. Debljina graničnog sloja raste sa udaljavanjem od početka ploče niz fluidnu struju. bitna karakteristika strujanja uz čvrstu konturu je i nulta tangencijalna komponenta. Početnu oblast graničnog sloja karakteriše kretanje fluidne mase u slojevima. uniformnosti početnog profila brzina. prelaz laminarnog sloja u turbulentni je odreĎen kritičnom vrijednosti Rejnoldsovog broja: (9. graničnim slojem. Dakle.

Kinetička energija i količina kretanja fluidnih elemenata u graničnom sloju je manja od istih u oblasti izvan sloja. Slika 9. Slika 9. je koordinata u pravcu normalno na konturu). ( je brzina u pravcu strujnice.4.3. u kojoj vrijedi . Od tačke separacije. Istovremeno dejstvo sila pritiska i viskoznosti moţe dovesti do potpunog zaustavljanja fluidnih elemenata u graničnom sloju. predstavlja tačku separacije. niz fluidnu struju. se vide: a) granični sloj u difuzoru sa malim uglom.: Granični sloj i separacija u difuzoru Na kopijama.: Povratno strujanje U oblasti povratnog strujanja je vrtloţenje intenzivno.45. slika 9. b) granični sloj i separacija u difuzoru sa većim uglom.3. by the National Committee for Fluid Mechanics Films and the Education Development Center. te se u ovoj oblasti moraju primijeniti kompleksni matematski modeli. 147 . slika 9. Za ovu oblast ne vrijede Prandtlove jednačine graničnog sloja. U mnogim tehničkim problemima pojava separacije je štetna. tj. 45 Iz filma: ”Fundamentals of Boundary Layers”.4. Tačka na čvrstoj konturi. strujanje u smjeru suprotnom od smjera strujanja fluidne mase van graničnog sloja. formira se povratno strujanje.sloju.

a). Povećavanjem Rejnoldsovog broja. U početnoj fazi.c) dolazi do pojave nesimetričnog odvajanja vrtloga. pri malim vrijednostima Rejnoldsovog broja. ukoliko se prenosi na tijelo dovodi do njegovog pomjeranja u tom pravcu. dolazi do simetričnog odvajanja vrtloga i formiranja vrtloţnog 'džepa' iza tijela. Slika 9. Razvoj graničnog sloja po konturi cilindra. u zoni separacije. 148 . Ono sada postoji i u drugim zonama toka. slika 9.6. a tim i razlika pritisaka. separacije praktično nema.5.5. u jednom momentu. i nesimetričnog poloţaja tačaka separacije.5. pa prema tome. Pomjeranje tačke separacije po konturi tijela uzrokuje pojavu hidrodinamičkih vibracija: prema pokazanoj nesimetričnoj konfiguraciji strujnih linija postojeće razlike brzina toka u odgovarajućim tačkama separacije. su prikazani na slici 9.: Razvoj graničnog sloja po konturi cilindra Daljnjim povećanjem Rejnoldsovog broja (slika 9. (slika 9. vrtloţenje fluidnih elemenata nije više ograničeno sam ona granični sloj.b). Naizmjenično pomjeranje tačke separacije je nestacionarna pojava. kao što je šematski prikazano sistemom strujnih linija za strujanje oko cilindra u dva različita vremenska trenutka. Na taj način. ove dvije zone vrtloţnog i nevrtloţnog toka fluida postaju više meĎusobno zavisne. Iza tijela dolazi do formiranja strujanja fluida poznatog kao vrtložni trag. zajedno sa pojavom separacije i reţima strujanja iza cilindra pri povećanju Rejnoldsovog broja. jer odvajanjem vrtloga od čvrste konture. To uzrokuje pojavu sile pritiska. koja. jer u toku vremena dolazi do oscilatornog pomjeranja tačke separacije po konturi tijela.5. oko kojeg se odvija strujanje glavnog toka (slika 9.Po nastanku separacije.5. on je nošen u zonu toka koja je u osnovi nevrtloţna. normalno na pravac toka.

jer obuhvata najveći dio zone efekta viskoziteta. potencijalnog toka i zone toka sa izrazitim dejstvom sila viskoziteta potrebno je definisati i neku praktičnu granicu graničnog sloja. Predstava o redu veličine debljine graničnog sloja je data u tabeli 9. razvoj graničnog sloja zajedno sa pojavom separacije i njenim oscilatornim pomjeranjem po konturi. ona ima i nedostataka sa aspekta njenog praktičnog odreĎivanja. Dakle.. DEBLJINA GRANIČNOG SLOJA U cilju praktičnih analiza strujanja fluida i razgraničenja zone nevrtloţnog. kao normalno rastojanje od čvrste granice do tačke u kojoj je brzina fluida za 1% manja od brzine u zoni uniformnog toka. Moţe se zaključiti.: Debljina graničnog sloja Do danas. najbolje prihvaćena definicija granice oraničkog sloja je ona koja definiše debljinu graničnog sloja .1.Slika 9. Slika 9.2. 149 .7. Ova pojava je poznata kao hidrodinamičke vibracije. u nekim presjecima duţ ravne ploče.7. . 9. slika9. U tom pogledu bilo je više pokušaja.: Oscilatorno pomjeranje tačke separacije Naizmjeničnost ove pojave će rezultirati u naizmjeničnom pomjeranju tijela u pravcu normalnom na pravac glavnog toka.6. Raspored brzina u graničnom sloju dobiva se mjerenjem. tj. Treba napomenuti da linija koja spaja debljine graničnog sloja nema značaja za analizu kinematskih karakteristika toka. kao što je slučaj sa strujnom linijom. Pored prednosti ovako definisane debljine graničnog sloja u odnosu na ostale definicije. će uzrokovati pojavu hidrodinamičkih vibracija. strujne linije presijecaju liniju koja definiše debljine graničnog sloja i ulaze u granični sloj.

Efekat disipacije eksperimentalno dobivenih tačaka sveden je na minimum. se odreĎuje debljina istiskivanja: (9.8. Devijacija strujnih linija uslijed razvoja graničnog sloja odraţava se u istiskivanju cijelog sistema strujnih linija duţ ravne ploče normalno na nju. iznosi: 150 . uslijed razvoja graničnog sloja do njega. definisane preko integrala a ne duţine direktno.2.) Iz izraza 9. a u odnosu na konfiguraciju strujnih linija prije razvoja graničnog sloja. U stvari. poznata kao debljina istiskivanja . one eliminišu efekt asimptotskog pribliţavanja brzine brzini van graničnog sloja.: Debljina graničnog sloja Fluid 50 100 Vazduh 100 200 1 2 Voda 5 10 1 1 5 10 2 5 50 200 18 26 60 90 40 75 385 1000 Mogućnost disipacije tačaka. moţe posluţiti kao indikator debljine graničnog sloja.) Debljina istiskivanja je uvijek manja od nominalne debljine graničnog sloja . Izraţavajući promjene dinamičkih karakteristika toka uslijed razvoja graničnog sloja.1. na visini njegove nominalne debljine došlo je do smanjenja protoka fluida u odnosu na onaj koji je postojao u tom presjeku prije postavljanja ploče u njega. Veličina tog smanjenja protoka je: (9. i za ploču u posmatranom presjeku. koje indirektno pokazuju nominalnu debljinu graničnog sloja . Zbog ovoga se došlo i do drugih definicija debljine. je uzrok dosta nepreciznom odreĎivanju ovako definisane debljine graničnog sloja. zbog razvoja graničnog sloja.3.Tabela 9. koje predstavljaju vrijednosti mjerenih brzina u zoni asimptotskog pribliţavanja brzina u graničnom sloju onoj u zoni toka izvan njega. Ukupna veličina istiskivanja strujnih linija u nekom presjeku. slika 9.2.

4.: Debljina istiskivanja Promjena brzine se odraţava na promjenu protoka količine kretanja uslijed razvoja graničnog sloja do posmatranog presjeka. Slika 9. jednake promjeni fluksa količine kretanja.) Iz izraza 9. je debljina impulsa ili količine kretanja jednaka: (9. pored promjene fluksa količine kretanja.) Dakle.5. U slučaju ravne ploče u beskonačnom fluidu.5. odraţava i promjenu protoka kinetičke energije toka. i jednaka je: (9. uniformnom brzinom . debljina impulsa ili debljina količine kretanja se definiše kao udaljenost od čvrste konture ploče. i jednaka je: (9. izraz 9.7.8. pa da protok fluida bude isti.6.5.8. Promjena brzine.(9. to su jedino sile viskoziteta izraţene preko smičućih napona. jer su sile prema osnovnom principu impulsa i količine kretanja. uslijed razvoja graničnog sloja do posmatranog presjeka. Ovako definisana debljina količine kretanja je indikator veličine sila do posmatranog presjeka. za koji je količina kretanja idealnog fluida jednaka smanjenju količine kretanja realnog fluida.) Linija debljine istiskivanja se definiše kao normalna udaljenost od zida za koju bi trebalo izmjestiti čvrstu konturu kada bi preko nje sada proticao idealan fluid.) 151 .) odakle je debljina energije jednaka: (9.

Prema osnovnom principu energije i rada. se odnose na slučaj dvodimenzionalnog strujanja fluida. od Rejnoldsovog broja. Obzirom da su definisane preko integrala. do posmatranog presjeka. Sve se one mijenjaju. TakoĎe se vidi da je . ovako definisane debljine δ1. konstantne. Pored toga što daju uvid u efekt razvoja graničnog sloja na dinamičke karakteristike toka. kao i δ. 152 . u stvari. Dobiveni izrazi 9. δ2 i δ3 su znatno odreĎenije veličine od nominalne debljine graničnog sloja δ. za debljine.3. slijedi da je ovako definisana debljina energije indikator veličine izvršenog rada sila u jedinici vremena unutar graničnog sloja. slijedi da su one za.. povećavajući se kao i nominalna debljina graničnog sloja duţ toka i zavise. To je. dati presjek.6. 9.8. indikator veličine gubitaka energije unutar graničnog sloja na savladavanju trenja do tog presjeka. i 9.

U slučaju opstrujavanja tijela bilo kakvog oblika. slika 10. Kako sa obe strane strujne linije mora da vlada isti pritisak (u suprotnom bi došlo do tečenja fluida normalno na strujnu liniju. Pojava separacije je rezultat viskoznosti fluida. Zato se ova vrsta otpora naziva otpor površine ili otpor viskoziteta. gdje dolazi do pojave separacije. mora vladati i u čitavoj zoni separacije iza tijela. u tačkama separacije.1. uzimajući u obzir i otpor talasa.10. pri malim vrijednostima Rejnoldsovog broja. U sredini prednje strane ploče bi vladao maksimalni pritisak jer se u toj tački nalazi zaustavna tačka . a time i vrijednost razlike pritisaka. daje jednu rezultujuću silu otpora kretanju fluida oko tijela.(b). neće doći do separacije pa ni do pojave otpora oblika. dat je za slučaj kretanja broda. moţe doći i do pojave drugih otpora. kao što je npr. Pojava separacije i njen poloţaj. Pored ovih vrsta otpora. gdje su sile viskoziteta zanemarljive. funkcija i oblika tijela. odnosno otpor trenja.(a). nastala uslijed pojave separacije. Prema jednačini pritiska u tačkama maksimalne brzine dolazi do minimalnog pritiska. Razlika pritisaka ispred i iza tijela.1. jer kako je viĎeno. slika 10. (2) Slika 10. o ovom fenomenu nije bilo riječi pri izučavanju nevrtloţnog potencijalnog opstrujavanja tijela. 10. a to je prema definiciji strujne linije nemoguće) to znači da dobiveni minimalni pritisak. Relativni odnos veličine pojedinih otpora u ukupnom otporu tijela pri kretanju kroz fluid. slika 10. koji se skoro uvijek pojavljuju zajedno i izraţavaju se pomoću odgovarajućeg zajedničkog koeficijenta otpora. je pored viskoziteta. posmatrana je vrlo tanka ploča postavljena paralelno sa pravcem uniformnog toka viskoznog fluida.1. onda bi na njenim ivicama došlo do pojave separacije. Prema tome će se ova vrsta otpora nazivati otpor oblika. Ova vrsta otpora je u suštini rezultat sila viskoziteta. Od tačke prema ivicama ploče dolazi do povećanja brzine od nule do maksimalne vrijednosti na samoj ivici ploče. otpor talasa. Ukupna veličina sila viskoziteta u blizini čvrste površine predstavlja veličinu otpora kojeg pruţaju sile viskoziteta kretanju fluida po nekoj površini. Ukoliko bi se ploča postavila normalno na pravac toka.: Vrste otpora Razvoj graničnog sloja nije ništa drugo nego rezultat opiranja sila viskoziteta kretanju fluida u blizini čvrste površine. bez obzira na činjenicu da je ovaj otpor poznat kao otpor razlike pritisaka ili otpor oblika tijela. HIDRODINAMIČKI OTPORI VRSTE OTPORA U cilju objašnjenja pojma graničnog sloja u poglavlju 9.2.1. 153 . ukoliko se tijelo kreće na površini tečnosti.

(2) Veličina ovog otpora po jedinici površine.2. slika 10. Ukupna sila po jedinici širine je: (10. Zato se ovakav otpor kretanju fluida naziva otpor površine.3. Slika 10.2. veličina smičućeg napona. OTPOR POVRŠINE Ukoliko se kretanje fluida odvija preko čvrste konture najveći otpor njegovom kretanju je uslijed dejstva sila viskoziteta unutar graničnog sloja.) a neto protok mase fluida kroz površine i je: (10. uz samu čvrstu konturu.: Ukupni otpor tijela 10.1.Slika 10. unoseći u posmatrani element količinu kretanja u 154 . tj.: Element fluida u zoni graničnog sloja Ukupna sila u pravcu.3.2. mora biti jednaka neto protoku količine kretanja u jedinici vremena kroz posmatrani element.) Masa fluida mora proći i kroz površinu jedinici vremena: . koja djeluje na izdvojeni element fluida . tj. se moţe naći primjenom principa impulsa i količine kretanja na izdvojeni element fluida u zoni graničnog sloja.

tako da se jednačina 10.7.4. za odgovarajući reţim strujanja unutar graničnog sloja.) Ako se ukupni otpor površine podjeli sa odgovarajućom veličinom površine dobiva se veličina srednjeg smičućeg napona po cijeloj površini koja se opet moţe izraziti preko kinetičke energije neporemećenog toka i preko srednjeg koeficijenta otpora .(10.) Ako se izjednači ukupna sila. svodi na: (10.1.6. kao: (10. to se za nalaţenje veličine otpora treba poznavati odgovarajuće izraze za smičuće napone.) Višak količine kretanja koji napušta presjek presjek je: u odnosu na količinu kretanja koja je ušla kroz (10. Od praktičnog značaja je izraţavanje veličina otpora površine preko kinetičke energije neporemećenog toka.: odakle je lokalni koeficijent otpora: (10. izraz 10.3. sa navedenim promjenama količine kretanja. znatna promjena brzine se odigrava.4.8.. upotrebom „koeficijenta lokalnog trenja“ .5. tj. i 10.) Za ravnu ploču i . koja u stvari predstavlja debljinu graničnog sloja.) Veličina uticaja sila viskoziteta na bilo kom rastojanju od granice je izraţena preko razlike brzine u neporemećenom toku i brzine u posmatranoj tački. kako je to u teoriji graničnog sloja istakao Prandtl.) 155 . i podjeli sa dobiva se: (10. ili pak raspolagati odgovarajućim izrazima za raspored brzine unutar graničnog sloja iz kojih bi se mogli odrediti smičući naponi prema jednačini 10.3. Kako strujanje u graničnom sloju moţe da bude laminarno ili turbulentno.6.. Bez obzira na ovo.5. izrazi 10. pod izvjesnim uslovima u relativno uskoj zoni blizu konture. vidi poglavlje 9.

U zavisnosti od izbora parabole u konačnom rezultatu za razvoj debljine graničnog sloja pojavit će se različita konstanta. ali je opšti zakon razvoja graničnog sloja isti.1.UporeĎujući dobivene izraze 10. 10.9.. (2) (3) Prandtl je pretpostavio da je: i Funkcija zadovoljava granične uslove. mogu se izraziti jednom analitičkom funkcijom oblika: koja ne zavisi od varijable .8. i 10. tj.2. dominantni normalni naponi. Ojlerov broj igra vaţnu ulogu kod problema kod kojih su. moţemo pisati kao: odnosno: (10. Za slučaj laminarnog kretanja fluida raspored brzine je paraboličan. trećeg ili višeg stepena. dobivamo: 156 . za koeficijente otpora sa izrazom za Ojlerov broj. i 10.10. pri kretanju fluida. vidi se da su oni slični po strukturi sa Ojlerovim brojem (kod kojeg se umjesto smičućih napona pojavljuje normalni napon ).6. a koeficijent otpora ima vaţnu ulogu pri kretanju fluida kod kojeg smičući naponi imaju dominantnu ulogu.) Na samoj granici je: (10. Ova funkcija treba da zadovoljava granične uslove kada je i kada je .9. jednačinu 10. Parabola moţe biti drugog.) Izjednačavajući izraze 10.10. Sada. LAMINARNO KRETANJE U GRANIČNOM SLOJU Eksperimentalna analiza karakteristika toka u graničnom sloju je pokazala da su za dati reţim kretanja u graničnom sloju profili brzine u raznim poprečnim presjecima meĎusobno slični. Zbog ovoga.7.

11.12. dobivamo: (10. lokalni koeficijent otpora: (10. onda je i ntegraciona konstanta jednaka nuli.7.. Poslije integralenja izraza (10.) gdje je sloja.) Ako je za .11. Rejnoldsov broj baziran na veličini rastojanja od početka razvoja graničnog Jednačina 10.) Otpor ploče na jednoj strani.ili poslije sreĎivanja: (10. Rješavajući jednačinu 10. koja se kreće oko 5.13. . je: 46 Vertex – Tačka na krivoj sa lokalnim minimumom ili maksimumom. po dobiva se konačni izraz za razvoj graničnog sloja u obliku: (10. prema izrazu 10.13. iz izraza 10.13.) gdje uzimamo i 10.15. aproksimativno.. razvoj debljine graničnog sloja po jednačini: Zamjenjujući vrijednost .13.: tako da joj verteks46 leţi na rastojanju sloja dobio izraz: od granice. Ako se za funkciju rasporeda brzina uzme neka druga kvadratna parabola. po jedinici širine.14. pokazuje da se debljina laminarnog graničnog sloja povećava kao kvadratni korijen rastojanja od mjesta gdje se granični sloj počinje razvijati. u izraz 10. samo se razlikuju u konstanti.. onda bi se za debljinu graničnog što je isti izraz kao i izraz 10.12.) odakle je. 157 . dobivamo: umjesto i jer je funkcija samo od . npr.10. Zato se za bilo koji paraboličan raspored brzina u graničnom sloju moţe uzeti.

18.2.) odakle je.17. tako da uz čvrstu konturu dolazi do veoma naglih promjena brzine. lokalni i srednji opadaju sa razvojem graničnog sloja. i 10. oblika ulazne ivice ploče kao i od hrapavosti površine ploče. uslijed činjenice da gradijent brzine na samoj granici postaje manji sa povećanjem debljine graničnog sloja.4. a time i otpor površine.2.) gdje su: rastojanje od zida cijevi. 10. radijus cijevi.14. U zoni izrazito turbulentnog toka Prandtl je za raspored brzine koristio eksperimentalne podatke za raspored brzine u glatkoj cijevi: (10. Promjena debljine graničnog sloja kao i veličina sile otpora po jedinici površine. Kada Rejnoldsov broj dostigne vrijednost izmeĎu i kretanje u graničnom sloju postaje turbulentno. 47 Paul Richard Heinrich Blasius 158 . prema izrazu 10. srednjeg koeficijenta otpora: (10.4. respektivno.(10.: Promjena debljine graničnog sloja i smičućeg napona Blasius47 je.8. TURBULENTNO KRETANJE U GRANIČNOM SLOJU Prisustvo turbulencije u graničnom sloju povećava brzinu širenja graničnog sloja i znatno mijenja raspored brzine. došao do tačnih vrijednosti i za koeficijente u izrazima 10.16. je prikazana na slici 10. Slika 10.16. Pri kojoj vrijednosti kritičnog Rejnoldsovog broja će doći do prelaza u turbulentno kretanje zavisi od turbulentnih karakteristika samog toka. odnosno smičućeg napona sa rastojanjem od mjesta razvoja graničnog sloja..) Obadva koeficijenta trenja. Proces miješanja teţi da napravi raspored brzine uniformnijim u većem dijelu graničnog sloja. koristeći generalnu jednačinu kretanja viskoznog fluida.

lokalni koeficijent otpora je: 159 . eliminisati : (10.: Navedeni izraz je dobiven iz slijedećeg izraza za cijev: Za prelaz sa cijevi na ravnu ploču je korišteno: Smičući napon na površini glatke ploče. za . potrebno je iz izraza 10.19. za koju je pretpostavio: (10..21.18.Primjenjujući izraz 10. je: (10. Da bi se odredio otpor na glatkoj ravnoj ploči..22.dobivamo: (10. i 10.20.21.) Debljina graničnog sloja raste mnogo brţe ako je u graničnom sloju turbulentno.20.23.20.7.) a slično kao i u slučaju laminarnog kretanja u graničnom sloju je: (10.) Ako se izraz 10. a ne laminarno kretanje. integrali uz granične uslove.) Na osnovu izraza 10.) Napomena uz izraz 10.22.24.20. odnosno pretpostavlja se da je ploča dovoljno dugačka tako da se dio laminarnog graničnog sloja moţe zanemariti.) Izjednačavanjem izraza 10. analogno naprijed navedenom. i 10. na kretanje fluida preko ravne ploče. dobiva se: ili rješavajući po : (10.23.

24.29. prema izrazu 10. 160 . srednji koeficijent otpora.17.) Sila otpora ploče na jednoj strani.27..26. je: (10.25.5.26.) odakle je. te će za ove vrijednosti vaţiti i izrazi 10. i iznosi: (10. Prandtlov eksponencijalni zakon Rejnodsove brojeve veličine: .8. je nešto veći od izvedenog.) Slika 10. i 10.28.) gdje je Rejnoldsov broj baziran na duţinu ploče. rasporeda brzine vrijedi za Kao što je napomenuto.5. po jedinici širine. laminaran na prvom dijelu ploče uz struju fluida. naravno. Treba napomenuti da za navedeni dijapazon Rejnoldsovih brojeva. srednji koeficijent otpora: (10.27.29.) Granični sloj je..: Srednji koeficijent otpora u funkciji Rejnoldsovog broja Za područja na slici 10.: (10. vrijedi:  laminarno.. izraz 10. prema eksperimentalnim podacima. Prandtl je oduzeo laminarni dio graničnog sloja do kritičnog Rejnoldsovog broja i dobio izraz 10.(10. izraz 10.

se kreće brzinom kroz mirnu vodu Glatka ravna ploča. PRIMJER i duţine .28.2. duţina do prelaznog područja je: Za prva dobiva se: ploče je Rejnoldsov broj je i uz ponovno korištenje izraza 10. strani ploče i silu otpora na prva RJEŠENJE: Rejnoldsov broj za cijelu ploču je: Na osnovu izraza 10. dobivamo vrijednost za srednji koeficijent otpora: Sila otpora na jednoj strani ploče je: Ako je kritični Rejnoldsov broj . prelazno.30.2. širine temperature Odrediti silu otpora na jednoj ploče. Koristeći logaritamski raspored brzine za cijevi.) gdje je konstanta odgovara najboljoj aproksimaciji eksperimentalnih podataka. dobivamo: (10.  turbulentno.29. izraz 10. izraz 10.30.30. 10.. 161 .1.

Kako je njegovo izračunavanje u većini slučajeva nemoguće na bazi sume elementarnih otpora. OdreĎivanje veličine otpora je bazirano na veličini koeficijenta otpora koji se mijenja. sa veličinom Rejnoldsovog broja: (10.1. gustina fluida.(a) i (b).10. MeĎutim. otpora površine i oblika. UKUPNI OTPOR Relativno mali broj slučajeva u praksi je takav da samo otpor površine ili samo otpor oblika predstavlja ukupni otpor. jer je u najvećem broju slučajeva sa inţenjerske tačke gledišta. eksperimentalnim putem.1. tj. OTPOR U GLATKIM I VJEŠTAČKI HRAPAVIM CIJEVIMA 10. koji mogu doći u obzir kao što je to slučaj pri kretanju broda na površini vode.3. kako sa oblikom tijela tako i sa uslovima toka. od interesa ukupni otpor. postoji mnogo tijela upotrebljavanih u inţenjerskog praksi. a posebno otpor oblika ili lokalne gubitke i na kraju njihova suma daje ukupni otpor ili ukupne gubitke u datom sistemu. tj.4. kao kod cijevnih vodova. rijedak je slučaj odreĎivanja veličine pojedinačnih otpora sadrţanih u ukupnom otporu.) gdje su: ukupna sila otpora. posebno otpor površine ili linijske gubitke. 10. – brzina fluida u zoni uniformnog toka. OTPOR TIJELA POTPUNO POTOPLJENIH U FLUID IzmeĎu graničnih slučajeva. oblika i drugih.2. to se ukupni otpor odreĎuje pomoću koeficijenta otpora. kod kojih se ukupni otpor sastoji od sume ova dva elementarna otpora. Ukupni otpor kretanju fluida predstavlja sumu otpora površine. 162 . površina projekcije tijela na ravan koja je normalna na pravac toka. slika 10. odlučujući faktor za dizajn i dimenzionisanje konstruktivnih elemenata potpuno potopljenih u fluid.3. Izuzetak čini ukupni otpor nekog cijevnog voda koji se računa parcijalno. Poznavanje pojedinih vrsta otpora u ukupnom otporu nema nekog praktičnog značenja jer je ukupni otpor.

Prema dijagramu.2. Do ove vrijednosti Rejnoldsvog broja otpor površine predstavlja ukupni otpor sfere pri kretanju kroz fluid. Stoks je analitički našao vrijednost koeficijenta otpora. Sila otpora je u potpunosti posljedica trenja. dolazi do separacije laminarnog graničnog sloja počevši prvo kod zaustavne tačke niz struju fluida. granica vaţenja Stoksovog zakona je pribliţno .2. Pri kritičnoj vrijednosti Rejnoldsovog broja dolazi do naglog smanjenja koeficijenta otpora na vrijednost . Najveći broj eksperimentalnih podataka je definisan za sferu. slika 10.2.. mjereno od zaustavne tačke uz struju fluida.10. osnosimetrična tijela. U oblasti malih Rejnoldsovih brojeva nema separacije i fluid potpuno prati čvrstu konturu. OTPOR OBRTNIH – OSNOSIMETRIČNIH TIJELA Većina konstruktivnih elemenata i tijela koja se kreću kroz fluid imaju geometrijski pravilne oblike.. U ovom poglavlju će se opisati promjena koeficijenta otpora obrtnih tijela.4. Kada Rejnoldsov broj raste. da bi kod zauzela fiksnu poziciju na uglu .) Slika 10. u dvostruko logaritamskoj razmjeni je prikazan dijagram promjene koeficijenta otpora u funkciji Rejnoldsovog broja i oblika osnosimetričnog tijela.izraz 10. Stoks je ovo zanemario pri analizi sporog padanja sfere u fluidu.6.. dobivenih rotacijom geometrijski pravilnih likova. U oblasti koeficijent otpora ima pribliţno konstantu vrijednost . čime se povećava udio otpora pritiska.: Promjena koeficijenta otpora u funkciji Rejnoldsovog broja Eksperimentalni podaci za počinju da ostupaju od prave. Kod daljnjeg povećanja Rejnoldsovog broja tačka separacije se pomiče uz struju. zanemarujući inercijalne sile: (10.1. Na slici 10. čim uticaj ubrzanja okolnog fluida dolazi do izraţaja.2. Ovo se objašnjava prelazom laminarnog graničnog 163 .

a time i otpor pritiska. se vidi da koeficijent otpora postaje konstantan iznad .2. za nekoliko Slika 10. direktno riješimo otpor tijela koja se kreće kroz fluid odgovarajućom brzinom. kada je od interesa smanjiti koeficijent otpora. Dijagram zavisnosti koeficijenta od Rejnoldsovog broja omogućava. da za date uslove toka. 10. 164 . Pomjeranjem tačke separacije suţava se vrtloţna zona.3. U dijagramu na slici 10. OTPOR DVODIMENZIONALNIH TIJELA Zbog geometrijske sličnosti navedenih trodimenzionalnih obrtnih tijela i odgovarajućih dvodimenzionalnih tijela (cilindri kruţnog i eliptičnog presjeka) postoji sličnost i dijagrama zavisnosti koeficijenta od Rejnoldsovog broja. tijela sa oštrim ivicama kao što je disk imaju karakteristiku konstantnosti koeficijenta otpora čim se preĎe zona otpora površine. mjereno od zaustavne tačke uz struju fluida. slika 10. Sa dijagrama.2. Moţe se zaključiti. su prikazane vrijednosti koeficijenta otpora dvodimenzionalnih tijela u zavisnosti od Rejnoldsovog broja. a time smanjiti otpor.sloja u turbulentni i pomjeranjem tačke separacije sa na .: Koeficijenta otpora za neka dvodimenzionalna tijela U ovom slučaju zbog nepostojanja bočne separacije treba očekivati nešto veće vrijednosti koeficijenta otpora od odgovarajućih za trodimenzionalna tijela. Ovo se moţe objasniti činjenicom da je tačka separacije fiksna na ivici diska bez obzira da li je sloj laminaran ili turbulentan. Nasuprot sferi. moguće je raznim pobuĎivaćima u obliku vještačkih neravnina na površini sfere inicirati raniji prelaz laminarnog u turbulentni sloja .4.. a time i oblik vrtloţnog traga ostaje pribliţno konstantan iznad neke vrijednosti Rejnoldsovog broja.7.

1.4. U ovom slučaju. armature itd. srednja brzina.v. lokalni otpori ili otpori oblika. te se intenzitet smičućih napona na površini zida provodnika moţe izraziti kao: (10.5. linijski otpori ili otpori površine.) u provodniku 48 49 Henry Darcy Julius Weisbach 165 . koljena. Pod linijskim gubitkom se podrazumijeva gubitak energije na pravolinijskoj dionici provodnika uslijed trenja fluida o dodirne površine sa čvrstim tijelom. U otvorenim provodnicima-kanalima i zatvorenim necilindričnim provodnicima tangencijalni napon nije konstantan duţ čvrste konture. Na slici 10. OTPORI U OTVORENIM I ZATVORENIM PROVODNICIMA FLUIDA otpori na pravolinijskom putu.). Lokalni gubici se odnose na energiju koja se gubi uslijed nagle promjene pravca kretanja ili oblika strujanja fluida (proširenje. U hidraulici se otpori u provodnicima fluida dijele na dvije grupe i to:   Gubici energije prouzrokovani ovakvim otporima kratko se zazivaju: linijski i lokalni gubici. LINIJSKI GUBICI ENERGIJE Uniformno stacionarno kretanje nestišljivog fluida u provodniku se moţe smatrati kao granični slučaj razvoja graničnog sloja. 10.8.) gdje su: koeficijent otpora (za cijevi: ). suţenje.10. je prikazan stacionarni uniformni tok u otvorenom ili zatvorenom provodniku.5. (1) Slika 10.3. bezdimenzionalni Darsi48-Vajsbahov49 koeficijent otpora.: Dejstvo aksijalnih sila na kontrolnu zapreminu (c. tangencijalni napon se koristi kao srednja vrijednost tangencijalnog napona.

6. koristeći 166 . u koju su uključeni i gubici redukciji raspoloţive energije. Jednačina energije.6. dobivamo: (10. energija toka je definisana promjenom potencijalne i pritisne energije . Za kretanje u zatvorenom provodniku. pritisak moţe rasti u pravcu toka. dio obima gdje je kontura u kontaktu sa fluidom (uključujući slobodnu površinu tečnosti). Kako je .4.5..) da bi se obezbjedila energija koja će savladati Budući da je visina brzinske energije ista u obadva presjeka.Za otvoreni kanal i su identični i kretanje je rezultat promjene potencijalne energije . se moţe napisati kao: (10.) Zbog pretpostavke o uniformnom toku. imamo: (10. Ako posmatramo vertikalnu cijev i tok u njoj sa smjerom prema dole. ali pad potencijalne energije mora biti veći od tangencijalne napone uz zid cijevi. jednačina količine kretanja u pravcu je: gdje je okvašeni obim konture tj.) Iz jednačine 10. i 10.5.

Iz definicije hidrodinamičke sličnosti slijedi i pojam hidrodinamičkog modela.22. moguće je doći do njihovog egzaktnog ili pribliţnog rješenja. U obadva kretanja strujne linije moraju biti slične što. kao npr. eksperiment se obavlja na modelu umjesto na prototipu. koje utiču na proces u njima. razumije se. (4) Navije-Stoksove jednačine su vektorske jednačine i mogu se napisati u tenzorskoj notaciji: (11.1. za izotermno kretanje nestišljivog fluida konstantnog viskoziteta u i pravcu. Model i prototip. Hidrodinamički model se odnosi na modeliranje nekog procesa koji se eksperimentalno proučava. u najopštijem slučaju kretanja fluida. Pojam hidrodinamičke sličnosti je znatno kompleksnija od pojma geometrijske sličnosti. koriste se metode dimenzionalne analize. Eksperimentalna rješenja imaju ograničenu valjanost i sa obzirom na uslove pod kojima su izvedena. nerješive. sličnost 167 . prenošenje dobivenih rezultata sa modela na prototip ili na pojavu u prirodi.. ili objekt.1. Samo u izvjesnom veoma malom broju konkretnih slučajeva. izraţenih u bezdimenzionalnoj formi. geometrijska sličnost je potrebna. u kojima uslijed pogodnih graničnih uslova dolazi do znatnog uproštenja jednačina. Problem formiranja modela. stoje u odreĎenom odnosu.11. će biti meĎusobno slični ako sve veličine. povlači sličnost vanjskih geometrijskih uslova. Da bi se proširila valjanost eksperimentalnih podataka i smanjili troškovi izvoĎenja eksperimenta. veoma su skupa ali daju veoma pouzdane rezultate unutar tačnosti mjernih metoda. TEORIJA SLIČNOSTI HIDRODINAMIČKA SLIČNOST I MODEL U poglavlju 7 su izvedene Navije-Stoksove jednačine. najveći dio problema hidrodinamike je praktično nerješiv direktno iz osnovnih jednačina kretanja fluida. koji karakteriše dva hidrodinamička toka. Hidrodinamička sličnost je bazirana na identičnosti odnosa odreĎenih veličina. Upravo sada moţemo postaviti pitanje od velike vaţnosti: Koji su to uslovi pod kojim se dva kretanja mogu smatrati sličnim? Jedno je očigledno. Preostali. Za rješavanje ovakvih problema pribjegava se eksperimentima. sa tim da se dobiveni rezultati mogu prenijeti na pojave u svim sličnim objektima. izraz 7.) Jednačine su. kao i uopštavanje dobivenih rezultata predstavlja problem hidrodinamičke sličnosti. 11.

Slika 11. U geometrijsku sličnost ulazi i sličnost hrapavosti čvrste konture.:Hrapavost površine Ako su odgovarajuće duţine u odnosu odnosu: . POJMOVI VEZANI UZ SLIČNOST KRETANJA Putanje. 11.cijevnih vodova.1. tijela oko kojih se strujanje odvija itd. hrapavost. slika 11. slika 11. od bitnog uticaja pri kretanju. odnosno trajektorije.1. presjeka kanala.: Geometrijska sličnost dva toka Geometrijska sličnost zahtjeva: Ako je kvalitet površine. Tačke i su odgovarajuće tačke za meĎusobnu analizu. Slika 11.2. treba i tu ostvariti geometrijsku sličnost. a odgovarajući uglovi jednaki.1.2. tada je jasno da će odgovarajuće površine biti u a odgovarajuće zapremine: 168 .1. su geometrijski slične ako su odgovarajuće duţine u stalnom odnosu.

u obliku: a za drugo: Kako se obadvije jednačine odnose na slična strujanja to se one izmeĎu sebe mogu razlikovati samo nekim konstantnim odnosom. Na kraju.2. Ovo uslovljava srazmjernost sila koje djeluju na fluid. već i analogne brzine i ubrzanja: Kod kinematski sličnih strujanja. da bi sličnost dva strujanja bila potpuna. Na osnovu Dalamberovog principa. Neka su za dva slična strujanja: i sile: inercije. Navije-Stoksovim jednačinama. se moţe Navije-Stoksova jednačina napisati.. pritiska i viskoziteta. trebaju obadva strujanja biti odreĎena istim jednačinama. odnosi ili razmjere su: duţina. Suprotno. Sama geometrijska sličnost nije dovoljna već mora postojati i kinematska sličnost. izraz 4. površina. Kako je čvrsta kontura istovremeno i strujna površina. Tek tada je zadovoljena dinamička sličnost. za jedno strujanje. zapremina.Dakle. sama geometrijska sličnost ne garantuje kinematsku sličnost. ne samo analogne duţine. gravitacione vanjske. respektivno. geometrijski oblici strujnih linija su slični. To znači da odnos intenziteta bilo koje dvije sile u posmatranoj tački mora biti konstantan i neovisan o izboru tačke. u ovom slučaju. Dinamička sličnost predstavlja jednakost razmjera sila inercije i svakog para homolognih sila u sistemu: 169 . U meĎusobnoj razmjeri treba da stoje. da bi se zadovoljio uslov kinematske sličnosti. model i prototip moraju biti i geometrijski slični.

racionalan način kojim se mogu riješiti problemi kretanja. odnosi mase. tada svi ostali odnosi proizlaze iz propisanih i ne mogu biti proizvoljni. za: Ako napišemo Navije-Stoksovu jednačinu.22.1.2. Npr. izraz 7.) Iz odgovarajućih razmjera imamo: Uvrštavajući navedene razmjere u izraz 11. koje figurišu u dimenziji dotične veličine.2. jer je : Razmjera za ubrzanje se dobiva iz odnosa : Izraz za razmjeru neke veličine se dobiva tako da dimenziju dotične veličine zamijenimo razmjerama osnovnih fizikalnih veličina..2. Na primjer. Odgovor je potvrdan za obadva dijela pitanja. razmjera za gustinu je: gdje je razmjera za masu. i ako postoji da li se taj metod može koristiti pri interpretaciji eksperimentalnih rezultata. u o prototip: o model: (11. 11. razmjera za brzinu ne moţe biti proizvoljna. Zato se postavlja prirodno pitanje: Da li postoji jednostavan. tj. UPROŠTENI PRISTUP RJEŠAVANJU PROBLEMA KRETANJA Matematičko rješenje problema kretanja viskoznog fluida je veoma teško. duţine i vremena. 11. dobivamo: 170 .Ako su propisani neki odnosi osnovnih veličina.2. SLIČNOST NA OSNOVU DIFERENCIJALNIH JEDNAČINA pravcu.

.) gdje je brzina zvuka: 50 51 Williams Froude Vincenc Strouhal 52 Ernst Mach 171 . poslije sreĎivanja: (11. dobivamo jednakost Ojlerovog broja: (11.3. dobivamo jednakost Rejnoldsog broja: (11.7.4..4. iz izraza 11.5.) Prema izrazu 11.6.9. treba biti zadovoljeno: (11..4. iz izraza 11. dobivamo jednakost Mahovog52 broja: (11.) Izjednačavajući članove i .4.4.. iz izraza 11. dobivamo jednakost Frudovog50 broja: (11.) Izjednačavajući članove i . iz izraza 11. iz izraza 11.8.3.4..ili. dobivamo jednakost Strouhalovog51 broja: (11.) Izjednačavajući članove i .) Izjednačavajući članove i .) Izjednačavajući članove i .

za Rejnoldsov broj.10.)  Sila teţe neke mase je: Za slična strujanja imamo: 172 . Ovdje treba napomenuti da je sa istim fluidom. u izraz 11.) što nije tačno.2.13.) Uvrštavajući iz izraza 11. da pored geometrijske sličnosti bude ispunjena kinematska i dinamička sličnost. To pokazuje slijedeća analiza: (11. rješenja diferencijalnih jednačina će biti ista.11. nemoguće jednostavno zadovoljiti Frudov i Rejnoldsov broj. zadovoljavati tzv.10. kinematsku sličnost.2. Naglasimo još jednom.11.Ako su za razna strujanja isti i broj. dobivamo: (11.) Sa druge strane Rejnoldsov broj je: (11.12. u analizi modela i prototipa. 11. tokovi će posjedovati. da bi sličnost dva kretanja bila potpuna potrebno je. Neke druge kombinacije ne daju suštinski nove uslove. Kako su bezdimenzionalne veličine iste.  FIZIČKI SMISAO REJNOLDSOVOG I FRUDOVOG BROJA Sila inercije prema Njutnovom zakonu je: Kod sličnih strujanja mora biti zadovoljen uslov: (11.

izraz 11.13.: (11.) Sile pritiska će automatski ispunjavati uslove sličnosti ako ih ispunjavaju i ostale sile. ispunjen uslov: moţemo napisati: 173 .13. je: ili za slična strujanja moţemo pisati: (11. izraz 11. izraz 11.) dok je Rejnoldsov broj proporcionalan odnosu sila inercije.: (11.) model: (11.) Ako je. prema Njutnovom zakonu.15..(11.15. i viskoziteta.19.18.14.)  Sila trenja na nekoj površini. i sila viskoziteta. na osnovu Dalamberovog principa.) Frudov broj je proporcionalan odnosu sila inercije. izraz 11.16. Navije-Stoksove jednačine moţemo napisati za:   prototip ili original: (11.17.. na nekom odreĎenom mjestu. Kao što smo već naveli.14.

Pogledajmo dimenzionalnu homogenost izraza koji predstavlja II Njutnov zakon. nego da su i dimenzije broja Ovo opšte pravilo dimenzionalne homogenosti mora biti zadovoljeno ma kako kompleksan fenomen bio opisan datom jednačinom.25. iako su Rejnoldsov i Frudov broj jednaki. masa.: (11. koja moţe potpuno onemogućiti sličnost strujanja. Takav izraz će biti tačan ako pored numeričke tačnosti postoji i dimenzionalna ravnoteţa izmeĎu članova te jednačine.18.(11.HOMOGENOST Fizička pojava koja je predstavljena nekim algebarskim izrazom u sebi sadrţi članove sa različitim fizičkim svojstvima.) jednačina 11.) 174 . dobivamo: (11.23.3. Znajući dimenzije ubrzanja: (11.20.) Bez obzira na sistem jedinica koje se upotrebljavaju pri analizi problema.21. DIMENZIONALNA ANALIZA .20. koeficijent proporcionalnosti..22. 11. Napomena: Pritisak će igrati ulogu kod pojave kavitacije. će biti homogena ako koeficijent proporcionalnosti ima dimenzije: (11.24. koji kaţe da je sila proporcionalna proizvodu mase i ubrzanja. tj. u ovom osnovnom zakonu kretanja je usvojeno da je koeficijent proporcionalnosti uvijek jednak jedinici: (11. Drugim riječima.) gdje su: sila. i .22.) odakle vidimo da pritisak ne trebamo uzimati u obzir pri uporeĎivanju. i 11.) UporeĎivanjem izraza 11. jednačina oblika: zahtjeva ne samo da broj predstavlja proizvod izmeĎu jednake proizvodu dimenzija brojeva i .

bezdimenzionalni broj. pomoću kojih su izvedene sve ostale. onda su: Navedeni izraz 11.) U izrazu 11. veličine. vremena.27.22. sile i mase su tako kombinovane da se bilo koja od njih moţe izraziti pomoću ostale tri.27. Za dobivanje brojne vrijednosti veličine. magnetnih drugih pojava.26. ali ništa ne govori o kvantitativnoj vrijednosti veličine koju opisuje.. dimenzionalne kategorije. je koeficijent proporcionalnosti i predstavlja mjerni broj posmatrane 175 .Drugim riječima. nije jednačina u pravom smislu riječi. Bezdimenzionalna veličina: predstavlja zapreminu tog tijela ma koje veličine. biti: (11. To su duţina . a za paralelopiped je . koji karakteriše opšti oblik tijela. i one definišu dimenzionalni sistem koji se koristi u mehanici. u izraz se mora uključiti bezdimenzionalni koeficijent proporcionalnosti . Na primjer. koji opisuje fizičku pojavu za izabrani dimenzionalni sistem . vrijeme i masa . tako da će vrijednost veličine opisane dimenzionalnim izrazom 11. se moţe napisati u obliku: (11.26. nego zavisi samo od oblika tijela: Ovakvo bezdimenzionalno izraţavanje funkcija pokazuje odreĎene prednosti u odnosu na njihovu dimenzionalnu formu. koji predstavlja II Njutnov zakon. akustičnih. optičkih. uključuje i veličine za odreĎivanje toplotnih. Uzmimo da je zapremina nekog tijela dimenzije i : data kao proizvod njegove tri karakteristične linearne gdje je faktor proporcionalnosti. slijedi da u osnovi postoje tri osnovne veličine. ako je ubrzanje. Ako su . i poluose elipsoida onda je Izraţavanje zapremine nekog tijela u bezdimenzionalnoj formi pokazuje da njena veličina nije vezana za izbor mjernog sistema i razmjere. Na osnovu prethodne diskusije o homogenosti izraza 11. On je dio fizičkog dimenzionalnog sistema koji pored ovih. daje fizička svojstva veličine koju opisuje kao i kvalitet te veličine.26.26. vrijeme i sila ili duţina . jedinice duţine. Opšti princip dimenzionalne homogenosti nekog algebarskog izraza.) gdje i trebaju biti takvi da dobivena dimenzija člana na desnoj strani jednačine mora biti jednaka dimenziji veličine na lijevoj strani jednačine 11. Izraz pokazuje dimenzionalnu homogenost.

) U izrazu 11. a samo se jedna promjenljiva mijenja u svakom od njih. Veoma je vaţno procijeniti dominantne veličine za neki problem. sile gravitacije. 11. od kojih su njih isti u svim parametrima. sile trenja i sl. Bakingem.) koja odraţavaju materijalnost fluida. viskozitet. koje se pojavljuju u svakom oni uključuju:    parametru. Naziv teorema je dobila po tome što je jedan od autora. specifična teţina. osnovne dimenzionalne bezdimenzionalna 53 54 Aimée Vaschy Edgar Buckingham 176 . Posmatrajmo problem za koji se moţe tvrditi da postoji funkcionalna zavisnost: (11. Osnova teoreme je: Ako se funkcija koja opisuje neku pojavu sa promjenljivih moţe opisati sa osnovnih dimenzionalnih kategorija ili .28. to je indikacija da u proračunu postoji greška tj. a za to je potrebno znanje i iskustvo. tako da se dobije bezdimenzionalna funkcija oblika: (11. onda se sve promjenljive u njoj mogu grupisati u bezdimenzionalnih parametara.29. godine. jer ukoliko se pokaţe da neki izraz nije dimenzionalno homogen. dubina toka.Značaj dimenzionalne homogenosti nekog izraza je očigledan i sa praktične tačke gledišta. TEOREMA Kao osnova koja opisuje neku pojavu u bezdimenzionalnoj formi je Vaši53-Bakingemova54 –teorema. kinematske i/ili dinamičke karakteristike toka (brzina. modul elastičnosti.) U svakom bezdimenzionalnom parametru će biti sadrţano promjenljivih. treba voditi računa da predstavnika linearne dimenzije toka (duţina) koji definiše geometrijske granične uslove (veličina tijela. bezdimenzionalne brojeve označavao grčkim slovom . fizička svojstva fluida (gustina. stišljivost itd. a imamo kategorije. pad pritiska.29. Sve promjenljive se mogu grupisati u parametra. Pri izboru promjenljivih. odnosno pojavu.) koje definišu uslove kretanja fluida. ubrzanje. granični uslovi). koja je poznata od 1915. je broj promjenljivih . greška u dimenziji je sigurna indikacija numeričke greške.4.

33.Poslije sreĎivanja desne kolone dobivamo: (11.) (11.28.31. izraz 11.: (11.) Analogno uradimo i za jednačine u izrazima 11. teoreme su značajne pri eksperimentalnom radu. nije jednak 177 .30.30.31.3.) Sada moţemo napisati bezdimenzionalnu jednačinu koja je ekvivalentna početnoj.36.32.) gdje se treba odrediti eksperimentalno.) (11. i 11.: (11.38.37. U nekim slučajevima je pokazano da broj bezdimenzionalnih parametara. se moţe dalje napisati kao: (11.: daju: odnosno: (11.32.) ili (11. Primjena dimenzionalne analize i Sve veća primjena teoreme otkriva i neke njene nedostatke.) Izraz 11.34. koji opisuju kretanje fluida.35.) Rješenja jednačina u eksponentima izraza 11.36. slika 11.) (11.

U svakom parametru će biti u svakom od njih. koje je opisuju. a dimenzionalne kategorije ili predstavljaju redove matrice.: Dijagram eksperimentalnih podataka Prema ovome. promjenljivih veličina od kojih se samo jedna mijenja Ako se za neki problem moţe tvrditi da postoji funkcionalna zavisnost: (11.) Formirajmo dimenzionalnu matricu: (11.3.. Rangom matrice nazivamo najveći red koji mogu imati njeni minori. Slika 11. može svesti na bezdimenzionalnih parametara.) Napomena: Minorom tog reda matrice nazivamo determinantu dobivenu (sa odrţavanjem reda) i elemenata matrice. nego da njihov broj moţe biti i veći. U tom slučaju broj parametara se ne izraţava više razlikom .40.39.4. gdje je rang dimenzionalne matrice . nego razlikom . Dimenzionalnu matricu formiraju elementi promjenljivih. onda se funkcionalna zavisnost između zavisno promjenljive i nezavisno promjenljivih. slika 11. gdje je rang dimenzonalne matrice. modificirani oblik teoreme će glasiti: Ako je potrebno promjenljivih za opis neke fizičke pojave i ako ove veličine uključuju dimenzionalnih kategorija. koji leţe na presjeku nekih njenih kolona i redova. 178 . tako da one predstavljaju kolone. a da nisu jednaki nuli. kako je to dato orginalnom teoremom.

44. i 11.) (11. Rang dimenzionalne matrice je .4.41.) (11. 11.) Rješenja jednačina u eksponentima izraza 11.41.45. nam daju vrijednost parametara: daju: odnosno: (11. ili poslije sreĎivanja desne kolone: (11. odnosno: Promjenljive se mogu grupirati u bezdimenzionalna parametra.42.) (11.Slika 11..43.43.: Minor trećeg reda Vratimo se našem primjeru.42.) 179 .

1. 11. izraz 11.5. 11.48.5.39.: (11. RJEŠENJE: Funkcionalna zavisnost: (11.) Formirajmo tabelu: Formirajmo dimenzionalnu matricu: 180 .46.47.) Sam eksperiment će pokazati koji su parametri dominantni. Koristeći URAĐENI PRIMJERI PRIMJER teoremu provjeriti da li je moguća zavisnost: ili prilikom kretanja viskoznog fluida kroz cijevi.) Sada moţemo napisati bezdimenzionalnu jednačinu koja je ekvivalentna početnoj.(11.

53.) Rješenja jednačina u eksponentima izraza 11.) (11.50.50.Rang dimenzionalne matrice je . i 11.. 11.49. odnosno: Promjenljive se mogu grupirati u bezdimenzionalna parametra.) 181 .49. ili poslije sreĎivanja desne kolone: (11.) (11.52.51. nam daju vrijednost parametara: (11.) (11.51.

Slika 11. kvalitativno odgovara početnom izrazu.(11. 11.5. Moţemo očekivati da će brzina isticanja zavisiti od gustine tečnosti .55. ubrzanja zemljine teţe i od visine nivoa vode u rezervoaru : odnosno (11.) izraz 11. PRIMJER Odrediti kvalitativni izraz za brzinu isticanja tečnosti kroz otvor na beskonačno velikom rezervoaru.48.5. izraz 11.) Formirajmo tabelu: 182 . (11.: Isticanje tečnosti iz rezervoara RJEŠENJE (A): Pretpostavimo da iz posude ističe neviskozan fluid kroz mali otvor. prema slici 11.) Sada moţemo napisati bezdimenzionalnu jednačinu ekvivalentnu početnoj.54.: ili odnosno.2.56.55.5.

59.) Vidimo da brzina isticanja ne zavisi od gustine.Formirajmo dimenzionalnu matricu: Rang dimenzionalne matrice je . nam daju vrijednost parametra: (11. srazmjerna je kvadratnom korijenu visine tečnosti . 183 . ali znamo da je konstanta.57.) Rješenja jednačina u eksponentima izraza 11.58.60. Konstantu ne moţemo odrediti na ovaj način. .) Promjenljive se mogu grupirati u bezdimenzionalni parametar.) (11. odnosno: (11. prema Toričeliju. ili poslije sreĎivanja desne kolone: (11.58.

ili poslije sreĎivanja desne kolone: (11.63.: Formirajmo dimenzionalnu matricu: Rang dimenzionalne matrice je . nam daju vrijednost parametara: (11.64. (11.) 184 .) Formirajmo tabelu uz izostavljanje uticaja gustine.62.63..61.) (11. onda bismo u obzir trebali uzeti i viskozitet fluida. uz saznanja iz dijela riješena (A).62. i 11. odnosno: Promjenljive se mogu grupirati u bezdimenzionalna parametra.RJEŠENJE (B): Ako bismo ţelili riješiti isti problem tačnije.) Rješenja jednačina u eksponentima izraza 11.

Uslov dinamičke sličnosti je: (11. predstavlja odnos inercijalne i viskozne sile: Ojlerov broj. moraju biti ispunjeni slijedeći uslovi:    geometrijska sličnost.67.6.61.: ili odnosno. (11. odnosno sličnost strujnog polja.) Sada moţemo napisati bezdimenzionalnu jednačinu ekvivalentnu početnoj.66. odnosno proporcionalnosti.65.) Vidimo da je brzina isticanja srazmjerna .) Neki karakteristični brojevi su (1): Rejnoldsov broj. ali je sada koeficijent srazmjernosti. dinamička sličnost. kinematska sličnost. izraz 11.(11. Oblik ove funkcije se moţe naći samo eksperimentalnim putem. da bi dva kretanja bila slična. predstavlja odnos inercijalne i gravitacione sile: 185 . funkcija Rejnoldsovog broja. predstavlja odnos sile pritiska i inercijalne sile: Frudov broj. 11. PRIMJENA HIDRODINAMIČKE SLIČNOSTI NA MODELIRANJE KRETANJA FLUIDA Kao što je ranije navedeno.

PRIMJER . koja odgovara sili od na modelu? RJEŠENJE: a) Iz Frudove sličnosti dobivamo: b) Iz Ojlerove sličnosti: 186 . Model za ispitivanje vodenih talasa izraĎen je u razmjeri a) Ako je period talasa na objektu . predstavlja odnos inercijalne sile i sile elastičnosti nastalih kao posljedica stišljivosti fluida: Kavitacijski broj: gdje su: apsolutni statički pritisak.Košiev broj. pritisak zasićenja na temperaturi fluida.6. Kavitacijski broj ukazuje na mogućnost pojave kavitacije. Razlika pritisaka pokazuje koliko rezerve pritiska postoji dok se ne počnu formirati prvi mjehurići pare.1. Povećanje brzine po pravilu vodi smanjenju pritiska i pojavi kavitacije. koliki treba biti period nastajanja talasa na modelu da bi se obezbjedila sličnost? b) Kolika je sila po duţnom metru na objektu. 11.

2.69. i 11.70.69.(11. imamo: (11.6.68.) Odnos traţenih sila je: pa je sila po jedinici duţine: 11. se ispituje u vazduhu: Model aviona.68.) Iz Frudove sličnosti: (11. PRIMJER . ako je otpor modela u vodi: RJEŠENJE: a) Iz Rejnoldsove sličnosti dobivamo: 187 ..) Iz izraza 11. izraĎen u razmjeri pri brzini od: a) Kojom brzinom treba vući model ako se ispitivanja obavljaju u vodi: b) Koliki će biti otpor aviona u vazduhu.

b) Iz Rejnoldsove sličnosti: Brzina objekta u vazduhu treba biti: Iz Ojlerove sličnosti: Odnos sila objekta u vazduhu i modela u vodi je: odnosno: Otpor aviona u vazduhu je: 188 .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful