1.

1.1.

UVOD U MEHANIKU FLUIDA
POJAM FLUIDA I NJEGOVA PODJELA

Mehanika čvrstog i čvrsto-elestičnog tijela, kao što su otpornost materijala i teorija elestičnosti, izučavaju problematiku onih materija koje se ne deformišu ili je njihova deformacija vrlo mala dok su smičuće sile u dejstvu. Klasifikaciji materije na bazi veličine dejstva smičućih napona i odgovarajuće veličine deformacije dovodi do pojma fluida. U tom cilju, podsjetimo se na pojmove napona i deformacije. Napon se definiše kao granična vrijednost odnosa sile kada posmatrana površina teţi nuli: i površine na koju djeluje ova sila,

Ako je sila normalna na površinu govorimo o normalnom naponu , a ako je tangencijalna, govorimo o smičućem naponu . Deformacija se definiše kao promjena rastojanja izmeĎu dvije tačke u tijelu. Ako se posmatra apsolutna veličina ove promjene govori se veličini deformacije, a ako se posmatra količina ove promjene u jedinici vremena, govori se o brzini deformacije. Fluid se može definisati kao materija koja se kontinualno deformiše, tj. kreće se, struji ili teče kada je podvrgnuta i najmanjem dejstvu smičućih napona. Prema ovoj definiciji fluida, tečnosti i gasovi se mogu svrstati u fluide bez obzira na velike razlike u nekim njihovim fizičkim svojstvima. Isti zakoni kretanja su primjenljivi za strujanje oba medija dokle god su pri tom strujanju dominantna ista fizička svojstva. Ovakav pristup izučavanja i klasifikacije materijala je doveo do razvoja nove fundamentalne inţinjerske discipline Reologije, podjednako interesantne za izučavanje čvrsto–elastičnog i fluidnog tijela. Grafički prikaz funkcionalnih relacija napona i brzina deformisanja za izvjestan broj reoloških materija je prikazan na slici 1.1. U opštem slučaju, veza izmeĎu tangencijalnih napona i brzine deformacije se naziva krivom tečenja materijala:

Kako se vidi, prema reološkom tretiranju materije, klasifikacija počinje od jednog idealnog ekstrema:  Paskalove1 materije, koja ne posjeduje unutarnje trenje pa prema tome ni otpor dejstvu smičućih sila. Pretpostavke o neviskoznom, idealnom fluidu su uvedene u svrhu aproksimativnih analiza.

1

Blaise Pascal

1

 

Njutnov2 fluid je materija kod koje je veza izmeĎu smičućih napona i brzine deformacije linearna. To su fluidi sa kojima se najčešće susrećemo u praksi (voda, ulja i druge tečnosti, zatim vazduh i drugi gasovi). Nenjutnovi fluidi su materije kod kojih je veza izmeĎu smičućih napona i brzine deformacije nelinearna. Tu spadaju guste suspenzije, krv, med, rastvor gume i dr. Mada postoji razlika izmeĎu ovih fluida u pogledu relacije napon – brzina deformacije ipak njutnovi i nenjutnovi fluidi posjeduju jedno zajedničko svojstvo koje ih karakteriše kao fluide, a to je da se oni počinju deformisati i pri najmanjem dejstvu smičućih napona.

Slika 1.1.: Reološka podjela materije

Plastično tijelo je materija za koju je karakteristično da mora proći zonu elastičnosti da bi prešla u zonu plastičnosti. Dok je dati element materije u zoni elastičnosti, po prestanku dejstva smičućih napona element poprima prvobitni oblik. Ordinatna osa dijagrama predstavlja čvrste – elastične materije. Plastični materijali zahtijevaju neki početni napon prije nego se počnu deformisati. To znači da se ne deformišu kontinualno pod dejstvom tangencijalnih napona te ne pripadaju kategoriji fluida.

Na prvi pogled, razlika izmeĎu tečnosti i gasova je velika da bi se oni mogli nazvati fluidi. Razlog je što je masa po jedinici zapremine kod tečnosti obično i do hiljadu puta veća nego kod gasova. MeĎutim, sa kinematske tačke gledišta meĎu njima nema razlike. Mehanizam vjetra u niţim slojevima atmosfere i mehanizam podvodnih strujanja u jezerima i morima principijelno se ne razlikuje i pored velike razlike u gustinama gasa i tečnosti. Isto tako, pri kretanju tijela kroz vazduh ili tečnost slika strujanja će biti ista. Iz tog razloga projektovanje velikog sistema ventilacije i sistema za razvod tečnosti, gasa ili ulja, u osnovi se ne razlikuju. Kako je god bila data veza izmeĎu čvrstih i tečnih materija, analogno se moţe povući paralela izmeĎu disciplina koje ih izučavaju. Mehanika fluida uključuje izučavanje tečnosti i gasova dokle god razlika u stišljivosti nije od dominantnog uticaja. Ako se relativno velika kompresibilnost fluida pojavi kao problem u analizi, onda termalni efekt igra dominantnu ulogu i problem nije više problem mehanike fluida nego postaje problem termodinamike.
2

Isaac Newton

2

Prema tome mehanika fluida je disciplina koja izučava kontinuume koji se deformišu i pri najmanjem dejstvu smičućih sila i obuhvata vrlo širok dijapazon ponašanja materije, počevši od momenta koji nije više od interesa za teoriju elastičnosti i teoriju plastičnosti, pa sve do momenta dok problem ne postane izrazito termodinamički. Na bazi reološke klasifikacije razlikujemo: Materija: Neviskozan fluid Viskozan fluid Viskozan – elastičan fluid (med, krv i sl.) Elastično – viskozno tijelo (katran i sl.) Elastično – plastično tijelo Čvrsto (kruto) tijelo Paskalova Stoksova Maksvelova Kelvinova Hukova Euklidova Naziv materije prema geniju: Blaise Pascal George Gabriel Stokes James Clerk Maxwell William Thomson – 1892.godine postaje Baron Kelvin of Largs, tj. Lord Kelvin Robert Hooke Euclid of Alexandria

1.1.1.

IZ ISTORIJATA RAZVOJA MEHANIKE FLUIDA

Filozofi i matematičari, koji su proučavanju prirode prilazili sa stanovišta kvalitativne analize problema (zašto? i kako?), formirali su disciplinu pod imenom mehanika fluida. Sa druge strane, praktičari i inţenjeri koje je interesovao kvantitativni aspekt problema (koliko?) formirali su disciplinu pod imenom hidraulika. Prvi su za rješavanje problema upotrebljavali matematske metode, a drugi su se oslanjali na iskustvo i empiriju. Prvi, da bi riješili matematski postavljen problem, su često morali činiti takve pretpostavke koje su ih udaljavale od realnosti, tako da se mehanika fluida udaljavala od onoga što je trebala da bude. Drugi, u cilju dobivanja kvantitativnih rezultata, nisu ulazili u uzroke pojave i probleme su rješavali upotrebom empirijskih koeficijenata, tako da je hidraulika dobila i svoj ne zvanični naziv – nauka o koeficijentima. Divergencija izmeĎu ove dvije discipline, jedne te iste nauke, je dosegla kulminaciju krajem pretprošlog i početkom prošlog vijeka. Primjer za ovo je da su pri rješavanju jednog te istog problema ove dvije discipline davale potpuno kontradiktorna rješenja (npr. otpor tijela u fluidu, uzgon i cirkulacija). Krajem XIX vijeka pojavile su se tendencije zbliţavanja ovih disciplina. Tako je pobornik teoretskog tretiranja problema , engleski fizičar Osborn Rejnolds 3 osjetio potrebu da postojeće teorije o kretanju fluida više pribliţi realnosti, odnosno da teoriju koriguje eksperimentalnim rezultatima.

3

Osborne Reynolds

3

Ruski naučnik Nikolaj Jegorovič Ţukovski usmjerava teoriju potencijalnog strujanja fluida prema rješavanju inţenjerskih problema. ova hipoteza o kontinuumu moţe se i grafički prikazati. molekularna struktura fluida se zanemaruje (kretanje molekula nije od interesa). kao na slici 1. u stvari ne postoji. MeĎutim. element fluida.2. posjeduju submikroskopsku strukturu u kojoj su elementarni dijelovi u neprekidnom pokretu kroz relativno veliki prazan prostor. smatra Ludvig Prandtl sa zasluţnim sinonimom „Otac moderne mehanike fluida“. a zatim i na pitanje „koliko?“. kao što je slučaj rješavanje problema pri vrlo niskim pritiscima. on je dovoljno malen da se. Putem statističke analize većeg broja uzoraka uzetih iz posmatranog medija veće zapremine. Tek početkom prošlog vijeka Ludvig Prandtl5. kao i sve ostale materije. 1. kao na diferencijalno malu veličinu. itd. 1.. na njega u cijelosti može primijeniti princip diferencijalnog računa. pri rješavanju problema kretanja mase fluida. i rezultat je potrebe za uproštenjem prirode u cilju njene lakše analize i aplikacija rezultata. odnosno kontinuumi. Njena osnovna postavka je: Umjesto tačke posmatra se elementarna zapremina. onda se i sva njegova svojstva kontinuirano mijenjaju ili su konstantna unutar posmatrane zapremine.2. Izučavanje njihovog ponašanja spada u posebnu disciplinu – Mehaniku neprekidnih sredina.. koja se danas pojavljuje pod različitim imenima: Mehanika fluida . Osnovna pretpostavka je da fluidni medij u potpunosti ispunjava prostor izabranog elementa i posjeduje inercijska i druga fizička svojstva. njemački naučnik. kojoj je na prvom mjestu zadatak pri rješavanju problema da odgovori na pitanja „zašto?“ i „kako?“. a hidraulika i mehanika fluida nalaze „jezik“ sporazumijevanja i tijesnu saradnju u rješavanju inţenjerskih problema. Nauka o strujanju.1. Ovo su svojstva tijela koje. inţenjeri.2. Smatrajući ga kao redukovanu zapreminu u kojoj je masa molekula kontinuirano raspoređena bez praznog međuprostora. kao Viliam Frud4. Element je dovoljno velik i u sebi sadrži veći broj molekula tako da su njegova fizička i kinematsko–dinamička svojstva odraz srednjeg efekta molekula u njemu. čija je posljedica da su pored fizičkih svojstava tog medija isto tako i kinematske i dinamičke veličine neprekidne funkcije prostornih koordinata tačke. Zato se kao osnivač moderne nauke o kretanju fluida. Rješenja postaju aplikativna i imaju odgovarajuću fizičku interpretaciju. o njoj se vodi računa u izuzetnim slučajevima. Teorijska hidraulika. Zbog navedenih pretpostavljenih svojstava takvih tijela ona se nazivaju neprekidne sredine. pri konstantnoj temperaturi i pritisku. Sa druge strane. gdje je: 4 5 William Froude Ludwig Prandtl 4 . sa svojom teorijom graničnog sloja objedinjuje ova shvatanja.u koju spada i mehanika fluida. Sa druge strane. FIZIČKA SVOJSTVA FLUIDA POJAM KONTINUUMA Fluidi. postavljaju korelacije izmeĎu eksperimentalnih činjenica i teoretskog razmatranja. Istina.

Pošto su molekule u stalnom pokretu moguće je da se dobije dovoljno malen uzorak.2. . tj. tako da oni postaju sve homogeniji. broja molekula po jedinici zapremine se smanjuje i zato se masa po jedinici zapremine asimptotski pribliţava konstantnoj vrijednosti.2. Slika 1.2.: Grafički prikaz hipoteze o kontinuumu Ukoliko se zapremina uzorka poveća onda će svaki uzorak u sebi sadrţati glavninu molekula prvobitnog uzorka. kao što je pokazano na slici 1. Prema tome. 5 . količina mase u datoj zapremini varira sa poloţajem i vremenom. Osnovni uslov za posmatranje fluida kao kontinuuma je da karakteristična veličina posmatranog elementa fluida bude mnogo veća od srednje vrijednosti slobodne putanje molekula. odraţava za ma kako izabranu zapreminu po obliku i njenom poloţaju u kontinuumu. Ako pak dolazi do promjene gustine povećanjem izabrane zapremine preko neke veličine onda postoji prostorna promjena gustine što odraţava nehomogenost posmatranog kontinuuma. Ovo je slučaj.Ukoliko se izabere manji uzorak onda postoji i manja vjerovatnoća da će on sadrţavati molekule. bez molekula. GUSTINA FLUIDA Gustina je fizičko svojstvo fluida koja se definiše kao granična vrijednost odnosa mase i zapremine. Zapremina predstavlja minimalnu zapreminu fluidnog elementa koji zadovoljava uslove neprekidne sredine. Povećanjem zapremine. onda je takav kontinuum homogen. kada posmatrana zapremina teţi nuli. neki drugi uzorak iste veličine moţe u sebi sadrţati izvjestan broj molekula. 1. u kojoj molekuli ne izraţavaju svoje individualne karakteristike.2. S druge strane. Ova zapremina se naziva granica neprekidne sredine ili kontinuuma. za sve zapremine veće od granice neprekidne sredine. ako je izabrana elementarna zapremina veličine unutar zone efekta molekula. Za tako izabranu malu zapreminu uzoraka je nemoguće ustanoviti konstantnu vrijednost odnosa mase i zapremine. koja u sebi sadrţi ovu masu. Ako se konstantnost mase po jedinici zapremine (gustina) kontinuuma. i on se moţe povećati ili smanjiti zavisno od medija.

3.1. Obično se kao referentna specifična teţina uzima specifična teţina vode pri normalnim stanju. U velikom broju problema je i ovaj dio mehanike fluida će biti proučavan.2. specifična teţina je suštinski vektor sa smjerom dejstva u smjeru ubrzanja zemljine teţe. 1. odnosno elastičnosti.2.4. Relativna zapreminska promjena ( ) uslijed promjene pritiska je mjera stišljivosti fluida i naziva se koeficijent stišljivosti: (1.) Dimenzija je: Iako je poznata kao skalarna veličina.(1.) Znak minus u izrazu 1.3. zapreminsku ili specifičnu teţinu: (1. pa iz zakona o odrţanju mase slijedi: 6 .) Dimenzija gustine je: Gustina se mijenja sa pritiskom i temperaturom prema jednačini stanja. pokazuje da smanjenju pritiska odgovara povećanje zapremine i obratno. Promjena zapremine uzrok je promjeni gustine. a u posmatranoj tački i u toku vremena. To je svojstvo fluida da pod dejstvom normalnih površinskih sila mijenja svoju zapreminu.3. Njena relativna u odnosu na neku referentnu veličinu se naziva relativna specifična težina . tj. SPECIFIČNA TEŽINA FLUIDA Dejstvo sila gravitacije na jedinicu zapremine fluida predstavlja teţinu jedinice zapremine. Prema definiciji slijedi da je relativna specifična teţina bezdimenzionalni broj.2. 1. tako da se u najopštijem slučaju moţe pisati da je gustina zavisno promjenljiva funkcija koordinate tačke i vremena. Po prestanku dejstva ovih sila posmatrana zapremina poprima prvobitnu veličinu. Sve ove veličine kao zavisno promjenljive u najopštijem slučaju mogu se mijenjati od tačke do tačke. STIŠLJIVOST – ELASTIČNOST FLUIDA Svaki fluid u manjoj ili većoj mjeri pokazuje svojstvo stišljivosti.

U ovom difuznom procesu moţe doći i do sudara molekula.) Na ovaj način je definisana mjera elastičnosti fluida preko modula elastičnosti. Ako je u blizini te tačke brzina fluida jednolika.(1. predstavlja veličinu lokalnog napona. poprečno na površinu elementa. Elastičnost-stišljivost fluida je zanemarljiva ako je brzina strujanja znatno manja od brzine prostiranja zvuka u datoj sredini. molekule sa sobom prenose termodinamičke karakteristike (definisane stanjem kretanja molekula). stvara unutrašnji otpor kretanju fluida ili unutrašnje trenje u fluidu. kao i svim ostalim pravcima i smjerovima. koja će uvijek djelovati tako da nastoji eliminisati razliku brzina izmeĎu susjednih slojeva fluida. Ako je u okolini posmatrane tačke raspored brzina fluida nejednolik. Prema tome. toplote i količine kretanja) u fluidu. Do ovoga će doći ako u tom momentu.4. a u vodi c ≈1500 m/s. normalan je na površinu i ne zavisi od orijentacije površine elementa. 1. Isti mehanizam prenosa se odigrava i u suprotnom smjeru. prolazom molekula kroz površinu elementa i kohezionih sila koje djeluju izmeĎu molekula na obe strane površine. onda će ma kakva molekularna interakcija. Kombinovani efekt protoka količine kretanja. predajući ih zoni u koju dolaze. izmeĎu dvije grupe molekula sa obe strane površine elementa djeluje sila. VISKOZITET Mehanika fluida kao mehanika kontinuuma zanemaruje submikroskopsku strukturu materije. napon je isti kao da fluid miruje.5.4. Pri kaotičnom kretanju prelazeći iz jedne zone. a strujni prostor mali. transport količine kretanja kao posljedica intermolekularnog dejstva. Prenos količine kretanja kroz površinu fluidnog elementa dogaĎa se kada molekule proĎu kroz površinu tog elementa. Ovaj kaotični proces miješanja na nivou molekula se naziva molekularna difuzija i predstavlja osnovu transportnih procesa (mase.2. U vazduhu je brzina zvuka c ≈330 m/s. koja je osnova za fizičku interpretaciju viskoziteta kao isključivog svojstva fluida. rezultirati uspostavljanjem i tangencijalne komponente napona. Modul elastičnosti je recipročna vrijednost koeficijenta stišljivosti i predstavlja relativnu promjenu gustine uslijed promjene normalnih sila. Njutnov obrazac za brzinu prostiranja zvuka (c) u homogenoj sredini glasi: Stišljivost fluida se moţe zanemarit u slučajevima gdje je brzina zvuka velika. 7 . izraz 1. Molekule kao nosioci mase su nosioci i količine kretanja .

paralelne ploče.Fluidi koji pokazuju ovo svojstvo su viskozni fluidi. izmeĎu i gradijent brzine je konstantan u svim tačkama presjeka pa će u ma kojoj ravni paralelnoj sa ravni doći do uspostavljanja smičućeg napona veličine: (1. tangencijalni napon se moţe interpretirati kao molekularni – viskozni fluks količine kretanja glavnog pravca toka u pravcu normalno na njega.: Jednostavno smičuće kretanje fluida Zbog linearnog rasporeda brzina. nazivaju se Njutnovi fluidi. Koeficijent proporcionalnosti. koja ima takav pravac i smjer da nastoji eliminisati nejednakosti rasporeda brzina. predstavlja Njutnov zakon unutrašnjeg trenja u fluidu. napon je veličina tangencijalne komponente napona. U ovom primjeru fluid se kreće izmeĎu dvije beskonačno velike. a druga se kreće brzinom .koeficijent dinamičkog viskoziteta. kroz ravan u kojoj se formira ovaj napon.5. To je koeficijent viskoziteta kao predstavnik ovog novog fizičkog svojstva fluida. na donjoj ploči. do na gornjoj pokretnoj ploči. gradijent brzine (promjena brzine po jedinici duţine u pravcu normalnom na pravac kretanja fluida). Postavimo relaciju izmeĎu unutarnjeg napona i lokalnog gradijenta brzine za jednostavno smičuće kretanje fluida.tangencijalni napon (smičuća sila na jedinicu površine ). Dobivena relacija 1.5. Relacija koja daje vezu izmeĎu unutarnjeg napona i nejednolikosti rasporeda brzina uključivat će koeficijent proporcionalnosti kao predstavnika opisanog mehanizma.5.: 8 .3. kao što je prikazano na slici 1. a fluidi koji se po njemu ponašaju. . Raspored brzina je dat funkcijom opšteg oblika: Slika 1. IzmeĎu ploča brzina se mijenja linearno od nule. u ravnima paralelnim sa ravni. Zbog dejstva viskoziteta brzine čestica fluida u kontaktu sa pločama su jednake brzini ploča. Na osnovu navedenog. U navedenom izrazu.3.) gdje su: . od kojih jedna miruje. u izrazu 1.

6. direktno ne predstavlja koeficijent prenosa količine kretanja. a i u tehničkom sistemu koristila se jedinica: Ovako. Kao predstavnik fizičkog svojstva fluida. Navedimo još da je koeficijent dinamičkog viskoziteta funkcija temperature.) Ovo je koeficijent kinematskog viskoziteta i njegove dimenzije su: Jedinica za mjerenje kinematskog viskoziteta u SI sistemu je kvadratni metar po sekundi Ranije. koeficijent kinematskog viskoziteta je koeficijent difuzije količine kretanja i predstavlja sposobnost molekularnog transporta da eliminiše nejednolikost intenziteta veličine koja doprinosi transportu količine kretanja (u ovom slučaju brzine fluida). jedinica mjere za koeficijent dinamičkog viskoziteta je: Ranije.(1. Za nenjutnove fluide koeficijent dinamičkog viskoziteta je funkcija i stanja i kretanja izraţenog preko gradijenta brzine Dimenzija koeficijenta dinamičkog viskoziteta je: U SI sistemu jedinica. on je za Njutnove fluide pri datim termodinamičkim uslovima konstantan. bilo da je fluid u stanju mirovanja ili kretanja. a opada za tečnosti. Odgovarajući koeficijenti prenosa toplote i mase imaju dimenzije kvadrata duţine u jedinici vremena Koeficijent viskoziteta koji ima dimenzije isključivo kinematske veličine dobiva se djeljenjem koeficijenta dinamičke viskoznosti sa gustinom fluida: (1. jer u sebi sadrţi dimenzije dinamičke veličine.7.) se naziva koeficijent dinamičkog viskoziteta. u CGS sistemu se koristila jedinica Stoks Dakle. kako je dat koeficijent dinamičkog viskoziteta. u fizičkom CGS sistemu. jer nema dimenzije koeficijenta difuznosti. a ne pritiska i da sa porastom temperature koeficijent dinamičkog viskoziteta raste za gasove. 9 .

Ako vanjsku silu jedinice zapremine označimo sa . entalpija i entropija. I naziv 'zapreminske' bi bio u potpunosti adekvatan ukoliko bi se radilo o tijelima (masi) kod kojih je gustina konstantna. odnosno funkcija jedinične sile .. centrifugalna) i druge. čije promjene ukazuju na razmjenu energije izmeĎu fluidne struje i okoline. unutrašnja energija.) gdje su: potencijal. to se uobičajeni naziv 'zapreminska' sila moţe opravdati i ovom činjenicom. a u datom sistemu se pojavljuju samo jednom. dakle. sila zemljine teţe. tj. koja pokazuje koliko energije treba utrošiti za zagrijavanje fluida. Vanjske sile su one koje djeluju izmeĎu ma koje mase datog sistema i mase nekog drugog sistema koji nema direktnog kontakta sa prvim. ANALIZA SILA KOJE DJELUJU NA FLUID I NJEGOVA RAVNOTEŽNA STANJA Sve sile koje djeluju na fluidnu masu u odreĎenoj zapremini se mogu podijeliti na unutrašnje i vanjske. u notaciji vektorske analize: (1. posebno onih koje su predmet mehanike fluida. One su.2. toplota provoĎenja. masa) koji pokazuje transportne osobine fluidne mase. Kao najbolji primjer moţe da posluţi sila teţe. 10 . i koeficijent difuzije (toplota. MeĎutim.8. gravitaciona sila. rezultat neke druge mase na posmatranu masu. čija je dimenzija posmatranu zapreminu fluida ukupna vanjska sila biti: onda će za Veliki broj vanjskih sila. Vanjske sile se još nazivaju i zapreminske. u reţimima strujanja kada dolazi do promjene temperature od značaja su i druge osobine:     specifična toplota. Unutrašnje sile su one koje djeluju na kontaktnoj površini izmeĎu dvije mase i pojavljuju se u parovima (po zakonu akcije i reakcije). npr. sila inercije (Koriolisova.6. koja je funkcija kako mase tijela tako i mase zemlje koja na ovu masu djeluje. 1. ali pošto se ukupna vanjska sila na neko tijelo izraţava preko zapreminskog integrala elementarnih sila. skalarnu funkciju koja zadovoljava uslov: odnosno. jer u tom slučaju ta sila je zaista proporcionalna zapremini. U suštini ona je proporcionalna masi. pa im je naziv 'vanjske' adekvatniji nego 'zapreminske'. koja pokazuje koliko efikasno fluid provodi toplotnu energiju.1. OSTALE OSOBINE FLUIDA Naprijed su navedene najvaţnije osobine fluida vezane za problematiku koja će se razmatrati u ovoj knjizi.3. ima svoj potencijal. a to su.

površinske sile nisu jednake u raznim tačkama površine.4. Slika 1. Unutrašnje sile se nazivaju i površinske sile. U opštem slučaju. bez trenja.4. Pri kretanju realnog 11 . Sile koje imaju svoj potencijal se nazivaju konzervativne sile. Pritisak je skalarna veličina. koja se moţe rastaviti na normalnu tangencijalnu komponentu . Sila gravitacije je jedna od vanjskih sila koje najčešće srećemo u mehanici fluida. Realni fluid u stanju mirovanja se ponaša kao idealan. tj. Tangencijalne komponente površinskih sila izazivaju klizanje fluidnih elemenata i pri najmanjem dejstvu. kada normalne napone. za razliku od čvrstih tijela. podijeliti na dva dijela pomoću ravni . Dakle.: tako da je potencijal sile zemljine teţe: (1.9. dimenzije: Elementarna sila pritiska je: Znak minus je zbog toga što sile pritiska djeluju u suprotnom smjeru od vanjske normale na površinu. granična vrijednost količnika tangencijalne ili smičuće napone. tangencijalne (smičuće) sile moraju biti u ravnoteţi kada fluid miruje.: Unutrašnje sile Ako se dio II ukloni. jer fluid ne moţe podnijeti silu istezanja. Kao primjer uzmimo silu teţine (zemljine teţe) čija je jedinična vanjska sila jednaka sili gravitacionog ubrzanja. Da bi se to pokazalo treba posmatranu zapreminu.: U unutrašnjosti fluida normalni napon moţe biti samo pritisak . pa se oko nje površina sve predstavljati .) gdje je z ordinata sa smjerom prema gore. tj. tada se dio I moţe zadrţati u istom stanju samo ako se uticaj dijela II zamjeni dejstvom ekvivalentnih sila u svim tačkama koje pripadaju zajedničkoj površini Zato se ovakve sile nazivaju površinskim silama i označimo ih sa površine trpi elementarnu površinsku silu Mali dio granične i . pa ni u tačkama elementarne površine koja je proizvoljno izabrana. koji ima smjer normale na nivo-ravan. a količnika odabere proizvoljna tačka . slika 1.je vektor definisan u svakoj tački polja. Ako se na nekoj elementarnoj površini više suţava onda će u limesu. koju ispunjava fluid.

Zato treba praviti razliku izmeĎu ova dva slučaja. koja djeluje na element površine . vektor i to jednak pritisku pomnoţenim elementom površine i sa predznakom minus jer je smjer sile pritiska suprotan smjeru normale na vanjsku površinu: Pritisak u fluidu postoji bez obzira da li fluid miruje ili se kreće. viskozitet igra vaţnu ulogu i nema kretanja fluida bez većeg ili manjeg otpora. Drugačiji fluidi se ne proučavaju u mehanici fluida. PRITISAK Već smo naveli da se pod pritiskom u nekoj tački fluida podrazumijeva skalarna veličina čija vrijednost odgovara površinskoj sili normalnoj na površinu. pretpostavlja da je materija homogena i izotropna. Zbog ovog svojstva površinske sile u fluidu koji miruje dobile su kratak naziv pritisak. kao što su gustina. spajanjem njihovih krajeva izdvojiće se fluidni tetraedar MABC. Zna se da kroz jednu tačku moţe prolaziti bezbroj površina pod raznim uglovima. intenzitet joj je isti na jednom mjestu bez obzira na orijentaciju površine. On miruje. pa i najmanjeg elementa ista u cjelokupnom fluidnom prostoru. Sila uzrokovana statičkim pritiskom ima dva vaţna svojstva:   uvijek je normalna na svakoj stvarnoj ili zamišljenoj površini u fluidu. Tako je moguće matematički obuhvatiti mnoge pojave koje bi bez toga ostale neobjašnjene. Ako se kroz tačku (slika 1. Uvijek se pretpostavlja da masa neprekidno ispunjava prostor koji zauzima fluid.fluida je situacija sasvim drugačija. uvijek bi se mogla rastaviti na komponente u pravcu normale i tangente.) povuku koordinatne ose i na njima uoče odsječci . postaju sada funkcije koordinata u prostoru i mijenjaju se neprekidno od tačke do tačke. Razne fizičke veličine. pa i najmanjeg elementa ista u svim pravcima. Izotropan fluid podrazumijeva da su svojstva svakog.5. Drugo svojstvo pritiska treba dokazati. ukoliko u fluidnom prostoru nema nekih izuzetnih mjesta. brzina. Tangencijalna komponenta bi izazvala klizanje fluidnih elemenata i ravnoteţa bi se pokvarila. pritisak itd. Dokaz će biti izveden ako se dokaţe da statički pritisak ostaje isti u pravcu normale svake od tih površina. Zato je elementarna sila pritiska .3. 12 . Zato moţe da postoji samo normalna komponenta koja pritiskuje fluid ne narušavajući ravnoteţu. Prvo svojstvo je očigledno jer kada bi sila statičkog pritiska djelovala pod nekim uglom prema normali na površinu.1. singulariteta. 1. U mehanici fluida se. dalje. Pritisak pri mirovanju fluida se definiše kao statički pritisak. u toj tački. Homogenost fluida podrazumijeva da su fizička svojstva svakog. pa se mogu napisati uslovi za njegovu ravnoteţu pod dejstvom normalnih sila (normalno na stranu ABC).

12.Pritisak u tački S1 površine je: i za ostale pravce: Slika 1.) Elementarna sila pritiska na površinu pritisak u teţištu površine je: (1.5.) a elementarnu zapreminsku silu u pravcu ose kao: 13 .: Svojstvo pritiska Na osnovu ovoga.10.) gdje je Pošto na izdvojeni element fluida djeluju i zapreminske sile (sila teţe) njihovu rezultantu po jedinici mase označavamo sa: Elementarnu masu fluidnog elementa moţemo napisati kao: (1.11. elementarne sile pritiska će biti: (1.

) Na osnovu d'Alember6-ovog principa dinamička ravnoteţa za pravac će biti: (1. (u smjeru sile )i ose (slika Slika 1. tj. 6 Jean le Rond d'Alembert 14 .) Elementarne sile pritiska su normalne na elementarnu površinu koju posmatramo.15.: (1.(1.).) ili gdje je: ugao izmeĎ unutrašnje normale na površinu 1.6. statički pritisak u nekoj tački fluida je isti u svim pravcima koji prolaze kroz tu tačku.6.13.: Svojstvo pritiska u ravni Na osnovu ovoga dobivamo: Zanemarujući članove niţeg (trećeg) reda i analogno ponavljajući postupak za dobiva se: i pravac.14. Dakle.

Na posmatrani fluidni element djeluju površinske i zapreminske sile. tada su sile pritiska Analizirat ćemo slučaj u pravcu. Obzirom da se fluid nalazi u stanju mirovanja svejedno je da li je fluid idealan ili realan. i 2.2.1. i dijeljenjem sa gustinom . Zapreminske sile (sile teţe) su izraţene po jedinici mase fluidnog elementa i imaju komponente tj. HIDROSTATIKA OSNOVNA JEDNAČINA HIDROSTATIKE.1.2. 2. koji djeluje normalno na površine fluidnog elementa.) Sabiranjem jednačina 2.1. DIFERENCIJALNI OBLIK Da bi se dobila osnovna jednačina hidrostatike.1. dobiva se: 15 .1. a za ostale pravce ćemo primijeniti analogiju. Komponenta vanjske ili zapreminske sile po jedinici mase je: Uslov statičke ravnoteţe sila koja djeluje u pravcu ose je i daje: (2.: Statička ravnoteža sila u pravcu Analogno se dobiva za i pravac: (2.2.) Slika 2. Površinske sile su definisane veličinom statičkog pritiska . posmatraće se ravnoteţa fluidnog elementa mase u stanju mirovanja. Ako se pretpostavi da je pritisak u koordinatnom početku na bočnim stranama kao na slici 2. .

5.2). i ako je za fluid dobivamo: (2.5. u osnovnu jednačinu hidrostatike. izraz 2.3. integralimo po bilo kojoj liniji . predstavlja osnovnu jednačinu hidrostatike u diferencijalnom obliku. Jednačina 2. tj.3.ili (2. uslijed teţine stuba fluida visine i jediničnog poprečnog presjeka. skalarnu funkciju koja zadovoljava uslov: 16 .6. vanjskog pritiska) i hidrostatičkog pritiska.) gdje su: atmosferski pritisak.) Za dobiva se vrijednost konstante: (2.) Izraz 2. a smjer ose prema gore (slika 2. Površine istog pritiska se dobivaju iz uslova odnosno Ako od zapreminskih sila uzmemo silu teţe. dobiva se: (2.. Ranije je navedeno da je pri mirovanju fluida ravnoteţa moguća ako zapreminske (vanjske) sile imaju svoj potencijal.8.8.4.2. Kada su poznate komponente zapreminskih sila osnovna jednačina hidrostatike se moze iskoristiti za dobivanje zakona rasporeda pritiska u fluidu.) Ako jednačinu 2.: Analiza apsolutnog pritiska u nekoj tački fluida Uvrštavajući izraz 2. dobiva se: (2.) odnosno: (2. dubina na kojoj se nalazi posmatrana tačka.3.) Slika 2. pokazuje da je apsolutni pritisak u nekoj tački jednak zbiru atmosferskog (tj.7.4.

) Iz izraza 2.) Na slici 2. i pritisak je razlika izmeĎu apsolutnog i atmosferskog pritiska – relativni pritisak. Elementarne sile pritiska su normalne na elementarnu površinu rezultujuća sila normalna na posmatranu površinu.10. nasipa i dr. znači da je odnosno odnosno ekvipotencijalne površine su 2. imamo: (2. PRITISAK NA POVRŠINE PRITISAK NA RAVNE POVRŠINE U slučaju apsolutnog mirovanja fluida odreĎivanje intenziteta.10. .(2. 2. ustava. U slučaju sile teţe horizontalne.1. Intenzitet elementarne sile pritiska je: (2. i 2.3. problem je odrediti silu pritiska na ravnu površinu nagnutu pod uglom prema ravni horizonta.14. pravca i smjera dejstva rezultujuće sile pritiska (hidrostatičkog pritiska) daje osnovne podatke projektantima brana.11.2.: 17 .11. potencijal sile teţe: (2. Kao što je već napomenuto. sile koje imaju svoj potencijal se nazivaju konzervativne sile. odnosno potencijalna funkcija. je prikazano.2.2.12. Sada ćemo odrediti potencijal sile teţe: (2.9.) Intenzitet rezultujuće sile pritiska se dobiva integralenjem izraza 2.13.14. prema tome je i Kako se atmosferski pritisak prenosi na obe strane površine on neće doprinositi rezultujućoj sili. slika 2.) odnosno. Dakle.) Skalarna funkcija je potencijal sile.) Ako se u koordinatnom sistemu krećemo tako da je slijedi da je Na ovaj način dolazimo do pojma ekvipotencijalne površine. da je u tački A sila teţe po jedinici mase R i dobiveno je: (2.

) 18 .17..) gdje je: koordinata teţišta površine Sada je: (2.17. dobivamo: u odnosu na odnosno: (2. Iz izraza 2. se vidi da intenzitet sile pritiska ne zavisi od ugla .) U izrazu 2.(2.19.) Slika 2. Vidi se da je intenzitet rezultujuće sile pritiska jednak proizvodu pritiska u teţištu površine i površine . Tačka u kojoj djeluje rezultujuća sila naziva se centar pritiska. hvatište ili centar dejstva.18. i označava se sa se naziva aksijalni moment inercije površine Dakle. Poloţaj centra pritiska se odreĎuje iz uslova da je moment rezultante jednak sumi momenata komponenti. U opštem slučaju centar pritiska se razlikuje od teţišta površine.3.: (2.16.) mjerene u ravni u kojoj leţi površina.15.: Pritisak na ravnu površinu Integral se naziva statički moment površine za osu (presjek ravni sa slobodnom površinom tečnosti) i označava se sa Prema definiciji srednje vrijednosti integrala: (2. osu. tj.18.

slika 2. dobivamo: (2.. Korištenjem izraza 2.) kako je: dobivamo: (2. i 2.19.23.4.: Djelovanje sile pritiska na bočni zid 19 .) uzmemo da je gdje je: moment inercije u odnosu na teţišnu osu površine.Ako sa označimo ose koje prolaze kroz teţište površine .) Kako je aksijalni moment inercije pozitivna veličina. tada se primjenom teoreme o paralelnoj translaciji osa dobiva: (2. Širina zida (normalno na ravan crteţa.22.21.20.) gdje je: zapremina tečnosti iznad pritisnute površine zida do slobodne površine tečnosti.4.) je (2. Smjer djelovanja rezultujuće sile pritiska se odreĎuje prema smjeru djelovanja elementarnih sila Na primjeru rezervoara sa bočnim zidom pod uglom ćemo prikazati ćemu su jednake komponente sile pritiska. Slika 2. centar pritiska je uvijek dublje od teţišta posmatrane površine.20.

5.16. Kada element površine u tački se moţe zamjeniti elementom koji leţi u tangencijalnoj ravni koja prolazi kroz tu tačku. PRITISAK NA ZAKRIVLJENE POVRŠINE Kao što se vidi sa slike 2. (2. a osa z orjentisana prema dole.5.) odnosno. Prema definiciji.: (2. komponente se dobivaju integralenjem navedenih izraza 2.) Kao što nam je poznato iz izraza 2..25.) a komponente sile iz izraza 2.2.24.25.: Pritisak na zakrivljene površine Na elementarnu površinu površine djeluje elementarna sila koja sa koordinatom zaklapa uglove respektivno. su: (2. koordinatni sistem je postavljen tako da x – y ravan leţi na slobodnoj površini.) Dalje.27.26.26. Vektori su kolinearni i moţe se pisati: (2. Slika 2.2. srednja 20 .2. integral: se naziva statički moment površine za odgovarajuće vrijednost integrala je: ose.

6. OdreĎivanje odgovarajućih centara pritiska.29.6. Slika 2.) . odnosno projekciju površine na ravan. Posmatrajmo površinu (slika 2. i 2. odnosno hvatišta.28.) gdje je: aksijalni moment inercije površine u odnosu na osu.) gdje je: koordinata teţišta površine Iz izraza 2.).27.(2. se dobiva: (2. odnosno ravan (2.28.: Centar pritiska ili hvatište ( ravan) Primjenom teoreme o paralelnoj translaciji osa (na ose koje prolaze kroz teţište) dobiva se: gdje je: 21 .30.

moment inercije u odnosu teţišnu osu površine. Na osnovu navedenog, dobiva se:

(2.31.)

Pomoću izraza 2.31. odreĎujemo dubinu na kojoj se nalazi pravac komponente sile pritiska Da bi se jednoznačno odredio poloţaj centra pritiska primjeniće se princip ravnoteţe momenta za osu:

odnosno:
(2.32.)

gdje je: centrifugalni moment inercije površine za i osu.

Slika 2.7.: Centar pritiska ili hvatište (

ravan)

Analogno će se uraditi za površinu ravan, slika 2.7.:

projekciju površine

na

ravan, odnosno

22

(2.33.)

gdje je: aksijalni moment inercije površine Primjenom teoreme o paralelnoj translaciji osa, dobiva se: u odnosu na osu.

gdje je: moment inercije u odnosu na teţišnu osu površine. Nadalje se dobiva:

gdje je: centrifugalni moment inercije površine Na kraju, posljednja komponenta sile pritiska je:
(2.34.)

za

i

osu.

Integral na desnoj strani izraza 2.34. predstavlja zapreminu koja je ograničena izmeĎu zakrivljene površine, slobodne površine tečnosti i vertikalnih izvodnica koje dodiruju ivice zakrivljene površine. Na osnovu izraza 2.34. se moţe pisati:

23

(2.35.)

To znači, prema izrazu 2.35., da je intenzitet vertikalne komponente sile pritiska jednak teţini tečnosti koja se nalazi u prostoru izmeĎu posmatrane površine i slobodne površine tečnosti. Pravac djelovanja ove komponente prolazi kroz teţište zapremine Do sada je pokazano kako se odreĎuje intenzitet i pravac djelovanja komponenti sile pritiska. Što se tiče smjera on je uvijek suprotan smjeru normale okvašenog dijela pritisnute površine.

2.3.
2.3.1.

POTISAK I PLIVANJE
HIDROSTATIČKI UZGON – POTISAK

Posmatraće se tijelo potpuno potopljeno u tečnost sa ciljem da se odredi intenzitet, pravac i smjer djelovanja sile kojom tečnost djeluje na tijelo, slika 2.8.

Slika 2.8.: Hidrostatički uzgon-potisak

Kako je tijelo ograničeno zatvorenom površinom rezultante komponenti u i pravcu su jednake nuli, odnosno na potopljeno tijelo ne djeluju horizontalne sile. Na površinu vertikalna sila djeluje vertikalna sila : a na njoj odgovarajuću površinu djeluje

(2.36.)

Rezultanta sila, prema izrazu 2.36. je:

(2.37.)

Iz izraza 2.36. i 2.37. se moţe vidjeti da je smjer sile smjer sile je prema gore Intenzitet sile iz izraza 2.37. je:

suprotan smjeru

ose, odnosno

24

tijelo lebdi u tečnosti.2.38.). Slobodna površina tečnosti. Izraz 2. imamo slučajeve: tečnosti trpi potisak koji je jednak teţini tijela. koja se naziva centrom potiska ili uzgona. PLIVANJE I STABILNOST TIJELA PRI PLIVANJU Ako je potisak veći od teţine potpuno potopljenog tijela. Prava na kojoj leţi teţište tijela i središte deplasmana. Dobivena površina se naziva površina plivanja. .tijelo u tečnost se kreće prema gore dok jednim dijelom ne izroni. se naziva osa plivanja. 7 Archimedes of Syracuse 25 .9.ili poslije integralenja: (2.) gdje su: specifična teţina tečnosti. kroz tačku ) koja se naziva osa inklinacije. Rotacija oko ose inklinacije predstavlja bočno ljuljanje. Tada kaţemo da tijelo pliva (slika 2. U presjeku ravni simetrije i ravni plivanja dobiva se uzduţna osa (normalno na ravan crteţa. Ovo je dobro poznat Arhimedov7 zakon koji glasi: svako tijelo uronjeno u tečnost prividno gubi onoliko od svoje težine koliko teži tijelom istisnuta tečnost. tijelo se kreće prema gore dok jednim dijelom ne izroni.3. presijeca tijelo. Ako uporedimo intenzitete sila: teţine tijela . treba razlikovati od teţišta uronjenog tijela.tijelo tone. 2. pokazuje da je intenzitet rezultante vertikalnih komponenta sila jednak teţini tijelom istisnute tečnosti. kao ravan plivanja. Dio tijela ispod površine plivanja se naziva deplasman. Dio tijela u i uzgonske sile .38. a središte potiska se naziva središte deplasmana . zapremina tijela. Rastojanje od ravni plivanja do najniţe tačke tijela se naziva dubina potapanja. IzvoĎenjem tijela iz ravnoteţnog poloţaja. Tačku dejstva ove uzgonske sile – potiska. . Rezultanta ove sile prolazi kroz teţište istisnute zapremine. rotacijom oko ose inklinacije za ugao prvobitno teţište ili središte deplasmana će se pomjeriti u tačku a pravac dejstva potiska će biti u pravcu U presjeku pravca dejstva potiska i ose plivanja dobiva se tačka metacentar. Plovni objekti su pravilnog oblika i imaju jednu ili više vertikalnih ravni simetrije. u stanju ravnoteţe.

Za dati nagib tijela. indiferentna ravnoteţa.: Plivanje tijela Intenzitet potiska se ne mijenja jer je povećanje potopljene zapremine kompenzirano isplivavanjem iste veličine zapremine Dakle. u kome se nalazi plovni objekt. ali su suprotnog smjera. moment uravnoteţenja je: (2.) Za uglove Potopljena polovina tijela je podvrgnuta višku. Sile teţine i potiska sada formiraju spreg čiji obrtni moment teţi da okrene objekt oko ose inklinacije. U zavisnosti od poloţaja metacentra i teţišta tijela u odnosu na središte deplasmana mogu se definisati tri ravnoteţna stanja: stabilna ravnoteţa. koje su zbog jednakosti zapremina jednake po intenzitetu.9. odnosno do pomjeranja napadne tačke dejstva sile pritiska.Slika 2. poluprečnik metacentra se moţe dobiti iz momentne jednačine sila koje djeluju na tijelo. pri ovom zakretanju je došlo samo do pomjeranja središta deplasmana.39. a polovina koja je iznad tečnost smanjuje silu potiska. 26 . Za odreĎivanje stanja ravnoteţe. Veličina momenta koji ţeli da vrati tijelo u ravnoteţni poloţaj. potrebno je odrediti poluprečnik metacentra . labilna ravnoteţa. tzv.

konstantnom brzinom.). 2.1. proučavaju se ne samo apsolutna kretanja ili mirovanja. Da bi se u ovakvim slučajevima odredio raspored pritisaka u tečnosti i oblik slobodne površine treba primijeniti osnovnu jednačinu hidrostatike. ali uzimajući u obzir i inercijalne sile.4. Pri analizi takvih kretanja treba uvesti u proračun inercijalne i prividne sile (centrifugalne i dr. prema d'Alember-ovom. kao i u mehanici krutog tijela. osu 2. ali istovremeno se moţe kretati u prostoru zajedno sa posudom. Tečnost moţe mirovati u odnosu na posudu u kojoj se nalazi. Radijus metacentra direktno je proporcijalan momentu inercije površine plivanja u odnosu na poduţnu osu u koju ulaze i geometrijske karakteristike plovnog objekta. slika 2. pod projekcijama sile treba podrazumjevati ne samo projekcije teţine nego i svih inercijalnih sila. Dakle.) gdje su: moment inercije površine plivanja u odnosu na zapremina potopljenog dijela tijela – deplasman.40. svaki dinamički sistem se moţe tretirati kao statički pod uslovom da se efekt ubrzanja uzme u obzir preko fiktivnih inercijalnih sila. jer nema sile koja bi je izvela iz tog ravnoteţnog poloţaja. RELATIVNO MIROVANJE FLUIDA U mehanici fluida.4.10. Inercijalne sile su zapreminske i zato pri proučavanju relativnog mirovanja fluida.Obzirom da je: dobivamo: (2. tečnost u posudi će relativno mirovati u odnosu na posudu. JEDNOLIKO UBRZANO TRANSLATORNO KRETANJE Ako se posuda kreće pravolinijski. 27 . nego i relativna.

3.44.: Jednoliko ubrzano translatorno kretanje Pri jednoliko ubrzanom pravolinijskom kretanju relativna ravnoteţa tečnost prema posudi zavisi od djelovanja dvije sile: teţine i inercije Vektorskim sabiranjem ovih sila dobiva se rezultujuća sila Na slici 2.) ili kada se integrali: (2.42.43. predstavlja raspored relativnog pritiska u tečnosti. i sreĎivanjem.44.) Dobiveni izraz 2.) konstantnim (2.. Jednačina slobodne površine tečnosti dobiva se iz izraza 2.44. dobiva se: (2.) Konstanta integracije se odreĎuje iz uslova: Uvrštavanjem konstante integracije u izraz 2. uz uslov (2.10.Slika 2.10..41.43.) Nagib slobodne površine tečnosti prema horizontu je: 28 .45. nagnutu pod uglom ubrzanjem dobivamo: Sada osnovna jednačina za hidrostatiku fluida 2. su prikazane te sile izraţene po jedinici mase. Površine jednakih pritisaka će biti ravni normalne na pravac rezultujuće sile Na primjeru posude koja se kreće niz strmu ravan. poprima oblik: (2.

48. Uzrok tome je trenje tečnosti o zid posude koji se prenosi u unutrašnjost.46.Površine konstantnog relativnog pritiska se dobivaju iz uslova paralelne sa slobodnom površinom tečnosti. te sva masa rotira. poslije izvjesnog vremena. i tečnost će početi rotirati zajedno sa posudom. Slika 2.47. i sreĎivanjem.) Iz uslova dobivamo odnosno: (2.11.) Osnovna jednačina hidrostatike sada glasi: ili poslije integralenja: (2.) Uvrštavanjem konstante 2. sili teţine treba dodati horizontalnu centrifugalnu silu. JEDNOLIKA ROTACIJA TEČNOSTI OKO VERTIKALNE OSE Cilindrična posuda napunjena tečnošću rotira konstantnom ugaonom brzinom oko vertikalne ose.48. u izraz 2. slika 2. Ako se posuda kreće horizontalno onda je i i one su 2.47. Ako je ugaona brzina dobiva se: (2.4. Dakle.2. dobiva se: 29 .11.: Rotacija tečnosti oko vertikalne ose U ovom slučaju tečnost relativno miruje u odnosu na posudu.

. poluprečnik posude je . da se tečnost u sredini posude. Dalje slijedi da je: Vidi se. Za tačke na zidu vrijedi jednačine.50. Prema slici 2.49.) Izraz 2.) Dobiveni izraz 2.11. odnosno: Primjećuje se da je zapremina paraboloida jednaka polovini zapremine cilindra iste baze i visine. visina paraboloida tečnost uz zid posude je .49. .(2. zid posude. izraz 2. njena zapremina ostaje ista i za vrijeme rotacije.) Sa druge strane.51. ako je H bila visina tečnosti u posudi prije rotacije. spusti za istu vrijednost za koju se podigne uz Probleme iz ove oblasti je praktičnije rješavati u cilindričnim koordinatama: Sada izraz za raspored relativnog pritiska glasi: Naprijed prikazano je vezano za postavljanje koordinatnog početka u tjeme paraboloida.50. 30 .50. Sada je potrebno odrediti visinu na koju će se podignuti tečnost uz zid posude u odnosu na početnu visinu (prije rotacije) i na koju dubinu će se spustiti tečnost u osi rotacije. dobiva: i visina do koje se podigne pa se iz posljednje (2. Jednačina slobodne površine tečnosti se dobiva iz uslova : (2. predstavlja jednačinu paraboloida. predstavlja raspored relativnog pritiska u tečnosti.

onda kao što se zna. tečnosti teţe da se rasloje (razdvoje. glasi: Konstantu integracije sistemu. separiraju) i da lakša tečnost zauzme poloţaj iznad teţe. Na ovom principu su sagraĎeni separatori koji se koriste u industriji proizvodnje mlijeka. šećera.Osnovna jednačina rotacije oko ose. kada cijela masa fluida rotira istom ugaonom brzinom kao i posuda. pri livenju ţeljeza u kalupe. odreĎujemo iz poznatog uslova. npr. itd. za rad centrifugalnih pumpi i dr. Ista pojava se moţe iskoristiti ako su u posudi pomiješane dvije tečnosti različitih specifičnih teţina. a prema odabranom koordinatnom Saznanja iz ovog poglavlja se koriste kada se ţeli povećati pritisak. Uzrok raslojavanju je nejednak pritisak koji se javlja u pojedinim tačkama na istoj dubini i koji je posljedica specifičnih teţina fluidnog elemenata. nafte. 31 .

3.2. u svakom trenutku vremena.3. kinematika fluida upotpunjava saznanja o kretanju fluida eksperimentalnim putem. onda će strujanje biti potpuno definisano. i po njemu se uoči tačka u prostoru za koju se odreĎuje brzina i ubrzanje.3. U suštini. dok fluidni element pri kretanju mijenja poloţaj. Element krute materije se moţe kretati translatorno i da pri tome rotira bez promjene oblika.: (3. oblik i zapreminu. Neka se u trenutku vremena posmatrani fluidni element nalazi u tački koja ima svoj radijus vektor .1. Postoji bitna razlika meĎu promjenama koje mogu nastupiti pri kretanju elemenata krute materije i fluidnih elemenata. što se proučava u dinamici fluida. čime predstavlja osnove za analizu kretanja pod dejstvom sila. Za ovo se primjenjuju dva metoda: Lagranţeov8 i Ojlerov9. Drugi metod je postavio Ojler. koja ima radijus vektor . BRZINA I UBRZANJE Teškoće u opisivanju kretanja fluida su uzrokovane neprekidnošću sredine koja sadrţi veliki broj elemenata fluida. a suština mu je u tome što se svaki element fluida prati na putu kroz prostor. KINEMATIKA FLUIDA Kinematika fluida proučava kretanje fluidnih elemenata i fluida kao cjeline ne vodeći računa o silama koje uzrokuju kretanje. kinematika fluida daje matematičke opise kretanja fluida. Ako se za sve tačke prostora uspiju odrediti ove veličine. Prvi metod je dao Lagranţ.) ili (3. LAGRANŽEOV METOD Posmatrajmo kretanje fluida u prostoru koji je definisan Dekartovim koordinatnim sistemom. moţe se deformisati.) 8 9 Joseph Louise Lagrange Leonhard Euler 32 . Poznavati kretanje fluida znači poznavati brzinu i ubrzanje svakog fluidnog elementa.1.1.) gdje su: (3. U proizvoljnom vremenskom trenutku . onako kako se to radi u mehanici materijalne tačke. tj. isti fluidni element se nalazi u tački .1. Pored matematičkog opisivanja kretanja. ukratko. 3.

ali praktična primjena u dinamici fluida.2.Vrijednosti . 3.. u izrazima 3.) Prema definiciji ubrzanja: (3.) 33 . izraz 3. tj.) gdje su: (3. označava kao element . brzina moţe predstaviti: (3.) ili izraţavajući vektor brzine preko komponenti: (3. naprijed posmatrani element.) gdje su komponente brzine odreĎene sa: (3. formalno matematički. karakteristika strujanja se odreĎuje u proizvoljnoj tački u proizvoljnom trenutku vremena .11. Tako se. Kada su poznata rješenja u obliku 3.10. se nazivaju Lagranţeovim varijablama.7.: (3. Pogodno je da se svaki fluidni element označi (definiše) početnom pozicijom. Po definiciji. rješavajući sistem jednačina 3.3.12.12. i 3. brzina neke materijalne tačke je jednaka prvom izvodu radijus-vektora poloţaja u vremenu.8.6.4.5.) Prednost ovakvog rješavanja je u tome što je putanja svakog fluidnog elementa odmah poznata.2.) Prednost Ojlerovog metoda je u tome što vodi prema jednostavnim jednačinama.) ili izraţeno preko komponenti: (3. Ovako se. Umjesto toga...1. koje je teško rješavati.9. izrazi preko komponenata ubrzanja: (3. moguće je dobiti Lagranţeov opis kretanja.) ili ako se ubrzanje. vodi veoma sloţenim jednačinama.: (3.11. OJLEROV METOD Prema ovoj metodi nije potrebno označavati pojedine fluidne elemente.7.

15. ubrzanje: (3.11.13. po definiciji.15.) koristeći izraz 3.14. : (3.) Kako je..19. dobiva se: (3.) Da bi se definisali izrazi za ubrzanje po Ojlerovoj metodi.12. koji se u ternutku vremena .) uz početne uslove: . njegove komponente se mogu izraziti Sada se promjena komponente brzine moţe predstaviti kao: (3.18.) Obzirom da je kao: element putanje fluida.16. zanemarujući članove višeg reda.17. u Taylorov red. dobiva se: (3.(3. posmatraće se promjena brzine izmeĎu tačke odreĎene vektorom i tačke odreĎene sa Neka se fluidni element. zatekne u poloţaju odreĎenom sa nakon isteka vremena preĎe u poloţaj odreĎen sa Zbog pojednostavljenja posmatraće se promjena brzine samo u ili prema jednačini iz izraza 3.) pravcu: (3.17. dobiva se: 10 ili (3.) ili 10 Brook Taylor 34 .) Razvojem prvog člana na desnoj strani izraza 3.

20.22. 35 . Izrazi za komponente ubrzanja u cilindričnom koordinatnom sistemu glase: (3. za komponente ubrzanja. prvi član materijalnog izvoda je promjena brzine sa vremenom u posmatranoj tački i naziva se lokalnim ubrzanjem.) poznat pod nazivom materijalni.(3. U izrazima 3. respektivno.) Na slikama 3.25.) gdje je operator: (3.) Izrazi za komponente ubrzanja u cilindričnom koordinatnom sistemu glase: (3.20. odnosno supstancijalni izvod ili Stoksov totalni izvod.21. prenosno ili usputno ubrzanje.) Pored Dekartovog koordinatnog sistema u mehanici fluida se često koriste cilindrični ili sferni koordinatni sistemi.) Analogno se mogu izvesti izrazi i za druge dvije komponente ubrzanja: (3.23.24.2. i 3. Izbor sistema zavisi od graničnih uslova. Obzirom da je ubrzanje vektorska veličina moţe se napisati kao: (3.21. Preostala tri člana predstavljaju promjenu brzine uslijed promjene poloţaja elemenata fluida i nazivaju se konvekcijsko.1. su prikazane komponente brzine u cilindričnom i sfernom koordinatnom sistemu. i 3.

) Brzina je vektor koji se moţe izraziti preko svojih komponenti: i u opštem slučaju. je funkcija poloţaja tačke i vremena. poloţaja te tačke u odnosu na centar mase (koji je konstantan) i ugaone brzine tačke oko trenutne ose rotacije u odnosu na centar mase.Slika 3. Dobar primjer 36 .:Komponente brzine u cilindričnom koordinatnom sistemu Slika 3. jer se u masi fluida pri njenom kretanju svi ovi parametri mijenjaju u toku vremena.: Komponente brzine u sfernom koordinatnom sistemu 3.1.2.2. brzina pojedinih elemenata se ne moţe definisati brzinom centra mase.26. relativnim poloţajem tačke i njenom ugaonom brzinom. U najopštijem slučaju kretanja fluida. U slučaju kretanja čvrstog tijela za poznavanje brzine ma koje tačke u njemu dovoljno je poznavanje brzine centra mase. U ovome je osnovna razlika u analizi kretanja fluida i čvrstog tijela. PRINCIP RELATIVNOG KRETANJA (3.

3.3. koji kaţe da je brzina nekog tijela u odnosu na drugo. . a po mogućnosti i u izvjesnim uzastopnim intervalima. kako strujanja fluida kao mase tako i kretanja njegovih elemenata u pojedinim zonama toka. 37 . . se vidi. 3.. Za navedeni primjer. Pravci i intenziteti brzine u raznim tačkama mijenjat će se promjenom pravca kretanja tijela. kretanje fluida se razlikuje od kretanja čvrstog tijela po tome što brzina mora biti poznata u nizu karakterističnih tačaka.3. mjerenih sa iste tačke posmatranja. pa se prišlo izvjesnoj generalizaciji kretanja elemenata uvoĎenjem pojma kao što su strujna linija.kompleksnosti kretanja fluida je njegovo kretanje prilikom pomjeranja nekog tijela kroz fluid. STRUJNA SLIKA Iz prirode kretanja elemenata fluida unutar mase fluida.: Princip relativnog kretanja Tijelo se kroz fluid kreće brzinom Oduzimanjem brzine kretanja elementa fluida dok je brzina fluidnog elementa u tački . onda se kaţe da je definisano strujanje. Primjena principa relativnog kretanja je prikazana na slici 3.27. mada su tada promjene znatno manje. trag i strujna mreţa. gdje je za tijelo izabrana kugla. Sistem ovakvih linija daje uvid u kretanje fluida i predstavlja neku vrstu vizualizacije fenomena. dobiva se relativna brzina (3. ovim principom tijelo koje se kretalo kroz fluid će doći u stanje mirovanja. Dato strujanje se moţe znatno uprostiti primjenom principa relativnog kretanja. da bi za opisivanje kretanja mase trebalo poznavati zakone kretanja svih pojedinih elemenata fluida unutar te mase. trajektorija. Slika 3. Ovaj princip ima veliku primjenu u eksperimentalnoj mehanici fluida kao i pri analizi kvazistacionarnih fenomena. jednaka vektorskoj razlici izmeĎu brzina jednog i drugog tijela. od apsolutne brzine elementa fluida u odnosu na tijelo. Ovakav pristup izučavanju kretanja fluida je praktično nemoguć. a kretanje će se nastaviti i poslije zaustavljanja tijela.) Vektor je brzina elementa fluida kakva bi ona bila za posmatrača fenomena kretanja kada bi se on nalazio na tijelu prilikom njegovog kretanja. Dakle. a okolni fluid će obstrujavati potopljeno tijelo. Ako je poznata ovakva promjena brzine.

: (3.) Odavde slijedi: (3.4. tj. posmatrani. jer je komponenta vektora brzine u ovom pravcu jednaka nuli.) Strujne linije su u najopštijem slučaju krive linije.28. fluidni element u toku vremena kretanja.3.) 38 . ne moţe biti kretanja fluida poprečno na strujnu liniju. 3.30.30. PUTANJA ILI TRAJEKTORIJA Putanja ili trajektorija je linija koja povezuje sve tačke u prostoru kroz koje je prošao jedan te isti. Sistem strujnih linija će konvergirati ili divergirati u zavisnosti od oblika graničnih površina kroz ili oko kojih fluid struji.: Strujna linija ili strujnica Prema ovoj definiciji strujna linija pokazuje trenutni pravac kretanja fluida u svakoj svojoj tački. STRUJNA LINIJA ILI STRUJNICA Strujna linija ili strujnica se definiše kao linija na koju.1.2.3. vektori brzine svih elemenata fluida na toj liniji imaju pravac tangente na nju. u datom trenutku vremena. Iz definicije se vidi da je element strujne linije napisati kao: paralelan sa vektorom brzine što se moţe (3. Matematičke jednačine trajektorije su date izrazom 3.29.3. Slika 3.

31.5. koji time odreĎuju i fluidni Prema navedenom.) gdje su: 39 .: Strujno vlakno ili strujna cijev Dok se brzina moţe znatno mijenjati u nekom poprečnom presjeku toka. brzine u svim tačkama poprečnog presjeka su jednake. Slika 3. i jednak je: (3. dok je sistem strujnih linija momentalna slika kretanja. Spajanjem vidljivih tačaka fluida se dobiva trag. za pojedina strujna vlakna poprečnog presjeka diferencijalnog reda veličine. onda se tako ograničen prostor ovom strujnom površinom naziva strujno vlakno ili strujna cijev.5.3. strujnice i trajektorije su dva sistema linija koje se meĎusobno znatno razlikuju. Jedino ako se sistem strujnih linija ne mijenja po obliku u toku vremena onda će ovaj sistem predstavljati i sistem trajektorija. sistem trajektorija je slika kretanja fluida u toku vremena. Ako se u odreĎenu tačku prostora postavi marker malih dimenzija. igla kroz koju se moţe ubrizgavati boja i svakih sekundi ubrizgavamo minimalnu količinu boje.3.4.. Jednačina kontinuiteta primijenjena na strujno vlakno daje elementarni protok kroz ma koji presjek vlakna. strujnica. kao na slici 3. 3.3. STRUJNO VLAKNO ILI STRUJNA CIJEV Masa fluida koja se kreće ispunjena je cijelim nizom zamišljenih strujnica. TRAG povezuje sve elemente fluida koji Trag predstavlja liniju koja u datom trenutku vremena su prošli kroz neku fiksnu tačku prostora. npr. putanja i trag predstavljaju jednu te istu liniju.sa početnim uslovima za element. Uskoro će u fluidnom polju biti označeni (vidljivi) ti elementi. Ako se zamisli kretanje dijela fluidne mase unutar prostornog niza strujnih linija. Kada je strujanje stacionarno. 3. U najopštijem slučaju.

Kako je element vrtloţne linije paralelan sa vektorom vrtloţenja vektorski proizvod te dvije veličine mora biti nula: (3. (3. elementarni dio strujnog toka ili preciznije vrtloţnog toka moţe se ograničiti površinom od sistema vrtloţnih linija koja će sačinjavati vrtloţnu cijev (slika 3.) Analogno formiranju strujne cijevi.) što predstavlja jednačinu vrtložne linije. 3. kao što strujna linija ima vektore brzina kao svoje tangente u svakoj tački kroz koje prolazi. u Dekartovom koordinatnom sistemu se moţe pisati kao: (3.konstantne veličine brzina u odgovarajućim presjecima vlakna. VRTLOŽNA LINIJA Na isti način.35.) koja zadovoljava vektor vrtloţenja i vaţi uvijek kada je zadovoljen uslov Odgovarajući integralni oblik jednačine 3.32.4.).34. a za strujnu cijev je vezan pojam konstantnosti protoka za svaki presjek cijevi. VRTLOŽNA CIJEV ILI VRTLOŽNO VLAKNO Sve što je napisano za brzinu u poglavlju 3.) onda se zapremina fluida koja proĎe u jedinici vremena kroz posmatrani presjek naziva protokom. Obzirom da je elementarna zapremina fluida: (3. analogno se moţe napisati i za vektor vrtloţenja Ova dva vektora meĎusobno su povezana pojmom cirkulacije.6..34. izraz 3.3.36.37. pa se kombinacijom ovih izraza moţe napisati jednačina kontinuiteta: (3. 3.33. Ovo je prva Helmholcova11 teorema o vrtlogu.33. predstavlja zapreminski protok fluida.5.) Ovako definisana veličina .3.36. Vektor brzine zadovoljava diferencijalnu jednačinu kontinuiteta za nestišljiv fluid. je: (3. 11 Hermann Ludwig Ferdinand von Helmholtz 40 .3.) Navedeni izraz 3. vrtloţna linija u svakom trenutku vremena i u svakoj tački fluidne mase ima vektore vrtloţenja kao svoje tangente.6. Za vrtloţnu cijev je vezan pojam konstantnosti cirkulacije za svaki presjek.

3.: Vrtložna cijev ili vrtložno vlakno Treća Helmholcova teorema glasi: stepen vrtloţenja fluida. cirkulacija po zatvorenoj krivoj se moţe mijenjati samo pod dejstvom smičućih napona unutar fluida. što znači da se i gustina fluida moţe mijenjati.Druga Helmholcova teorema glasi: data vrtloţna cijev se uvijek sastoji od istih elemenata fluida bez obzira da li je ona prenošena ili deformisana prilikom strujanja fluida.) gdje je brzina normalna na površinu . JEDNAČINA KONTINUITETA U DIFERENCIJALNOM OBLIKU Ako postoji ulaz i izlaz mase fluida kroz površinu koja opkoljava posmatranu zapreminu onda uslovu odrţanja mase dodajemo uslov neprekidnosti sredine fluida.4. Slika 3. tj. je: 41 . Za vrijeme kretanja zapremina moţe mijenjati oblik i veličinu.6. Pod ovim uslovima promjena mase u jedinici vremena unutar posmatrane zapremine mora biti jednaka fluksu mase fluida kroz površinu koja opkoljava tu zapreminu.38.4.) Od interesa je posmatrati kako se mijenja proizvod paralelopipeda . ali ukupna masa u njoj ostaje ista. Posmatrajmo zapreminu paralelopipeda fluida površinu čija je gustina je dat jednačinom: (slika 3.1. JEDNAČINA KONTINUITETA Osnovni princip kontinuiteta je zakon o odrţanju mase. Vrijednost tog proizvoda u centru (3. koji glasi: povećanje mase fluida u jedinici vremena sadrţane u nekoj ograničenoj zapremini mora biti jednaka razlici mase u jedinici vremena koja je ušla i izašla iz posmatrane zapremine.39.) u polju vektora brzina Maseni protok fluida kroz elementarnu (3.7. 3.

: Zapremina paralelopipeda u polju vektora brzina fluida Promjena mase paralelopipeda u vremenskom periodu odreĎena kao: .43. 42 .: (3.41. ukupna promjena mase je: (3.Slika 3.40.) Analogno se dobije i za druga dva pravca: (3. dobivamo: (3. tj..41.) U izrazu 3.) Dakle.40.7. uslijed kretanja u pravcu. je (3. je upotrjebljen parcijalni izvod da označi diferenciranje u odnosu na vrijeme u nekoj specifičnoj tački prostora.) Promjena mase unutar nepromijenjene zapremine mora se odraziti na promjenu gustine.42.) gdje su: Uvrštavanjem i u izraz 3.43.

) ili Napomena: Jednačina kontinuiteta 3.44. i 3.45.) jer je: Za stacionarno strujanje homogenog nestišljivog fluida. imamo: i jednačina kontinuiteta glasi: (3. se moţe pisati kao: ili (3. obzirom da tačka predstavlja proizvoljno odabranu tačku i izjednačavajući izraze 3..44.) 43 .) Dobiveni izraz 3.47. dobiva se: ili (3.44. predstavlja jednačinu kontinuiteta u diferencijalnom obliku za nestacionarno strujanje stišljivog fluida.42.Izostavljajući indeks .46.43. Jednačina kontinuiteta ili jednačina neprekidnosti za stacionarno strujanje fluida glasi: ili (3.

da bi se definisao nestišljiv fluid. U njoj nema protoka kroz omotač cijevi i strujanje se odvija samo kroz površine koje predstavljaju poprečne presjeke diferencijalnog reda veličine.4. jednačinu je potrebno napisati za konačnu zapreminu fluida.47. Brzina je u ovom slučaju uvijek normalna na gradijent gustine. što se moţe dogoditi i u stišljivom fluidu. glasi: (3. sama po sebi.2. nije dovoljna.. Jednačina kontinuiteta 3.) Prva jednačina 3. treba integraliti odgovarajuću diferencijalnu jednačinu.47.50. a druga samo to da se elementi fluida kreću u slojevima jednake gustine. jednačina kontinuiteta 3.) 3.50.48.) i moţe biti zadovoljena ne samo za . Ako je fluid nestišljiv jednačina kontinuiteta se uproštava: (3. U tom cilju. izraz 3. Na osnovu samo ovog uslova. se moţe pisati:  u cilindričnom koordinatnom sistemu : (3. gustina i brzina ne zavise eksplicitno od vremena te je prvi član jednačine 3. Napomena: Treba napomenuti da na slici 3. Posmatraće se konačna zapremina poznata kao strujna cijev.49. oblika kao na slici 3.: (3. jednak nuli. se poklapaju sa pravcima brzina i i on je normalan na brzinu . JEDNAČINA KONTINUITETA U INTEGRALNOM OBLIKU Jednačina kontinuiteta u diferencijalnom obliku daje samo uvid u mehanizam toka jer se odnosi na element fluida. nego i za koje zadovoljava jednačine 3. Za njenu praktičnu primjenu.)  u sfernom koordinatnom sistemu : (3. predstavljaju ortove površina i sa svojim pravcima (iako to nije prikazano na slici).52.48.44.Pri stacionarnom strujanju.51. za date uslove toka. pokazuje da gustina eksplicitno ne zavisi od vremena. je ort površine Za integralenje diferencijalne jednačine kontinuiteta potrebno je uvesti dopunski uslov o stacionarnosti tako da je integralni oblik diferencijalne jednačine kontinuiteta za strujanje stišljivog fluida kroz strujnu cijev: 44 .48.8. Te površine ortogonalno sijeku linije elementarne strujne cijevi – strujnog vlakna.) Jednačina 3.50.8.

ili poslije primjene Gausove 12 teoreme: odnosno: (3.53.: Strujna cijev Napomena: Zapreminski integral se transformiše u površinski i obratno pomoću Gausove teoreme. kao npr. koja se ponekad naziva Grinova13 teorema ili teorema Ostrogradskog14.8. Slika 3. imamo: 12 13 Carl Friedich Gauss George Green 14 Mikhail Vasilievich Ostrogradsky 45 .: Prema slici 3.) gdje je ukupni protok kroz površinu .8.

normalan na ort površine . odnosno pravac strujanja. i .) i (3.54.55. respektivno.(3.59. pa je doprinos ovoga člana jednak Sada moţemo napisati: ili (3. postaje jednačina protoka zapremine fluida: (3. je pri svom kretanju.57.57. Njeno tumačenje:  Protok mase fluida u jedinici vremena je isti kroz svaki presjek normalan na pravac brzine.) koja se interpretira kao:  Protok zapremine fluida u jedinici vremena kroz površinu normalnu na pravac vektora brzine je konstantan u svim presjecima.56. Maseni i zapreminski protok imaju dimenzije Dobivena jednačina kontinuiteta u integralnom obliku 3.)  jer je vektor nuli.)   znak minus na desnoj strani izraza 3.) 3. se moţe primijeniti ako je strujanje stacionarno.57. u najopštijem slučaju.57. (3. predstavlja jednačina kontinuiteta u integralnom obliku za stišljiv fluid. . je zbog suprotnih smjerova vektora je srednja brzina u poprečnom presjeku . kao element neprekidne sredine. Fluidni element.5. pored translacije i 46 .58. u presjecima u kojima su brzine u svim tačkama iste.) Izraz 3. Ako brzina u posmatranom presjeku nije ista u svim tačkama onda se maseni i zapreminski protok izraţava preko srednje brzine protoka kroz dati presjek: (3.54. VIDOVI KRETANJA FLUIDNOG ELEMENTA Kretanje čvrstog tijela je definisano veličinom translacije i rotacije. U slučaju da je fluid nestišljiv jednačina 3.

Slika 3. koji ima oblik pravougaonika . U mehanici fluida se govori o ovim promjenama u jedinici vremena. u ravni slike 3.: Kretanje fluidnog elementa U opštem slučaju brzina fluida se mijenja u cijelom fluidnom polju. što je osnovna razlika u odnosu na kretanje čvrstog tijela. pa su brzine u tačkama različite. tj.rotacije.. govori se o brzini deformacije. dok se u teoriji elastičnosti ili teoriji plastičnosti tretiraju apsolutne veličine ovih promjena.9. Za analizu vidova kretanja fluidnog elementa pogodno ih je klasificirati u slijedeće grupe:   bez deformacije: translatorno i rotaciono. U cilju analize svih vidova kretanja fluidnog elementa posmatrajmo element. sa deformacijom: linearno i ugaono. 47 . podvrgnut promjeni veličine i oblika koja se naziva deformacija.9. njihova meĎusobna udaljenost se mijenja. Uzmimo da su u posmatranom trenutku vremena brzine fluida u tačkama: Kako se uglovi pravougaonika kreću različitim brzinama.

60.Translatorno kretanje elemenata fluida prikazano je na slikama 3.: Translatorno kretanje elementa fluida Karakteristika ovog kretanja je da stranice ostaju paralelne početnoj poziciji. Linearno deformaciono kretanje analizira se pomoću slike 3. i 3. Slika 3.10. Posmatraće se kretanje samo u se stranica preĎe put: (3. Kao mjera rotacije fluidnog elementa definiše se ugao zakretanja dijagonale.) 48 . U početnom trenutku vremena fluidni element se nalazi u poziciji .) Razlika u preĎenim putevima.60. i 3.61.61. daje veličinu istezanja fluidnog elementa: (3.11. Uvremenskom intervalu .: Translatorno kretanje elementa fluida Slika 3.12. i da elementi ne mijenjaju svoje dimenzije. Kretanje kreće brzinom je definisano brzinom njene srednje tačke . Veličina translacije u pravcu je . Kod rotacionog kretanja fluidni element rotira.10. dok .. ali se uglovi izmeĎu stranica i dijagonala ne mijenjaju. Nakon isteka vremena .11. fluidni element se premjestio u poloţaj . Translatorno i rotaciono kretanje je svojstveno kretanju čvrstog tijela. izrazi 3.) pravcu.au pravcu je . stranica a stranica : (3.62.

U trenutku fluidni element se nalazi u poziciji . i 3.65.) Obzirom da je: (3.) 49 . poznata je kao brzina linearne deformacije: (3.Slika 3. Kretanje fluidnog elementa pri kome dolazi do deformacije uglova analizira se pomoću slike 3.12.) iz izraza 3.63.64. se dobiva: (3. Isprekidanim linijama je naznačeno samo početno translatorno pomjeranje elemenata.: Linearno deformaciono kretanje fluidnog elementa Brzina relativnog istezanja fluidnog elementa.66.) Analogno se dobiva za kretanje u i pravcu: (3.13.) Parcijalni izvodi komponenata brzine deformacije u pravcu istoimenih osa predstavljaju brzine relativnih linearnih deformacija u pravcu istih osa. a poslije isteka vremenskog perioda fluidni element zauzima poziciju . Zakretanje diagonale se moţe pribliţno izraziti kao: (3.65.64.63. Zbog različitih brzina uglova fluidnog elementa dolazi do deformacije uglova za i kao i zakretanja dijagonale u odnosu na pravac dijagonale za ugao .

izraz 3.) Analogno se moţe dobiti i: (3.) Na osnovu izvedenih izraza 3. i znajući da je za male vrijednosti uglova .67.66.67.: Kretanje fluidnog elementa sa deformacijom uglova Na osnovu geometrijskih odnosa sa slike 3.70..) Analogno.) Zanemarujući članove višeg reda u izrazu 3.Slika 3. se mogu dobiti i druge dvije prostorne komponente vektora rotacije (vrtloţenja): (3.13.) Brzina rotacije fluidnog elementa je: (3..13.68.68.71.71. dobiva se: (3. za slučaj prostornog fluidnog elementa. dobiva se: (3. za ugao zakretanja kao: se moţe pisati (3.69. i 3.) 50 ..69.

74.75. tj. pri kome dolazi do deformacije.74. u Dekartovom koordinatnom sistemu.72.: (3.14. imamo:   Brzine translacije: Brzine linearne deformacije:  Brzine ugaone deformacije:  Brzine rotacije: Ugaona deformacija je poznata i kao deformacija smicanja.) Vektor rotacije se naziva vrtlog.) i za slučaj prostornog fluidnog elementa. jednačine u izrazu 3. jer je ona posljedica dejstva smičućih sila. Sa slike 3. I rotacija je posljedica dejstva smičućih sila jer se moţe interpretirati kao specijalni slučaj ugaone deformacije. kretanja fluidnog elementa.71.71.) Obzirom na komponente vektora rotacije fluidnog elementa.) gdje se .(3. 51 . preostale dvije komponente brzine deformacije su: (3.. zaključuje se da je vektor rotacije jednak polovni rotora vektora brzine.: (3.73. kao što je prikazano na slici 3. se moţe odrediti ugaona deformacija fluidnog elementa koja predstavlja ukupnu promjenu ugla stranica: ili (3.13. definiše kao: (3.75.) Kao mjera brzine deformacije uzima se jedna polovina vrijednosti izraza 3.) Rezimirajmo: Ako posmatramo opšti slučaj kretanja prostornog fluidnog elementa. tj.

a traţi se elementarna cirkulacija duţ stranica pravougaonika. onda su u tačkama one date izrazima napisanim na slici 3.76.: Rotacija fluidnog elementa Translacija i linearna deformacija su posljedice dejstva normalnih sila. 3.15. slika 3. Kontura se obilazi u pozitivnom smijeru.77.) Analogno se dobije i za ostale stranice. Elementarnoj stranici pripada srednja brzina: (3.: Cirkulacija Bez vektorskih oznaka.: (3.14. Posmatraće se elementarni pravougaonik u ravni . slika 3.) Sada ćemo pokazati vezu izmeĎu vrtloţnosti (vrtloga) i cirkulacije. izraz 3.78. 52 .16. Suma komponenti brzina linearne deformacije je brzina zapreminske deformacije ili diletacije.) gdje je zatvorena kriva.Slika 3.16.76. Ako su i projekcije brzine u tački . Slika 3.6. sa starnicama i .15. CIRKULACIJA Cirkulacija se definiše kao linijski integral vektora brzina po zatvorenoj krivoj . za cirkulaciju glasi: (3.

Za elementarnu cirkulaciju imamo opšti izraz: (3. Da bi se ovo dokazalo podjeliće se površina na elementarne površine i na svaku od njih će se primjeniti izraz 3.80. 53 ..) Ništa se ne bi promijenilo kada bi se umjesto elementarnih pravougaonika. Izrazi za cirkulaciju duţ stranica i su negativni jer je smjer brzina suprotan smjeru kojim se obilazi pravougaonik. Izraz 3.16.80.79.17. Analogno dolazimo i do izraza elementarnih cirkulacija za ravnima i duţ stranica : i oko pravougaonika u (3.) Kriva ograničava površinu . koju opkoljava kriva . elementarna cirkulacija je srazmjerna dvostrukoj projekciji vrtloţnosti (vrtloga) u pravcu normale elementarne površine . je dopušteno obzirom na male dimenzije pravougaonika.: Elementarna cirkulacija Elementarna cirkulacija je: ili poslije sreĎivanja: (3.80. na odgovarajućim stranicama. slika 3.79. posmatrala elementarna površina u prostoru. Dakle. se moţe primijeniti i na krivu površinu konačnih elemenata. poloţenih u koordinatne ravni.) Uzimanje srednjih brzina umjesto stvarnih brzina.Slika 3.

se moţe interpretirati kao: cirkulacija duţ krive ma kakvog oblika je jednaka protoku rotora brzine kroz površinu ograničenu tom krivom.) Treba primijetiti da se poništavaju cirkulacije duţ graničnih linija dva susjedna elementa jer se oko njih obilazi u suprotnom smjeru.82.80. Sabiranjem izraza 3. koja opkoljava površinu . Izraz 3. Zato preostaje samo cirkulacija duţ krive . Prema tome je: (3. postaje (3.Slika 3.7. 54 .: Cirkulacija Zbir elementarnih cirkulacija očigledno: daje traţenu cirkulaciju . KLASIFIKACIJA VIDOVA KRETANJA FLUIDA Do sada smo se sreli sa više vidova kretanja fluida.82. Bez vektorskih oznaka.. Moglo se uočiti da se podjela kretanja moţe izvršiti prema ponašanju elemenata fluida i prema načinu promjene polja toka pri njegovom kretanju.17. Stoksov izraz glasi: 3.81. Mogući vidovi kretanja fluida prema načinu promjene polja toka zavise od toga da li se polje mijenja u tački ili u polju.) Ovaj izraz slijedi direktno iz Stoksove teoreme o pretvaranju linijskog integrala u površinski.

84. a sistem strujnih linija će konvergirati ili divergirati u zavisnosti od toga da li se brzina povećava ili smanjuje. temperature itd. onda su ovi vidovi kretanja definisani na bazi postojanja ili nepostojanja lokalnog ubrzanja. VISKOZAN I NEVISKOZAN FLUID Postojanje ili zanemarivanje efekta viskoziteta dovodi do pojma realnog (viskoznog) i idealnog (neviskoznog) fluida.3. slika se mijenja sa vremenom. gustina. Nestacionarno kretanje fluida je kretanje kod kojeg dolazi do promjene polja toka po vremenu u posmatranoj tački prostora. a strujne linije predstavljaju sistem meĎusobno paralelnih linija. STACIONARNO I NESTACIONARNO KRETANJE FLUIDA Stacionarno kretanje fluida je kretanje kod kojeg u posmatranoj tački prostora nema promjene polja toka u vremenu.) Pri nevrtloţnom kretanju elementi fluida mogu da trpe čistu ugaonu deformaciju ili čisto klizanje. Kod neuniformnog kretanja konvekcijsko ubrzanje postoji.83. kretanje moţe da bude vrtloţno ili nevrtloţno. UNIFORMNO I NEUNIFORMNO KRETANJE FLUIDA Uniformno ili jednoliko kretanje fluida je kretanje kod kojeg nema promjene brzine duţ strujne linije. U zavisnosti od toga da li oni rotiraju ili ne oko svoje ose.3. a neuniformno ili nejednoliko kod kojeg se brzina mijenja duţ strujne linije.) a nevrtloţno kretanje je kretanje kod kojeg elementi fluida ne rotiraju oko svoje ose: (3. 3. 3. U stacionarnim uslovima strujanja slika ostaje nepromijenjena. npr. 3. polje brzina.) gdje je bilo koje polje toka. tj. Kako su svi fluidi u manjoj ili većoj mjeri viskozni oni će u zavisnosti od uslova kretanja da se ponašaju kao realni ili idealni. VRTLOŽNO I NEVRTLOŽNO KRETANJE FLUIDA Ovi vidovi kretanja su vezani za ponašanje elemenata fluida pri kretanju mase fluida.7.4. Ova dva vida kretanja fluida su usko vezana za postojanje konvekcijskog ubrzanja.85.1. u posmatranoj zoni toka. Kod nestacionarnog kretanja fluida. Vrtloţno kretanje fluida je takvo kretanje kod kojega dolazi do rotacije elemenata fluida oko njihove ose pri kretanju mase fluida: (3. Ako je pojam stacionarnosti ili nestacionarnosti vezan za polje brzine. ali su komponente brzine rotacije jednake nuli. napona.: (3.7.7.7.2. Kao primjer se moţe 55 . Kod uniformnog kretanja konvekcijsko ubrzanje je jednako nuli.

funkcija: Ovdje je komponenta 56 .18. je dat primjer dvodimenzionalnog kretanja fluida.i trodimenzijalno kretanje fluida od velikog interesa.18. mada je viskozan.18.7. Na slici 3. LAMINARNO I TURBULENTNO KRETANJE FLUIDA Ova dva vida kretanja fluida se isto tako odnose na ponašanje elemenata fluida pri kretanju mase fluida. 3. pri kretanju fluida dolazi do kaotičnog kretanja elemenata fluida i njihovog prelaza ne samo u susjedne nego i u udaljenije slojeve. ako se strujanje fluida zamišlja kao slojevito. tj. onda takvo kretanje nazivamo turbulentno kretanje fluida. Ako pak. U prvom slučaju fluidni element će rotirati oko svoje ose. idealan. Granični uslovi i uticaj viskoziteta uzrokuju da je dvo. JEDNO-.7. strujanje je nevrtloţno i fluid. u drugom slučaju nema rotacije fluidnih elemenata oko njihove ose. se pri svom kretanju ponaša kao neviskozan.: Dvodimenzionalno kretanje fluida Prikazana slika 3.6. DVO. strujanje je vrtloţno i efekt viskoziteta je očigledan. npr. Najčešći oblik jednodimenzionalnog kretanja je kretanje u strujnoj cijevi. je identična u bilo kojem presjeku za brzine u pravcu. onda takvo kretanje nazivamo laminarno kretanje fluida. Dimenzionalnost kretanja se odreĎuje prema broju nezavisnih geometrijskih koordinata. gdje su promjene osobina normalno na strujnicu zanemarljive u odnosu na promjene niz strujnicu. MeĎutim. Slika 3. Ova dva vida kretanja fluida su od posebnog značaja pri izučavanju kretanja fluida pod dejstvom sila viskoziteta. tj.I TRODIMENZIONALNO KRETANJE FLUIDA U opštem slučaju osobine fluida se mogu izraziti u funkciji geometrijskih koordinata. 3.5. To znači da su osobine normalno na osu strujne cijevi konstantne.navesti kretanje viskoznog fluida pri rotaciji posude oko svoje ose u kojoj se nalazi fluid i slučaj rotacije tankog cilindra oko svoje ose postavljenog u fluid. Ukoliko pri kretanju mase fluida ne dolazi do prelaza elemenata fluida iz jednog sloja u drugi. kretanje je jednodimenzionalno. itd. Ako osobina toka zavisi samo od jedne koordinate.

lokalni član brzine. a drugi.19.7.7.7. i imamo: odnosno: (3.19.86.86. KARAKTERISTIČNI PRIMJERI Ako je kretanje jednodimenzionalno. naziva konvekcijski.) gdje se prvi član na desnoj strani jednačine 3.) Nadalje. Što je manja dimenzionalnost toka smanjuju se matematske teškoće u rješavanju takvih tokova. STACIONARNO I UNIFORMNO KRETANJE Prema slici 3. Na primjer.87.1.Trodimenzionalno strujanje je najopštiji slučaj kretanja. brzina je funkcija koordinate i vremena.: Stacionarno i uniformno kretanje 15 Evangelista Torricelli 57 . strujanje fluida oko aviona je trodimenzionalnog karaktera. imamo: Ovdje se primjenjuje Toričelijev15 izraz.7. teorema ili zakon: (3. vrijedi primjena izraza: Slika 3. 3. 3.

NESTACIONARNO I UNIFORMNO KRETANJE Prema slici 3.22. imamo: Slika 3.7.21. vrijedi primjena izraza: Slika 3.1.20.7.: Stacionarno i neuniformno kretanje Nadalje.1. vrijedi primjena izraza: 3.7. imamo: 58 .: Nestacionarno i uniformno kretanje 3.7.21. STACIONARNO I NEUNIFORMNO KRETANJE Prema slici 3.7. imamo: Nadalje.3.7.20. NESTACIONARNO I NEUNIFORMNO KRETANJE Prema slici 3.1.

vrijedi primjena izraza: 3. Strujna mreţa nije idealno tačna jer je ona jedna od grafičkih metoda koje su pribliţno rješenje egzaktno postavljenih algebarskih izraza.: Nestacionarno i neuniformno kretanje Nadalje.8. beskonačno velika kako bi se ispunio uslov dvodimenzionalnosti kretanja. Protok izmeĎu svakog para ovih strujnih linija je konstantan. Oblik strujne mreţe zavisi od oblika granice kroz ili oko koje fluid struji.Slika 3. Bez obzira na promjenu veličine i oblika kvadratića strujne mreţe oni uvijek moraju zadovoljavati uslov da se kod svakog od njih strujne i normalne linije kao i dijagonale sijeku pod pravim uglom. kvadratići strujne mreţe mijenjaju veličinu i oblik.24. Crtanje mreţe se izvodi na taj način da se u zoni toka.22. Ako su konture zakrivljene i još uz to konvergiraju ili divergiraju. 59 . Ova dva sistema linija grade ortogonalnu mreţu kod koje je rastojanje izmeĎu strujnih i normalnih linija u elementarnom kvadratu te mreţe meĎusobno jednako. je prikazana strujna mreţa koja predstavlja strujanje fluida izmeĎu dvije zakrivljene površine čija je duţina. gdje su konture meĎusobno paralelne. trajektorije i tragovi se mogu odrediti eksperimentalno ili grafičkom metodom koja se oslanja na matematske principe klasične dinamike fluida. Presjek dijagonala je ujedno i centar upisanog kruga u kvadratić mreţe. STRUJNA MREŽA Strujne linije. nije moguće odmah dobiti tačnu strujnu mreţu pa se proces crtanja sa korekcijama mora ponavljati nekoliko puta dok se ne dobije zadovoljavajući oblik strujne mreţe. pa je i brzina u svim tačkama toka ista. Na slici 3. a daljnje crtanje zavisi od oblika konture. normalno na ravan crteţa.23. Naravno. Strujna mreţa se sastoji od sistema strujnih linija i sistema linija normalnih na strujne linije. nacrta najpovoljniji broj strujnih linija na jednakom meĎusobnom rastojanju. Za strujanje izmeĎu paralelnih ploča kvadratići strujne mreţe u cijeloj zoni toka su meĎusobno jednaki. slika 3. Na ovako nacrtan sistem strujnih linija crta se sistem normalnih linija po navedenom principu .

60 .88.brzina.Slika 3.25.) jer je .89.24..rastojanje izmeĎu normalnih linija. je jedinična.:Približno rješenje egzaktnog algebarskog izraza Kako je protok kroz bilo koji presjek strujnog vlakna isti. .91. slijedi da je: (3.) pa je elementarni protok kroz strujno vlakno jednak: (3.:Strujna mreža izmeĎu zakrivljenih površina Dimenzija normalno na ravan crteţa.) ili (3. U ovom slučaju je elementarna površina jednaka: (3.) gdje su: .90. slika 3. Slika 3.23.

nego znak pribliţnosti.: Analiza jediničnog protoka u strujnoj mreži Iz izraza 3.90. rastojanja . Sa druge strane. pa prema tome brzine postaju beskonačne. što je fizički moguće. U izrazima 3. odrediti uslove strujanja. se moţe vidjeti da je brzina u bilo kojoj tački toka obrnuto proporcionalna rastojanju strujnih. i 3. Ovakve tačke. u bilo kojoj drugoj tački. odnosno normalnih linija u okolini te tačke. imaju svoju primjenu u matematskom tretmanu strujanja fluida i nazivaju se singularne tačke. za datu strujnu mreţu. Slika 3. To su obično zone gdje su strujne linije meĎusobno paralelne.25. I pored nekih nedostataka strujne mreţe. ako za neke tačke toka .91.. 61 .91. iako praktično ne mogu postojati.rastojanje izmeĎu strujnih linija u zoni toka gdje su mu karakteristike poznate. brzina teţiti nuli. pa se takve tačke nazivaju zaustavne tačke. jer iz poznatih uslova strujanja samo u jednoj tački je moguće. njena praktična primjena je značajna. brzinu i pritisak. Iz istog izraza slijedi da na mjestima malih radijusa krivine. Tu se fluid zaustavlja. jer je svaka mreţa pribliţno rješenje realnog kretanja fluida. nije stavljen znak jednakosti.

4.
4.1.

DINAMIKA FLUIDA
OSNOVNI ZAKONI KRETANJA

U prethodnom poglavlju razmatrani su kinematski elementi kretanja fluida. U ovom i slijedećim poglavljima će biti razmatrana i njihova veza sa silama koje djeluju pri kretanju fluida. Ta veza je data dinamičkom jednačinom ravnoteţe. Uslov ravnoteţe u stanju kretanja izraţen je preko dinamičke ravnoteţe, odnosno inercijskim svojstvom materije i principom ubrzanja koje je Njutn16 formulirao kroz svoja tri zakona. Njutnovi zakoni (u slobodnom prevodu) glase: I II Tijelo će ostati u stanju mirovanja ili u postojećem (datom) stanju kretanja sve dok na njega ne djeluje neka vanjska sila. Ubrzanje tijela će biti u pravcu i smjeru sile koja izaziva dato ubrzanje, ono je direktno proporcijalno veličini sile i obratno proporcionalno masi tijela,

III Svaka akcija je praćena jednom reakcijom istog intenziteta i pravca, ali suprotnog smjera. Prvi zakon opisuje karakteristike materije, a drugi u svijetlu trećeg postavlja da se ubrzavajućem dejstvu sile suprotstavlja inercijska sila reakcije materije na koju sila djeluje.

(4.1.)

gdje su: gustina fluida, ubrzanje fluida. Izraz:

predstavlja silu inercije jedinice zapremine fluida. Ona je uzeta sa negativnim predznakom zbog njenog karaktera u odnosu na ostale sile. Nadalje,

je sistem svih vanjskih i unutrašnjih sila koje se odnose na jedinicu zapremine fluida. Primjenom Dalamberovog17 principa dinamička jednačina ravnoteţe se moţe pisati kao:
(4.2.)

16 17

Isaac Newton Jean le Rond d'Alambert

62

4.2.

OPŠTA JEDNAČINA DINAMIKE FLUIDA U DIFERENCIJALNOM OBLIKU

Neka se posmatra kretanje fluidnog elementa mase koja u trenutku vremena zauzima zapreminu , kao što je prikazano na slici 4.1.

Slika 4.1.: Djelovanje napona na površinama paralelopipeda

Na fluidni element djeluju zapreminske sile svedene na jedinicu zapremine, čije su komponente u pravcima , respektivno. Sila djeluje u teţištu posmatranog elementa. Dejstvo površinskih sila definisano je tenzerom napona u tački ,

Na površinama paralelopipeda djeluju naponi kao na slici 4.1., od kojih su upisani samo oni koji djeluju u pravcu ose. Kako je izabrani element dovoljno malen pri prelazu od tačke u tačku na površini paralelopipeda zanemarena je promjena napona višeg reda. Koordinatni početak je postavljen u centar paralelopipeda (tačka Radi jednostavnijeg izvoĎenja, osnovna jednačina kretanja: ).

gdje su: količina kretanja, rezultanta sila koje djeluju na fluidni element, će se napisati u Ojlerovom obliku za komponente kretanja u pravcima, 63

(4.3a.)

(4.3b.)

(4.3c.)

Navedeno je da će se posmatrati kretanje u vremena se moţe predstaviti kao:

pravcu. Član promjene količine kretanja u toku

(4.4.)

Drugi član desne strane jednačine 4.4. je jednak nuli (prema jednačini kontinuiteta) jer predstavlja masu fluidnog elementa koja ne moţe biti promjenljiva. Na osnovu ovoga, imamo:
(4.5.)

Komponenta zapreminske sile za zapreminu

iznosi

.

Vodeći računa o površini na koju djeluju pojedine komponente napona, jednačina 4.5. postaje:

(4.6.)

Obzirom da je

, poslije sreĎivanja jednačine 4.6. dobiva se:
(4.7a.)

i analogno za

pravce:
(4.7b.) (4.7c.)

Ove tri skalarne jednačine 4.7. predstavljaju zakon o odrţanju količine kretanja fluidnog elementa, napisan u diferencijalnom obliku. Jednačine su poznate kao Sen-Venanove18 jednačine kretanja. Jednačine sadrţe deset nepoznatih veličina: gustinu , tri komponente brzine komponenti napona ( pošto su i šest ).

18

Jean Claude Barré de Saint-Venant

64

2.) gdje su: 65 .9. DEJSTVO SILA NA IDEALAN FLUID Fluid konstantne gustine.. Negativan predznak pokazuje da je hidrostatički pritisak usmjeren suprotno smjeru vanjske normale na površinu. se mogu napisati u obliku jedne vektorske jednačine: (4. je izvedena opšta jednačina 4. dinamike fluida koja u vektorskom obliku glasi: Obzirom da se ovdje analizira kretanje idealnog fluida.3. površinske sile su odreĎene tenzorom napona u poglavlju 4. jednačina 4.11. U odsustvu viskoznosti ne postoji mogućnost da se generišu površinske sile u fluidu te je: Sada su površinske sile odreĎene tenzorom napona koji se pojavljuje u obliku: (4.) gdje su: 4.3.) Već ranije je navedeno da izmeĎu tri normalna napona postoji odnos: (4. kod koga se moţe zanemariti dejstvo sila viskoziteta.10.Dobivene tri skalarne jednačine 4. koji se naziva hidrostatičkim pritiskom ili pritiskom u posmatranoj tački.) Dakle veličina normalnog napona ne zavisi od pravca te se tenzor redukuje na skalar .8. se naziva idealnim.7. Uvaţavajući naprijed navedeno. 4.4.9. dobiva se: (4.8. OJLEROVE JEDNAČINE KRETANJA IDEALNOG FLUIDA U poglavlju 4.

zapreminska sila po jedinici zapremine. Kao takve one daju uvid u mehanizam toka. Ojlerove jednačine vrijede za opis kretanja neviskoznog. Ojlerove diferencijalne jednačine kretanja fluida su izvedene za fluidni element. Jednačine sadrţe pet nepoznatih veličina: . gradijent pritiska koji ima prirodu vektora.5. OJLEROVE JEDNAČINE U GROMEKA-LAMBOVOJ FORMI ILI TRANSFORMISANE OJLEROVE JEDNAČINE Da bi se dobile jednačine pristupačnije za analizu strujanja i integralenje. Za praktičnu primjenu ovih jednačina iste treba izraziti za konačnu zapreminu fluida. koje je kao takve formalno nemoguće integraliti. predstavljaju diferencijalne jednačine u skalarnom obliku. potrebno je Ojlerove jednačine transformisati. Da bi sistem jednačina postao zatvoren potrebno je definisati još dvije jednačine.12c. nestišljivog (i stišljivog) fluida.12b.) (4. MeĎutim. i 4. da bi se našlo rješenje za neki posmatrani problem potrebno je definisati početne i granične uslove.) (4. Jedna od jednačina će biti jednačina kontinuiteta. odnosno napisati u specifičnom obliku.13.) (4. tj.12. Navedena jednačina 4.11. prisustvo komponenata konvekcijalnog ubrzanja ovim jednačinama daje karakter nelinearnih parcijalnih diferencijalnih jednačina. Projekcije vektorske jednačine na koordinatne ose su: (4. poznate kao jednačine pritiska.13b.) ili u razvijenom obliku: (4.13c. od sila bi ostale samo sile pritiska. integraliti ih po toj zapremini. Onda bi izvedene jednačine postale uopštene Ojlerove jednačine. Odnos pritiska i gustine moţe biti odreĎen i eksperimentalno. Pri analizi će se posmatrati komponenta ubrzanja u pravcu ose: 66 .12a. Naravno.) Dobivene jednačine 4. 4. predstavlja Ojlerovu diferencijalnu jednačinu u vektorskom obliku za kretanje idealnog fluida. Kada ne bi bilo dejstva zapreminskih sila. koja daje daje vezu izmeĎu pritiska i gustine.13a.) (4. a druga jednačina stanja.

14. moţe se pisati: Ako se analogno uradi i za komponente ubrzanja u mogu napisati kao: i pravcima. znajući da je . vrijednost ili Obzirom da su: dobiva se: Ovo se je moglo pisati jer je poznato da je vektorski proizvod dvostruke vrijednosti vektora vrtloţenja i vektora brzine: TakoĎe. tada su komponente sile mogu izraziti kao: 67 .) (4.15a.) Ako zapreminske sile imaju potencijal .14.) Ako na desnoj strani izraza 4.15b.) (4.15c. dodamo i oduzmemo članove izraza se neće promijeniti.(4. Ojlerove jednačine se (4. i .

je u formi svrdla i naziva se zavojnim ili helikoidnim kretanjem i poznato je kao Gromeka-Beltrami kretanje.Ako je sila gravitacije jedina zapreminska sila.) Navedene jednačine 4. Specifičnost dobivenih izraza je u tome što u sebi sadrţe vektor vrtloţenja.19. 4. Obzirom da je za idealan fluid gustina konstantna. Kretanje fluida kod kojeg su vektor vrtloţenja i vektor brzine kolinearni. u skalarnom obliku.) Član    je jednak nuli za tri slučaja: Kada je brzina fluida jednaka nuli . Kada je član: Ojlerove jednačine se znatno uproštavaju i postaju: (4. kao i vektorska jednačina 4. Ojlerove jednačine se mogu integraliti i kada je strujanje nestacionarno i nevrtloţno u cijeloj oblasti toka i Ojlerova jednačina glasi: Za potencijalno strujanje je 68 . Kada je vektor vrtloţenja jednak nuli .18. Kada je vektor vrtloţenja paralelan vektoru brzine .17b.6. tada je njihov vektorski proizvod jednak nuli. BERNULIJEVA JEDNAČINA – JEDNO RJEŠENJE OJLEROVE JEDNAČINE . ali kada brzina ima svoj potencijal .16.17. prethodne jednačine se mogu pisati kao: (4.) gdje je osa usmjerena prema gore. odnosno paralelni. odnosno njegove komponente.17a. Ovaj vid kretanja se naziva nevrtloţnim ili potencijalnim. se nazivaju Ojlerovim jednačinama u Gromeka-Lambovoj formi ili transformisane Ojlerove jednačine.) (4. tada je: (4.17c.18. Ovo nema fizičkog smisla obzirom da tada nema kretanja.) ili u vektorskom obliku: (4.) (4.

Prvi član, poslije smjene

, postaje:

jer se red operacija

i

moţe izmjeniti. Ovim načinom se dobiva:

Izraz u zagradi zavisi od koordinata i od vremena . Gradijent predstavlja operaciju prostornog diferenciranja, a ne vremenskog, nad funkcijama. Uslov da on bude jednak nuli zahtjeva da funkcija ne zavisi od , ali moţe da zavisi od vremena:
(4.20.)

gdje je

proizvoljna funkcija od vremena.

Ovim načinom je naĎen integral Ojlerove jednačine za potencijalno strujanje, a dobiveni izraz 4.20. predstavlja Koši19-Lagranţeovu20 jednačinu. Ona je veoma slična Bernulijevoj21 jednačini, ali ipak postoje bitne razlike:   Izraz 4.20. nije dobiven integralenjem duţ putanje fluidnih elemenata, nego je integralenje izvedeno za čitav fluidni prostor. Zbog toga se ne mijenja od strujnice do strujnice i vaţi za čitavo polje. ne predstavlja konstantu već zavisi od vremena. Dakle, pri potencijalnom i nestacionarnom strujanju energija se mijenja sa vremenom.

Ako je strujanje potencijalno i stacionarno imamo:

i ako je fluid u polju zemljine teţe:

izraz poprima oblik:
(4.21.)

Izraz 4.21. predstavlja jedno rješenje Ojlerove jednačine i naziva se Bernulijeva jednačina, Kao što je u postupku izvoĎenja navedeno, ona se moţe primijeniti za stacionarno, nevrtloţno kretanje idealnog (nestišljivog i neviskoznog) fluida. Vaţno je primijetiti da konstanta ima istu vrijednost za cijelu oblast kretanja fluida jer nisu uočena nikakva ograničenja u pogledu

19 20

Augustin-Louis Cauchy Joseph Louis Lagrange 21 Daniel Bernoulli

69

putanje integralenja. Zato, u ovom slučaju, zakon o odrţanju strujne energije ima širi značaj jer vaţi za cijeli prostor kretanja.

4.7.

BERNULIJEVA JEDNAČINA ZA STRUJNU LINIJU
i nisu kolinearni. strujne linije:
(4.22.)

Analizirat će se opšti slučaj vrtloţnog kretanja fluida, kada vektori Unutar fluidne oblasti posmatrajmo usmjereni element

Skalarnim mnoţenjem elementa , jednačina 4.22., sa Ojlerovom jednačinom 4.18. u Gromeka-Lambovoj formi, dobiva se:
(4.23.)

Kako je usmjereni element strujne linije kolinearan brzini (posljednji član jednačine 4.23.) jednak nuli, tj.:

to je mješoviti proizvod

Ovo znači da duţ strujne linije ili vrtloţne linije vaţi:
(4.24.)

Ako se izraz 4.24. integrali duţ strujne linije od tačke 1 do tačke 2, dobiva se:

Obzirom da su tačke 1 i 2 izabrane proizvoljno na strujnoj liniji, moţe se pisati:
(4.25.)

Izraz 4.25. predstavlja Benulijevu jednačinu. Konstanta ima vrijednost za tačke koje leţe na istoj strujnoj liniji. Ako se kroz tačke na odabranoj strujnoj liniji povuče familija vrtloţnih linija, slika 4.2., dobiva se površina u prostoru. Kako i duţ vrtloţne linije vaţi Bernulijeva jednačina, a svaka vrtloţna linija ima jednu zajedničku tačku sa strujnom linijom, zaključuje se da za sve tačke na uočenoj površini, konstanta ima istu vrijednost. Formalno posmatrano, Bernulijeva jednačina 4.25. i 4.21.su identične, ali se razlikuju po domenu vaţeće primjene obzirom na uslove pod kojima su izvedene. Konstanta je vaţeća za cijelu oblast toka.

70

Slika 4.2.: Familija vrtložnih linija

4.8.

ANALIZA BERNULIJEVE JEDNAČINE

Za fluid u oblasti dejstva zemljine teţe, kao jedine zapreminske sile potencijala , moţe se napisati Bernulijeva jednačina u obliku:
(4.26.)

Posmatrati će se kretanje fluidnog elementa, mase jednačine 4.26. sa , dobiva se:

, niz strujnu liniju. Mnoţenjem

(4.27.)

Prvo se moţe konstatovati da suma tri člana na lijevoj strani jednačine 4.27. ostaje konstanta, ako fluidni element ostaje na istoj strujnoj liniji. Prvi član predstavlja kinetičku energiju fluidnog elementa ili energiju kretanja predstavlja kinetičku energiju po jedinici mase. i označava sposobnost fluida da

brzinom . Dakle, član Drugi član

ima dimenziju energije

uslijed povišenog pritiska vrši rad. Treći član označava rad učinjen protiv dejstva sile zemljene teţe. Dakle, ovo je energija uslijed poloţaja u odnosu na referentnu ravan. U suštini, Bernulijeva jednačina predstavlja zakon o odrţanju energije duţ strujne linije. Pri kretanju niz strujnu liniju moţe se npr. povećati brzina, ali to mora biti popraćeno odgovarajućim smanjenjem pritiska ili promjenom poloţaja. Ako Bernulijevu jednačinu 4.27. podijelimo sa teţinom fluidnog elementa se: , dobiva

71

da se od ukupnog napora. energija fluida po jedinici vremena iznosi: (4.(4.) Svi članovi jednačine 4. i konačno. piezometarska linija se najlakše crta tako. predstavljaju energiju po jedinici teţine fluida i imaju dimenzije duţine .).) Slika 4. pa se govori o brzinskom naporu (prvi član lijeve strane jednačine 4. slika 4.31. piezometarskom naporu (drugi član).: (4.3.28. geodetskom ili geometrijskom naporu (treći član).3. Kod masenog protoka .) Ako se zamisli.29.: Napori Kao što se vidi sa slike 4. Ovako dobivena vrijednost energije se naziva naporom. oduzme vrijednost brzinskog napora.) i predstavlja osnovnu jednačinu hidrostatike.3. tj. . Za slučaj kada je fluid u stanju mirovanja. BERNULIJEVA JEDNAČINA ZA STRUJNU CIJEV Kako je presjek elementarne strujne cijevi beskonačno mali. ukupni napor kao suma tri prethodna.: 72 . Bernulijeva jednačina se svodi na oblik: (4..28.30.9. linija energije. da se strujna cijev sastoji od beskonačno mnogo elementarnih strujnih cijevi. energija koju nosi fluid u jedinici vremena se moţe dobiti sabiranjem.28. 4. moţe se smatrati da je Bernulijeva jednačina za strujnu liniju primjenljiva i za kretanje duţ te cijevi.

izraz u zagradi.35.) Vezano za drugi član desne strane jednačine 4..) gdje su: brzina u pojedinim tačkama poprečnog presjeka.34.33. Izjednačavajući ovu veličinu kinetičke energije sa odgovarajućom veličinom energije koja proĎe kroz ovaj presjek.) gdje su: teţina fluida koja u jedinici vremena proĎe kroz presjek kinetička energija jedinice teţine fluida. u prvom integralu na desnoj strani jednačine 4. (4. jer je očigledno da: (4. slijedi da je: (4. moţe se pokazati da u nekom poprečnom presjeku pribliţno vaţi hidrostatički zakon rasporeda pritiska.32. . izraţene preko srednje brzine po presjeku.) Kada se strujne linije udaljavaju ili pribliţavaju pod malim uglom. mogu se dati slijedeća objašnjenja: Ukoliko u presjecima u kojima treba primijeniti jednačinu energije ne vladaju uslovi jednodimenzionalne analize treba uvesti koeficijent korekcije rasporeda brzina za energiju.odnosno: (4.) Na osnovu jednačine 4. srednja brzina po poprečnom presjeku. uključujući koeficijent korekcije brzine za energiju. se moţe izvući ispred integrala i moţe se pisati: (4.37.32.36.) Sada se moţe pisati: 73 .34. tj. Količina kinetičke energije prenesena brzinom fluida u posmatranom presjeku jednaka je: (4.33.

) 4.10.) Koeficijent korekcije za kinetičku energiju se naziva i Koriolisov 22 koeficijent. Na vrhu Pito-Prandtlove cijevi su pijezometarski i brzinski napor: a pijezometerski napor na periferiji cijevi je: 22 23 Gaspard-Gustave Coriolis Pitot-Prandtl 74 . Uz definiciju koeficijenta korekcije moţe se dodati da: predstavlja srednju kinetičku energiju fluida po jedinici mase koja prolazi kroz posmatrani presjek.39.1.10. a za turbulentno strujanje kroz istu cijev je Ako se jednačina za energiju podjeli sa teţinskim protokom jednačina za strujnu cijev u formi napora: dobiva se Bernulijeva (4.38. koji se prema jednačini 4. moţe pisati:: (4. Koeficijent korekcije je veći od jedinice. Centralna cijev sluţi za mjerenje zaustavnog pritiska (dinamički + statički pritisak). PRIMJERI PRIMJENE BERNULIJEVE JEDNAČINE MJERENJE BRZINE Mjerenje brzine fluida je moguće izvršiti pomoću Pito-Prandtlove23 cijevi. slika 4.37. Za laminarno strujanje kroz cijev okruglog poprečnog presjeka je .4. Ona je izvedena u obliku dvije koaksijalne cijevi malog poprečnog presjeka. koeficijent korekcije kinetičke energije.gdje su: srednja brzina fluida u posmatranom poprečnom presjeku. a periferna cijev sa bočnim otvorima mjeri samo statički pritisak. 4.

tada se spuštanje slobodnog nivoa tečnosti moţe zanemariti i problem tečenja smatrati stacionarnim. Isticanje je u atmosferu.) gdje su: gustina fluida kojim je napunjen diferencijalni manometar (manometarski fluid). gustine Ako se Pito-Prandtlova cijev postavi u struju fluida brzine . Ako je poprečni presjek otvora mnogo manji od površine poprečnog presjeka rezervoara. onda se u diferncijalnom dijelu manometra fluid postavi kao na slici 4.Prandtlova cijev je spojena sa diferencijalnim -manometrom ( -cijev) koji je napunjena manometarskim fluidom.Slika 4. 4.4. ISTICANJE TEČNOSTI IZ REZERVOARA Na slici 4. gustina fluida čija se brzina mjeri. Analizirajući pritisak u odgovarajućim presjecima diferencijalnog manometra uz poštivanje uslova neprekidnosti sredine.10.40. voda. alkohol. kao ţiva. itd.: Pito-Prandtlova cijev Pito. je prikazan rezervoar sa tečnošću.5. 75 ..4.2. dobiva se: (4. Pritisak iznad slobodnog nivoa tečnosti je .

5.Slika 4.) Ako je rezervoar otvoren prema atmosferi. koeficijent protoka koji uzima u obzir uticaj realnih osobina tečnosti.: Isticanje tečnosti iz rezervoara Zamišljena linija koja spaja tačke 1 i 2 predstavlja strujnu liniju. za brzinu isticanja. iz Bernulijeve jednačine 4.42. Kao dobra aproksimacija se uzima da je pritisak u mlazu jednak okolnom atmosferskom pritisku . 24 Evangelista Torricelli 76 . Pritisak u mlazu nije tačno poznat.44.) Obzirom da je brzina mala moţe se zanemariti.41. Ova zakonitost je poznata kao Toričelijeva24 teorema. Bernulijeva jednačina primijenjena na strujanje izmeĎu tačaka 1 i 2 glasi: (4.42.) Brzina tečnosti na izlazu iz rezervoara je jednaka brzini padanja krutog tijela sa visine . se dobiva: odnosno: (4. Uvaţavajući ovo. i izraz 4.43.41. Protok realne tečnosti kroz otvor na rezervoaru se moţe odrediti pomoću izraza: (4. (4.) gdje su: površina poprečnog presjeka otvora. onda je postaje: .

dobivamo: odnosno: Protok kroz Venturijevu cijev je: Primjenjujući jednačinu hidrostatike na fluid u protok: cijevi. Za kretanje nestišljivog fluida integralna jednačina kontinuiteta je: gdje su i srednje brzine u presjecima 1 i 2. Razlika pritisaka se mjeri manometrom. iz Ako uzmemo da su koeficijenti korelacije kinetičke energije jednaki jedinici. slika 4. .41.10.. MJERENJE PROTOKA POMOĆU VENTURIJEVE CIJEVI Venturijeva25 cijev je instrument koji sluţi za mjerenje protoka fluida. On ima kratku sekciju istog poprečnog presjeka kao i priključni cijevni vod .3. Bernulijeve jednačine 4. koji je ispunjen fluidom gustine .4. odnosno razlike pritisaka. respektivno.6. poslije postepenog proširenja dostigao početni poprečni presjek . Na početnom i najuţem presjeku izbušeni su otvori za priključke koji sluţe za mjerenje pritiska. zatim se presjek suţava na neku minimalnu vrijednost . moţe se dobiti izraz za teoretski 25 Giovanni Battista Venturi 77 . da bi konačno.

: Venturijeva cijev Uticaj realnih osobina fluida obuhvata se pomoću koeficijenta protoka .Slika 4. te je realni protok: Koeficijent protoka se odreĎuje eksperimentalno za datu Venturijevu cijev. 78 .6.

gdje su promjene osobina. Prema Njutnovim zakonima. kao sto je prikazano Slika 5.1. U tim slučajevima poznavanje detaljnih karakteristika toka. MeĎutim. količina kretanja. PROMJENA KOLIČINE KRETANJA U velikom broju problema mehanike fluida. Pri rješavanju takvih problema koristi se osnovna jednačina dinamike o promjeni količine kretanja u integralnom obliku. To znači da su osobine fluida normalno na osu strujne cijevi konstantne. ako osobina toka zavisi od jedne koordinate. U opštem slučaju kretanja su trodimenzionalna.) gdje su: brzina kretanja fluidnog elementa. 79 . 5. brzine i pritiska. normalno na strujnu liniju zanemarljive u odnosu na promjene niz istu. Najčešći oblik jednodimenzionalnog toka je kretanje u strujnoj cijevi. od interesa je odreĎivanje sile kojom fluid u kretanju djeluje na potopljeno tijelo ili uopšte na čvrstu konturu. Posmatraće se dejstvo fluida pri prolasku kroz graničnu površinu na slici 5. kaţe se da je kretanje jednodimenzionalno. Drugi Njutnov zakon primijenjen na materijalni element mase ima oblik: (5. npr.: Granična površina Granična površina moţe biti nepokretna ili translatorno pokretna sa konstantnom brzinom. promjena brzine tijela nastaje kao posljedica dejstva sila.5. JEDNODIMENZIONALNA ANALIZA TOKA Dimenzionalnost kretanja se odreĎuje prema broju nezavisnih geometrijskih koordinata. rezultujuća sila koja djeluje na fluidni element.1.1. u svakoj tački fluidnog polja nije neophodno nego je od interesa poznavanje ukupnog dejstva fluida na tijelo.1.

1. fiksirane u odnosu na koordinatni sistem . zapreminska sila je: (5. predznak proizvoda je negativan i označava ulaz fluida u graničnu zapreminu.) Prvi član jednačine 5.. a manji granične površine fluid izlazi iz granične zapremine.3. Na osnovu ovoga. Osim Desna strana jednačine predstavlja sumu svih vanjskih sila koje djeluju na graničnu zapreminu fluida. brzina se pojavljuje i kao intenzivna osobina količine kretanja. ako je ugao veći od ovoga.2. U skalarnom proizvodu odreĎuje da li se radi o ulazu ili izlazu fluida iz granične zapremine. Ako je kretanje stacionarno. se moţe napisati: (5. vremenska promjena količine kretanja je jednaka rezultujućoj sili koja djeluje na fluidni element. Ako je ugao predznak proizvoda je pozitivan i kroz taj segment . Naprotiv. odnosno: (5. Pravac djelovanja gravitacione sile prolazi kroz teţište granične zapremine. Primjenom zakona transformacije (na član graničnu zapreminu moţe se pisati: ) izmeĎu sistemskog pristupa i pristupa za .4.Prema jednačini 5. U slučaju gravitacionog polja. brzina u proizvoljnoj tački ostaje konstantna. kao što su gravitaciono i elektromagnetno. te je doprinos ovog člana jednak nuli.3. Drugi član predstavlja uticaj promjene količine kretanja uslijed ulaza i izlaza fluida iz granične površine. Kao što je već napomenuto. od .) gdje su: količina kretanja mase unutar granične zapremine sila koja djeluje na posmatranu fluidnu masu.) gdje je ubrzanje zemljine teţe. a tako i količina kretanja fluidnog elementa kada prolazi kroz tu tačku. vanjske sile se mogu podijeliti na zapreminske i površinske. U ovom članu brzina izmeĎu vektora i mani od igra dvostruku ulogu. 80 . predstavlja promjenu količine kretanja mase unutar granične zapremine. Zapreminske sile potiču od vanjskog polja.

3.2.5. izračunava se pomoću tenzora napona : (5. Dominantan uticaj ima hidrostatički pritisak. te se moţe napisati: (5.9. npr.9. jednačina 5. kroz oslonac. granična površina se sastoji od segmenta konture koja prolazi kroz fluid.Površinske sile djeluju na graničnu površinu i predstavljaju dejstvo okolnog fluida i dejstvo čvrste konture koji su u kontaktu sa graničnom površinom.4.. Granična površina označena crtkanom linijom ima segment konture koja prolazi kroz fluid: i segment konture u dodiru sa čvrstim tijelom: 81 .2. reakciju elemenata uslijed dejstva fluidne mase. koja se na fluid prenosi pomoću normalnih i tangencijalnih napona. kojom fluid u stacionarnom kretanju djeluje na redukciono koljeno (u horizontalnoj ravni ).2.) Komponenta fluidne konture odreĎena je veličinom normalnih i tangencijalnih napona na odgovarajućem segmentu konture. Na dijelu slike 5.6. (5. i 5. nastale u presjeku granične površine i čvrstog tijela. korištenjem jednačina 5.(b) je prikazan poligon sila (vektorski dijagram). se moţe napisati: (5.5.8.7. je primijenjena za odreĎivanje sile . a na dijelu 5. prikazano na slici 5. Zato se površinske sile prikazuju kao suma tri komponente: (5. segmenta konture koji se poklapa sa konturom čvrste površine i segmenta koji presijeca konturu čvrstog tijela.) Ilustracije radi.) Dejstvo sile reakcije oslonca.) Konačno. U opštem slučaju. 5. (a) je prikazano redukciono koljeno.) Komponenta predstavlja dejstvo čvrste konture. odreĎenih tenzorom napona .

imamo: U slučaju kada su brzine fluida u presjecima ili.: Djelovanje fluida na redukciono koljeno Obzirom da je strujanje stacionarno. Zapreminska sila predstavlja teţinu fluida unutar granične zapremine. tj.10.: Okolni fluid djeluje na graničnu površinu u presjecima i . te se moţe napisati: 82 . je: Drugi član jednačine 5.Slika 5.9. obzirom da je maseni protok .9. i nepromjenjive. član jednačine 5.2. se moţe napisati po segmentima granične površine kao: (5. je: obzirom da su vektori i po konturi meĎusobno normalni.) Doprinos trećeg člana sa desne strane jednačine 5.10.

Prema III Njutnovom zakonu dejstvo fluida na čvrstu konturu je jednak negativnom dejstvu konture na fluid. nije poznata jer granična površina ne siječe noseće elemente konstrukcije. Alternativno. 83 . Da bi se princip jednodimenzionalne analize kretanja mogao primijeniti na fluks količine kretanja i u slučajevima nejednolikog rasporeda brzina po presjeku potrebno je uvesti koeficijent korekcije.) gdje je jedinični vektor normale na površinu. se koristi za odreĎivanje dejstva fluida na element.11.) Navedeni izraz 5. Sa koeficijentom korekcije stvarni protok količine kretanja kroz neki presjek.14. Ukoliko je to vektorsko polje – polje brzina. Drugim riječima. u presjecima gdje se moţe primijeniti princip jednodimenzionalne analize kretanja na polje brzina. Uslov jednodimenzionalne analize proširen na bilo koju vektorsku veličinu kaţe da je dovoljno poznavanje posmatrane vektorske veličine samo u jednoj tački presjeka za poznavanje tog vektorskog polja u cijelom presjeku.13b. Pretpostavlja se da su relativni pritisci konstantni u posmatranom presjeku. se moţe iskoristiti za odreĎivanje su poznati ostali članovi te vektorske jednačine.13a.9.) Na slici 5. jednačina 5. On se svodi na to da je brzina u bilo kojoj tački presjeka predstavnik brzinskog polja u cijelom presjeku. onda pod uslovima jednodimenzionalne analize slijedi da u posmatranom presjeku strujne linije moraju biti paralelne ili bar pribliţno paralelne kako bi brzine u svim tačkama presjeka bile praktično meĎusobno jednake.Smjer sila pritiska i odreĎuje vrijednost relativnog pritiska i jer isti mogu biti veći ili manji od nule. uz pomoć vektorskog dijagrama. koji u sebi sadrţi efekt promjene brzine po poprečnom presjeku toka. kako bi se mogli dimenzionisati nosaći koljena: (5.12.) Postavljeni uslov o konstantnosti brzina u svim tačkama presjeka predstavlja uslov jednodimenzionalne analize toka.12. Reakcija oslonca . Koristeći naprijed navedene izraze. moţe se napisati: (5. bio bi: (5.2.(b) je prikazan vektorski dijagram – poligon sila. tj. u ovom slučaju.) ili (5. izraţen preko srednje brzine protoka u tom presjeku.: (5. Dejstvo konture se moţe odrediti ako se poznaje raspored normalnih i tangencijalnih ako napona na konturi . konvekcijalno ubrzanje je jednako nuli.

za slučaj laminarnog kretanja fluida u cijevi okruglog poprečnog presjeka je: 84 . Na primjer.Koeficijent korekcije ili Bazenov koeficijent za količinu kretanja se odreĎuje iz: (5.) Koeficijent korekcije uzima u obzir nekonstantnost rasporeda brzina.15. Njegova vrijednost je uvijek veća od jedan.

1. kada se govori o tački u ravni. Prednost ovakvog uproštenja se sastoji prvenstveno u tome da se kretanje fluida moţe posmatrati u jednoj od paralelnih ravni. Potrebno je još. npr. kretanje vode kroz velike pravougaone kanale. Zato. Protok kroz izabranu krivu u ravni znači da fluid u jedinici vremena prolazi kroz odgovarajuću cilindričnu površinu.) a gradijent bilo koje funkcije : (6. Kao primjer ravanskog strujanja moţe posluţiti. Za vrtlog se dobiva izraz: (6.2. Tada se govori o ravanskom strujanju fluida. MeĎutim. meĎusobne razlike su toliko male da oslanjanje na pretpostavku o istovjetnosti strujanja ne vode pogrešnim zaključcima.1. jer se fluid moţe kretati u paralelnim slojevima raznim brzinama. Zato izvod ma koje veličine mora biti jednak nuli pri ravanskom strujanju. naravno uz izvjesna ograničenja. što ima drukčiju fizičku interpretaciju. Jednačina kontinuiteta nestišljivog fluida postaje: (6. da projekcije brzine i . i od vremena .) 6. U prirodi nema ravanskih strujanja jer se slike strujanja razlikuju čak i kad su ravni paralelne. Ovdje se ne misli na kretanje fluida u tankom sloju. ) pa je: Uslov nije dovoljan da strujno polje definišemo kao ravansko.3.2. STRUJNA FUNKCIJA Diferencijalna jednačina strujne linije (strujnice) pri ravanskom strujanju je: 85 . Pri ravanskom strujanju.) iz kojeg se saznaje da vektor stoji uvijek normalno na ravan kretanja. koja graniči sa paralelnim ravnima čije je rastojanje jedinično. podrazumijeva se da je to trag prave koja je normalna na ravan.6. a da zavise jedino od i . POTENCIJALNO STRUJANJE FLUIDA RAVANSKO STRUJANJE NESTIŠLJIVOG FLUIDA Ponekad se fluid kreće tako da je strujna slika identična ili skoro identična u svim ravnima koje su paralelne nekoj referentnoj ravni. kao uopšte i sve veličine koje se odnose na ravansko strujanje budu nezavisne od promjenljive . brzina se uvijek moţe smatrati paralelnom ravni. a da se izvedeni zaključci mogu primijeniti i za strujanje kroz sve ostale ravni. 6. eventualno.

. Uvaţavajući naprijed navedeno.) što predstavlja uslov da bi početna jednačina bila egzaktna.6. Ovaj uslov je uvijek ispunjen pri strujanju nestišljivog fluida.5. jednačina 6.10.. dobiva: (6.) Za odreĎenu vrijednosti konstante . Kada je jednačina egzaktna moţe se neposredno napisati: (6. 6.) a kako je: (6.5.) Vidi se da jednakost drugih izvoda: funkcije moţe postojati jedino kada je: (6. u protivnom treba traţiti integralni faktor kojim bi se lijeva strana pomnoţila i tako dovela do potpunog diferencijala.10.7. predstavlja jednačinu krive linije u ravni . koja se mora zadovoljiti.4.(6. jer se podudara sa jednačinom kontinuiteta 6.) to se poreĎenjem ova dva izraza. neke funkcije . odnosno 6. Ako je navedena jednačina 6.10.5.) ili poslije integralenja: (6.4.9..) Ova jednačina se moţe integraliti kada se lijeva strana dovede do oblika potpunog diferencijala .. Jednačine 6. i 6. odreĎuju funkciju koja zavisi od promjenljivih i . strujne linije svodi na: (6.8. koji se ovdje posmatra.6.4. Tada se diferencijalna jednačina 6. a u opštem slučaju i od vremena . jednačina 6. Za proizvoljne vrijednosti konstante dobiva se 86 . predstavlja cilindričnu površinu u prostoru. onda njena lijeva strana predstavlja potpuni diferencijal. egzaktna. koja se moţe mijenjati tokom vremena.2.7.

Primjenom strujne funkcije moţe se vrtlog . iz izraza 6. strujne linije su nepromjenjene u ravni i poklapaju se sa putanjom fluidnih elemenata. ustvari.) gdje je.: Laplasov operator ili Laplasian.1.14. vidi sliku 6. i 6.13.13. Pri potencijalnom strujanju. predstaviti kao: (6.12. onda je: (6. To je. u opštem slučaju.. odnosno kroz cilindričnu površinu normalnu na ravan . slijedi: 87 . strujna funkcija ne zavisi od vremena. ograničenu paralelnim ravnima i . sistem strujnih linija. kada je jednačinu: .1.) Funkcija moţe posluţiti i za izračunavanje protoka kroz proizvoljnu krivu u ravni .) Iz izraza 6. odnosno sistem strujnih površina. Kada je strujanje stacionarno.14.11.: Protok kroz proizvoljnu krivu AB u ravni 0xy (6.: Slika 6.1. Funkcija se naziva strujna funkcija.) Ako predstavlja usmjereni element krive .sistem krivih linija u ravni. funkcija mora zadovoljiti Laplasovu (6.

Obzirom da strujna funkcija ne zavisi od .: . Obzirom da ona opisuje njihovu kontinualnu raspodjelu u funkciji koordinata i vremena. Obuhvatajući obadva njena svojstva slijedi da je funkcija zaista funkcija potencijalnog polja. dobiva se: (6.15.. Za polja za koja se moţe specificirati skalarna funkcija. Ako je moguće naći skalarnu funkciju preko koje se moţe izraziti brzinsko polje onda se rješenje problema strujanja fluida znatno uproštava jer se ono svodi na nalaţenje odgovarajuće skalarne funkcije. Funkcija koja zadovoljava ovaj uslov je funkcija potencijala brzine i ona u potpunosti definiše polje brzine. Primjenom izraza 6. izraz 3.. Da je ona potencijal brzine pokazuje činjenica da se iz njenih izvoda dobivaju komponente brzina. tj. oteţava nalaţenje rješenja.3. na ovaj način. protok kroz konturu funkcija u krajnjim tačkama krive. POTENCIJALNO STRUJANJE Poznavanje rasporeda brzina i pritisaka nekog strujanja u prostoru i vremenu problem je riješen jer se ostale veličine mogu dobiti iz ovih poznatih rješenja.) onda moţemo reći da je strujanje potencijalno. se nazivaju potencijalna polja (npr. sa matematske tačke gledišta.) Prema izrazu 6.15. Ako skalarna funkcija zadovoljava uslov da su komponente brzine izvod te funkcije u odgovarajućim pravcima. kao nezavisno promjenljivih veličina. jednak je razlici vrijednosti koje ima strujna 6. dobiva se: (6.) 88 .16.17.16. Funkcija ima karakteristike funkcije potencijalnog polja.71. polje gravitacionih sila je definisano funkcijom potencijala gdje je osa usmjerena naviše). onda je funkcija polja. Ako se iste uvrste u izraz za komponente vrtloţenja.: (6. Činjenica da je brzina vektorska funkcija. za komponente brzina na neke kinematske karakteristike strujanja dolazi se do dopunskih svojstava potencijalnog strujanja fluida.

u prirodi ne postoji neviskozan fluid. ali pri kretanju realnog.18. teorija potencijalnog strujanja fluida se primjenjuje na kretanje idealnog fluida..7. 89 . koje predstavljaju uslove nevrtloţnosti elemenata fluida moţe se doći do osnovnih svojstava potencijalnog strujanja fluida. Ako ravansko strujanje ima potencijal brzine . uvrštavanjem komponenti brzine izraţenih preko funkcije potencijala u jednačinu kontinuiteta. u principu. Fluid u kojem je moguće zanemariti viskozitet je idealan fluid.19.20..19.) S druge strane. većinom i nevrtloţno (isticanje i prelijevanje. meĎusobno normalnih linija. To dokazuje. One pokazuju da strujne ( ) i ekvipotencijalne linije ( ) predstavljaju dva sistema. Prema ovome. To su slučajevi u zonama izrazito velikog ubrzanja fluida gdje je strujanje. biće: (6. Ovo se lako moţe dokazati. Na takva strujanja se moţe primijeniti teorija potencijalnog strujanja. Tako se dobiva: (6.) 26 27 Augustin Cauchy Bernhard Riemann 28 Funkcije koje zadovoljavaju Laplasovu jednačinu (neprekidne i sa neprekidnim parcijalnim izvodima prvog i grugog reda) nazivamo Laplasovim ili harmonijskim funkcijama. se nazivaju Koši26-Riemanovim27 jednačinama. konvergentno strujanje. skalarni proizvod gradijenta ovih funkcija je jednak nuli: što znači da su gradijenti meĎusobno normalni.17. fluida dolazi do formiranja zona u kojima sile viskoziteta ne dolaze do izraţaja. otvoreni tokovi konstantnog pritiska na slobodnoj površini i slično). MeĎutim. iz izraza 6. Nevrtloţnost je usko vezana za odsustvo dejstva sila viskoziteta. imamo: Izjednačavajući izraze za komponente brzina dobiva se: (6.) Jednačine 6. Svaka od funkcija i zadovoljava Laplasovu jednačinu 28.Iz navedenih jednačina u izrazu 6. viskoznog. neki slučajevi kretanja tijela kroz fluid.

20.22. Jednačine 6. pokazuju još jedno vaţno svojstvo funkcija i . onda su te tačke. i 6.) gdje je Laplasov operator ili Laplasijan.22. Naime.24. pokazuje da je u toj zoni toka zadovoljen uslov kontinuiteta i da je u njoj strujanje nevrtloţno.19.21. to skalarna funkcija koja opisuje neko strujanje fluida u zoni toka. izraţenih preko strujne funkcije. izuzev u nekim tačkama. ako postoji kretanje potencijala i strujne funkcije .24. dobivamo: 90 .) Obzirom da funkcija zadovoljava Laplasovu jednačinu. Kako Laplasova jednačina istovremeno izraţava uslov kontinuiteta i nevrtloţnosti. poznat potencijal brzine i neka se traţi strujna funkcija . Neka je.) Uvrštavanjem izraza 6. Koši-Riemanovih uslova.20.21. moţe se napisati: (6. dobiva se: (6. odnosno strujnu funkciju.23.Analogno. od vrijednosti do .21.) Mora se pretpostaviti funkcija koja je za sada nepoznata funkcija od . npr.: Ako se integrali prva jednačina. a druga se dobiva iz Koši-Riemanovih uslova. u izraz 6. Dobivene jednačine 6. prema jednačinama 6. tačke singulariteta. dobiva se: (6. dobiva se: (6.. su Laplasove homogene parcijalne linearne diferencijalne jednačine drugog reda. Ako se dobiveni izraz 6.19. Rješenja Laplasovih jednačina su harmonijske funkcije i bilo koja od njih predstavlja potencijal brzine. Koši-Riemanovi uslovi glase. Ako je taj potencijal harmonijski u cijeloj zoni toka. u uslov nevrtloţnosti ( ). uvrsti u drugu jednačinu 6. i 6. onda moţe postojati i kretanje potencijala i strujne funkcije ( ). uvrštavanjem komponenti brzine. a zadovoljava Laplasovu jednačinu. Samo se jedna od funkcija mora naći primjenom Laplasove jednačine.23.

sada glase: (6. Koši-Riemanovih uslova. Postupak za iznalaţenje potencijala brzine već prikazanim. Ravansko potencijalno strujanje je potpuno definisano funkcijom potencijala i strujnom funkcijom .26.27. a na osnovu poznatih jednostavnijih strujanja.19. je ekvivalentan izrazu 6. Komponente brzine i Koši-Riemanovi uslovi. Ali.) Da se je pri traţenju funkcije dobio bi se izraz: pošlo od druge jednačine 6. Ove funkcije daju i analitičku i grafičku predstavu o kretanju. dobiva se: Na kraju se nalazi vrijednost za: (6.) a Laplasova jednačina za ravansko strujanje je data izrazom: (6. analogan je sa Za neke oblike strujanja pogodnije je strujnu sliku opisati u polarnom koordinatnom sistemu .26. Zna se da su one vezane Koši-Riemanovim uslovima i da svaka od njih zadovoljava Laplasovu jednačinu.) Ovaj izraz 6.27.29. SLAGANJE STRUJANJA U ovom poglavlju će se izloţiti način na koji se dolazi do predstave o sloţenim strujanjima. .25. svaki par funkcija koje zadovoljavaju Koši-Riemanove 91 . kada se zna strujna funkcija .) Integralenjem dobivog izraza 6.) 6.4.25. od vrijednosti do .28. Dakle. ne mogu se izabrati bilo kakve funkcije i . (6.(6. i smatrati da su one upravo funkcije koje odreĎuju neko strujanje.

ANALIZA POTENCIJALNIH STRUJANJA Primjeri potencijalnog strujanja fluida koji će se navesti.30. Dobivene zbirne funkcije takoĎe zadovoljavaju Koši-Riemanove uslove. dobiva se: (6. Koši-Riemanovi uslovi su linearne parcijalne diferencijalne jednačine. 6.1. često. u bilo kojoj tački osu.2.5. Dakle. Pretpostavimo da su odreĎene dvije funkcije i koje zadovoljavaju uslove: Njima odgovara potencijalno strujanje. zadovoljavaju uslove: Ove funkcije odreĎuju drugo strujanje sa potencijalom brzine i strujnom funkcijom . očigledno je da takvih funkcija ima beskonačno mnogo. . moguće je upoznati nova. pa ih moraju zadovoljiti i funkcije: što znači da njima odgovara neko novo strujanje potencijala brzine i strujne funkcije . poznavanjem pojedinih jednostavnih strujanja. Paralelno strujanje se karakteriše konstantnom brzinom fluidnog polja. takoĎe. Ne ulazeći u analizu kako će se one prilagoditi graničnim uslovima.uslove uvijek daju sliku nekog mogućeg strujanja. se odnose na najjednostavnije slučajeve stacionarnog ravanskog strujanja fluida. potencijala brzine Neka su i i strujne funkcije . kao što je Najjednostavniji primjer strujanja fluida je stacionarno. kod kojeg su strujne linije meĎusobno paralelne.5.) 92 . Ako je pravac brzine odreĎen uglom u odnosu na pokazano na slici 6. Komponente brzine u i pravcu su: Iz izraza za komponente brzine i Koši-Riemanovih uslova. vrlo sloţena strujanja. RAVANSKO STACIONARNO STRUJANJE FLUIDA . drugi par funkcija koje. 6.

30.32.34. dobiva se: (6. Koši-Riemanovih uslova: (6.33. strujna funkcija Ako izvod ove funkcije 6.31.2. Koši-Riemanovih uslova.. dobiva se: odnosno: (6.32.. izjednačimo sa istim članom iz druge jednačine 6.) Dobivena funkcija zadovoljava jednačinu kontinuiteta u obliku Laplasove jednačine. po drugoj promjenljivoj.) Izvod funkcije 6.: Ravansko stacionarno strujanje fluida Ako se integrali prva jednačina 6.. dobiva se: (6..30.Slika 6.31.34. dobiva se: 93 .30. u izraz 6. se odreĎuje iz prve jednačine 6. po drugoj promjenljivoj je: Ako ovaj izvod izjednačimo sa drugom jednačinom iz 6. Koši-Riemanovih uslova.) Uvrštavanjem izraza 6.30.) Analogno.31.

. izrazi za funkciju potencijala brzine i strujnu funkciju u Dekartovom sistemu.35. za uzimajući: i i se mogu transformisati u polarni koordinatni sistem. strujne linije su paralelne sa parelelne sa osom. dobiva se: 94 . dobiva se: (6. u izraz 6. osom.33.35. slika 6.) Vodeći računa o usvojenom smjeru linije po kojoj se vrši integralenje (pozitivan smjer je smjer suprotan kretanju kazaljke na satu) i pravcu brzine. jer su date funkcije potencijala harmonijske u cijeloj zoni toka.) Uvrštavanjem nepoznate funkcije.odnosno: (6. Zbog toga je cirkulacija po bilo kojoj zatvorenoj liniji jednaka nuli. izraz 6.36.. postaju: a u polarnom koordinatnom sistemu su: Za ovaj slučaj strujanja. Strujne linije su pravci pod uglom prema osi. i Za slučaj strujanja paralelnog sa osom. i 6. Ovo je prikazano na izdvojenoj zatvorenoj liniji . a ekvipotencijalne linije su U cijelom strujnom polju stacionarnog strujanja nema tačaka singulariteta.2.34. te mogu biti izjednačene sa nulom. Ekvipotencijalne linije su pravci normalni na linije Dobiveni izrazi 6.) Vrijednosti konstanti i su proizvoljne. .36. .

funkcija potencijala izraţena u cilindričnim koordinatama.5. u polju potencijalnog toka je cirkulacija. tako da se brzina u njemu mijenja obrnuto proporcijalno sa rastojanjem od ose rotacije. Slika 6. izraţene preko funkcije potencijala.28.) ili u Dekartovom koordinatnom sistemu: (6.) Komponente brzine u bilo kojoj tački ovog toka.: Potencijalni usamljeni vrtlog Za ovaj vid strujanja fluida. 6.38. jednaka nuli. POTENCIJALNI USAMLJENI VRTLOG U slučaju rotacije fluida u koncentričnim krugovima oko neke ose. je: (6.Dakle.28. treba primijeniti Koši-Riemanove uslove 6..2.) Ako se naĎe izvod za po drugoj promjenljivoj i izjednači sa drugom jednačinom iz KošiRiemanovih uslova 6.37. odrediće se nepoznata funkcija : 95 . po zatvorenoj krivoj.) Da bi se odredila strujna funkcija.40.39. sistem strujnih i potencijalnih linija će biti kao na slici 6. Iz prve jednačine se dobiva: (6.3. su: (6.3.

ima podreĎenu ulogu prema prostranstvu toka.42.3.) Funkcija potencijala 6. kriva 96 .) U ovom slučaju se vidi.41. U prirodi nisu poznate tako velike brzine pa je jasno da posmatrano strujanje ne moţe vaţiti za brzinu ose rotacije.) Uvrštavajući dobiveni izraz 6.(6. intenzitet brzina opada obratno proporcijalno radijusu i u beskonačnosti teţi nuli . ukoliko se odmičemo od centra. Sa druge strane.43. u kojoj naprijed navedeni zakon ne vrijedi. kao sto je prikazano na slici 6. Na konstantnom rastojanju od centra krugova brzine su istog intenziteta.42. kad integralska kriva obuhvata tačku singulariteta. koja je veoma prostrana i gdje se brzine ponašaju prema zakonu  drugu. nailazi se na dva slučaja:   U prvom slučaju.40. (slika 6. Singularna oblast se naziva i vrtložnim jezgrom. Ukoliko se primićemo osi rotacije brzina teţi beskonačno velikoj brzini . dobiva se: (6.3. za .) (6. Ova oblast.44. a tangencijalna komponenta je duţ svake strujne linije konstantna. da su strujne linije sistem koncentričnih krugova sa aksijalnom i radijalnom komponentom brzine jednakom nuli.) ne obuhvata vrtloţno jezgro pa se nalazi: Pri analiziranju i odreĎivanju cirkulacije. Na osnovu navedenog. sistem potencijalnih linija se sastoji od sistema radijalnih linija. singularna oblast. u Dekartovom koordinatnom sistemu glase: (6. nepromijenjenom ugaonom brzinom.41. i strujna funkcija 6. Fluid kruţi u strujnoj ravni oko ose rotacije (koordinatni početak) u koncentričnim krugovima sa smjerom suprotnim smjeru kretanja kazaljke na satu . vrlo malu. kad integralska kriva ne obuhvata tačku singulariteta.37. Ali. u izraz 6. Moţe se smatrati da fluidni elementi iz singularne oblasti pripadaju jednom jedinom vrtloţnom vlaknu po kojem se cjelokupno kretanje fluida naziva strujanje u polju usamljenog vrtloga. Obično se pretpostavlja da u njoj fluid rotira kao čvrsto tijelo. strujno polje se moţe podijeliti na dvije oblasti:  prvu. i usvajajući da je .

48.5.) Izrazom 6. da bi se ovaj vid strujanja Komponente brzina. su: 97 .. U drugom slučaju. vidi se da jedino integrali duţ elementarnih lukova daju doprinos cirkulaciji. za cirkulaciju.49. definisan funkcijom potencijala i strujnom funkcijom kao: (6. Rezultat se neće promijeniti kada se singularitet obuhvati proizvoljnom krivom.46. Zbir svih pojedinih integrala opet je . Kako je: integralske krive jednaki su nuli uslijed ortogonalnosti vektora na putu i na putu . dobiva se novi vid strujanja fluida poznat kao izvor ili ponor.) Funkcija potencijala i strujna funkcija se mogu pisati: (6. kao jačine vrtloga: (6. dobiva se: (6.47. onda će cirkulacija po njoj biti: (6.48. Prema tome jezgro se moţe svesti na tačku. je pokazano da je u polju usamljenog vrtloga cirkulacija po zatvorenoj krivoj. Cirkulacija je konstantna i ne zavisi od veličine jezgra. . izraţene preko funkcije potencijala. Dobiveni izraz 6.45. Ako se površina podjeli u niz elementarnih kruţnih isječaka. cirkulacija nije više jednaka nuli. STRUJANJE U POLJU USAMLJENOG IZVORA I PONORA Primjenom svojstva o zamjeni uloga funkcije potencijala i strujne funkcije na prethodni slučaj.3.Integrali duţ dijelova i . koncentrični krug. jednaka nuli. koja ne obuhvata tačku singulariteta.45. uzeta je konstanta razlikovao od prethodnog. tačku singulariteta. izraz 6. tako da je obuhvaćena tačka singulariteta.46.) U ovom slučaju umjesto konstante . ako se za integralnu krivu uzme bilo koja od strujnih linija.) 6.) Dakle. daje fizičko značenje konstante .

50. koja obuhvata liniju izvora ili ponora. sa istim smjerom . se dobiva intenzitet (jačina) dvodimenzionalnog izvora ili ponora: (6. glase: 98 . za slučaj izvora. brzina je pozitivna i smjer strujanja je od centra u polje.4. U Dekartovim koordinatama funkcija potencijala i strujna funkcija. a potencijalne linije koncentrični krugovi.51.52. a u drugom.) Iz izraza 6.) Izrazi 6. Njena apsolutna vrijednost se povećava sa pribliţavanjem centru i u njemu postaje beskonačno velika. Strujanje je dvodimenzijalno (ravansko).51. Za .(6. . da je strujanje u polju usamljenog ponora. tačka singulariteta. se vidi da je polje brzina predstavljeno samo radijalnom brzinom. (6. strujne linije su radijalni pravci.51. Slika 6.50.52.) gdje je jedinični protok (izdašnost) izvora ili ponora.: Strujanje u polju usamljenog izvora Intenzitet izvora ili ponora je definisan konstantom . koja se moţe odrediti iz veličine protoka kroz jediničnu cilindričnu površinu. kao što je prikazano na slici 6. Karakter strujanja u ova dva slučaja zavisi od konstante . brzina je negativna i smjer strujanja je iz polja prema centru. Za prvi slučaj se kaţe da je strujanje u polju usamljenog izvora. Za . imaju iste dimenzije.4. i 6. sa povećanjem radijusa (pozitivan smjer). dimenzija: Iz izraza 6.

kao što je prikazano na slici 6.) Za slučaj ponora.) a u cilindričnim koordinatama: (6.) Uvrštavajući izraz 6.: Superpozicija izvora i ponora Za proizvoljnu tačku strujna funkcija je: (6. smjer brzine se mijenja za .4. zamjenom .53 i 6.54.5.54.55.54. dobivamo: 99 .53. jediničnih protoka .(6. te se izrazi za funkciju potencijala i strujnu funkciju dobivaju iz izraza 6. SUPERPOZICIJA IZVORA I PONORA ISTIH INTENZITETA Posmatraće se rezultujuće strujanje nastalo superpozicijom (sabiranjem) izvora i ponora. 6.5. za strujnu funkciju izvora i ponora.(a). postavljenih na osi na i udaljenosti od koordinatnog početka.5. Slika 6.

Na sličan način potencijal superponiranog strujanja postaje: (6.59. dobivamo slijedeće odnose: (6.58. za strujnu (6. iz izraza 6.) Sada strujnu funkciju.58.) Poslije sreĎivanja dobiva se: (6. Ovo znači da segmenti luka kruga povezuju izvor i ponor.61.56.) Koristeći sliku 6. u tački: i sa radijusom: Na slici 6. iz izraza 6.) Izraz 6. što uvrštavamo u izraz 6.60.61. predstavlja jednačinu kruga sa centrom na osi. Za .59. odnosno da cijeli protok iz izvora biva zahvaćen ponorom. se dobiva .(a).) Jednačine strujne linije se dobivaju za funkciju: . se moţe napisati: (6. moţemo napisati kao: (6.5.(6.5.(a) je: tako da se funkcija potencijala moţe pisati kao: 100 ..(b) su punom linijom nacrtane strujne linije dobivene promjenom vrijednosti konstante .61.) Iz geometrijskih odnosa na bazi slike 6. izraz 6.62.57.5.) Koristeći trigonometrijsku relaciju za razliku arkusa dva ugla.56.

Slika 6.5.: Dvopol ili dipol Ako su izvor i ponor istog jediničnog protoka (izdašnosti). DVOPOL ILI DIPOL Interesantna strujna slika se dobije kada se izvor i ponor istovremeno pribliţavaju koordinatnom početku sistema. a jedinični protok beskonačnosti .(a). tako da proizvod teţi konačnoj vrijednosti : Uz označavanje kao na slici 6. kao na slici 6. Analizirat će se slučaj kada udaljenost teţi nuli .63.(6. dobiva se: 101 .) Kada i .6.5.6.6. cijeli protok izvora će biti zahvaćen ponorom ne uzrokujući nikakvo kretanje.64.) 6. Neto protok je jednak nuli. potencijal nastalog strujanja je: (6.

.66.(a).) Izraz 6.) Oduzimajući drugu jednačunu od prve.) Primjenom teoreme kosinusa na trouglove prikazane na slici 6.) Zanemarujući članove višeg u izrazu 6. uz uslov : ili poslije sreĎivanja: (6. (6. dobiva se: (6. dobiva se: (6.72. Razvojem logaritamske funkcije u red.67.68.67. u izraz 6.66.69.6.68.(6.71.) ili u Dekartovom koordinatnom sistemu: (6..71.69. dobiva se: odnosno: (6.) Ekvipotencijalne linije se dobiju iz izraza 6. predstavlja parametarsku jednačinu sa parametrom .) Uvrštavajući izraz 6.65.72.) Obzirom da se dobiva: i količnik je male vrijednosti. u izrazu 6. i uvrštavanjem u izraz 6. odnosno predstavlja familiju krugova sa centrom na osi i sa koordinatama centra: i radijusom: 102 .70. dobiva se: (6..65.

6.) Strujne linije se dobivaju za .74. dobivamo komponente brzine: Na osnovu funkcije potencijala Strujnu funkciju dobivamo primjenom Koši-Riemanovih uslova 6.70. SUPERPOZICIJA DVOPOLA I PARALELNOG STRUJANJA Posebno zanimljivu sliku strujanja daje superpozicija dva prethodno analizirana nevrtloţna strujanja: dvopol i paralelno strujanje (slika 6.5.75. strujna funkcija superponiranog strujanja je: Ako se usvoji cilindrični koordinatni sistem dobiva se: 103 . 6. . sa vrijednošću parametra u tački: predstavlja familiju krugova sa centrom na osi i radijusom: osa je tangenta na krugove – strujne linije.73.: i već prikazanog načina izvoĎenja: (6.7. Neka paralelno strujanje ima konstantnu brzinu u pravcu ose.) ili u Dekartovom koordinatnom sistemu: (6.a).75.što pokazuje da je osa tangenta na ekvipotencijalne linije..) Jednačina 6. Kako su oba strujanja nevrtloţna. izraz 6. analogno kao i kod ekvipotencijalnih linija: (6. i neka je dvopol lociran u centar koordinatnog sistema .28.

. 6. ili iz izraz 6.28.. 104 . Koši-Riemanovim uslovima 6. Dobivena slika strujanja odgovara nevrtloţnom strujanju oko cilindra.78. je: Od posebnog interesa je nulta strujna linija (6.79. Kako kroz nultu strujnu liniju nema protoka fluida ista se moţe smatrati kao čvrsta kontura.77. je zadovoljena za: Dakle.76.78. Za brzina . .(6.76.79. . nulta strujna linija je osa i krug radijusa: Veličina radijusa zavisi od jačine dvopola i brzine paralelnog tečenja . i .) Komponente brzine su: (6.) Strujne linije se dobivaju za . Ove tačke se nazivaju zaustavnim tačkama i označene su sa i Maksimalna brzina fluida se postiţe u tačkama cilindra za i iznosi tj. kao: (6. Zato je pogodno da se strujna funkcija 6. radijusa .(c). brzina je dva puta veća od brzine u neporemećenom toku.76.80. izrazi pomoću radijusa : (6.7.) Raspored brzine po konturi cilindra se odreĎuje iz uslova : Promjena brzine po periferiji cilindra grafički je prikazana na slici 6.) Koristeći se dobivenim izrazima 6.77.) Jednačina 6. i već poznatim načinom se moţe odrediti funkcija potencijala brzine.

Da bi se odredila sila kojom fluid djeluje na cilindar. analizirat će se raspored pritisaka kod nevrtloţnog strujanja na bazi poznatog rasporeda brzina i Bernulijeve jednačine.7. Interesantno je odrediti kojom silom fluid djeluje na cilindar radijusa . dovoljno daleko od cilindra. dobiva se: (6.) Obzirom da je strujanje u horizontalnoj ravni i . a druga silom uzgona .81.: Superpozicija dvopola i paralelnog strujanja Jedan od problema mehanike fluida je odreĎivanje sila kojom fluid djeluje na okolna tijela.Slika 6. dobiva se: 105 .8. Uobičajeno je da se rezultujuća sila po jedinici visine tijela razloţi na komponente: silu u pravcu strujanja i silu u pravcu koji je normalan na pravac neporemećenog strujanja. slika 6. i stanje na konturi cilindra. Primjenjujući Bernulijevu jednačinu na strujanje neporemećenog toka. Tada se prva sila naziva silom otpora .

METODE ODREĐIVANJA FUNKCIJE POTENCIJALA U poglavlju 6.. se polazilo od poznate funkcije potencijala i strujne funkcije. uz uvrštavanja vrijednosti za na simetričan raspored pritisaka u odnosu na osu: . je prikazan na slici 6.8. 6.) Za silu uzgona se dobiva: (6. i za njega vrijedi: Strujanje je neviskozno. Komponente otpora i uzgona.83. Činjenica da pri opstrujavanju potopljenog tijela realnim fluidom uvijek postoji odreĎena sila.8. a time je i rezultujuća sila jednaka nuli . dobiva se. sile uslijed dejstva pritiska predstavljaju jedine sile kojim fluid djeluje na cilindar.82.ili u bezdimenzijalnoj formi: (6. i njihovim ispitivanjem se došlo do rješenja za strujanje fluida pri odgovarajućim konturnim uslovima.83..5. od dejstva sile su: (6. izraz 6.84.85. a da je pri potencijalnom opstrujavanju tog tijela ona jednaka nuli.6.) Integralenjem prve jednačine izraza 6.82.) Slika 6.: Sile otpora i uzgona Bezdimenzionalni raspored pritiska. U 106 . obzirom (6. Na elementarnu površinu djeluje sila . poznata je kao Dalamberov paradoks.) Dakle sile otpora i uzgona su jednake nuli.

Da bi se došlo do potrebnog stepena tačnosti rješenja.86. za tačku mora biti: (6. mada se u tu svrhu sve više koristi metod Gausove33 eliminacije ili inverzije matrice. koje treba da zadovolje ove funkcije pri datim konturnim uslovima. Za date konturne uslove potrebno je naći sistem strujnih linija i linija potencijala. radi čega i konačno rješenje predstavlja pribliţno rješenje postavljenog problema. U tom cilju funkcija . One se baziraju na korištenju Furjeovih 29 redova. Ovdje se daje klasičan primjer prevoĎenja razvijanjem u Tajlorov32 red i rješavanje dobivenog sistema metodom relaksacije. slika 6. Postoji čitav niz metoda prevoĎenja diferencijalnih jednačina u sistem algebarskih diferencijalnih jednačina kao i njihovo rješavanje. U osnovi problem se svodi na rješavanje Laplasove diferencijalne jednačine strujanja. Ovaj metod je pogodan za primjenu računara. koji zahtjeva pretpostavljanje vrijednosti funkcije potencijala u pojedinim tačkama mreţe.1. prvobitno rješenje je potrebno sukcesivno popravljati (metod relaksacije).6. mora se prići pribliţnim numeričkim metodama rješavanja Laplasove jednačine. Ove matematske metode fizike su pogodne za matematski definisane konture. Postupak prelaska sa Laplasove diferencijalne jednačine na algebarski diferentni izraz koji opisuje dati tok. koje je teško definisati.6.inţenjerskoj praksi najčešći slučajevi su upravo suprotni. se moţe aproksimirati Tajlorovim polinomom kao: 29 30 Joseph Fourier Andrien-Marie Legendre 31 Friedrich Bessel 32 Brook Taylor 33 Carl Friedrich Gauss 107 . RAČUNSKE METODE Za egzaktno rješavanje Laplasove jednačine na raspolaganju nam stoje metode rješavanja parcijalnih diferencijalnih jednačina. i dr. METOD KONAČNIH RAZLIKA Ovom metodom se diferencijalne jednačine. njihovo rješenje moţe biti egzaktno ili pribliţno. Za kompleksniji oblik konture.1. pokazan je na primjeru dvodimenzijalnog strujanja fluida oko neke čvrste granice. u ovom slučaju Laplasove. prevode u sistem algebarskih diferencijalnih jednačina. na metodu integralnih jednačina i dr. u okolini tačke . da bi se preko njih došlo do rješenja problema. Njihove konačne vrijednosti trebaju biti takve da je za svaku tačku zadovoljena Laplasova jednačina. Leţandrovih30 ili Beselovih31 funkcija.9. U čvornim tačkama nacrtane kvadratne mreţe trebaju se pretpostaviti vrijednosti potencijala.) Izvodi potencijala u tački se mogu izraziti pribliţno preko vrijednosti potencijala u okolnim tačkama: . 6. U zavisnosti od uslova toka i oblika granica.1. 6. Tako na primjer.

) Na isti način će se dobiti odgovarajući algebarski izrazi za sve tačke kvadratne mreţe.9.90.88. posmatrajući ih kao i tačku . .Slika 6. i 6.91. dobiva se: (6.) Na sličan način se moţe dobiti izraz za tačke i : (6. dobivamo: (6.87. algebarski izraz kao najjednostavnija aproksimacija Laplasove jednačine za tačku je: (6.89.. U ovako formiranom sistemu jadnačina potrebno je izvršiti korekciju pretpostavljenih vrijednosti potencijala u pojedinim tačkama metodom relaksacije.) Sabiranjem izraza 6. : (6.) Zanemarujući sve članove reda veličine i veće.) i za tačku . 108 .88.87. dok se ne doĎe do vrijednosti koje će zadovoljiti posljednji izraz sa odgovarajućom tačnošću.: Metod konačnih razlika Za tačku .

Cilindar i bočne konture izraĎene su od izolatora. Za homogeni električni provodnik polje napona je definisano jednačinom: gdje je veličina napona. raspored napona u polju provodnika je analogan rasporedu funkcije potencijala brzine. Dakle. susreće se i u nizu drugih fizičkih pojava. Taj dio polja izraĎen je od dobrog provodnika i spojen sa izvorom potencijala (baterija). 6. itd.1. METOD ANALOGIJE Uslov da karakteristična veličina neke pojave zadovoljava Laplasovu jednačinu. a oblast 109 . Analogija sa električnim poljem napona posebno je pogodna.1. električno polje mora biti i geometrijski slično fluidnom polju. odnosno nagiba površine membrane u pojedinim tačkama. Pretpostavlja se da je membrana tako tanka da su njena krutost kao i sile gravitacije zanemarljive. ELEKTRO ANALOGIJA Ako analitički oblici strujne funkcije i funkcije potencijala nisu poznati. Kod ove metode odreĎivanja strujne slike problemi su isključivo tehničke prirode – formiranje membrane traţenih karakteristika i odreĎivanje izohipsi na njoj. pored primjera strujanja idealnog fluida. prostiranje magnetnih i drugih talasa. Osnovna prednost ove metode je u mogućnosti dobivanja strujne slike za konturne granice bilo kakve konfiguracije. 6.2. a da su ugibi membrane tako maleni da se sekundarni naponi uslijed njih mogu zanemariti.2.6.10. Jednačina je identična sa jednačinom koja vaţi za funkciju potencijala brzine i strujnu funkciju . MEMBRANSKA ANALOGIJA Izohipse tanke trodimenzionalne elastične membrane (od gume ili filma sapunice) projektovane na horizontalnu ravan odgovaraju strujnim linijama dvodimenzionalnog potencijalnog strujanja fluida. Čvrsta kontura u fluidnom polju analogno odgovara ploči izolatora.6. Takve su: provoĎenje toplote ili elektriciteta. Dovoljno daleko ispred i iza cilindra raspored brzina je konstantan. 6.6. Koji od navedenih uzeti kao model za posmatrano strujanje fluida zavisi od najpodesnije eksperimentalne opreme. strujna mreţa se moţe pribliţno odrediti pomoću analogije sa električnim potencijalom. laminarno strujanje izrazito viskoznog fluida. naponsko stanje membrane. Svaka od ovih pojava moţe posluţiti kao model (analog) odgovarajućem potencijalnom strujnom polju fluida.Ovakav metod je mukotrpan i dug ukoliko se ne koriste računari. pretpostavlja se da su unutrašnji naponi svugdje i u svim pravcima isti. Analogno. ako su granični uslovi slični. što pokazuje da je normalno na osu kanala. Konstantan potencijal brzine odgovara dobrom provodniku. zato što se električne veličine mogu lako mjeriti. Na slici 6. Nadalje.2. je prikazano odreĎivanje potencijala brzine kod opstrujavanja cilindra u dvodimenzionalnom kanalu.

kada se ţeli odrediti ţeljena površina potencijala .10. Slika 6. 34 Sir Charles Wheatstone 110 . Kada je most u ravnoteţi i galvanometar pokazuje nulti otklon.: Elektro analogija Mjerenje rasporeda električnog potencijala homogenog električnog provodnika ostvareno je pomoću Vistonovog34 mosta. kako bi dali isti količnik. a njena veličina je jednaka gradijentu potencijala u toj tački. Na taj način se dolazi do odgovarajućeg sistema strujnih linija. razlika potencijala izmeĎu elektroda . električni otpori koji su unaprijed poznati i definišu se pomoću kliznog reostata. električni otpornici se podešavaju prema navedenom izrazu.koja odgovara fluidnom polju izraĎena je od homogenog električnog provodnika u obliku ravne ploče. Te tačke leţe na ekvipotencijalnoj liniji. Praktično. vrijedi: gdje su: razlika potencijala izmeĎu elektrode i bilo koje tačke (tačka N). Tada se sondom traţe tačke na provodniku za koje je most u ravnoteţi. U svakoj tački tako dobivenog sistema ekvipotencijalnih linija brzina je normalna na njih.

ovi zaključci vaţe samo za slojevito-laminarno strujanje fluida. elementarni ili konačni. Ovaj ih povlači. Ova pojava se nastavlja sve dok se strujanje ne ustali. u funkciji udaljenosti od ploče. Nastanak elementarnih vrtloga je usko vezan za unutrašnje trenje fluida. Svaki vrtlog. Time bi se dobio formalan prelaz od realnog fluida prema neviskoznom. u granicama svoje slobodne molekularne putanje. kao sporiji. tada bi se u dodiru sa 'zalijepljenim' slojem stvorila neizmjerno jaka sila koja bi mogla da se suprotstavi silama adhezije. potencijalnom. Promjenljivost brzine u graničnom sloju. DINAMIKA VISKOZNOG FLUIDA FIZIČKA RAZMATRANJA Moţe se zamisliti slika o razvoju strujanja iznad neograničene idealno ravne i glatke čvrste konture i to od stanja mirovanja pa do neke ustaljene brzine. Pri ovom se povećava unutrašnja energija fluida. Naravno. Zato se mora pretpostaviti da će zbog otpora. MeĎutim. Običajno je da se vidljivo rotiranje fluidne mase označava kao vrtlog. u opštem slučaju. ali je za praktičnu primjenu. pa tako ulaze i u slojeve fluida koji se kreće. što fizički znači da ih ubrzava.1. Ova sila usporava kretanje fluida i predstavlja otpor. a rastojanje od ploče do mjesta izjednačenja brzina predstavlja debljinu graničnog sloja. tako da se oni bliţe ploči. Teoretski.1. nalaze u relativnom mirovanju prema brţim elementima. svjedoči o tome da je u tom dijelu struje: (7. koja bi cijelom toku imala istu vrijednost. 7. Granični sloj bi teţio veoma maloj debljini jedino kada bi se fluid kretao veoma brzo. tj. pa bi se ovi nevidljivi vrtlozi mogli nazvati 'elementarnim vrtlozima'. a posljedica toga se ispoljava kao sila u dodirnoj površini slojeva. sadrţi kinetičku energiju koja se tokom vremena transformiše u toplotnu energiju. da se molekule kreću kaotično. naziva se granični sloj (prema Prandtlu).) Dakle. uslijed adhezije. Zato meĎu njima nastaje 'trenje' uz posljedicu koja je opisana. Istog trenutka kada se uspore elementi fluida uz ploču. fluidu. Tada bi se moglo smatrati da granični sloj pripada konturi tijela. od ploče do mjesta izjednačenja brzina. Iz kinetičke teorije gasova je poznato. izjednačenje nastupilo već na mjestu gdje je brzina manja za 1% od brzine u neporemećenom toku. iako se to prostim okom ne primjećuje. Iz ovoga slijedi da nema smisla zanemarivati granični sloj pri malim brzinama kretanja fluida. dok je opravdano i korisno da se tako postupi i kada su brzine velike. nastaje razlika brzina izmeĎu njih i susjednih elemenata fluida. Uobičajeno je da se taj otpor pripisuje djelovanju unutrašnjeg fluidnog trenja. brzine obliţnjih fluidnih slojeva bi se izjednačile tek na beskonačnom rastojanju od ploče. a ne pritisak i brzina.7. kao kada bi fluid bio neviskozan. opadati 111 . kada se fluid pokrene moţe se očekivati da će u kretanju biti ometani samo oni elementi koji su u kontaktu sa pločom. Ovaj prostor. za otpor koji struja fluida mora savladati prilikom prelaska preko čvrste konture. fluidni elementi rotiraju. upravo kao da je uz nju očvrsnuo.

utvrditi stanje napona. pri čemu normalne sile više nisu nezavisne od pravca. vaţi i za viskozni fluid.) Prirodno je da na snazi. to bi značilo uspostavljanje veze izmeĎu mehaničkih i termodinamičkih pojava. komponenta brzine u pravcu ose.2. i dalje. U tangencijalnih napona. U isto vrijeme. da će se otpor povećavati ukoliko se više vrtloga formira u jedinici vremena. Ojlerove jednačine su izvedene. pa će jednačina kontinuiteta imati oblik: (7. Jasno je i to. ostaju Njutnovi principi koji odraĎuju sile kao proizvod mase i ubrzanja.4. od promjene brzine po jedinici okomito na čvrstu konturu. tjeme diferencijalno malog pravouglog paralelopipeda sa stranicama i . Posmatraće se.1. pretpostavlja se da je uticaj toplote beznačajan pa se neće uzimati u obzir. zbog veza: 112 . indeks pokazuje i pravac u kojem djeluje odgovarajući normalni napon. Posljedica toga će biti da viskozitet ostaje konstantan iako se on mijenja sa temperaturom. bočne strane paralelopipeda trpe normalne i tangencijalne sile. Uslov neprekidnosti. DEJSTVO SILA VISKOZITETA Da bi se u diferencijalne jednačine za kretanje fluida uvele sile koje zavise od viskoziteta treba.) odnosno.3.2.pritisak i brzina u struji fluida. S jedne strane. uglavnom. Kao što je poznato. Poznato je. ali pod uslovom da se dopune novim članovima koji zavise od trenja.) gdje su: koeficijent dinamičkog viskoziteta. tj. najprije. Drugo slovo odreĎuje pravac djelovanja napona. da stanje napona u tački odreĎuje 9 veličina: tri normalne komponente i šest tangencijalnih i . Iz ovih razloga. Kako trenje izaziva promjenu toplotnog stanja fluida. 7. izvora još jedne sile koja veoma jako utiče na kretanje fluidne mase. kao u idealnom fluidu. Njutn je postavio slijedeći izraz za napon smicanja u laminarnoj struji: (7. Uslijed viskoziteta. takoĎe. Uslijed velikih teškoća koje oko ovoga nastaju. a sa druge strane. slika 7. kontinuiteta. nestišljiv fluid ili adijabatska promjena stanja stišljivog fluida. prvo slovo u indeksu pokazuje pravac normale i time odreĎuje stranu paralelopipeda na koju se odnosi. zadrţat će svoj raniji oblik i karakteristična jednačina. a označavaju pravac normalne na toj strani. ako je fluid nestišljiv: (7. to zavisi od intenziteta rotora vektora brzine. Neka je tačka proizvoljna tačka u fluidu. Indeksi uz normalne napone pokazuju stranu paralelopipeda na koju naponi djeluju. iz nauke o otpornosti materijala. Zato i one vrijede. od gustine fluida i od dubine do koje prodiru molekuli usporenih elemenata fluida. na istom principu.

b) 113 . Slika 7.a) (7.) Broj komponenata tangencijalnih napona se sada svodi na tri. Za pravac ose.(7. poslije sreĎivanja: Analogno se moţe uraditi i za pravce i ose: Odavde slijedi da projekcije sile.: Dejstvo sila viskoziteta Da bi se dobila sila koja djeluje na stranicu paralelopipeda treba svaki napon pomnoţiti površinom odgovarajuće stranice.5. računate po jedinici zapremine.6.6. Rezultujuće sile u pravcu i se dobivaju sabiranjem svih sila u odgovarajućem pravcu vodeći računa o smjeru. ima se: odnosno.1. imaju vrijednosti: (7.

One trebaju biti jednostavne i prirodne. treba uvesti neke pretpostavke. Pretpostavka je. odgovarale bi slijedeće veze izmeĎu napona i brzina deformacije: (7. kako bi se dobili rezultati koji će se slagati sa eksperimentima.) 114 . pretpostavka o tangentnim naponima dovodi do izraza: (7.c) Dakle. Prirodno je da se naponi poveţu sa brzinama deformacije fluidnih elemenata jer su ove brzine posljedica napona. treba jednostavno oduzeti od normalnih napona.) gdje je nepoznati koeficijent proporcionalnosti. Uobičajeno je da se koeficijent proporcionalnosti uzima jednak i da je konstantan (polovina vrijednosti koeficijenta proporcionalnosti je jednaka dinamičkom viskozitetu).3. da se komponente napona mogu izraziti kao linearne funkcije odgovarajućih brzina deformacije. Dakle.8. i principu simetrije. Ove promjene su posljedica djelovanja normalnih napona i .6. a javlja se i u idealnom fluidu. pritisak koji je jednak u svim pravcima. Prema učinjenoj pretpostavci. normalni naponi koji zavise od viskoziteta su: Tangencijalni naponi su posljedica viskoziteta fluida i ne mogu se pojaviti u idealnom fluidu. kao što je u idealnom fluidu. Što se tiče veličine napona. umjesto normalnog pritiska jednakog u svim pravcima. javljaju se normalni pritisci i razne tangencijalne sile. kako normalnih tako i tangencijalnih. Na sličan način. i koji zavise od pravca.7. PRETPOSTAVKE O NAPONIMA Ako se posmatraju samo naponi prouzrokovani viskozitetom.(7. 7. Duţine stranica paralelopipeda se mijenjaju proporcionalno sa . što odgovara Njutnovom zakonu.

podrazumjeva se srednja vrijednost pritisaka .) Sada izrazi za normalne napone glase: (7.Kao što se vidi.9. i 7.10. u izraze 7.6.) Na osnovu izraza 7.14. i 7. da je jednak pritisku javlja u jednačinama izvedenim za strujanje neviskoznog fluida..10.14.13.8.7.: (7.4. na koordinatnim osama.) ili (7. koji djeluju u pravcima koordinatnih osa. i . tj.11. dakle.) se dobiva: koji se (7.) 7. dobivamo: (7. normalni naponi i zavise od pravca.12. Sabiranjem jednačina (7. NAVIJE-STOKSOVE JEDNAČINE Uvrštavanjem izraza 7. izraţene projekcijama brzine.) Obzirom da je: (7.11. dobivaju se projekcije unutrašnjih sila.) Obično se pretpostavlja da ne zavisi od pravca. U mehanici viskoznog fluida. pod nazivom fluidni pritisak u nekoj tački . Za projekciju u pravcu ose imamo: 115 .

i sreĎivanja: (7. za : . ako se ovaj član. je izvedena Ojlerova diferencijalna jednačina u vektorskom obliku za kretanje idealnog fluida.16.ili (7. unutrašnjim silama po jedinici zapremine odgovara član – Za viskozne fluide ovaj član treba zamijeniti izrazom 7.15.19.) gdje je Laplasov operator: Analogno se moţe izvesti i za projekcije u pravcima i osa: (7. dobiva se jednačina za kretanje viskoznog fluida u obliku: 116 .17...) Odnosno.15.) Vidi se.17.. u jednačini kretanja 7. izraz 7.18. i čitav izraz podjeli sa .11.4. izraz 7. doda Ojlerovoj jednačini 4. od uticaja viskoziteta fluida postoji.19. u vektorskom obliku.) Izraz za rezultujuću unutrašnju silu po jedinici zapremine. član: (7.18. (7..15.) Dakle. izraz 4. poslije uvrštavanja komponenti.) U poglavlju 4.: U Ojlerovoj jednačini. u opštem slučaju glasi: (7.11.

a zbog članova drugog su reda. uprosti..23. Dobiveni izraz 7. konvektivne ili viskozne članove. poznate još iz devetnaestog stoljeća. a koje vjerno predstavljaju slučaj strujanja u nekim graničnim uslovima.) odnosno.22..21.20.Stoksovu36 jednačinu kretanja viskoznog fluida u vektorskom obliku. neke ili sve. nemaju opšte rješenje. odnosno 7. predstavlja sistem diferencijalnih jednačina koje sluţe za odreĎivanje i kretanje viskoznog fluida. zajedno sa jednačinom kontinuiteta i karakterističnom jednačinom. Zbog prisustva konvektivnih članova tipa jednačine su parcijalne i nelinearne.) 35 36 Claude-Louis Navier George Gabriel Stokes 117 . i postaje: dopušta da se Navije-Stoksova jednačina (7. u prezentiranom obliku. u skalarnom obliku: (7.20.(7. 7.20. pa je njihovo rješavanje veoma teško. i koje uz pomoć početnih i graničnih uslova potpuno definišu Zbog pogodnosti rada u cilindričnom koordinatnom sistemu. jednačina 7.. Kada je fluid nestišljiv. navedene su Navije-Stoksove jednačine u ovom sistemu : (7.) Iako su Navije-Stoksove jednačine.) gdje su: zapreminska sila po jedinici mase fluida. kinematski viskozitet. Danas ne postoji niti jedno rješenje Navije-Stoksovih jednačina koje bi istovremeno sadrţavalo. predstavlja Navier35 .21.20.4. Vektorska jednačina 7.

Koordinatni sistem je postavljen tako da je osa usmjerena u pravcu kretanja fluida.) 7. Pretpostavlja se da su ploče beskonačne površine i da se nalaze na konstantnom rastojanju.5. Laminarno kretanje se pojavljuje kod nekih jednostavnih graničnih uslova.2.5. Ploče mogu mirovati ili se kretati konstantnom brzinom.: Ustaljeno kretanje fluida izmeĎu paralelnih ploča 118 . osa je normalna na horizontalnu ravan.23. USTALJENO KRETANJE IZMEĐU PARALELNIH PLOČA. Analitičko rješenje Navije-Stoksovih jednačina se najlakše nalazi kada se one mogu pojednostavniti. Ovdje se pod egzaktnim rješenjem Navije-Stoksovih jednačina podrazumijeva analitičko rješenje pojednostavljenih jednačina. Pojednostavljenje Navije-Stoksovih jednačina se postiţe izostavljanjem pojedinih članova iz jednačina. Kod ovakvog kretanja se moţe zamisliti da se fluid kreće u slojevima. a osa je normalna na x-z ravan. kada ti članovi zbog prirode kretanja ne postoje. NEKA EGZAKTNA RJEŠENJA NAVIJE-STOKSOVIH JEDNAČINA Navije-Stoksove jednačine se primjenjuju u širokoj kategoriji kretanja viskoznog fluida. Slika 7. slika 7. Najjednostavniji oblik kretanja viskoznog fluida je laminarno. odnosno svesti samo na linearne članove.(7. uz kontinualnu promjenu brzine toka. NESTIŠLJIVOG FLUIDA KONSTANTNOG VISKOZITETA Za ustaljeno kretanje izmeĎu paralelnih ploča postoji egzaktno rješenje Navije-Stoksovih jednačina. kada takve jednačine vjerno prikazuju kretanje. Pokazat ćemo neka egzaktna rješenja Navije-Stoksovih jednačina za laminarno kretanje u jednostavnim graničnim uslovima.1.2. 7.

ustaljenosti. kretanja ukazuje da su svi članovi: Ako je osa orjentisana u pravcu kretanja fluida.22. Neka od zapreminskih sila djeluje samo sila gravitacije. izraz 7. dobiva se: 119 . jednačina kontinuiteta se moţe pisati: Uslov stacionarnosti. tada je: Uvrštavajući ovo u jednačine kretanja dobiva se: Ako se umjesto pritiska i zapreminske sile uvede generalisani pritisak: koji obuhvata djelovanje pritisnih i vanjskih sila.Za opis kretanja fluida izmeĎu paralelnih ploča prirodno je izabrati Navije-Stoksove jednačine.. u Dekartovom koordinatnom sistemu: Obzirom da je fluid nestišljiv. tada je: Uvrštavanjem ovih uslova u jednačinu kontinuiteta dobiva se: Diferenciranjem ove jednačine dobiva se: Obzirom da je moţe se napisati .

Ovakav opis uslova kretanja fluida nameće slijedeće granične uslove za brzinu: Granični uslovi za pritisak su: 37 Maurice Marie Alfred Couette 120 . a druga.) Konstante i se odreĎuju iz graničnih uslova. oznaka za parcijalno diferenciranje u prvoj jednačini se mogu zamjeniti izrazima za totalno diferenciranje: odnosno: Kako je lijeva strana jednačine funkcija samo od .) i (7.24.3. slika 7.1.Iz posljednje dvije jednačine se vidi da nije funkcija i . odnosno: Kako je funkcija samo od varijable.1. jednačinu je moguće zadovoljiti samo ako je: Integracijom ovih jednačina dobiva se: ili (7. gornja. KUETOVO KRETANJE Kod Kuetovog37 kretanja donja ploča se nalazi u stanju mirovanja. respektivno. se kreće konstantom brzinom U. 7.5. a komponenta brzine funkcija samo varijable. a desna funcija od . Nadalje će biti analizirana strujanja za dva tipa graničnih uslova.25.

25.28. dobiva se: a odavde se odreĎuju konstante: (7.. i 7.31.30. iz jednačine 7.) gdje je sa označeno: (7.27.26.) (7.25.31.24.: Kuetovo kretanje Uvrštavanjem graničnih uslova u jednačinu 7. u jednačinu 7.. se dobiva: Odavde se odreĎuju konstante: (7. izrazi 7..29.) Korištenjem graničnih uslova za pritisak.) Zamjenom konstanti.26..27. u jednačinu 7.Slika 7.24.) (7..) Zamjenom konstanti.3. i 7. dobiva se: 121 .30. dobiva se: ili (7. izrazi 7.

tj..) Uvrštavanjem konstante . na dijelu visine rastojanja ploča neposredno iznad nepokretne ploče. Ta vrijednost je moguća samo ako je . 7.32. PUAZEJEVO KRETANJE Kod Puazejevog38 kretanja obadvije ploče su nepokretne i kretanje fluida je posljedica dejstva pritiska. .33. Tada. ako ne postoji gradijent pritiska u pravcu kretanja Pozitivnim vrijednostima parametra. Ovakav pritisak uzrokuje silu koja se suprotstavlja dejstvu pokretne ploče.(7.4. ploče . odgovara smanjenje pritiska u pravcu kretanja i povećanje brzine u odnosu na linearni raspored. Granične uslovi za brzinu: Granični uslovi za pritisak: 38 Jean Louise Marie Poiseuille 122 .1.31. u izraz 7. fluid struji u smjeru koji je suprotan smjeru kretanja ploče.. su posljedica porasta pritiska u pravcu kretanja ploče Negativne vrijednosti parametra. Kada vrijednosti opadne ispod vrijednosti .5.1. . .: Raspored brzina izmeĎu ploča Vrijednosti odgovara linearni raspored brzina. Slika 7.4.5. skica 7.) Za razne vrijednosti parametra . raspored brzina izmeĎu ploča je prikazan na slici 7.29. za dobiva se: (7. izraz 7. počinje povratno strujanje.

Slika 7.5.: Puazejevo kretanje

Uvrštavajući granične uslove za brzine u izraz 7.25.:
(7.34.)

dobiva se:
(7.35.) (7.36.)

U prvom slučaju oduzimajući, a u drugom sabirajući jednačine 7.35. i 7.36., dobivamo vrijednosti za konstante:
(7.37.) (7.38.)

Zamjenom konstanti, izrazi 7.37. i 7.38., u izraz 7.34. za raspored brzine, dobiva se:
(7.39.)

Korištenjem graničnih uslova za pritisak, iz jednačine 7.24. se dobiva: Odavde se odreĎuju vrijednosti za konstante:
(7.30.) (7.31.)

Konačno se moţe dobiti izraz za raspored pritiska:
(7.32.)

i vidi se da je raspored pritiska u presjeku hidrostatski. Uvrštavajući vrijednost konstante , izraz 7.31., u izraz za raspored brzine, dobiva se:

123

(7.33.)

Raspored brzine je paraboličan, slike 7.5. i 7.6., sa maksimalnom brzinom na osi

:
(7.34.)

Slika 7.6.: Raspored brzina

Prema definiciji srednje brzine, slijedi:
(7.35.)

odnosno,
(7.36.)

Iz izraza 7.36. za vrijednost srednje brzine, se moţe pisati:
(7.37.)

ili izraţeno preko jediničnog protoka (dimenzija normalno na ravan crteža je jedinična):
(7.38.)

gdje je

jedinični protok.

Dobivena razlika pritisaka, izraz 7.38., je potrebna da bi se kroz jediničnu površinu presjeka transportovala jedinična količina fluida na udaljenost . Eksperimenti su pokazali, da navedeni izrazi vrijede za male brzine strujanja, odnosno za strujanja sa Rejnoldsovim brojem:

7.5.1.1.

HAGEN-PUAZEJEVO KRETANJE

Ustaljeno kretanje nestišljivog fluida konstantne viskoznosti kroz cijev, okruglog poprečnog presjeka, beskonačne duţine je poznato kao Hagen39- Puazejevo kretanje. Oblik cijevi nameće

39

Gotthilf Heinrich Ludwig Hagen

124

izbor cilindričnog koordinatnog sistema. Navije-Stoksove jednačine u cilindričnom koordinatnom sistemu, prema izrazu 7.23., glase:

a jednačina kontinuiteta, prema izrazu 3.51.:

Ovaj sistem od četiri parcijalne diferencijalne jednačine predstavlja zatvoreni sistem dovoljan da se odrede četiri varijable: i . Fluid se kreće u polju gravitacije i na njega djeluje sila gravitacije. Naprijed uraĎene analize Kuetovog i Puazejevog kretanja su pokazale da sila gravitacije uzrokuje hidrostatički raspored pritisaka u posmatranom presjeku. Imajući u vidu tu činjenicu, iz Navije-Stoksovih jednačina se mogu izostaviti članovi: i . Nadalje, uproštenja datog sistema jednačina se mogu postići uvoĎenjem uslova stacionarnosti,

Za kretanje paralelno

osi, bez vrtloţnog kretanja fluida, moţe se pisati:
(7.39.)

Uvrštavanjem uslova 7.39. u jednačinu kontinuiteta 3.51. se dobiva:

i poslije diferenciranja,

Iz prethodnog izraza slijedi:

Konačno, izostavljanjem komponenti zapreminskih sila i uvoĎenjem navedenih uslova, dobiva se:

125

43. samo ako je : (7.40. se moţe Kako je komponenta brzine napisati: (7. se dobiva: (7.41. Ojlerov multiplikator: Opšti integral dobivamo po formuli: odnosno: 126 ..41.42. se svodi na linearnu diferencijalnu jednačinu prvog reda. Integracijom prve jednačine 7.) Iz prve i druge jednačine 7. tj.) Jednačine 7.42.40.: funkcija samo varijable .42.42. treća jednačina 7.) Druga jednačina 7. su linearne diferencijalne jednačine.(7. smjenom : i ona ima.) Jednačina 7. tzv. se vidi da je pritisak funkcija samo od varijable .40. je zadovoljena.

43. i 7.47. Slika 7.7.: Hagen-Puazejevo kretanje Granični uslovi za pritisak: Uvrštavajući granične uslove u jednačinu 7.48.Konstante integracije se odreĎuju iz graničnih uslova.44. vidi sliku 7.) Granične uslovi za brzinu: Drugi granični uslov je posljedica simetrije oko ose.46. Na osnovu ovih graničnih uslova se dobivaju vrijednosti konstanti: (7.) 127 .7.) Sada moţemo napisati izraz o rasporedu pritisaka u cijevi: (7.: dobivamo vrijednosti za konstante: (7.) (7.) Uvrštavajući vrijednosti konstanti 7.47.48.) (7.45. imamo: (7. u izraz za brzinu.49.

54. . se moţe vidjeti da je raspored brzina paraboličan.53.50.Ako se u izraz 7.50. prečnika : (7. dobiva se: ili (7. uvrsti i vrijednost konstante . za : (7.) Iz izraza 7. dobiva se: (7.49.) Izjednačavajući izraze 7.55.) Korištenjem definicije srednje brzine u presjeku.: (7.51.. 40 Georg Simon Om 128 . gdje je pad napona proporcionalan jačini struje.) Eksperimenti su potvrdili korektnost izraza za raspored brzine i pritiska.. za srednju brzinu. i 7. sa maksimalnom brzinom u osi cijevi.) Pad pritiska je proporcionalan protoku .) Iz izraza 7..56. se moţe dobiti izraz za pad pritiska u dionici cijevnog voda duţine i radijusa . piše u obliku: (7.44. Kretanje fluida pri je nestabilno i pri najmanjem poremećaju prelazi u turbulentno kretanje.53.52.52.54. za pad pritiska. odnosno. U skladu sa izrazima za pad pritiska pri turbulentnom strujanju.) ili izraţeno preko protoka.55. dobiva se izraz za raspored brzine u cijevi: (7. Dobivena relacija je analogna Omovom40 zakonu u elektrotehnici. uobičajeno je da se jednačina 7. iz izraza 7. za koje vrijedi (laminarno kretanje).

je pribliţno konstantna . sa aspekta reţima kretanja. Langhaar 129 .: Raspored brzine pri ulasku u cijev Pod dejstvom meĎumolekularnih sila. Slika 7. što se prenosi mehanizmom viskoznih sila u vidu usporavanja fluidnih slojeva u neposrednoj blizini zida. slika 7. Uslijed ubrzanog kretanja fluida i oblikovanog ulaza u cijev. Dakle. . Langar 41 je izveo pribliţnu formulu za razvojnu duţinu: (7. Duţina se naziva razvojnom dužinom. raspored brzina na ulazu u cijev. Hagen-Puazejevo 41 Henry L. Niz struju fluida debljina graničnog sloja raste uz povećanje brzine u osi cijevi.57.Pored korektnosti dobivenih izraza. brzina fluida na zidu cijevi je . vaţan praktični značaj ima i konačna duţina cijevi.8.8. Rješenja izvedena za Hagen-Puazejevo kretanje ne mogu biti primijenjena unutar razvojne duţine. To uzrokuje formiranje graničnog sloja čija debljina raste niz struju. uniforman. fluid se u blizini ose mora ubrzati. Da bi se zadovoljila jednačina kontinuiteta i da bi kroz presjek prolazio isti protok kao kroz presjek . za razvojna duţina iznosi rješenje vrijedi za dio cijevi gdje je .) Na primjer. Raspored brzine fluida u blizini je konstantan. . Na udaljenosti granični sloj se širi do ose cijevi i dalje je promjena brzine zanemarljiva.

kao na slici 8. Ovu zabludu o jedinom mogućem vidu kretanja fluida korigovali su hidrodinamičari tek u drugoj polovini XIX vijeka.(a). gustine i dimenzija toka.1. na primjeru strujanja dva paralelna toka neviskoznog fluida sa brzinama suprotnog smjera. veličina toka kao što su brzine. mora biti uključena funkcionalna zavisnost posmatrane veličine toka po vremenu i prostoru. TURBULENCIJA Ideja o isključivo laminarnom kretanju fluida bila je dugo zastupana meĎu hidrauličarima i hidrodinamičarima.8. koja u potpunosti specificira karakter turbulentnog kretanja fluida. temperatura i dr. NESTABILNOST LAMINARNOG TOKA – NASTAJANJE TURBULENCIJE O postanku turbulencije do danas je dato niz teorija od kojih su najpoznatije teorije o nestabilnosti laminarnog toka. Ovom pojavom razlike pritisaka na stranama poremećene kontaktne površine formirao se dopunski. poremećen je i uslov konstantnosti pritiska u susjednim slojevima fluida zbog nastale lokalne razlike u rastojanju izmeĎu strujnih linija.1. Prandtlova šema nastanka turbulencije. ne mora rezultirati pojavom turbulencije. uslijed dominantnog dejstva sila viskoziteta. a u zavisnosti od rasporeda brzine i pritisaka u toku. unutrašnji – indukovani poremećaj koji moţe da dovede do povećanja devijacije kontaktne površine kroz dalje faze. Nepravilnost promjene ovih veličina je ipak takvog karaktera da se one mogu opisati zakonima vjerovatnoće. bez obzira na veličinu brzine. njegovih linearnih dimenzija i fizičkih svojstava fluida. unutar već postojećeg glavnog toka (koje u osnovi predstavlja intenzivni proces miješanja fluida u kojem razne veličine toka pokazuju karakter slučajne pojave po vremenu i prostoru iz kojih se uvijek mogu izdvojiti statističke srednje vrijednosti) naziva se turbulentno kretanje fluida ili prosto. i obratno. Poremećaj moţe biti unutarnji ili vanjski. Na mjestima povećanja ovog razmaka dolazi do smanjenja brzine. Ovakvo nepravilno i kaotično kretanje fluida. tj. Ako je jedna od ovih zavisnosti izostavljena. Sve one imaju zajedničku postavku da do turbulencije dolazi uslijed poremećaja u toku. odnosno do povećanja pritiska. Smatralo se da se fluidi pod bilo kojim uslovima toka. analogno onom na nivou molekula. 8.1. definisanih njihovom talasnom duţinom.(b). bez odgovarajućih navedenih uslova. U ovakvoj definiciji. Fluid ne mijenja poloţaj samo unutar lamela nego dolazi i do razmjene mase fluida kako izmeĎu susjednih tako i izmeĎu udaljenih slojeva fluida. turbulencija. Ukazano je da postoji i drugi vid kretanja fluida kod kojega dolazi do procesa miješanja na nivou elemenata i veće mase fluida. slika 8. Ovdje se neće izlagati matematska analiza nestabilnosti laminarnog toka nego će se dati. 130 . kretanje fluida nije turbulentno. slika 8. Na obadvije strane kontaktne površine ova dva sloja fluida pritisci su isti. danas najšire prihvaćena.1. viskoziteta. Sam poremećaj u toku. Ova haotičnost i nepravilnost u kretanju fluida je uzrok pojavi fluktuacija.(c). pritisak. Laminarno strujanje moţe preći samo u neku drugu formu laminarnog toka ili moţe doći do prigušenja i uspostavljanja prvobitnog laminarnog reţima. Ukoliko na neki način doĎe do poremećaja kontaktne površine. slučajnog karaktera po vremenu i prostoru. uvijek kreću u lamelama. sa ili bez prisustva čvrste granice.

da je za laminarni tok stabilan za bilo kakav poremećaj u njenu. parametar nestabilnosti laminarnog toka nije pogodan za praktičnu primjenu jer se odnosi na odreĎenu zonu toka .Slika 8. koje predstavlja turbulentno kretanje fluida. a istovremeno je nošen glavnom strujom toka fluida. Formiranjem cijelog niza ovakvih vrtloga i njihovim nošenjem glavnom strujom toka. dok za prelazi u turbulentni reţim kretanja. a istovremeno oni postaju uzrok novim poremećajima u toku. kao što je to pretpostavljeno na slici 8. Jedino se povećanjem viskoziteta poremećaj u laminarnom toku moţe prigušiti i mogućnost njegovog prelaza u turbulentni tok se smanjuje. sile inercije postaju dominantnije od sila viskoziteta i proces devijacije kontaktne površine se nastavlja kroz dalje faze (d).. Ako je tok nestabilan. Mada je u viskoznom fluidu nemoguće ostvariti diskontinuitet u rasporedu brzina. uslijed dejstva sila viskoziteta na kontaktnoj površini ovih slojeva moţe doći do prigušenja početnih i indukovanih poremećaja u toku i strujna slika poprima izglede reverzibilno kroz faze (c). promjene oblika i poloţaja. a ne za tok kao cjelinu.: Nestabilnost laminarnog toka Ako je poremećeni laminarni tok viskozan. koji rotira oko svoje ose. itd. povećava se sila inercije pa prema tome i tendencija pojave turbulencije. Isto tako povećanjem gustine . u formi vrtloga.1. (b) i na kraju početnu fazu (a). Za razne granične uslove je pokazano. tako da se i pri najmanjem daljem poremećaju strujna slika mijenja u odnosu na prvobitnu. ona ukazuje da će u fluidu većeg gradijenta brzine prije doći do pojave turbulencije.) je parametar nestabilnosti laminarnog toka i kriterij za prelaz iz laminarnog u turbulentni reţim kretanja fluida. Naravno. Za ovakav laminarni tok se kaţe da je stabilan. I pored njegove univerzalnosti u pogledu graničnih uslova toka.(a) i (b) u početnoj fazi nastanka turbulencije. Konačan rezultat ovog procesa će biti sasvim nepravilno kretanje mase fluida u formi kaotičnog kretanja velikog broja vrtloga unutar struje glavnog toka.1. Bezdimenzionalna kombinacija navedenih veličina: (8. Moţe doći i do odvajanja odreĎene mase fluida od glavnog toka. viskozitet i blizina čvrste konture utiče na stabilnost laminarnog toka. Za praktičnu analizu reţima kretanja fluida potrebno je raspolagati nekim kriteriumom nestabilnosti laminarnog toka koji će se odnositi na tok kao cjelinu i koji će u 131 . dolazi do njihovog meĎusobnog sudaranja.1.

d). Daljnji eksperimenti su pokazali da prelaz laminarnog kretanja u turbulentno. Ovakvo tečenje se naziva turbulentnim. Daljnje povećanje brzine vode ne mijenja tip strujanja. obojena strujnica izgleda kao tanka neprekidna nit koja se proteţe od ulaza u cijev B do ventila C. koja ističe iz rezervoara D.b).2. Slika 8.2. Talasasto ponašanje strujne linije i njeno miješanje sa okolnim fluidom smatra se indikacijom da je došlo do prelaza laminarnog kretanja u turbulentno.2.(c).c. Pri nekoj brzini obojena strujnica počinje da se talasa kao na slici 8. se ne miješa sa vodom (8. takoĎe. zakrivljenosti ulazne sekcije. ali miješanje boje i vode počinje bliţe ulazu u cijev B. Laminarno kretanje se ponovo uspostavlja ako se smanji brzina vode. U rezervoaru D se nalazi boja koja nije rastvorljiva u vodi. Postepenim otvaranjem ventila povećava se brzina vode u cijevi. U većem rezervoaru A. Ventilom se mijenja otpor strujanja i time se dobiva različita brzina fluida u cijevi B. 132 .2. hrapavosti cijevi.: Rejnoldsov eksperiment UreĎaj se sastoji od dva rezervoara i staklenih cijevi.sebi sadrţati karakteristične parametre toka kao cjeline. 8. Prvi koji je usvojio takav kriterij je Rejnolds. i izveden je sa ureĎajem koji je prikazana na slici 8. Brzina vode pri kojoj kretanje ponovo postaje laminarno naziva se kritičnom brzinom. Rejnoldsov eksperiment je vrlo jednostavan. Pri maloj brzini vode kroz cijev boja. stabilnosti eksperimentalne konstrukcije i tako dalje. Iz rezervoara D se vodi tanka cjevčica E do ulaza u cijev B.2. zavisi od vanjskih uzroka. nalazi se voda koja ističe kroz staklenu cijev B na čijem kraju se nalazi ventil C.2.2. REJNOLDSOV EKSPERIMENT I REJNOLDSOV BROJ Rejnoldsovi eksperimenti. na kratkoj udaljenosti od ulaza u cijev i pomiješala sa okolnom masom fluida (slika 8. (b. na sistematičan način su omogućili da se dobije korektna slika o turbulenciji i trasira put naučnoj analizi ovog problema. da bi se kod većih brzina potpuno razbila. na primjer od stanja fluida na ulazu u cijev. Rezultati Rejnoldsovog eksperimenta su prikazani na slici 8.d). izvedeni pred kraj prošlog vijeka.

Inercijalna sila je proporcionalna proizvodu mase i ubrzanja. nikakav poremećaj ne moţe prevesti laminarno kretanje u turbulentno. geometrija.: (8. pojava turbulentnog kretanja nije privilegija tečnosti nego se jednako manifestuje i kod strujanja gasova. gdje je prečnik zrna porozne sredine kritična linearna dimenzija toka. Rejnolds je utvrdio da prelaz od laminarnog u turbulentno kretanje zavisi od srednje brzine . Kritična vrijednost Rejnoldsovog broja je drukčija. gdje je prečnik karakteristična linearna dimenzija toka. Na primjer: = = = 2300 1000 500 za razne karakteristične linearne dimenzije toka za kretanje fluida kroz cijevi okruglog poprečnog presjeka. meĎutim. Dakle. za kretanje fluida izmeĎu paralelnih ploča. Vrlo preciznim eksperimentima se uspjelo odrţati laminarno kretanje čak i pri . Rejnoldsov broj ima i fizički smisao. gdje je dubina karakteristična linearna dimenzija toka. Rejnoldsovi eksperimenti su izvedeni sa vodom. uslovno će se smatrati da je kretanje laminarno ako je . kao odnos inercijalnih i viskoznih sila u fluidu.Kada je brzina kretanja fluida manja od kritične.) Eksperimenti Rejnoldsa i drugih su pokazala da je tok u cijevi okruglog poprečnog presjeka uvijek laminaran za . tj. za kretanje u širokim kanalima. odnosno granični uslovi ne ograničavaju pojavu turbulencije. Da li će kretanje u dijapazonu od 2300 i. MeĎutim.2. svaki pa i najmanji poremećaj inicira prelazak laminarnog kretanja u turbulentno. poistovjećuju ova dva pojma za sve tokove. = 1 10 Ove vrijednosti kritičnog Rejnoldsovog broja za različite tokove fluida su date da bi se istakla razlika izmeĎu pojma kritičnog Rejnoldsovog broja i njegove numeričke vrijednosti za dati tok. Često se. dajući numeričku vrijednosti kritičnog Rejnoldsovog broja za kretanje u cijevima. a da je tok turbulentan ako je Rejnoldsov broj veći od 3000 ili 4000. 4000 biti laminarno ili turbulentno zavisi od ukupnih uslova kretanja. prečnika cijevi i koeficijenta viskoziteta . tada je: 133 . gdje je razmak ploča karakteristična linearna dimenzija toka. za kretanje kroz poroznu sredinu. Od ovih relevantnih veličina formiran je bezdimenzionalni parametar (broj) koji je nazvan Rejnoldsovim brojem: (8.) Ako se sa oznaći karakteristična duţina u posmatranom problemu. recimo.3. Pri paţljivom eksperimentisanju moţe se tok zadrţati laminarnim i kod brzina koje su znatno veće od kritične brzine. Isto tako.

) Dakle.) i viskozne sile (8. a ovaj je indikator dejstva smičućih napona u viskoznom fluidu.) Formirajući količnik inercijalne (8. Kao primjeri zidne turbulencije mogu posluţiti: strujanje u cijevi. Slobodna turbulencija nastaje kretanjem dva sloja fluida različitim brzinama. 8. dobiva se: (8. Primjer ovog strujanja je isticanje jednog fluida u drugi.). Prema načinu na koji je nastala turbulencija fluidnog polja.6. razlikuju se zidna i slobodna turbulencija. pored poremećaja. slijedi da su turbulentni tokovi disipativni.5. usko vezan i za postojanje gradijenta brzine.5.: (8. Nastanak turbulencije je.) Obzirom da je: Dobiva se. što su viskozne sile veće to je Rejnoldsov broj manji. odnosno one igraju ulogu prigušivača turbulentnog kretanja.7. nepokretan ili pokretan fluid. Ako su inercijalne sile dominantne u odnosu na viskozne.Tada je inercijalna sila iz izraza 8. Haotičnost pri kretanju i prelaz fluida iz jedne zone toka u drugu pokazuju da se u turbulentnom toku odigravaju intenzivni procesi miješanja. i Rejnoldsov broj prelazi kritičnu vrijednost.: (8. OSNOVNE KARAKTERISTIKE TURBULENTNIH TOKOVA Iz opisanog mehanizma nastanka turbulentnog toka i njegovog kaotičnog karaktera slijedi da je turbulentno kretanje fluida u osnovi nestacionarna pojava toka.4.) Sila viskoziteta je proporcionalna površini i tangencijalnom naponu.6.4. koji turbulentnom toku daju difuzioni karakter.3. viskozne sile neće biti u stanju da priguše poremećaje i kretanje postaje turbulentno. umjesto izraza 8.3. strujanje oko ravne ploče i dr. tj.: (8. 134 . Kod zidne turbulencije. uzrok njenog nastanka je prisustvo čvrste konture.

i obratno. količina kretanja. Posljedica nestacionarnosti je fluktuacija. Slika 8. Turbulentne fluktuacije brzine su obično reda veličine 10% od srednje brzine toka. Tako. Povećanjem gradijenta brzine povećava se veličina smičućih napona 135 . Difuzioni karakter turbulentnih tokova se odraţava većoj transportnoj sposobnosti karakterističnih veličina toka koji rezultira ujednačavanjem rasporeda njihovih polja po presjeku. U procesu miješanja vrtlozi pri prelasku u drugu zonu sa sobom nose navedene karakteristike toka zone u kojoj su nastali i predaju ih zoni u koju dolaze. glavnog. Ove promjene će se odigravati oko srednjih vrijednosti brzina glavnog toka u tački i presjeku kao što je to pokazano na slici 8.. to se u analizama praktičnih problema molekularna difuzija zanemaruje. zbog prirode pojave. u odnosu na iste u laminarnom toku. Vrtlozi nastali u odreĎenoj zoni toka su nosioci karakteristika te zone toka kao što su kinetička energija.: Fluktuacija brzine Kao što se vidi na slici 8.3. brzina će se mijenjati u toku vremena. na primjer. na primjer.3. raznih veličina toka oko njihovih odgovarajućih osrednjenih vrijednosti u glavnom toku.Nestacionarni karakter turbulentnog toka se odraţava u nestacionarnim i u stacionarnim uslovima toka. ne samo u tački nego i po presjeku toka.3. Tako. proces miješanja vrtloga u turbulentnom toku isto tako doprinosi prenosu odgovarajućih veličina toka. Pored uvijek prisutnog molekularnog procesa miješanja. imati sve tri komponente tj. ali i do povećanja gradijenta brzine u blizini čvrste granice (slika 8. fluktuirajućeg dijela toka.3. Ovaj mehanizam transporta vrloga rezultira ujednačenim rasporedom brzina. . Potpuno isti mehanizam je uzrok promjeni rasporeda i drugih veličina. Koordinatni sistem izabran je tako da je brzina primarnog. slučajnog karaktera po vremenu i prostoru. vrlog pri prelasku iz zone veće u zonu manje brzine nosi sa sobom odgovarajuću količinu kinetičke energije zone toka u kojoj je nastao i doprinosi povećanju brzine toka u zoni u koju je došao. u svakom turbulentnom toku se moţe govoriti o postajanju primarnog i sekundarnog dijela turbulentnog toka. toka data sa .). Obzirom da je difuzioni proces na nivou molekula manje izraţen nego na nivou vrtloga u razvijenom turbulentnom toku. toplota. dok će brzina sekundarnog. masa i dr. Konačno uspostavljeni raspored brzina u turbulentnom toku je doveo do ujednačenja brzina po većem dijelu poprečnog presjeka. Znači za najčešći domen srednjih brzina glavnog toka one će varirati izmeĎu sa frkvencijom od .

Ova posljednja.na granici. U udaljenim slojevima od ose rotacije . Formiranje vrtloga je posljedica dejstva smičućih napona vezanih za postojanje gradijenta brzine. I ova činjenica ukazuje na izrazito disipativni karakter turbulentnih tokova u poreĎenju sa laminarnim. a za turbulentni reţim postaje funkcija kvadrata brzine. Bliţe osi rotacije on ima karakter potencijalnog vrtloga i raspored brzina je proporcionalan sa rastojanjem od ose rotacije . do izrazito velike disipacije energije. brzina je obrnuto proporcionalna rastojanju . pa se prema tome povećava i količina izvršenog rada sila viskoziteta u jedinici vremena. 136 . Slika 8. ostala nepromijenjena s tim da se ona sada sastoji pored translatorne kinetičke i od kinetičke energije rotiranja vrtloga. Veliko dejstvo smičućih napona unutar vrtloga je usmjereno u pravcu formiranja manjih vrtloga i smanjenju jačine rotacije. Vrtlozi dovode. prevazilazi količinu disipacije uslijed postojanja smičućih napona u glavnom toku. u turbulentnom toku.: Kaskadni proces transformacije korisne energije Prva stepenica ove kaskade je transformacija energije toka pri formiranju turbulencije. zbog otpora okolnog fluida. se djelomično transformiše u energiju rotiranja vrtloga. Vrtlozi postepeno izumiru i vrtloţno dejstvo se svodi na viskozno meĎumolekularno dejstvo. je nepovratno izgubljeni dio kinetičke energije za glavni tok. i dejstvo smičućih napona unutar formiranih vrtloga su uzrok disipaciji energije. Lokalno povećanje gradijenta brzine glavnog toka nije jednini uzrok povećanju disipacije energije. Dejstvo smičućih napona unutar formiranih vrtloga transformišu kinetičku energiju rotiranja u toplotu. slika 8.4. Ako bi se disipacija korisne energije izrazila preko pada pritiska duţ toka (strujanje u cijevnim provodnicima fluida) onda je za laminarni tok linearna funkcija brzine. Raspored brzina u vrtlogu je djelomično kao u potencijalnom vrtlogu. pri formiranju vrtloga. a djelomično kao u realnom vrtlogu. u osnovi. Isto tako. Za tok kao cjelinu ukupna kinetička energija je. Količina ovako transformisane energije u toplotnu energiju često.4. mada je u osnovi forma mehaničke energije. odnosno količina disipacije energije. ali sa raspoloţivom korisnom energijom manjom za količinu koja je izgubljena u ovom kaskadnom procesu transformacije. tako da strujanje opet postaje laminarno. zbog velikog gradijenta brzine u njima. U ovoj fazi translatorna kinetička energija laminarnog toka. Opisani proces disipacije energije u toku fluida predstavlja kaskadni proces transformacije korisne energije u druge vidove energije sve do njene konačne forme tj. transformacije u toplotu.

4. U tom cilju analizirajmo oscilogram brzine kao reprezentativne slučajne pojave turbulentnog toka. onda se turbulencija naziva slobodna turbulencija. Ako turbulentne karakteristike toka u ma kojoj tački ne zavise od orijentacije onda za takav tok kaţemo da je izotropan.Ako je gradijent brzine rezultat prisustva čvrste konture onda se nastala turbulencija naziva zidna turbulencija. Ukoliko su karakteristike turbulentnog toka u svim tačkama presjeka iste onda je to homogen turbulentni tok. je prikazana eksperimentalno dobivena promjena brzine u nekoj tački ..5. U njemu nema formiranja novih vrtloga nego dolazi do izumiranja u njemu već postojećih. Bez obzira na haotičnost turbulentnog kretanja fluida. Za njeno postojanje su negdje uz struju toka morali postojati uslovi zbog kojih je došlo do formiranja vrtloga. i iznose: 137 . Ova brzina predstavlja neku vrstu srednje brzine u pogledu vremenskih promjena i nema ništa zajedničko sa srednjom brzinom u presjeku . 8. jer su fluktuacije slučajne veličine. prosječne brzine. Trenutna brzina u nekoj tački osciluje oko neke stalne vrijednosti. a ne direktnog dejstva konture. Turbulentni tok. u opštem slučaju.5. Ukoliko je gradijent brzine rezultat slobodno formiranih uslova toka. slika 8. To je slučaj sa tokovima u kojima postoji gradijent brzine glavnog toka. Primjer za ovo je strujanje iza rešetke. Slika 8. oko osrednjene. statističkom analizom ma koje slučajne karakteristike turbulentnog toka se moţe pokazati da i u toj kaotičnosti postoje izvjesne zakonitosti. Izotropnu turbulenciju je moguće očekivati u zonama toka bez gradijenta brzine. Komponente osrednjene brzine će se označiti sa i . tj.: Oscilogram brzine pri turbulentnom toku Na oscilogramu. u pogledu njegovih karakteristika po presjeku i u tački je homogen i anizotropan. STATISTIČKO OPISIVANJE TURBULENTNIH TOKOVA Neposredna mjerenja turbulentnih fluktuacija uz statističko prikazivanje izmjerenog je metoda koja odgovara turbulenciji.

Relativni intenzitet turbulencije je poznat i kao stepen ili nivo turbulencije datog toka. Pored intenziteta turbulencije. kao osnovne statističke veličine. daljnji uvid u svojstva turbulentnih tokova dobiva se iz veze izmeĎu različitih ili istih veličina toka u posmatranoj tački ili u različitim tačkama u prostoru. za razliku od osrednjene vrijednosti.gdje je period posmatranja koji mora biti dovoljno velik da promjene intenziteta osrednjene vrijednosti postane dovoljno malena. Mean (srednja vrijednost). koja je uvijek jednaka nuli. definisan kao: predstavlja odnos RMS vrijednosti i osrednjene vrijednosti funkcije iste slučajne promjenljive (u ovom slučaju. je uvijek različita od nule. Ovakva veličina je poznata pod imenom korelacija. Analogno se dobiva i za: Srednje kvadratno odstupanje fluktuirajuće komponente brzine: ili kako se često naziva RMS 42 vrijednost. onda se govori o dvostrukoj korelaciji čiji je koeficijent dat izrazom: 42 RMS: Root (korjen). se moţe pisati: kao i: Osrednjena vrijednost fluktuirajuće komponente brzine se odreĎuje kao: Osrednjena vrijednost fluktuirajuće komponente je jednaka nuli. Ako je problem traţenje veze izmeĎu samo dvije karakteristike turbulentnog toka. Relativni intenzitet turbulencije. a njena relativna vrijednost je koeficijent korelacije. Dalje. brzine) za posmatranu tačku. Square (kvadrat) 138 .

u većini tehničkih primjena turbulentnog tečenja. (1) Podsjetimo se.5. i Navije-Stoksove jednačine 7. U njima se pojavljuju trenutne vrijednosti osobina fluidnog toka i . zamjenom trenutnih vrijednosti osobina toka sa njihovim ekvivalentnim srednjim fluktuirajućim vrijednostima. onda govorimo o trostrukoj korelaciji itd. sa obzirom na: 139 . Korelacija se moţe traţiti izmeĎu dvije ili više. nisu vaţne tačne promjene osobina toka te se zadovoljavamo i osrednjenim vrijednostima.46. različitih karakteristika toka.Vrijednost koeficijenta korelacije zavisi od graničnih uslova toka.8.. MeĎutim.1. po prirodi. 8. njihovim osrednjavanjem je moguće dobiti jednačine kretanja osrednjenog toka. vaţe za turbulentno kretanje fluida. 8. i ponovo napišimo Navije-Stoksove jednačine kretanja viskoznog nestišljivog fluida u Dekartovom koordinatnom sistemu: i jednačinu kontinuiteta: Ako se trenutne brzine zamjene odgovarajućim osrednjenim i fluktuirajućim vrijednostima: dobivamo za jednačinu kontinuiteta: (8. Ako ne postoji veza izmeĎu posmatranih veličina koeficijent korelacije je jednak nuli.8. a za idealnu korelaciju on je jednak jedinici.22. a zatim. To je obično slučaj sa brzinom i pritiskom ili pritiskom i gustinom. TURBULENTNO KRETANJE FLUIDA REJNOLDSOVE JEDNAČINE Navije-Stoksove jednačine su izvedene bez ograničenja za sve Njutnove fluide te se mogu primijeniti na laminarno i turbulentno kretanje.) Osrednjavanjem izraza 8. Ako je u pitanju veći broj promjenljivih. Uz pretpostavku da jednačina kontinuiteta 3.5.

: Dakle. Ukoliko se trenutne vrijednosti zamjene sa odgovarajućim osrednjenim i fluktuirajućim vrijednostima u jednačine kretanja za turbulentni tok. analizirajmo samo prvu jednačinu u izrazu 8. dobivamo: (8.9. označeni su svi članovi koji su jednaki nuli.8. iz jednačine 8. jednačinu kontinuiteta moraju zadovoljiti. kako osrednjene komponente brzina (jednačina kontinuiteta primarnog osrednjenog dijela toka) tako i fluktuirajuće komponente brzina (jednačina kontinuiteta sekundarnog.9.) Zbog jednostavnosti. fluktuirajućeg toka).: Poslije osrednjavanja.) 140 ..dobiva se: i.10. dobiva se: (8.

) analogno dobivamo i za druge dvije komponente: (8.) Jednostavnim matematičkim operacijama se dobiva: (8.10.11.) Jednačine 8. Tenzor Rejnoldsovih napona je: 141 .12. za veličinu turbulentnih napona. dobiva se: ili napisano jednostavnije: (8. poznatih kao Rejnoldsovi naponi. osrednjimo: i na kraju saberemo sa jednačinom 8.Ako jednačinu kontinuiteta za fluktuirajuće komponente: pomnoţimo sa : zatim.12. se nazivaju Rejnoldsove jednačine kretanja turbulentnog toka.. One se razlikuju od odgovarajućih za laminarni tok.12.

.15.5. Sa druge strane. Po analogiji sa naprijed navedenim izrazima me se napisati izraz za turbulentnu komponentu napona: (8.2. (1) Rezultujuća veličina napona u turbulentnim tokovima uslijed molekularnog i turbulentnog prenosa količine kretanja je: (8.) Rejnoldsovi naponi su jedini članovi u jednačini turbulentnog kretanja fluida koji pokazuju neto efekt turbulentnih fluktuacija na tok fluida kao cjelinu. kroz miješanje i transport fluida na nivou molekula i postoji bez obzira da li se fluid kreće ili miruje. kao i većina istraţivača. oni su u osnovi članovi inercije. 8. Dakle.8.) Da bi se izraz 8. Ukupna izgubljena energija toka. dinamički viskozitet odraţava meĎumolekularnu interakciju u fluidu. dolazi do izraţaja samo pri kretanju fluida.11. turbulentni viskozitet nije fizičko svojstvo fluida. MeĎutim. Očigledno.(8. turbulentni viskozitet . 43 Joseph Valentin Boussinesq 142 . je transformirana u toplotu jedino i samo kroz dejstvo sila viskoziteta. zbog čega formalno i nose ovaj naziv. prihvatio tezu da postoji analogija izmeĎu viskoznih i turbulentnih napona. što se vidi iz jednačine 8. Oni odraţavaju promjenu inercije uslijed nastalih fluktuacija brzine i ne doprinose direktnoj transformaciji mehaničke energije toka u toplotu.13. koji mora imati iste dimenzije kao dinamički viskozitet.15.) U izrazu 8. Pri mirovanju fluida i pri laminarnom kretanju on je jednak nuli.14. koji je postavio Busineski. Mada su navedenim jednačinama grupirani sa viskoznim naponima. to je fizičko svojstvo fluida. primarnog ili sekundarnog. do danas nije naĎena takva veza u prihvatljivom obliku. mogao koristiti u Rejnoldsovim jednačinama potrebno je poznavati vezu izmeĎu koeficijenta i osobina toka. PRANDTLOVA TEORIJA PUTANJE MIJEŠANJA U slučaju ravanskog strujanja imamo izraz 7.14. za tangencijalni napon: Prandtl je. Ovu tezu je prvi postavio Businesk 43.

izraz 8. iz predhonih izraza. se naziva dužina puta miješanja.6. Poslije miješanja u sloju .Na primjeru ustaljenog paralelnog dvodimenzionalnog kretanja fluida preko ravne ploče će se pokazati odreĎivanje koeficijenta turbulentnog viskoziteta prema Prandtlovoj teoriji putanje miješanja. pod dejstvom turbulentne fluktuacije premjeste u sloj . Vodeći računa o predznaku komponenti i izraz 8.) gdje je novodefinisana duţina miješanja u kojoj je sadrţan koeficijent proporcionalnosti. koja ima demenzije duţine. tj. Razlika brzina je: .17.15. se moţe napisati kao: 143 . elementi fluida će poprimiti osrednjenu brzinu fluida u sloju. gdje je osrednjena brzina .. Slika 8.19.18.16. komponenta turbulentnog napona. (8. moţe izraziti: (8. je prikazan raspored brzine u sloju koji se moţe definisati kao: Prema ovome.: tako se turbulentna komponenta napona. veličina fluktuacije će biti: (8.16. izraz 8. Prema Prandtlu. Elementi fluida iz sloja u sloj prelaze bez meĎudejstva sa elementima fluida na putu od do . djelujući pri tome kao fluktuacija brzine u pravcu.6.) Neka se elementi fluida iz sloja koji ima brzinu .) Prema Prandtlu. veličina . za rastojanje ..19.: Raspored brzine preko ravne ploče Na slici 8.) uz dodatnu pretpostavku da su fluktuacije istog reda veličine. postaje: (8.

.21. da za kretanje u graničnom sloju preko ravne ploče vaţi odnos: (8.) Dakle. izraz 8.22. PoreĎenjem izraza 8.20.19. ima univerzalni 144 . Koeficijent karakter i odreĎen je eksperimentalno.) Prandtl je predloţio.) Duţina puta miješanja je linearna funkcija udaljenosti od ploče.(8.16 i 8. . umjesto kvadratnog člana u izrazu 8. se moţe zaključiti da je koeficijent turbulentnog viskoziteta: (8.20.19. Cilj ovoga je da se iz karaktera gradijenta brzine moţe zaključiti karakter napona (pozitivan ili negativan). uzeta je apsolutna i stvarna vrijednost gradijenta brzine.

do pribliţno konstantne 44 Third International Congress of Mathematicians in Heidelberg. 9. bivaju zaustavljeni.9. Elementi fluida. Do ove pojave.1. postavi se beskonačno tanka čvrsta ploča paralelno sa tečenjem fluida. Germany. Slika 9. u dodiru sa njom. 145 . vrtloţenje nestaje. GRANIČNI SLOJ Kretanje viskoznog fluida u blizini čvrste granice odraţava se u formiranju zone toka u kojoj dolazi do promjene brzine fluida od one koju ima čvrsta granica do one u kojoj je raspored brzina takav da se strujanje moţe smatrati neviskoznim. nosi ovaj naziv jer se najčešće pojavljuje uz čvrstu granicu. naziva se granični sloj.1. Mada se granični sloj moţe slobodno formirati i u toku fluida. Zona toka. KARAKTERISTIKE GRANIČNOG SLOJA U beskonačan stacionaran tok viskoznog fluida. (a) sa početnom i (b) bez početne laminarne oblasti Kada fluid male viskoznosti dodirne ploču. udaljenije od ploče. dolazi i u zonama slobodnog strujanja fluida. bez prisustva čvrste granice. kao što je prikazano na slici 9. fluidni elementi. zadrţavaju veliku brzinu što uzrokuje pojavu velikih gradijenata brzine u pravcu normalnom na ploču. obraĎena i prezentirana44 od strane Ludvig Prandtla na primjeru strujanja viskoznog fluida duţ čvrste granice. bez obzira na vrijednost Rejnoldsovog broja toka kao cjeline. čiji je raspored brzina ravnomjeran – uniforman.1. strujanje u blizini čvrste granice je zona vrtloţenja u kojoj se njena veličina mijenja kao rezultat kombinovanog efekta molekularne viskozne difuzije i konvekcije. u kojoj je dejstvo sila viskoziteta izrazito veliko. izrazitog dejstva viskoziteta. Pojava je prvi put uočena. 1904. Posljedice toga su pojave velikih tangencijalnih napona što usporava kretanje fluida. u kojima postoji izraziti gradijent brzine normalno na pravac toka. Drugim riječima.: Razvoj graničnog sloja. Ta oblast strujanja. unutar koje se brzina rapidno mijenja od nule na ploči.

koja je uzrokovana pozitivnim gradijentom pritiska . viskozan fluid ne klizi po čvrstoj konturi kao što je to slučaj sa idealnim fluidom.).2. intenziteta brzina i udaljenosti. Debljina graničnog sloja raste sa udaljavanjem od početka ploče niz fluidnu struju. ili jednostavno. a ne samo molekula. Paralelno sa tim usporavanjem.1. Pozitivan gradijent pritiska uzrokuje usporavanje kretanja fluida u oblasti izvan graničnog sloja. Slika 9. Posljedica toga je znatno uniformniji raspored brzina u sloju. U odnosu na nevrtloţno strujanje. dogaĎa se i usporavanje fluidnih elemenata u graničnom 146 .2. kao što je to slučaj u laminarnom graničnom sloju. postaje turbulentan granični sloj. Na razvoj graničnog sloja dominantan uticaj ima pojava separacije ili odvajanja. Kod hidraulički glatkih površina kod kojih laminarni podsloj prekriva neravnine hrapavosti. laminarni granični sloj postaje nestabilan. pa se taj sloj naziva laminarnim graničnim slojem. gdje je -osa u pravcu kretanja fluida. Postojanje tangencijalnih sila znatno povećava otpor kretanju tijela. uslijed velikih gradijenata brzine. neposredno iznad površine ploče. uz dovoljno nizak nivo turbulencije. uniformnosti početnog profila brzina. a ne samo normalna komponenta brzine. Poloţaj prelaza laminarnog u turbulentni granični sloj zavisi od hrapavosti površine. niz fluidnu struju. bitna karakteristika strujanja uz čvrstu konturu je i nulta tangencijalna komponenta. veći gradijent promjene brzine na samoj ploči i povećanje debljine graničnog sloja. naziva se hidrodinamičkim graničnim slojem.: Razvoj graničnog sloja Turbulentni granični sloj se karakteriše intenzivnim miješanjem fluidne mase. Dakle. prelaz laminarnog sloja u turbulentni je odreĎen kritičnom vrijednosti Rejnoldsovog broja: (9.) čija brojna vrijednost leţi u granicama od do . Na nekoj udaljenosti . graničnim slojem. i nakon prelazne oblasti. početnog nivoa turbulencije. Početnu oblast graničnog sloja karakteriše kretanje fluidne mase u slojevima. Posljedica toga je da na čvrstu konturu ne djeluju samo normalne sile pritiska nego i tangencijalne sile. uvijek se formira laminarni podsloj (slika 9. On nastaje kao posljedica smanjenja inercijalnih sila u neposrednoj blizini ploče i velikih viskoznih sila. Unutar turbulentnog graničnog sloja.vrijednosti daleko od ploče. viskoznosti.

Slika 9. Od tačke separacije.3. strujanje u smjeru suprotnom od smjera strujanja fluidne mase van graničnog sloja. ( je brzina u pravcu strujnice. se vide: a) granični sloj u difuzoru sa malim uglom. slika 9.3. predstavlja tačku separacije. U mnogim tehničkim problemima pojava separacije je štetna. Slika 9. Kinetička energija i količina kretanja fluidnih elemenata u graničnom sloju je manja od istih u oblasti izvan sloja.45.sloju.: Granični sloj i separacija u difuzoru Na kopijama.4. 45 Iz filma: ”Fundamentals of Boundary Layers”. niz fluidnu struju. u kojoj vrijedi . Tačka na čvrstoj konturi. slika 9.: Povratno strujanje U oblasti povratnog strujanja je vrtloţenje intenzivno. Istovremeno dejstvo sila pritiska i viskoznosti moţe dovesti do potpunog zaustavljanja fluidnih elemenata u graničnom sloju.4. tj. je koordinata u pravcu normalno na konturu). by the National Committee for Fluid Mechanics Films and the Education Development Center. b) granični sloj i separacija u difuzoru sa većim uglom. Za ovu oblast ne vrijede Prandtlove jednačine graničnog sloja. 147 . te se u ovoj oblasti moraju primijeniti kompleksni matematski modeli. formira se povratno strujanje.

ove dvije zone vrtloţnog i nevrtloţnog toka fluida postaju više meĎusobno zavisne. u zoni separacije. Na taj način. 148 .5.b). dolazi do simetričnog odvajanja vrtloga i formiranja vrtloţnog 'džepa' iza tijela. u jednom momentu. ukoliko se prenosi na tijelo dovodi do njegovog pomjeranja u tom pravcu. a tim i razlika pritisaka.5. (slika 9. Naizmjenično pomjeranje tačke separacije je nestacionarna pojava. normalno na pravac toka.: Razvoj graničnog sloja po konturi cilindra Daljnjim povećanjem Rejnoldsovog broja (slika 9. Iza tijela dolazi do formiranja strujanja fluida poznatog kao vrtložni trag. jer odvajanjem vrtloga od čvrste konture. vrtloţenje fluidnih elemenata nije više ograničeno sam ona granični sloj. zajedno sa pojavom separacije i reţima strujanja iza cilindra pri povećanju Rejnoldsovog broja. Povećavanjem Rejnoldsovog broja. jer u toku vremena dolazi do oscilatornog pomjeranja tačke separacije po konturi tijela. slika 9.6.a). pri malim vrijednostima Rejnoldsovog broja. Slika 9. oko kojeg se odvija strujanje glavnog toka (slika 9. Ono sada postoji i u drugim zonama toka. kao što je šematski prikazano sistemom strujnih linija za strujanje oko cilindra u dva različita vremenska trenutka. su prikazani na slici 9. separacije praktično nema.Po nastanku separacije. koja.5. U početnoj fazi.5. Pomjeranje tačke separacije po konturi tijela uzrokuje pojavu hidrodinamičkih vibracija: prema pokazanoj nesimetričnoj konfiguraciji strujnih linija postojeće razlike brzina toka u odgovarajućim tačkama separacije. pa prema tome. on je nošen u zonu toka koja je u osnovi nevrtloţna. i nesimetričnog poloţaja tačaka separacije. To uzrokuje pojavu sile pritiska. Razvoj graničnog sloja po konturi cilindra.5.c) dolazi do pojave nesimetričnog odvajanja vrtloga.

strujne linije presijecaju liniju koja definiše debljine graničnog sloja i ulaze u granični sloj. kao normalno rastojanje od čvrste granice do tačke u kojoj je brzina fluida za 1% manja od brzine u zoni uniformnog toka. 9.2. . Treba napomenuti da linija koja spaja debljine graničnog sloja nema značaja za analizu kinematskih karakteristika toka. Ova pojava je poznata kao hidrodinamičke vibracije. u nekim presjecima duţ ravne ploče..: Debljina graničnog sloja Do danas. potencijalnog toka i zone toka sa izrazitim dejstvom sila viskoziteta potrebno je definisati i neku praktičnu granicu graničnog sloja.1. U tom pogledu bilo je više pokušaja.6. 149 . Moţe se zaključiti. slika9. kao što je slučaj sa strujnom linijom. tj.: Oscilatorno pomjeranje tačke separacije Naizmjeničnost ove pojave će rezultirati u naizmjeničnom pomjeranju tijela u pravcu normalnom na pravac glavnog toka. Slika 9. će uzrokovati pojavu hidrodinamičkih vibracija.7. Pored prednosti ovako definisane debljine graničnog sloja u odnosu na ostale definicije. jer obuhvata najveći dio zone efekta viskoziteta. Predstava o redu veličine debljine graničnog sloja je data u tabeli 9. najbolje prihvaćena definicija granice oraničkog sloja je ona koja definiše debljinu graničnog sloja . Raspored brzina u graničnom sloju dobiva se mjerenjem.Slika 9. ona ima i nedostataka sa aspekta njenog praktičnog odreĎivanja.7. razvoj graničnog sloja zajedno sa pojavom separacije i njenim oscilatornim pomjeranjem po konturi. DEBLJINA GRANIČNOG SLOJA U cilju praktičnih analiza strujanja fluida i razgraničenja zone nevrtloţnog. Dakle.

Veličina tog smanjenja protoka je: (9. Efekat disipacije eksperimentalno dobivenih tačaka sveden je na minimum. koje indirektno pokazuju nominalnu debljinu graničnog sloja . zbog razvoja graničnog sloja. one eliminišu efekt asimptotskog pribliţavanja brzine brzini van graničnog sloja.) Debljina istiskivanja je uvijek manja od nominalne debljine graničnog sloja . na visini njegove nominalne debljine došlo je do smanjenja protoka fluida u odnosu na onaj koji je postojao u tom presjeku prije postavljanja ploče u njega.3. se odreĎuje debljina istiskivanja: (9. uslijed razvoja graničnog sloja do njega. je uzrok dosta nepreciznom odreĎivanju ovako definisane debljine graničnog sloja.) Iz izraza 9.2. Izraţavajući promjene dinamičkih karakteristika toka uslijed razvoja graničnog sloja. Devijacija strujnih linija uslijed razvoja graničnog sloja odraţava se u istiskivanju cijelog sistema strujnih linija duţ ravne ploče normalno na nju. a u odnosu na konfiguraciju strujnih linija prije razvoja graničnog sloja.8. moţe posluţiti kao indikator debljine graničnog sloja. i za ploču u posmatranom presjeku. Zbog ovoga se došlo i do drugih definicija debljine. definisane preko integrala a ne duţine direktno. U stvari. Ukupna veličina istiskivanja strujnih linija u nekom presjeku.1. iznosi: 150 .2.: Debljina graničnog sloja Fluid 50 100 Vazduh 100 200 1 2 Voda 5 10 1 1 5 10 2 5 50 200 18 26 60 90 40 75 385 1000 Mogućnost disipacije tačaka.Tabela 9. slika 9. koje predstavljaju vrijednosti mjerenih brzina u zoni asimptotskog pribliţavanja brzina u graničnom sloju onoj u zoni toka izvan njega. poznata kao debljina istiskivanja .

je debljina impulsa ili količine kretanja jednaka: (9.) 151 . pored promjene fluksa količine kretanja.5. i jednaka je: (9.) Dakle.5. pa da protok fluida bude isti.6.) Iz izraza 9.7.) Linija debljine istiskivanja se definiše kao normalna udaljenost od zida za koju bi trebalo izmjestiti čvrstu konturu kada bi preko nje sada proticao idealan fluid. U slučaju ravne ploče u beskonačnom fluidu. izraz 9.) odakle je debljina energije jednaka: (9. Ovako definisana debljina količine kretanja je indikator veličine sila do posmatranog presjeka. uslijed razvoja graničnog sloja do posmatranog presjeka. debljina impulsa ili debljina količine kretanja se definiše kao udaljenost od čvrste konture ploče. to su jedino sile viskoziteta izraţene preko smičućih napona. jednake promjeni fluksa količine kretanja.5.8. i jednaka je: (9.(9.4.: Debljina istiskivanja Promjena brzine se odraţava na promjenu protoka količine kretanja uslijed razvoja graničnog sloja do posmatranog presjeka. uniformnom brzinom . jer su sile prema osnovnom principu impulsa i količine kretanja. za koji je količina kretanja idealnog fluida jednaka smanjenju količine kretanja realnog fluida. Promjena brzine. Slika 9.8. odraţava i promjenu protoka kinetičke energije toka.

kao i δ.3.6. Pored toga što daju uvid u efekt razvoja graničnog sloja na dinamičke karakteristike toka. Obzirom da su definisane preko integrala. za debljine. δ2 i δ3 su znatno odreĎenije veličine od nominalne debljine graničnog sloja δ. dati presjek. u stvari. To je. konstantne.. od Rejnoldsovog broja. Sve se one mijenjaju. 152 . 9. slijedi da je ovako definisana debljina energije indikator veličine izvršenog rada sila u jedinici vremena unutar graničnog sloja. povećavajući se kao i nominalna debljina graničnog sloja duţ toka i zavise. do posmatranog presjeka. se odnose na slučaj dvodimenzionalnog strujanja fluida.Prema osnovnom principu energije i rada. indikator veličine gubitaka energije unutar graničnog sloja na savladavanju trenja do tog presjeka. slijedi da su one za. TakoĎe se vidi da je . ovako definisane debljine δ1. Dobiveni izrazi 9.8. i 9.

mora vladati i u čitavoj zoni separacije iza tijela. slika 10. 10. Pojava separacije je rezultat viskoznosti fluida. Od tačke prema ivicama ploče dolazi do povećanja brzine od nule do maksimalne vrijednosti na samoj ivici ploče. Prema jednačini pritiska u tačkama maksimalne brzine dolazi do minimalnog pritiska. gdje dolazi do pojave separacije. Pored ovih vrsta otpora. neće doći do separacije pa ni do pojave otpora oblika. U sredini prednje strane ploče bi vladao maksimalni pritisak jer se u toj tački nalazi zaustavna tačka . odnosno otpor trenja. koji se skoro uvijek pojavljuju zajedno i izraţavaju se pomoću odgovarajućeg zajedničkog koeficijenta otpora. kao što je npr. u tačkama separacije. gdje su sile viskoziteta zanemarljive.1. HIDRODINAMIČKI OTPORI VRSTE OTPORA U cilju objašnjenja pojma graničnog sloja u poglavlju 9.2. moţe doći i do pojave drugih otpora. Pojava separacije i njen poloţaj. funkcija i oblika tijela. onda bi na njenim ivicama došlo do pojave separacije.1. slika 10.: Vrste otpora Razvoj graničnog sloja nije ništa drugo nego rezultat opiranja sila viskoziteta kretanju fluida u blizini čvrste površine. Kako sa obe strane strujne linije mora da vlada isti pritisak (u suprotnom bi došlo do tečenja fluida normalno na strujnu liniju.1. nastala uslijed pojave separacije.10. a to je prema definiciji strujne linije nemoguće) to znači da dobiveni minimalni pritisak. daje jednu rezultujuću silu otpora kretanju fluida oko tijela. posmatrana je vrlo tanka ploča postavljena paralelno sa pravcem uniformnog toka viskoznog fluida. Ova vrsta otpora je u suštini rezultat sila viskoziteta. ukoliko se tijelo kreće na površini tečnosti. U slučaju opstrujavanja tijela bilo kakvog oblika. dat je za slučaj kretanja broda. pri malim vrijednostima Rejnoldsovog broja. Razlika pritisaka ispred i iza tijela. 153 .(b).(a). bez obzira na činjenicu da je ovaj otpor poznat kao otpor razlike pritisaka ili otpor oblika tijela. Relativni odnos veličine pojedinih otpora u ukupnom otporu tijela pri kretanju kroz fluid.1. Prema tome će se ova vrsta otpora nazivati otpor oblika. Zato se ova vrsta otpora naziva otpor površine ili otpor viskoziteta. otpor talasa. jer kako je viĎeno. Ukoliko bi se ploča postavila normalno na pravac toka. (2) Slika 10. slika 10. a time i vrijednost razlike pritisaka. o ovom fenomenu nije bilo riječi pri izučavanju nevrtloţnog potencijalnog opstrujavanja tijela. uzimajući u obzir i otpor talasa. je pored viskoziteta. Ukupna veličina sila viskoziteta u blizini čvrste površine predstavlja veličinu otpora kojeg pruţaju sile viskoziteta kretanju fluida po nekoj površini.

Zato se ovakav otpor kretanju fluida naziva otpor površine. slika 10. tj. Slika 10.: Element fluida u zoni graničnog sloja Ukupna sila u pravcu.2.) a neto protok mase fluida kroz površine i je: (10.Slika 10. koja djeluje na izdvojeni element fluida . se moţe naći primjenom principa impulsa i količine kretanja na izdvojeni element fluida u zoni graničnog sloja.1. unoseći u posmatrani element količinu kretanja u 154 . tj.: Ukupni otpor tijela 10.2. Ukupna sila po jedinici širine je: (10. veličina smičućeg napona.) Masa fluida mora proći i kroz površinu jedinici vremena: .3. (2) Veličina ovog otpora po jedinici površine.2. mora biti jednaka neto protoku količine kretanja u jedinici vremena kroz posmatrani element. uz samu čvrstu konturu. OTPOR POVRŠINE Ukoliko se kretanje fluida odvija preko čvrste konture najveći otpor njegovom kretanju je uslijed dejstva sila viskoziteta unutar graničnog sloja.3.

6.4.: odakle je lokalni koeficijent otpora: (10.(10.. sa navedenim promjenama količine kretanja.3.) 155 . kao: (10. izrazi 10. upotrebom „koeficijenta lokalnog trenja“ .3. za odgovarajući reţim strujanja unutar graničnog sloja.7.. koja u stvari predstavlja debljinu graničnog sloja. i podjeli sa dobiva se: (10. svodi na: (10. to se za nalaţenje veličine otpora treba poznavati odgovarajuće izraze za smičuće napone.6. kako je to u teoriji graničnog sloja istakao Prandtl.5.) Za ravnu ploču i . Bez obzira na ovo. pod izvjesnim uslovima u relativno uskoj zoni blizu konture.) Ako se izjednači ukupna sila.1. izraz 10.4. i 10.) Višak količine kretanja koji napušta presjek presjek je: u odnosu na količinu kretanja koja je ušla kroz (10. tj.) Veličina uticaja sila viskoziteta na bilo kom rastojanju od granice je izraţena preko razlike brzine u neporemećenom toku i brzine u posmatranoj tački. znatna promjena brzine se odigrava.) Ako se ukupni otpor površine podjeli sa odgovarajućom veličinom površine dobiva se veličina srednjeg smičućeg napona po cijeloj površini koja se opet moţe izraziti preko kinetičke energije neporemećenog toka i preko srednjeg koeficijenta otpora .5. ili pak raspolagati odgovarajućim izrazima za raspored brzine unutar graničnog sloja iz kojih bi se mogli odrediti smičući naponi prema jednačini 10. Kako strujanje u graničnom sloju moţe da bude laminarno ili turbulentno. vidi poglavlje 9. tako da se jednačina 10. Od praktičnog značaja je izraţavanje veličina otpora površine preko kinetičke energije neporemećenog toka.8.

trećeg ili višeg stepena. tj. pri kretanju fluida.8. vidi se da su oni slični po strukturi sa Ojlerovim brojem (kod kojeg se umjesto smičućih napona pojavljuje normalni napon ).10.9.1. moţemo pisati kao: odnosno: (10.) Izjednačavajući izraze 10. dominantni normalni naponi. dobivamo: 156 . Za slučaj laminarnog kretanja fluida raspored brzine je paraboličan. a koeficijent otpora ima vaţnu ulogu pri kretanju fluida kod kojeg smičući naponi imaju dominantnu ulogu. Ojlerov broj igra vaţnu ulogu kod problema kod kojih su. Sada.2. za koeficijente otpora sa izrazom za Ojlerov broj. i 10. Parabola moţe biti drugog. U zavisnosti od izbora parabole u konačnom rezultatu za razvoj debljine graničnog sloja pojavit će se različita konstanta. Ova funkcija treba da zadovoljava granične uslove kada je i kada je . (2) (3) Prandtl je pretpostavio da je: i Funkcija zadovoljava granične uslove.9.) Na samoj granici je: (10.6. Zbog ovoga.10. ali je opšti zakon razvoja graničnog sloja isti. i 10. LAMINARNO KRETANJE U GRANIČNOM SLOJU Eksperimentalna analiza karakteristika toka u graničnom sloju je pokazala da su za dati reţim kretanja u graničnom sloju profili brzine u raznim poprečnim presjecima meĎusobno slični. mogu se izraziti jednom analitičkom funkcijom oblika: koja ne zavisi od varijable . 10.UporeĎujući dobivene izraze 10.7. jednačinu 10..

15.12. .13.) Ako je za .13. Rješavajući jednačinu 10.ili poslije sreĎivanja: (10. dobivamo: (10. Poslije integralenja izraza (10.12. aproksimativno. pokazuje da se debljina laminarnog graničnog sloja povećava kao kvadratni korijen rastojanja od mjesta gdje se granični sloj počinje razvijati. npr. razvoj debljine graničnog sloja po jednačini: Zamjenjujući vrijednost . Ako se za funkciju rasporeda brzina uzme neka druga kvadratna parabola. prema izrazu 10.11.) gdje uzimamo i 10. iz izraza 10.. 157 . po jedinici širine.) odakle je. onda bi se za debljinu graničnog što je isti izraz kao i izraz 10. onda je i ntegraciona konstanta jednaka nuli. dobivamo: umjesto i jer je funkcija samo od . koja se kreće oko 5. Rejnoldsov broj baziran na veličini rastojanja od početka razvoja graničnog Jednačina 10.14..7. Zato se za bilo koji paraboličan raspored brzina u graničnom sloju moţe uzeti.11..13. samo se razlikuju u konstanti.: tako da joj verteks46 leţi na rastojanju sloja dobio izraz: od granice.13. u izraz 10. po dobiva se konačni izraz za razvoj graničnog sloja u obliku: (10.) Otpor ploče na jednoj strani.) gdje je sloja.10. lokalni koeficijent otpora: (10. je: 46 Vertex – Tačka na krivoj sa lokalnim minimumom ili maksimumom.

2. U zoni izrazito turbulentnog toka Prandtl je za raspored brzine koristio eksperimentalne podatke za raspored brzine u glatkoj cijevi: (10. uslijed činjenice da gradijent brzine na samoj granici postaje manji sa povećanjem debljine graničnog sloja.) Obadva koeficijenta trenja. tako da uz čvrstu konturu dolazi do veoma naglih promjena brzine.) gdje su: rastojanje od zida cijevi. odnosno smičućeg napona sa rastojanjem od mjesta razvoja graničnog sloja. respektivno.: Promjena debljine graničnog sloja i smičućeg napona Blasius47 je. TURBULENTNO KRETANJE U GRANIČNOM SLOJU Prisustvo turbulencije u graničnom sloju povećava brzinu širenja graničnog sloja i znatno mijenja raspored brzine.16.8.. 47 Paul Richard Heinrich Blasius 158 . Kada Rejnoldsov broj dostigne vrijednost izmeĎu i kretanje u graničnom sloju postaje turbulentno. je prikazana na slici 10. a time i otpor površine. Pri kojoj vrijednosti kritičnog Rejnoldsovog broja će doći do prelaza u turbulentno kretanje zavisi od turbulentnih karakteristika samog toka.14. Promjena debljine graničnog sloja kao i veličina sile otpora po jedinici površine. došao do tačnih vrijednosti i za koeficijente u izrazima 10. lokalni i srednji opadaju sa razvojem graničnog sloja. oblika ulazne ivice ploče kao i od hrapavosti površine ploče. Proces miješanja teţi da napravi raspored brzine uniformnijim u većem dijelu graničnog sloja.(10.4.) odakle je. srednjeg koeficijenta otpora: (10.16. prema izrazu 10. 10.4.17. radijus cijevi. Slika 10.2. i 10.18. koristeći generalnu jednačinu kretanja viskoznog fluida.

) a slično kao i u slučaju laminarnog kretanja u graničnom sloju je: (10.: Navedeni izraz je dobiven iz slijedećeg izraza za cijev: Za prelaz sa cijevi na ravnu ploču je korišteno: Smičući napon na površini glatke ploče. dobiva se: ili rješavajući po : (10.23. analogno naprijed navedenom. eliminisati : (10.) Na osnovu izraza 10.) Ako se izraz 10. je: (10.dobivamo: (10. na kretanje fluida preko ravne ploče.19.22.) Izjednačavanjem izraza 10. a ne laminarno kretanje. za . Da bi se odredio otpor na glatkoj ravnoj ploči.21.20..7.24.18.20. odnosno pretpostavlja se da je ploča dovoljno dugačka tako da se dio laminarnog graničnog sloja moţe zanemariti..Primjenjujući izraz 10.21. lokalni koeficijent otpora je: 159 .) Debljina graničnog sloja raste mnogo brţe ako je u graničnom sloju turbulentno.23. i 10. integrali uz granične uslove. potrebno je iz izraza 10.22.) Napomena uz izraz 10.20. za koju je pretpostavio: (10. i 10.20.

5.17.: Srednji koeficijent otpora u funkciji Rejnoldsovog broja Za područja na slici 10.26. 160 . izraz 10. naravno.. Prandtl je oduzeo laminarni dio graničnog sloja do kritičnog Rejnoldsovog broja i dobio izraz 10.) odakle je.5.26. Treba napomenuti da za navedeni dijapazon Rejnoldsovih brojeva. je: (10.) gdje je Rejnoldsov broj baziran na duţinu ploče.: (10.) Slika 10.. prema izrazu 10. i 10.8.(10.25.29.27.) Granični sloj je. srednji koeficijent otpora: (10. Prandtlov eksponencijalni zakon Rejnodsove brojeve veličine: . rasporeda brzine vrijedi za Kao što je napomenuto. prema eksperimentalnim podacima. i iznosi: (10.) Sila otpora ploče na jednoj strani. je nešto veći od izvedenog.27. vrijedi:  laminarno.29.28.. po jedinici širine. laminaran na prvom dijelu ploče uz struju fluida. te će za ove vrijednosti vaţiti i izrazi 10. izraz 10.24. srednji koeficijent otpora.

1. dobivamo vrijednost za srednji koeficijent otpora: Sila otpora na jednoj strani ploče je: Ako je kritični Rejnoldsov broj .30.28.30.29. 10.2. strani ploče i silu otpora na prva RJEŠENJE: Rejnoldsov broj za cijelu ploču je: Na osnovu izraza 10. širine temperature Odrediti silu otpora na jednoj ploče. dobivamo: (10.  turbulentno.) gdje je konstanta odgovara najboljoj aproksimaciji eksperimentalnih podataka. izraz 10.30. 161 .2.. Koristeći logaritamski raspored brzine za cijevi. izraz 10. duţina do prelaznog područja je: Za prva dobiva se: ploče je Rejnoldsov broj je i uz ponovno korištenje izraza 10. se kreće brzinom kroz mirnu vodu Glatka ravna ploča. PRIMJER i duţine . prelazno.

Izuzetak čini ukupni otpor nekog cijevnog voda koji se računa parcijalno. posebno otpor površine ili linijske gubitke. površina projekcije tijela na ravan koja je normalna na pravac toka. Kako je njegovo izračunavanje u većini slučajeva nemoguće na bazi sume elementarnih otpora. kako sa oblikom tijela tako i sa uslovima toka. koji mogu doći u obzir kao što je to slučaj pri kretanju broda na površini vode.10. Ukupni otpor kretanju fluida predstavlja sumu otpora površine.) gdje su: ukupna sila otpora.1. – brzina fluida u zoni uniformnog toka. 10.3. od interesa ukupni otpor. rijedak je slučaj odreĎivanja veličine pojedinačnih otpora sadrţanih u ukupnom otporu.1. slika 10.2. odlučujući faktor za dizajn i dimenzionisanje konstruktivnih elemenata potpuno potopljenih u fluid. UKUPNI OTPOR Relativno mali broj slučajeva u praksi je takav da samo otpor površine ili samo otpor oblika predstavlja ukupni otpor.3.(a) i (b). OTPOR U GLATKIM I VJEŠTAČKI HRAPAVIM CIJEVIMA 10. eksperimentalnim putem. tj. otpora površine i oblika. a posebno otpor oblika ili lokalne gubitke i na kraju njihova suma daje ukupni otpor ili ukupne gubitke u datom sistemu. kao kod cijevnih vodova. MeĎutim. to se ukupni otpor odreĎuje pomoću koeficijenta otpora. sa veličinom Rejnoldsovog broja: (10. 162 . Poznavanje pojedinih vrsta otpora u ukupnom otporu nema nekog praktičnog značenja jer je ukupni otpor. OTPOR TIJELA POTPUNO POTOPLJENIH U FLUID IzmeĎu graničnih slučajeva. kod kojih se ukupni otpor sastoji od sume ova dva elementarna otpora. OdreĎivanje veličine otpora je bazirano na veličini koeficijenta otpora koji se mijenja.4. tj. postoji mnogo tijela upotrebljavanih u inţenjerskog praksi. jer je u najvećem broju slučajeva sa inţenjerske tačke gledišta. oblika i drugih. gustina fluida.

U oblasti malih Rejnoldsovih brojeva nema separacije i fluid potpuno prati čvrstu konturu. Stoks je ovo zanemario pri analizi sporog padanja sfere u fluidu. Kod daljnjeg povećanja Rejnoldsovog broja tačka separacije se pomiče uz struju. mjereno od zaustavne tačke uz struju fluida. slika 10. dobivenih rotacijom geometrijski pravilnih likova. da bi kod zauzela fiksnu poziciju na uglu . dolazi do separacije laminarnog graničnog sloja počevši prvo kod zaustavne tačke niz struju fluida.) Slika 10.10. Kada Rejnoldsov broj raste.2. u dvostruko logaritamskoj razmjeni je prikazan dijagram promjene koeficijenta otpora u funkciji Rejnoldsovog broja i oblika osnosimetričnog tijela.4.1. Na slici 10. Do ove vrijednosti Rejnoldsvog broja otpor površine predstavlja ukupni otpor sfere pri kretanju kroz fluid.2.izraz 10.. osnosimetrična tijela. Ovo se objašnjava prelazom laminarnog graničnog 163 .. Pri kritičnoj vrijednosti Rejnoldsovog broja dolazi do naglog smanjenja koeficijenta otpora na vrijednost . čim uticaj ubrzanja okolnog fluida dolazi do izraţaja. U oblasti koeficijent otpora ima pribliţno konstantu vrijednost . granica vaţenja Stoksovog zakona je pribliţno . Sila otpora je u potpunosti posljedica trenja. Najveći broj eksperimentalnih podataka je definisan za sferu. Prema dijagramu.2. U ovom poglavlju će se opisati promjena koeficijenta otpora obrtnih tijela.: Promjena koeficijenta otpora u funkciji Rejnoldsovog broja Eksperimentalni podaci za počinju da ostupaju od prave..2. čime se povećava udio otpora pritiska.6. Stoks je analitički našao vrijednost koeficijenta otpora. OTPOR OBRTNIH – OSNOSIMETRIČNIH TIJELA Većina konstruktivnih elemenata i tijela koja se kreću kroz fluid imaju geometrijski pravilne oblike. zanemarujući inercijalne sile: (10.

moguće je raznim pobuĎivaćima u obliku vještačkih neravnina na površini sfere inicirati raniji prelaz laminarnog u turbulentni sloja . Moţe se zaključiti. direktno riješimo otpor tijela koja se kreće kroz fluid odgovarajućom brzinom. slika 10.3. a time i oblik vrtloţnog traga ostaje pribliţno konstantan iznad neke vrijednosti Rejnoldsovog broja. Pomjeranjem tačke separacije suţava se vrtloţna zona.. 10. se vidi da koeficijent otpora postaje konstantan iznad . a time smanjiti otpor. tijela sa oštrim ivicama kao što je disk imaju karakteristiku konstantnosti koeficijenta otpora čim se preĎe zona otpora površine. Nasuprot sferi.: Koeficijenta otpora za neka dvodimenzionalna tijela U ovom slučaju zbog nepostojanja bočne separacije treba očekivati nešto veće vrijednosti koeficijenta otpora od odgovarajućih za trodimenzionalna tijela. Sa dijagrama.7. U dijagramu na slici 10. mjereno od zaustavne tačke uz struju fluida.sloja u turbulentni i pomjeranjem tačke separacije sa na . da za date uslove toka. Ovo se moţe objasniti činjenicom da je tačka separacije fiksna na ivici diska bez obzira da li je sloj laminaran ili turbulentan.2. kada je od interesa smanjiti koeficijent otpora. OTPOR DVODIMENZIONALNIH TIJELA Zbog geometrijske sličnosti navedenih trodimenzionalnih obrtnih tijela i odgovarajućih dvodimenzionalnih tijela (cilindri kruţnog i eliptičnog presjeka) postoji sličnost i dijagrama zavisnosti koeficijenta od Rejnoldsovog broja. su prikazane vrijednosti koeficijenta otpora dvodimenzionalnih tijela u zavisnosti od Rejnoldsovog broja. 164 .2. a time i otpor pritiska. Dijagram zavisnosti koeficijenta od Rejnoldsovog broja omogućava.4. za nekoliko Slika 10.

te se intenzitet smičućih napona na površini zida provodnika moţe izraziti kao: (10.). LINIJSKI GUBICI ENERGIJE Uniformno stacionarno kretanje nestišljivog fluida u provodniku se moţe smatrati kao granični slučaj razvoja graničnog sloja. OTPORI U OTVORENIM I ZATVORENIM PROVODNICIMA FLUIDA otpori na pravolinijskom putu.v.) u provodniku 48 49 Henry Darcy Julius Weisbach 165 .3. U otvorenim provodnicima-kanalima i zatvorenim necilindričnim provodnicima tangencijalni napon nije konstantan duţ čvrste konture. U ovom slučaju. 10.10. (1) Slika 10. je prikazan stacionarni uniformni tok u otvorenom ili zatvorenom provodniku.4. tangencijalni napon se koristi kao srednja vrijednost tangencijalnog napona. bezdimenzionalni Darsi48-Vajsbahov49 koeficijent otpora.5.1. suţenje. Lokalni gubici se odnose na energiju koja se gubi uslijed nagle promjene pravca kretanja ili oblika strujanja fluida (proširenje.) gdje su: koeficijent otpora (za cijevi: ). linijski otpori ili otpori površine. Pod linijskim gubitkom se podrazumijeva gubitak energije na pravolinijskoj dionici provodnika uslijed trenja fluida o dodirne površine sa čvrstim tijelom. Na slici 10. srednja brzina. armature itd.8. U hidraulici se otpori u provodnicima fluida dijele na dvije grupe i to:   Gubici energije prouzrokovani ovakvim otporima kratko se zazivaju: linijski i lokalni gubici. koljena.: Dejstvo aksijalnih sila na kontrolnu zapreminu (c.5. lokalni otpori ili otpori oblika.

) da bi se obezbjedila energija koja će savladati Budući da je visina brzinske energije ista u obadva presjeka. Za kretanje u zatvorenom provodniku.5. jednačina količine kretanja u pravcu je: gdje je okvašeni obim konture tj.4. dobivamo: (10. koristeći 166 . Jednačina energije. u koju su uključeni i gubici redukciji raspoloţive energije.Za otvoreni kanal i su identični i kretanje je rezultat promjene potencijalne energije . Kako je .. i 10.) Zbog pretpostavke o uniformnom toku.6. dio obima gdje je kontura u kontaktu sa fluidom (uključujući slobodnu površinu tečnosti). pritisak moţe rasti u pravcu toka.5.6. ali pad potencijalne energije mora biti veći od tangencijalne napone uz zid cijevi. se moţe napisati kao: (10.) Iz jednačine 10. Ako posmatramo vertikalnu cijev i tok u njoj sa smjerom prema dole. imamo: (10. energija toka je definisana promjenom potencijalne i pritisne energije .

u najopštijem slučaju kretanja fluida. u kojima uslijed pogodnih graničnih uslova dolazi do znatnog uproštenja jednačina. eksperiment se obavlja na modelu umjesto na prototipu. Preostali. povlači sličnost vanjskih geometrijskih uslova. nerješive. najveći dio problema hidrodinamike je praktično nerješiv direktno iz osnovnih jednačina kretanja fluida.) Jednačine su. Eksperimentalna rješenja imaju ograničenu valjanost i sa obzirom na uslove pod kojima su izvedena. prenošenje dobivenih rezultata sa modela na prototip ili na pojavu u prirodi. Upravo sada moţemo postaviti pitanje od velike vaţnosti: Koji su to uslovi pod kojim se dva kretanja mogu smatrati sličnim? Jedno je očigledno. U obadva kretanja strujne linije moraju biti slične što. kao i uopštavanje dobivenih rezultata predstavlja problem hidrodinamičke sličnosti.1. veoma su skupa ali daju veoma pouzdane rezultate unutar tačnosti mjernih metoda. Hidrodinamička sličnost je bazirana na identičnosti odnosa odreĎenih veličina. 11. Iz definicije hidrodinamičke sličnosti slijedi i pojam hidrodinamičkog modela.11. moguće je doći do njihovog egzaktnog ili pribliţnog rješenja. za izotermno kretanje nestišljivog fluida konstantnog viskoziteta u i pravcu. sa tim da se dobiveni rezultati mogu prenijeti na pojave u svim sličnim objektima.1. koriste se metode dimenzionalne analize. geometrijska sličnost je potrebna. ili objekt. stoje u odreĎenom odnosu. Model i prototip. koje utiču na proces u njima. Da bi se proširila valjanost eksperimentalnih podataka i smanjili troškovi izvoĎenja eksperimenta. sličnost 167 . razumije se. Hidrodinamički model se odnosi na modeliranje nekog procesa koji se eksperimentalno proučava.. Pojam hidrodinamičke sličnosti je znatno kompleksnija od pojma geometrijske sličnosti. kao npr. izraţenih u bezdimenzionalnoj formi. izraz 7. (4) Navije-Stoksove jednačine su vektorske jednačine i mogu se napisati u tenzorskoj notaciji: (11. Za rješavanje ovakvih problema pribjegava se eksperimentima. Problem formiranja modela. koji karakteriše dva hidrodinamička toka. će biti meĎusobno slični ako sve veličine. TEORIJA SLIČNOSTI HIDRODINAMIČKA SLIČNOST I MODEL U poglavlju 7 su izvedene Navije-Stoksove jednačine. Samo u izvjesnom veoma malom broju konkretnih slučajeva.22.

2. presjeka kanala. odnosno trajektorije. od bitnog uticaja pri kretanju. su geometrijski slične ako su odgovarajuće duţine u stalnom odnosu. POJMOVI VEZANI UZ SLIČNOST KRETANJA Putanje.:Hrapavost površine Ako su odgovarajuće duţine u odnosu odnosu: . slika 11.: Geometrijska sličnost dva toka Geometrijska sličnost zahtjeva: Ako je kvalitet površine. 11. hrapavost. U geometrijsku sličnost ulazi i sličnost hrapavosti čvrste konture. treba i tu ostvariti geometrijsku sličnost.cijevnih vodova.1. a odgovarajući uglovi jednaki. Slika 11.1. tada je jasno da će odgovarajuće površine biti u a odgovarajuće zapremine: 168 . tijela oko kojih se strujanje odvija itd.1.2. Slika 11.1. slika 11. Tačke i su odgovarajuće tačke za meĎusobnu analizu.

pritiska i viskoziteta. Na kraju. sama geometrijska sličnost ne garantuje kinematsku sličnost. u obliku: a za drugo: Kako se obadvije jednačine odnose na slična strujanja to se one izmeĎu sebe mogu razlikovati samo nekim konstantnim odnosom. Dinamička sličnost predstavlja jednakost razmjera sila inercije i svakog para homolognih sila u sistemu: 169 .Dakle. površina. U meĎusobnoj razmjeri treba da stoje.2. Kako je čvrsta kontura istovremeno i strujna površina. zapremina. respektivno. ne samo analogne duţine. Sama geometrijska sličnost nije dovoljna već mora postojati i kinematska sličnost. Navije-Stoksovim jednačinama. Ovo uslovljava srazmjernost sila koje djeluju na fluid. trebaju obadva strujanja biti odreĎena istim jednačinama. izraz 4. da bi sličnost dva strujanja bila potpuna. To znači da odnos intenziteta bilo koje dvije sile u posmatranoj tački mora biti konstantan i neovisan o izboru tačke. Neka su za dva slična strujanja: i sile: inercije. odnosi ili razmjere su: duţina. da bi se zadovoljio uslov kinematske sličnosti. model i prototip moraju biti i geometrijski slični. Tek tada je zadovoljena dinamička sličnost. geometrijski oblici strujnih linija su slični. Suprotno. gravitacione vanjske. za jedno strujanje.. Na osnovu Dalamberovog principa. se moţe Navije-Stoksova jednačina napisati. već i analogne brzine i ubrzanja: Kod kinematski sličnih strujanja. u ovom slučaju.

Zato se postavlja prirodno pitanje: Da li postoji jednostavan. racionalan način kojim se mogu riješiti problemi kretanja. Na primjer. UPROŠTENI PRISTUP RJEŠAVANJU PROBLEMA KRETANJA Matematičko rješenje problema kretanja viskoznog fluida je veoma teško.Ako su propisani neki odnosi osnovnih veličina.2. koje figurišu u dimenziji dotične veličine. tj. tada svi ostali odnosi proizlaze iz propisanih i ne mogu biti proizvoljni.1. u o prototip: o model: (11. SLIČNOST NA OSNOVU DIFERENCIJALNIH JEDNAČINA pravcu.. razmjera za gustinu je: gdje je razmjera za masu. Npr. razmjera za brzinu ne moţe biti proizvoljna. 11.2.2. duţine i vremena.22.) Iz odgovarajućih razmjera imamo: Uvrštavajući navedene razmjere u izraz 11.2. dobivamo: 170 . i ako postoji da li se taj metod može koristiti pri interpretaciji eksperimentalnih rezultata. Odgovor je potvrdan za obadva dijela pitanja. jer je : Razmjera za ubrzanje se dobiva iz odnosa : Izraz za razmjeru neke veličine se dobiva tako da dimenziju dotične veličine zamijenimo razmjerama osnovnih fizikalnih veličina. odnosi mase. 11. izraz 7. za: Ako napišemo Navije-Stoksovu jednačinu.

dobivamo jednakost Frudovog50 broja: (11...) Izjednačavajući članove i .3.) Prema izrazu 11.) gdje je brzina zvuka: 50 51 Williams Froude Vincenc Strouhal 52 Ernst Mach 171 .6.9.4. iz izraza 11.4..4.) Izjednačavajući članove i . dobivamo jednakost Rejnoldsog broja: (11. poslije sreĎivanja: (11. dobivamo jednakost Mahovog52 broja: (11. dobivamo jednakost Strouhalovog51 broja: (11..) Izjednačavajući članove i . iz izraza 11. iz izraza 11.7.8. iz izraza 11.5. treba biti zadovoljeno: (11.. dobivamo jednakost Ojlerovog broja: (11.4.ili.) Izjednačavajući članove i .4.3.) Izjednačavajući članove i . iz izraza 11.4.

Neke druge kombinacije ne daju suštinski nove uslove. zadovoljavati tzv.11.)  Sila teţe neke mase je: Za slična strujanja imamo: 172 . tokovi će posjedovati.2. Naglasimo još jednom. kinematsku sličnost.11. Kako su bezdimenzionalne veličine iste.Ako su za razna strujanja isti i broj. da pored geometrijske sličnosti bude ispunjena kinematska i dinamička sličnost. rješenja diferencijalnih jednačina će biti ista. za Rejnoldsov broj. u izraz 11.) što nije tačno. u analizi modela i prototipa.10.2. 11.  FIZIČKI SMISAO REJNOLDSOVOG I FRUDOVOG BROJA Sila inercije prema Njutnovom zakonu je: Kod sličnih strujanja mora biti zadovoljen uslov: (11.) Uvrštavajući iz izraza 11. nemoguće jednostavno zadovoljiti Frudov i Rejnoldsov broj. Ovdje treba napomenuti da je sa istim fluidom. dobivamo: (11.10. da bi sličnost dva kretanja bila potpuna potrebno je.) Sa druge strane Rejnoldsov broj je: (11.12.13. To pokazuje slijedeća analiza: (11.

prema Njutnovom zakonu.18.17. na osnovu Dalamberovog principa.: (11.) Ako je.. i sila viskoziteta. i viskoziteta.15. izraz 11.) Frudov broj je proporcionalan odnosu sila inercije.13. ispunjen uslov: moţemo napisati: 173 . na nekom odreĎenom mjestu.14. izraz 11.14.)  Sila trenja na nekoj površini.) Sile pritiska će automatski ispunjavati uslove sličnosti ako ih ispunjavaju i ostale sile. Navije-Stoksove jednačine moţemo napisati za:   prototip ili original: (11. je: ili za slična strujanja moţemo pisati: (11.) dok je Rejnoldsov broj proporcionalan odnosu sila inercije.(11.. izraz 11. Kao što smo već naveli.) model: (11.16.: (11.19.13. izraz 11.15.

HOMOGENOST Fizička pojava koja je predstavljena nekim algebarskim izrazom u sebi sadrţi članove sa različitim fizičkim svojstvima.: (11.22.. tj.20. jednačina oblika: zahtjeva ne samo da broj predstavlja proizvod izmeĎu jednake proizvodu dimenzija brojeva i . Znajući dimenzije ubrzanja: (11.24.20.18.) jednačina 11. Pogledajmo dimenzionalnu homogenost izraza koji predstavlja II Njutnov zakon.) Bez obzira na sistem jedinica koje se upotrebljavaju pri analizi problema. će biti homogena ako koeficijent proporcionalnosti ima dimenzije: (11. iako su Rejnoldsov i Frudov broj jednaki. dobivamo: (11. Takav izraz će biti tačan ako pored numeričke tačnosti postoji i dimenzionalna ravnoteţa izmeĎu članova te jednačine.21. koji kaţe da je sila proporcionalna proizvodu mase i ubrzanja.) gdje su: sila.) UporeĎivanjem izraza 11. masa. koeficijent proporcionalnosti. 11.23. koja moţe potpuno onemogućiti sličnost strujanja. DIMENZIONALNA ANALIZA . Drugim riječima.22.) odakle vidimo da pritisak ne trebamo uzimati u obzir pri uporeĎivanju.(11. u ovom osnovnom zakonu kretanja je usvojeno da je koeficijent proporcionalnosti uvijek jednak jedinici: (11.) 174 . nego da su i dimenzije broja Ovo opšte pravilo dimenzionalne homogenosti mora biti zadovoljeno ma kako kompleksan fenomen bio opisan datom jednačinom. i .3.25. i 11. Napomena: Pritisak će igrati ulogu kod pojave kavitacije.

Drugim riječima. vrijeme i sila ili duţina . pomoću kojih su izvedene sve ostale. koji opisuje fizičku pojavu za izabrani dimenzionalni sistem . ako je ubrzanje. vrijeme i masa . Bezdimenzionalna veličina: predstavlja zapreminu tog tijela ma koje veličine.. nego zavisi samo od oblika tijela: Ovakvo bezdimenzionalno izraţavanje funkcija pokazuje odreĎene prednosti u odnosu na njihovu dimenzionalnu formu. dimenzionalne kategorije. i poluose elipsoida onda je Izraţavanje zapremine nekog tijela u bezdimenzionalnoj formi pokazuje da njena veličina nije vezana za izbor mjernog sistema i razmjere.26. Na osnovu prethodne diskusije o homogenosti izraza 11. veličine. vremena.27. Opšti princip dimenzionalne homogenosti nekog algebarskog izraza. u izraz se mora uključiti bezdimenzionalni koeficijent proporcionalnosti . koji predstavlja II Njutnov zakon. ali ništa ne govori o kvantitativnoj vrijednosti veličine koju opisuje.) U izrazu 11.26. Ako su .22. On je dio fizičkog dimenzionalnog sistema koji pored ovih. se moţe napisati u obliku: (11.) gdje i trebaju biti takvi da dobivena dimenzija člana na desnoj strani jednačine mora biti jednaka dimenziji veličine na lijevoj strani jednačine 11. magnetnih drugih pojava. biti: (11. onda su: Navedeni izraz 11. akustičnih. koji karakteriše opšti oblik tijela. optičkih. i one definišu dimenzionalni sistem koji se koristi u mehanici. daje fizička svojstva veličine koju opisuje kao i kvalitet te veličine. tako da će vrijednost veličine opisane dimenzionalnim izrazom 11.26. To su duţina . uključuje i veličine za odreĎivanje toplotnih. Za dobivanje brojne vrijednosti veličine.27. sile i mase su tako kombinovane da se bilo koja od njih moţe izraziti pomoću ostale tri.26. nije jednačina u pravom smislu riječi. jedinice duţine. Izraz pokazuje dimenzionalnu homogenost. a za paralelopiped je . Uzmimo da je zapremina nekog tijela dimenzije i : data kao proizvod njegove tri karakteristične linearne gdje je faktor proporcionalnosti. slijedi da u osnovi postoje tri osnovne veličine. bezdimenzionalni broj. je koeficijent proporcionalnosti i predstavlja mjerni broj posmatrane 175 . Na primjer.

od kojih su njih isti u svim parametrima. Sve promjenljive se mogu grupisati u parametra. tako da se dobije bezdimenzionalna funkcija oblika: (11. osnovne dimenzionalne bezdimenzionalna 53 54 Aimée Vaschy Edgar Buckingham 176 . granični uslovi). sile trenja i sl. je broj promjenljivih . koje se pojavljuju u svakom oni uključuju:    parametru. godine. sile gravitacije.) koja odraţavaju materijalnost fluida. Pri izboru promjenljivih. Posmatrajmo problem za koji se moţe tvrditi da postoji funkcionalna zavisnost: (11. bezdimenzionalne brojeve označavao grčkim slovom . pad pritiska. odnosno pojavu. specifična teţina. modul elastičnosti. jer ukoliko se pokaţe da neki izraz nije dimenzionalno homogen. treba voditi računa da predstavnika linearne dimenzije toka (duţina) koji definiše geometrijske granične uslove (veličina tijela. kinematske i/ili dinamičke karakteristike toka (brzina. fizička svojstva fluida (gustina.29. TEOREMA Kao osnova koja opisuje neku pojavu u bezdimenzionalnoj formi je Vaši53-Bakingemova54 –teorema. 11. Naziv teorema je dobila po tome što je jedan od autora.29. Bakingem. viskozitet.) U izrazu 11. onda se sve promjenljive u njoj mogu grupisati u bezdimenzionalnih parametara.) koje definišu uslove kretanja fluida. greška u dimenziji je sigurna indikacija numeričke greške. koja je poznata od 1915. a samo se jedna promjenljiva mijenja u svakom od njih.) U svakom bezdimenzionalnom parametru će biti sadrţano promjenljivih. Veoma je vaţno procijeniti dominantne veličine za neki problem.4. Osnova teoreme je: Ako se funkcija koja opisuje neku pojavu sa promjenljivih moţe opisati sa osnovnih dimenzionalnih kategorija ili . a imamo kategorije. a za to je potrebno znanje i iskustvo. dubina toka. ubrzanje.Značaj dimenzionalne homogenosti nekog izraza je očigledan i sa praktične tačke gledišta. stišljivost itd. to je indikacija da u proračunu postoji greška tj.28.

) (11.) ili (11.31.) (11.: daju: odnosno: (11.30.32.) Izraz 11. Primjena dimenzionalne analize i Sve veća primjena teoreme otkriva i neke njene nedostatke.) (11.35.: (11.33.36.38.Poslije sreĎivanja desne kolone dobivamo: (11. nije jednak 177 . teoreme su značajne pri eksperimentalnom radu. izraz 11. se moţe dalje napisati kao: (11.) Rješenja jednačina u eksponentima izraza 11. koji opisuju kretanje fluida.: (11.34. slika 11.37. U nekim slučajevima je pokazano da broj bezdimenzionalnih parametara.31.36.28.) Analogno uradimo i za jednačine u izrazima 11. i 11.30.) Sada moţemo napisati bezdimenzionalnu jednačinu koja je ekvivalentna početnoj.32.3.) gdje se treba odrediti eksperimentalno.

onda se funkcionalna zavisnost između zavisno promjenljive i nezavisno promjenljivih. gdje je rang dimenzonalne matrice.: Dijagram eksperimentalnih podataka Prema ovome. koje je opisuju. modificirani oblik teoreme će glasiti: Ako je potrebno promjenljivih za opis neke fizičke pojave i ako ove veličine uključuju dimenzionalnih kategorija. 178 . može svesti na bezdimenzionalnih parametara. nego razlikom . a da nisu jednaki nuli. Rangom matrice nazivamo najveći red koji mogu imati njeni minori. kako je to dato orginalnom teoremom. nego da njihov broj moţe biti i veći.4. promjenljivih veličina od kojih se samo jedna mijenja Ako se za neki problem moţe tvrditi da postoji funkcionalna zavisnost: (11.3. gdje je rang dimenzionalne matrice . a dimenzionalne kategorije ili predstavljaju redove matrice.40.. slika 11. Dimenzionalnu matricu formiraju elementi promjenljivih.) Napomena: Minorom tog reda matrice nazivamo determinantu dobivenu (sa odrţavanjem reda) i elemenata matrice. U svakom parametru će biti u svakom od njih. U tom slučaju broj parametara se ne izraţava više razlikom .39. Slika 11.) Formirajmo dimenzionalnu matricu: (11. tako da one predstavljaju kolone. koji leţe na presjeku nekih njenih kolona i redova.

43. Rang dimenzionalne matrice je .42. ili poslije sreĎivanja desne kolone: (11. nam daju vrijednost parametara: daju: odnosno: (11.44.: Minor trećeg reda Vratimo se našem primjeru.) (11. i 11.4. 11.41.43.) Rješenja jednačina u eksponentima izraza 11.41.Slika 11.) 179 .) (11.45. odnosno: Promjenljive se mogu grupirati u bezdimenzionalna parametra..) (11.42.

47. Koristeći URAĐENI PRIMJERI PRIMJER teoremu provjeriti da li je moguća zavisnost: ili prilikom kretanja viskoznog fluida kroz cijevi.1.46. 11.) Sam eksperiment će pokazati koji su parametri dominantni. RJEŠENJE: Funkcionalna zavisnost: (11. izraz 11.5.(11.5. 11.: (11.) Formirajmo tabelu: Formirajmo dimenzionalnu matricu: 180 .48.) Sada moţemo napisati bezdimenzionalnu jednačinu koja je ekvivalentna početnoj.39.

i 11.) (11.50.53.) 181 .) Rješenja jednačina u eksponentima izraza 11.) (11.49. ili poslije sreĎivanja desne kolone: (11. 11. odnosno: Promjenljive se mogu grupirati u bezdimenzionalna parametra.) (11. nam daju vrijednost parametara: (11.52.51.50.51.49.Rang dimenzionalne matrice je ..

) Formirajmo tabelu: 182 .56. (11.2. kvalitativno odgovara početnom izrazu.(11.54. izraz 11.5.5.) Sada moţemo napisati bezdimenzionalnu jednačinu ekvivalentnu početnoj. Slika 11.) izraz 11. PRIMJER Odrediti kvalitativni izraz za brzinu isticanja tečnosti kroz otvor na beskonačno velikom rezervoaru.48.55. ubrzanja zemljine teţe i od visine nivoa vode u rezervoaru : odnosno (11. 11. prema slici 11.5. Moţemo očekivati da će brzina isticanja zavisiti od gustine tečnosti .: Isticanje tečnosti iz rezervoara RJEŠENJE (A): Pretpostavimo da iz posude ističe neviskozan fluid kroz mali otvor.55.: ili odnosno.

srazmjerna je kvadratnom korijenu visine tečnosti . odnosno: (11. 183 .58.) (11.59. prema Toričeliju.) Promjenljive se mogu grupirati u bezdimenzionalni parametar. ali znamo da je konstanta.) Rješenja jednačina u eksponentima izraza 11. ili poslije sreĎivanja desne kolone: (11. Konstantu ne moţemo odrediti na ovaj način.58. nam daju vrijednost parametra: (11.57.Formirajmo dimenzionalnu matricu: Rang dimenzionalne matrice je .60.) Vidimo da brzina isticanja ne zavisi od gustine. .

odnosno: Promjenljive se mogu grupirati u bezdimenzionalna parametra..: Formirajmo dimenzionalnu matricu: Rang dimenzionalne matrice je .) (11.62.) 184 .63.62.63. onda bismo u obzir trebali uzeti i viskozitet fluida.64. ili poslije sreĎivanja desne kolone: (11. (11.) Rješenja jednačina u eksponentima izraza 11. uz saznanja iz dijela riješena (A). i 11. nam daju vrijednost parametara: (11.61.RJEŠENJE (B): Ako bismo ţelili riješiti isti problem tačnije.) Formirajmo tabelu uz izostavljanje uticaja gustine.

(11.) Vidimo da je brzina isticanja srazmjerna . PRIMJENA HIDRODINAMIČKE SLIČNOSTI NA MODELIRANJE KRETANJA FLUIDA Kao što je ranije navedeno. moraju biti ispunjeni slijedeći uslovi:    geometrijska sličnost.67. dinamička sličnost. predstavlja odnos sile pritiska i inercijalne sile: Frudov broj. predstavlja odnos inercijalne i viskozne sile: Ojlerov broj. ali je sada koeficijent srazmjernosti.(11.65. odnosno proporcionalnosti.) Sada moţemo napisati bezdimenzionalnu jednačinu ekvivalentnu početnoj.6. kinematska sličnost. predstavlja odnos inercijalne i gravitacione sile: 185 .) Neki karakteristični brojevi su (1): Rejnoldsov broj. Oblik ove funkcije se moţe naći samo eksperimentalnim putem.61. 11.66.: ili odnosno. Uslov dinamičke sličnosti je: (11. izraz 11. funkcija Rejnoldsovog broja. da bi dva kretanja bila slična. odnosno sličnost strujnog polja.

koja odgovara sili od na modelu? RJEŠENJE: a) Iz Frudove sličnosti dobivamo: b) Iz Ojlerove sličnosti: 186 . Kavitacijski broj ukazuje na mogućnost pojave kavitacije. 11. pritisak zasićenja na temperaturi fluida.1. koliki treba biti period nastajanja talasa na modelu da bi se obezbjedila sličnost? b) Kolika je sila po duţnom metru na objektu. Razlika pritisaka pokazuje koliko rezerve pritiska postoji dok se ne počnu formirati prvi mjehurići pare. PRIMJER . predstavlja odnos inercijalne sile i sile elastičnosti nastalih kao posljedica stišljivosti fluida: Kavitacijski broj: gdje su: apsolutni statički pritisak.6. Povećanje brzine po pravilu vodi smanjenju pritiska i pojavi kavitacije.Košiev broj. Model za ispitivanje vodenih talasa izraĎen je u razmjeri a) Ako je period talasa na objektu .

2. ako je otpor modela u vodi: RJEŠENJE: a) Iz Rejnoldsove sličnosti dobivamo: 187 .69. PRIMJER .) Odnos traţenih sila je: pa je sila po jedinici duţine: 11.(11.) Iz izraza 11. i 11.68.68.70. imamo: (11.) Iz Frudove sličnosti: (11.. izraĎen u razmjeri pri brzini od: a) Kojom brzinom treba vući model ako se ispitivanja obavljaju u vodi: b) Koliki će biti otpor aviona u vazduhu.69. se ispituje u vazduhu: Model aviona.6.

b) Iz Rejnoldsove sličnosti: Brzina objekta u vazduhu treba biti: Iz Ojlerove sličnosti: Odnos sila objekta u vazduhu i modela u vodi je: odnosno: Otpor aviona u vazduhu je: 188 .