1.

1.1.

UVOD U MEHANIKU FLUIDA
POJAM FLUIDA I NJEGOVA PODJELA

Mehanika čvrstog i čvrsto-elestičnog tijela, kao što su otpornost materijala i teorija elestičnosti, izučavaju problematiku onih materija koje se ne deformišu ili je njihova deformacija vrlo mala dok su smičuće sile u dejstvu. Klasifikaciji materije na bazi veličine dejstva smičućih napona i odgovarajuće veličine deformacije dovodi do pojma fluida. U tom cilju, podsjetimo se na pojmove napona i deformacije. Napon se definiše kao granična vrijednost odnosa sile kada posmatrana površina teţi nuli: i površine na koju djeluje ova sila,

Ako je sila normalna na površinu govorimo o normalnom naponu , a ako je tangencijalna, govorimo o smičućem naponu . Deformacija se definiše kao promjena rastojanja izmeĎu dvije tačke u tijelu. Ako se posmatra apsolutna veličina ove promjene govori se veličini deformacije, a ako se posmatra količina ove promjene u jedinici vremena, govori se o brzini deformacije. Fluid se može definisati kao materija koja se kontinualno deformiše, tj. kreće se, struji ili teče kada je podvrgnuta i najmanjem dejstvu smičućih napona. Prema ovoj definiciji fluida, tečnosti i gasovi se mogu svrstati u fluide bez obzira na velike razlike u nekim njihovim fizičkim svojstvima. Isti zakoni kretanja su primjenljivi za strujanje oba medija dokle god su pri tom strujanju dominantna ista fizička svojstva. Ovakav pristup izučavanja i klasifikacije materijala je doveo do razvoja nove fundamentalne inţinjerske discipline Reologije, podjednako interesantne za izučavanje čvrsto–elastičnog i fluidnog tijela. Grafički prikaz funkcionalnih relacija napona i brzina deformisanja za izvjestan broj reoloških materija je prikazan na slici 1.1. U opštem slučaju, veza izmeĎu tangencijalnih napona i brzine deformacije se naziva krivom tečenja materijala:

Kako se vidi, prema reološkom tretiranju materije, klasifikacija počinje od jednog idealnog ekstrema:  Paskalove1 materije, koja ne posjeduje unutarnje trenje pa prema tome ni otpor dejstvu smičućih sila. Pretpostavke o neviskoznom, idealnom fluidu su uvedene u svrhu aproksimativnih analiza.

1

Blaise Pascal

1

 

Njutnov2 fluid je materija kod koje je veza izmeĎu smičućih napona i brzine deformacije linearna. To su fluidi sa kojima se najčešće susrećemo u praksi (voda, ulja i druge tečnosti, zatim vazduh i drugi gasovi). Nenjutnovi fluidi su materije kod kojih je veza izmeĎu smičućih napona i brzine deformacije nelinearna. Tu spadaju guste suspenzije, krv, med, rastvor gume i dr. Mada postoji razlika izmeĎu ovih fluida u pogledu relacije napon – brzina deformacije ipak njutnovi i nenjutnovi fluidi posjeduju jedno zajedničko svojstvo koje ih karakteriše kao fluide, a to je da se oni počinju deformisati i pri najmanjem dejstvu smičućih napona.

Slika 1.1.: Reološka podjela materije

Plastično tijelo je materija za koju je karakteristično da mora proći zonu elastičnosti da bi prešla u zonu plastičnosti. Dok je dati element materije u zoni elastičnosti, po prestanku dejstva smičućih napona element poprima prvobitni oblik. Ordinatna osa dijagrama predstavlja čvrste – elastične materije. Plastični materijali zahtijevaju neki početni napon prije nego se počnu deformisati. To znači da se ne deformišu kontinualno pod dejstvom tangencijalnih napona te ne pripadaju kategoriji fluida.

Na prvi pogled, razlika izmeĎu tečnosti i gasova je velika da bi se oni mogli nazvati fluidi. Razlog je što je masa po jedinici zapremine kod tečnosti obično i do hiljadu puta veća nego kod gasova. MeĎutim, sa kinematske tačke gledišta meĎu njima nema razlike. Mehanizam vjetra u niţim slojevima atmosfere i mehanizam podvodnih strujanja u jezerima i morima principijelno se ne razlikuje i pored velike razlike u gustinama gasa i tečnosti. Isto tako, pri kretanju tijela kroz vazduh ili tečnost slika strujanja će biti ista. Iz tog razloga projektovanje velikog sistema ventilacije i sistema za razvod tečnosti, gasa ili ulja, u osnovi se ne razlikuju. Kako je god bila data veza izmeĎu čvrstih i tečnih materija, analogno se moţe povući paralela izmeĎu disciplina koje ih izučavaju. Mehanika fluida uključuje izučavanje tečnosti i gasova dokle god razlika u stišljivosti nije od dominantnog uticaja. Ako se relativno velika kompresibilnost fluida pojavi kao problem u analizi, onda termalni efekt igra dominantnu ulogu i problem nije više problem mehanike fluida nego postaje problem termodinamike.
2

Isaac Newton

2

Prema tome mehanika fluida je disciplina koja izučava kontinuume koji se deformišu i pri najmanjem dejstvu smičućih sila i obuhvata vrlo širok dijapazon ponašanja materije, počevši od momenta koji nije više od interesa za teoriju elastičnosti i teoriju plastičnosti, pa sve do momenta dok problem ne postane izrazito termodinamički. Na bazi reološke klasifikacije razlikujemo: Materija: Neviskozan fluid Viskozan fluid Viskozan – elastičan fluid (med, krv i sl.) Elastično – viskozno tijelo (katran i sl.) Elastično – plastično tijelo Čvrsto (kruto) tijelo Paskalova Stoksova Maksvelova Kelvinova Hukova Euklidova Naziv materije prema geniju: Blaise Pascal George Gabriel Stokes James Clerk Maxwell William Thomson – 1892.godine postaje Baron Kelvin of Largs, tj. Lord Kelvin Robert Hooke Euclid of Alexandria

1.1.1.

IZ ISTORIJATA RAZVOJA MEHANIKE FLUIDA

Filozofi i matematičari, koji su proučavanju prirode prilazili sa stanovišta kvalitativne analize problema (zašto? i kako?), formirali su disciplinu pod imenom mehanika fluida. Sa druge strane, praktičari i inţenjeri koje je interesovao kvantitativni aspekt problema (koliko?) formirali su disciplinu pod imenom hidraulika. Prvi su za rješavanje problema upotrebljavali matematske metode, a drugi su se oslanjali na iskustvo i empiriju. Prvi, da bi riješili matematski postavljen problem, su često morali činiti takve pretpostavke koje su ih udaljavale od realnosti, tako da se mehanika fluida udaljavala od onoga što je trebala da bude. Drugi, u cilju dobivanja kvantitativnih rezultata, nisu ulazili u uzroke pojave i probleme su rješavali upotrebom empirijskih koeficijenata, tako da je hidraulika dobila i svoj ne zvanični naziv – nauka o koeficijentima. Divergencija izmeĎu ove dvije discipline, jedne te iste nauke, je dosegla kulminaciju krajem pretprošlog i početkom prošlog vijeka. Primjer za ovo je da su pri rješavanju jednog te istog problema ove dvije discipline davale potpuno kontradiktorna rješenja (npr. otpor tijela u fluidu, uzgon i cirkulacija). Krajem XIX vijeka pojavile su se tendencije zbliţavanja ovih disciplina. Tako je pobornik teoretskog tretiranja problema , engleski fizičar Osborn Rejnolds 3 osjetio potrebu da postojeće teorije o kretanju fluida više pribliţi realnosti, odnosno da teoriju koriguje eksperimentalnim rezultatima.

3

Osborne Reynolds

3

na njega u cijelosti može primijeniti princip diferencijalnog računa. MeĎutim. FIZIČKA SVOJSTVA FLUIDA POJAM KONTINUUMA Fluidi. pri konstantnoj temperaturi i pritisku. Zbog navedenih pretpostavljenih svojstava takvih tijela ona se nazivaju neprekidne sredine. kao na slici 1.. odnosno kontinuumi.1. Teorijska hidraulika. pri rješavanju problema kretanja mase fluida. kao što je slučaj rješavanje problema pri vrlo niskim pritiscima. Izučavanje njihovog ponašanja spada u posebnu disciplinu – Mehaniku neprekidnih sredina. Element je dovoljno velik i u sebi sadrži veći broj molekula tako da su njegova fizička i kinematsko–dinamička svojstva odraz srednjeg efekta molekula u njemu. Smatrajući ga kao redukovanu zapreminu u kojoj je masa molekula kontinuirano raspoređena bez praznog međuprostora.2.Ruski naučnik Nikolaj Jegorovič Ţukovski usmjerava teoriju potencijalnog strujanja fluida prema rješavanju inţenjerskih problema..2. Sa druge strane. njemački naučnik. Nauka o strujanju. Zato se kao osnivač moderne nauke o kretanju fluida. molekularna struktura fluida se zanemaruje (kretanje molekula nije od interesa). postavljaju korelacije izmeĎu eksperimentalnih činjenica i teoretskog razmatranja. inţenjeri. o njoj se vodi računa u izuzetnim slučajevima. kao na diferencijalno malu veličinu. u stvari ne postoji. 1. Sa druge strane. i rezultat je potrebe za uproštenjem prirode u cilju njene lakše analize i aplikacija rezultata. sa svojom teorijom graničnog sloja objedinjuje ova shvatanja.2. Osnovna pretpostavka je da fluidni medij u potpunosti ispunjava prostor izabranog elementa i posjeduje inercijska i druga fizička svojstva. Tek početkom prošlog vijeka Ludvig Prandtl5. koja se danas pojavljuje pod različitim imenima: Mehanika fluida . element fluida. smatra Ludvig Prandtl sa zasluţnim sinonimom „Otac moderne mehanike fluida“. ova hipoteza o kontinuumu moţe se i grafički prikazati.u koju spada i mehanika fluida. kao i sve ostale materije. a zatim i na pitanje „koliko?“. a hidraulika i mehanika fluida nalaze „jezik“ sporazumijevanja i tijesnu saradnju u rješavanju inţenjerskih problema. Njena osnovna postavka je: Umjesto tačke posmatra se elementarna zapremina. gdje je: 4 5 William Froude Ludwig Prandtl 4 . 1. Rješenja postaju aplikativna i imaju odgovarajuću fizičku interpretaciju. Ovo su svojstva tijela koje. Istina. onda se i sva njegova svojstva kontinuirano mijenjaju ili su konstantna unutar posmatrane zapremine. kao Viliam Frud4. Putem statističke analize većeg broja uzoraka uzetih iz posmatranog medija veće zapremine. itd. on je dovoljno malen da se. kojoj je na prvom mjestu zadatak pri rješavanju problema da odgovori na pitanja „zašto?“ i „kako?“. posjeduju submikroskopsku strukturu u kojoj su elementarni dijelovi u neprekidnom pokretu kroz relativno veliki prazan prostor. čija je posljedica da su pored fizičkih svojstava tog medija isto tako i kinematske i dinamičke veličine neprekidne funkcije prostornih koordinata tačke.

u kojoj molekuli ne izraţavaju svoje individualne karakteristike. odraţava za ma kako izabranu zapreminu po obliku i njenom poloţaju u kontinuumu. za sve zapremine veće od granice neprekidne sredine. broja molekula po jedinici zapremine se smanjuje i zato se masa po jedinici zapremine asimptotski pribliţava konstantnoj vrijednosti. onda je takav kontinuum homogen.2. neki drugi uzorak iste veličine moţe u sebi sadrţati izvjestan broj molekula. GUSTINA FLUIDA Gustina je fizičko svojstvo fluida koja se definiše kao granična vrijednost odnosa mase i zapremine. Pošto su molekule u stalnom pokretu moguće je da se dobije dovoljno malen uzorak. Zapremina predstavlja minimalnu zapreminu fluidnog elementa koji zadovoljava uslove neprekidne sredine.: Grafički prikaz hipoteze o kontinuumu Ukoliko se zapremina uzorka poveća onda će svaki uzorak u sebi sadrţati glavninu molekula prvobitnog uzorka. Ova zapremina se naziva granica neprekidne sredine ili kontinuuma. 5 .Ukoliko se izabere manji uzorak onda postoji i manja vjerovatnoća da će on sadrţavati molekule. kada posmatrana zapremina teţi nuli. Za tako izabranu malu zapreminu uzoraka je nemoguće ustanoviti konstantnu vrijednost odnosa mase i zapremine. ako je izabrana elementarna zapremina veličine unutar zone efekta molekula. bez molekula. Povećanjem zapremine. Osnovni uslov za posmatranje fluida kao kontinuuma je da karakteristična veličina posmatranog elementa fluida bude mnogo veća od srednje vrijednosti slobodne putanje molekula. kao što je pokazano na slici 1. Ovo je slučaj. 1.2. Slika 1.2.2. Ako se konstantnost mase po jedinici zapremine (gustina) kontinuuma. Prema tome. . količina mase u datoj zapremini varira sa poloţajem i vremenom. i on se moţe povećati ili smanjiti zavisno od medija. S druge strane. tj. tako da oni postaju sve homogeniji. koja u sebi sadrţi ovu masu. Ako pak dolazi do promjene gustine povećanjem izabrane zapremine preko neke veličine onda postoji prostorna promjena gustine što odraţava nehomogenost posmatranog kontinuuma.

(1. specifična teţina je suštinski vektor sa smjerom dejstva u smjeru ubrzanja zemljine teţe. Promjena zapremine uzrok je promjeni gustine. pa iz zakona o odrţanju mase slijedi: 6 . tako da se u najopštijem slučaju moţe pisati da je gustina zavisno promjenljiva funkcija koordinate tačke i vremena. odnosno elastičnosti. Obično se kao referentna specifična teţina uzima specifična teţina vode pri normalnim stanju. tj.4.2. Prema definiciji slijedi da je relativna specifična teţina bezdimenzionalni broj. U velikom broju problema je i ovaj dio mehanike fluida će biti proučavan. STIŠLJIVOST – ELASTIČNOST FLUIDA Svaki fluid u manjoj ili većoj mjeri pokazuje svojstvo stišljivosti.2.) Dimenzija je: Iako je poznata kao skalarna veličina. 1. 1. To je svojstvo fluida da pod dejstvom normalnih površinskih sila mijenja svoju zapreminu.) Dimenzija gustine je: Gustina se mijenja sa pritiskom i temperaturom prema jednačini stanja.3.3.2.3. pokazuje da smanjenju pritiska odgovara povećanje zapremine i obratno. Sve ove veličine kao zavisno promjenljive u najopštijem slučaju mogu se mijenjati od tačke do tačke. a u posmatranoj tački i u toku vremena. Njena relativna u odnosu na neku referentnu veličinu se naziva relativna specifična težina . Relativna zapreminska promjena ( ) uslijed promjene pritiska je mjera stišljivosti fluida i naziva se koeficijent stišljivosti: (1. SPECIFIČNA TEŽINA FLUIDA Dejstvo sila gravitacije na jedinicu zapremine fluida predstavlja teţinu jedinice zapremine.1. zapreminsku ili specifičnu teţinu: (1. Po prestanku dejstva ovih sila posmatrana zapremina poprima prvobitnu veličinu.) Znak minus u izrazu 1.

U vazduhu je brzina zvuka c ≈330 m/s. a strujni prostor mali. stvara unutrašnji otpor kretanju fluida ili unutrašnje trenje u fluidu. U ovom difuznom procesu moţe doći i do sudara molekula.2. Elastičnost-stišljivost fluida je zanemarljiva ako je brzina strujanja znatno manja od brzine prostiranja zvuka u datoj sredini. Ako je u okolini posmatrane tačke raspored brzina fluida nejednolik. poprečno na površinu elementa. prolazom molekula kroz površinu elementa i kohezionih sila koje djeluju izmeĎu molekula na obe strane površine. Pri kaotičnom kretanju prelazeći iz jedne zone. transport količine kretanja kao posljedica intermolekularnog dejstva. rezultirati uspostavljanjem i tangencijalne komponente napona. Njutnov obrazac za brzinu prostiranja zvuka (c) u homogenoj sredini glasi: Stišljivost fluida se moţe zanemarit u slučajevima gdje je brzina zvuka velika. kao i svim ostalim pravcima i smjerovima. VISKOZITET Mehanika fluida kao mehanika kontinuuma zanemaruje submikroskopsku strukturu materije. Kombinovani efekt protoka količine kretanja. Prenos količine kretanja kroz površinu fluidnog elementa dogaĎa se kada molekule proĎu kroz površinu tog elementa. izmeĎu dvije grupe molekula sa obe strane površine elementa djeluje sila. onda će ma kakva molekularna interakcija. Prema tome. a u vodi c ≈1500 m/s. Ovaj kaotični proces miješanja na nivou molekula se naziva molekularna difuzija i predstavlja osnovu transportnih procesa (mase. Modul elastičnosti je recipročna vrijednost koeficijenta stišljivosti i predstavlja relativnu promjenu gustine uslijed promjene normalnih sila. izraz 1.(1.5.4.) Na ovaj način je definisana mjera elastičnosti fluida preko modula elastičnosti. predstavlja veličinu lokalnog napona. koja je osnova za fizičku interpretaciju viskoziteta kao isključivog svojstva fluida. Isti mehanizam prenosa se odigrava i u suprotnom smjeru. Molekule kao nosioci mase su nosioci i količine kretanja . 7 . normalan je na površinu i ne zavisi od orijentacije površine elementa. Do ovoga će doći ako u tom momentu. napon je isti kao da fluid miruje. koja će uvijek djelovati tako da nastoji eliminisati razliku brzina izmeĎu susjednih slojeva fluida. Ako je u blizini te tačke brzina fluida jednolika. molekule sa sobom prenose termodinamičke karakteristike (definisane stanjem kretanja molekula). toplote i količine kretanja) u fluidu. predajući ih zoni u koju dolaze.4. 1.

: Jednostavno smičuće kretanje fluida Zbog linearnog rasporeda brzina. Zbog dejstva viskoziteta brzine čestica fluida u kontaktu sa pločama su jednake brzini ploča. Relacija koja daje vezu izmeĎu unutarnjeg napona i nejednolikosti rasporeda brzina uključivat će koeficijent proporcionalnosti kao predstavnika opisanog mehanizma. a fluidi koji se po njemu ponašaju.) gdje su: .3.5. Postavimo relaciju izmeĎu unutarnjeg napona i lokalnog gradijenta brzine za jednostavno smičuće kretanje fluida. To je koeficijent viskoziteta kao predstavnik ovog novog fizičkog svojstva fluida. nazivaju se Njutnovi fluidi. do na gornjoj pokretnoj ploči.: 8 . na donjoj ploči.tangencijalni napon (smičuća sila na jedinicu površine ).koeficijent dinamičkog viskoziteta. Na osnovu navedenog.3. predstavlja Njutnov zakon unutrašnjeg trenja u fluidu. Koeficijent proporcionalnosti. IzmeĎu ploča brzina se mijenja linearno od nule. od kojih jedna miruje. u izrazu 1. kroz ravan u kojoj se formira ovaj napon. kao što je prikazano na slici 1. izmeĎu i gradijent brzine je konstantan u svim tačkama presjeka pa će u ma kojoj ravni paralelnoj sa ravni doći do uspostavljanja smičućeg napona veličine: (1. koja ima takav pravac i smjer da nastoji eliminisati nejednakosti rasporeda brzina. U ovom primjeru fluid se kreće izmeĎu dvije beskonačno velike. Raspored brzina je dat funkcijom opšteg oblika: Slika 1. Dobivena relacija 1.5. paralelne ploče. tangencijalni napon se moţe interpretirati kao molekularni – viskozni fluks količine kretanja glavnog pravca toka u pravcu normalno na njega.Fluidi koji pokazuju ovo svojstvo su viskozni fluidi. a druga se kreće brzinom .5. . napon je veličina tangencijalne komponente napona. gradijent brzine (promjena brzine po jedinici duţine u pravcu normalnom na pravac kretanja fluida). U navedenom izrazu. u ravnima paralelnim sa ravni.

9 . on je za Njutnove fluide pri datim termodinamičkim uslovima konstantan. a opada za tečnosti. bilo da je fluid u stanju mirovanja ili kretanja. jer u sebi sadrţi dimenzije dinamičke veličine. Za nenjutnove fluide koeficijent dinamičkog viskoziteta je funkcija i stanja i kretanja izraţenog preko gradijenta brzine Dimenzija koeficijenta dinamičkog viskoziteta je: U SI sistemu jedinica. jer nema dimenzije koeficijenta difuznosti. a ne pritiska i da sa porastom temperature koeficijent dinamičkog viskoziteta raste za gasove.(1. Odgovarajući koeficijenti prenosa toplote i mase imaju dimenzije kvadrata duţine u jedinici vremena Koeficijent viskoziteta koji ima dimenzije isključivo kinematske veličine dobiva se djeljenjem koeficijenta dinamičke viskoznosti sa gustinom fluida: (1.6. jedinica mjere za koeficijent dinamičkog viskoziteta je: Ranije. Navedimo još da je koeficijent dinamičkog viskoziteta funkcija temperature. kako je dat koeficijent dinamičkog viskoziteta. koeficijent kinematskog viskoziteta je koeficijent difuzije količine kretanja i predstavlja sposobnost molekularnog transporta da eliminiše nejednolikost intenziteta veličine koja doprinosi transportu količine kretanja (u ovom slučaju brzine fluida). u fizičkom CGS sistemu.) Ovo je koeficijent kinematskog viskoziteta i njegove dimenzije su: Jedinica za mjerenje kinematskog viskoziteta u SI sistemu je kvadratni metar po sekundi Ranije.7. u CGS sistemu se koristila jedinica Stoks Dakle.) se naziva koeficijent dinamičkog viskoziteta. Kao predstavnik fizičkog svojstva fluida. a i u tehničkom sistemu koristila se jedinica: Ovako. direktno ne predstavlja koeficijent prenosa količine kretanja.

i koeficijent difuzije (toplota. unutrašnja energija. jer u tom slučaju ta sila je zaista proporcionalna zapremini. OSTALE OSOBINE FLUIDA Naprijed su navedene najvaţnije osobine fluida vezane za problematiku koja će se razmatrati u ovoj knjizi. koja pokazuje koliko energije treba utrošiti za zagrijavanje fluida.) gdje su: potencijal. čija je dimenzija posmatranu zapreminu fluida ukupna vanjska sila biti: onda će za Veliki broj vanjskih sila.1. Ako vanjsku silu jedinice zapremine označimo sa .8. koja je funkcija kako mase tijela tako i mase zemlje koja na ovu masu djeluje. ANALIZA SILA KOJE DJELUJU NA FLUID I NJEGOVA RAVNOTEŽNA STANJA Sve sile koje djeluju na fluidnu masu u odreĎenoj zapremini se mogu podijeliti na unutrašnje i vanjske. tj. toplota provoĎenja. I naziv 'zapreminske' bi bio u potpunosti adekvatan ukoliko bi se radilo o tijelima (masi) kod kojih je gustina konstantna. Unutrašnje sile su one koje djeluju na kontaktnoj površini izmeĎu dvije mase i pojavljuju se u parovima (po zakonu akcije i reakcije). čije promjene ukazuju na razmjenu energije izmeĎu fluidne struje i okoline. MeĎutim. ali pošto se ukupna vanjska sila na neko tijelo izraţava preko zapreminskog integrala elementarnih sila. entalpija i entropija. a u datom sistemu se pojavljuju samo jednom. koja pokazuje koliko efikasno fluid provodi toplotnu energiju. odnosno funkcija jedinične sile . gravitaciona sila. skalarnu funkciju koja zadovoljava uslov: odnosno. Kao najbolji primjer moţe da posluţi sila teţe. u notaciji vektorske analize: (1. rezultat neke druge mase na posmatranu masu. pa im je naziv 'vanjske' adekvatniji nego 'zapreminske'. npr.2. Vanjske sile su one koje djeluju izmeĎu ma koje mase datog sistema i mase nekog drugog sistema koji nema direktnog kontakta sa prvim. 1. posebno onih koje su predmet mehanike fluida. 10 . masa) koji pokazuje transportne osobine fluidne mase. sila inercije (Koriolisova.6.. Vanjske sile se još nazivaju i zapreminske. centrifugalna) i druge. sila zemljine teţe. One su.3. U suštini ona je proporcionalna masi. to se uobičajeni naziv 'zapreminska' sila moţe opravdati i ovom činjenicom. u reţimima strujanja kada dolazi do promjene temperature od značaja su i druge osobine:     specifična toplota. dakle. a to su. ima svoj potencijal.

) gdje je z ordinata sa smjerom prema gore. Ako se na nekoj elementarnoj površini više suţava onda će u limesu. podijeliti na dva dijela pomoću ravni . kada normalne napone. granična vrijednost količnika tangencijalne ili smičuće napone. Dakle. za razliku od čvrstih tijela. koja se moţe rastaviti na normalnu tangencijalnu komponentu . bez trenja.je vektor definisan u svakoj tački polja. koji ima smjer normale na nivo-ravan.: Unutrašnje sile Ako se dio II ukloni. pa ni u tačkama elementarne površine koja je proizvoljno izabrana. tj.: tako da je potencijal sile zemljine teţe: (1. površinske sile nisu jednake u raznim tačkama površine. Slika 1. Unutrašnje sile se nazivaju i površinske sile. Tangencijalne komponente površinskih sila izazivaju klizanje fluidnih elemenata i pri najmanjem dejstvu.: U unutrašnjosti fluida normalni napon moţe biti samo pritisak . U opštem slučaju.4. dimenzije: Elementarna sila pritiska je: Znak minus je zbog toga što sile pritiska djeluju u suprotnom smjeru od vanjske normale na površinu. a količnika odabere proizvoljna tačka .9. slika 1. Sila gravitacije je jedna od vanjskih sila koje najčešće srećemo u mehanici fluida. Da bi se to pokazalo treba posmatranu zapreminu. pa se oko nje površina sve predstavljati . Pri kretanju realnog 11 . koju ispunjava fluid. jer fluid ne moţe podnijeti silu istezanja. Realni fluid u stanju mirovanja se ponaša kao idealan.4. tj. Sile koje imaju svoj potencijal se nazivaju konzervativne sile. tada se dio I moţe zadrţati u istom stanju samo ako se uticaj dijela II zamjeni dejstvom ekvivalentnih sila u svim tačkama koje pripadaju zajedničkoj površini Zato se ovakve sile nazivaju površinskim silama i označimo ih sa površine trpi elementarnu površinsku silu Mali dio granične i . Kao primjer uzmimo silu teţine (zemljine teţe) čija je jedinična vanjska sila jednaka sili gravitacionog ubrzanja. tangencijalne (smičuće) sile moraju biti u ravnoteţi kada fluid miruje. Pritisak je skalarna veličina.

Tako je moguće matematički obuhvatiti mnoge pojave koje bi bez toga ostale neobjašnjene. Zato treba praviti razliku izmeĎu ova dva slučaja. Ako se kroz tačku (slika 1. Sila uzrokovana statičkim pritiskom ima dva vaţna svojstva:   uvijek je normalna na svakoj stvarnoj ili zamišljenoj površini u fluidu. Drugo svojstvo pritiska treba dokazati.3. Zato je elementarna sila pritiska . On miruje. vektor i to jednak pritisku pomnoţenim elementom površine i sa predznakom minus jer je smjer sile pritiska suprotan smjeru normale na vanjsku površinu: Pritisak u fluidu postoji bez obzira da li fluid miruje ili se kreće. kao što su gustina. pa se mogu napisati uslovi za njegovu ravnoteţu pod dejstvom normalnih sila (normalno na stranu ABC). Izotropan fluid podrazumijeva da su svojstva svakog.fluida je situacija sasvim drugačija. intenzitet joj je isti na jednom mjestu bez obzira na orijentaciju površine. Drugačiji fluidi se ne proučavaju u mehanici fluida. Zbog ovog svojstva površinske sile u fluidu koji miruje dobile su kratak naziv pritisak. Razne fizičke veličine.1. Zato moţe da postoji samo normalna komponenta koja pritiskuje fluid ne narušavajući ravnoteţu. postaju sada funkcije koordinata u prostoru i mijenjaju se neprekidno od tačke do tačke. pa i najmanjeg elementa ista u svim pravcima. viskozitet igra vaţnu ulogu i nema kretanja fluida bez većeg ili manjeg otpora. 1. pretpostavlja da je materija homogena i izotropna. spajanjem njihovih krajeva izdvojiće se fluidni tetraedar MABC. pritisak itd. Tangencijalna komponenta bi izazvala klizanje fluidnih elemenata i ravnoteţa bi se pokvarila. Homogenost fluida podrazumijeva da su fizička svojstva svakog. dalje. singulariteta. U mehanici fluida se. Pritisak pri mirovanju fluida se definiše kao statički pritisak. ukoliko u fluidnom prostoru nema nekih izuzetnih mjesta. uvijek bi se mogla rastaviti na komponente u pravcu normale i tangente. koja djeluje na element površine . 12 .5. brzina. Prvo svojstvo je očigledno jer kada bi sila statičkog pritiska djelovala pod nekim uglom prema normali na površinu. u toj tački.) povuku koordinatne ose i na njima uoče odsječci . Uvijek se pretpostavlja da masa neprekidno ispunjava prostor koji zauzima fluid. pa i najmanjeg elementa ista u cjelokupnom fluidnom prostoru. Zna se da kroz jednu tačku moţe prolaziti bezbroj površina pod raznim uglovima. PRITISAK Već smo naveli da se pod pritiskom u nekoj tački fluida podrazumijeva skalarna veličina čija vrijednost odgovara površinskoj sili normalnoj na površinu. Dokaz će biti izveden ako se dokaţe da statički pritisak ostaje isti u pravcu normale svake od tih površina.

10.: Svojstvo pritiska Na osnovu ovoga.11.Pritisak u tački S1 površine je: i za ostale pravce: Slika 1. elementarne sile pritiska će biti: (1.) Elementarna sila pritiska na površinu pritisak u teţištu površine je: (1.5.) a elementarnu zapreminsku silu u pravcu ose kao: 13 .) gdje je Pošto na izdvojeni element fluida djeluju i zapreminske sile (sila teţe) njihovu rezultantu po jedinici mase označavamo sa: Elementarnu masu fluidnog elementa moţemo napisati kao: (1.12.

14. statički pritisak u nekoj tački fluida je isti u svim pravcima koji prolaze kroz tu tačku.6.) ili gdje je: ugao izmeĎ unutrašnje normale na površinu 1.) Na osnovu d'Alember6-ovog principa dinamička ravnoteţa za pravac će biti: (1. (u smjeru sile )i ose (slika Slika 1.6.13.: Svojstvo pritiska u ravni Na osnovu ovoga dobivamo: Zanemarujući članove niţeg (trećeg) reda i analogno ponavljajući postupak za dobiva se: i pravac. tj. 6 Jean le Rond d'Alembert 14 .).15.: (1. Dakle.(1.) Elementarne sile pritiska su normalne na elementarnu površinu koju posmatramo.

) Sabiranjem jednačina 2. i 2.1.1. i dijeljenjem sa gustinom .1. tada su sile pritiska Analizirat ćemo slučaj u pravcu. Komponenta vanjske ili zapreminske sile po jedinici mase je: Uslov statičke ravnoteţe sila koja djeluje u pravcu ose je i daje: (2. HIDROSTATIKA OSNOVNA JEDNAČINA HIDROSTATIKE. 2. a za ostale pravce ćemo primijeniti analogiju. Na posmatrani fluidni element djeluju površinske i zapreminske sile. dobiva se: 15 . DIFERENCIJALNI OBLIK Da bi se dobila osnovna jednačina hidrostatike.2. Površinske sile su definisane veličinom statičkog pritiska . . Zapreminske sile (sile teţe) su izraţene po jedinici mase fluidnog elementa i imaju komponente tj. Ako se pretpostavi da je pritisak u koordinatnom početku na bočnim stranama kao na slici 2.: Statička ravnoteža sila u pravcu Analogno se dobiva za i pravac: (2. koji djeluje normalno na površine fluidnog elementa.2. Obzirom da se fluid nalazi u stanju mirovanja svejedno je da li je fluid idealan ili realan.2.) Slika 2.1. posmatraće se ravnoteţa fluidnog elementa mase u stanju mirovanja.1.

) odnosno: (2.3. a smjer ose prema gore (slika 2.3.) Ako jednačinu 2. pokazuje da je apsolutni pritisak u nekoj tački jednak zbiru atmosferskog (tj. Površine istog pritiska se dobivaju iz uslova odnosno Ako od zapreminskih sila uzmemo silu teţe. uslijed teţine stuba fluida visine i jediničnog poprečnog presjeka. Ranije je navedeno da je pri mirovanju fluida ravnoteţa moguća ako zapreminske (vanjske) sile imaju svoj potencijal.2). dobiva se: (2.4.2.3. skalarnu funkciju koja zadovoljava uslov: 16 .) Izraz 2.8. vanjskog pritiska) i hidrostatičkog pritiska. dobiva se: (2.ili (2. izraz 2.) Slika 2. Jednačina 2.) gdje su: atmosferski pritisak. predstavlja osnovnu jednačinu hidrostatike u diferencijalnom obliku. tj. Kada su poznate komponente zapreminskih sila osnovna jednačina hidrostatike se moze iskoristiti za dobivanje zakona rasporeda pritiska u fluidu.: Analiza apsolutnog pritiska u nekoj tački fluida Uvrštavajući izraz 2.5. u osnovnu jednačinu hidrostatike.) Za dobiva se vrijednost konstante: (2.8..5.6.4. dubina na kojoj se nalazi posmatrana tačka.7. i ako je za fluid dobivamo: (2. integralimo po bilo kojoj liniji .

ustava. prema tome je i Kako se atmosferski pritisak prenosi na obe strane površine on neće doprinositi rezultujućoj sili.13. Elementarne sile pritiska su normalne na elementarnu površinu rezultujuća sila normalna na posmatranu površinu. Dakle.2.) odnosno.11.2. problem je odrediti silu pritiska na ravnu površinu nagnutu pod uglom prema ravni horizonta.14. da je u tački A sila teţe po jedinici mase R i dobiveno je: (2. pravca i smjera dejstva rezultujuće sile pritiska (hidrostatičkog pritiska) daje osnovne podatke projektantima brana. i pritisak je razlika izmeĎu apsolutnog i atmosferskog pritiska – relativni pritisak.3. potencijal sile teţe: (2. .) Skalarna funkcija je potencijal sile. 2.1.: 17 .14.2. Kao što je već napomenuto.12.11. znači da je odnosno odnosno ekvipotencijalne površine su 2.(2. je prikazano.) Iz izraza 2.) Ako se u koordinatnom sistemu krećemo tako da je slijedi da je Na ovaj način dolazimo do pojma ekvipotencijalne površine. i 2. nasipa i dr. PRITISAK NA POVRŠINE PRITISAK NA RAVNE POVRŠINE U slučaju apsolutnog mirovanja fluida odreĎivanje intenziteta.) Intenzitet rezultujuće sile pritiska se dobiva integralenjem izraza 2.9. Sada ćemo odrediti potencijal sile teţe: (2. Intenzitet elementarne sile pritiska je: (2.10. odnosno potencijalna funkcija. sile koje imaju svoj potencijal se nazivaju konzervativne sile. slika 2. U slučaju sile teţe horizontalne. imamo: (2.) Na slici 2.10.

hvatište ili centar dejstva. i označava se sa se naziva aksijalni moment inercije površine Dakle.18. Tačka u kojoj djeluje rezultujuća sila naziva se centar pritiska.17.) mjerene u ravni u kojoj leţi površina.16. Iz izraza 2.) 18 . se vidi da intenzitet sile pritiska ne zavisi od ugla .) Slika 2..19.17.) U izrazu 2. U opštem slučaju centar pritiska se razlikuje od teţišta površine.: Pritisak na ravnu površinu Integral se naziva statički moment površine za osu (presjek ravni sa slobodnom površinom tečnosti) i označava se sa Prema definiciji srednje vrijednosti integrala: (2. tj.(2.: (2. dobivamo: u odnosu na odnosno: (2.18. Poloţaj centra pritiska se odreĎuje iz uslova da je moment rezultante jednak sumi momenata komponenti. Vidi se da je intenzitet rezultujuće sile pritiska jednak proizvodu pritiska u teţištu površine i površine . osu.) gdje je: koordinata teţišta površine Sada je: (2.3.15.

22. centar pritiska je uvijek dublje od teţišta posmatrane površine. i 2.) je (2.4. Smjer djelovanja rezultujuće sile pritiska se odreĎuje prema smjeru djelovanja elementarnih sila Na primjeru rezervoara sa bočnim zidom pod uglom ćemo prikazati ćemu su jednake komponente sile pritiska. slika 2.) gdje je: zapremina tečnosti iznad pritisnute površine zida do slobodne površine tečnosti. dobivamo: (2.20. Širina zida (normalno na ravan crteţa.20. Slika 2..: Djelovanje sile pritiska na bočni zid 19 .) Kako je aksijalni moment inercije pozitivna veličina. tada se primjenom teoreme o paralelnoj translaciji osa dobiva: (2.4. Korištenjem izraza 2.) kako je: dobivamo: (2.) uzmemo da je gdje je: moment inercije u odnosu na teţišnu osu površine.Ako sa označimo ose koje prolaze kroz teţište površine .23.19.21.

srednja 20 .27.. koordinatni sistem je postavljen tako da x – y ravan leţi na slobodnoj površini.5.) Kao što nam je poznato iz izraza 2.: (2.2.2.) a komponente sile iz izraza 2.25.2. Kada element površine u tački se moţe zamjeniti elementom koji leţi u tangencijalnoj ravni koja prolazi kroz tu tačku. PRITISAK NA ZAKRIVLJENE POVRŠINE Kao što se vidi sa slike 2.26.) Dalje. Vektori su kolinearni i moţe se pisati: (2. Prema definiciji.5.: Pritisak na zakrivljene površine Na elementarnu površinu površine djeluje elementarna sila koja sa koordinatom zaklapa uglove respektivno. integral: se naziva statički moment površine za odgovarajuće vrijednost integrala je: ose. (2.26. komponente se dobivaju integralenjem navedenih izraza 2. a osa z orjentisana prema dole.16.25. Slika 2. su: (2.) odnosno.24.

i 2. odnosno hvatišta.6.30.28.) gdje je: aksijalni moment inercije površine u odnosu na osu. odnosno projekciju površine na ravan.).27. Posmatrajmo površinu (slika 2. se dobiva: (2.(2. Slika 2. odnosno ravan (2.6.) gdje je: koordinata teţišta površine Iz izraza 2.28.) . OdreĎivanje odgovarajućih centara pritiska.29.: Centar pritiska ili hvatište ( ravan) Primjenom teoreme o paralelnoj translaciji osa (na ose koje prolaze kroz teţište) dobiva se: gdje je: 21 .

moment inercije u odnosu teţišnu osu površine. Na osnovu navedenog, dobiva se:

(2.31.)

Pomoću izraza 2.31. odreĎujemo dubinu na kojoj se nalazi pravac komponente sile pritiska Da bi se jednoznačno odredio poloţaj centra pritiska primjeniće se princip ravnoteţe momenta za osu:

odnosno:
(2.32.)

gdje je: centrifugalni moment inercije površine za i osu.

Slika 2.7.: Centar pritiska ili hvatište (

ravan)

Analogno će se uraditi za površinu ravan, slika 2.7.:

projekciju površine

na

ravan, odnosno

22

(2.33.)

gdje je: aksijalni moment inercije površine Primjenom teoreme o paralelnoj translaciji osa, dobiva se: u odnosu na osu.

gdje je: moment inercije u odnosu na teţišnu osu površine. Nadalje se dobiva:

gdje je: centrifugalni moment inercije površine Na kraju, posljednja komponenta sile pritiska je:
(2.34.)

za

i

osu.

Integral na desnoj strani izraza 2.34. predstavlja zapreminu koja je ograničena izmeĎu zakrivljene površine, slobodne površine tečnosti i vertikalnih izvodnica koje dodiruju ivice zakrivljene površine. Na osnovu izraza 2.34. se moţe pisati:

23

(2.35.)

To znači, prema izrazu 2.35., da je intenzitet vertikalne komponente sile pritiska jednak teţini tečnosti koja se nalazi u prostoru izmeĎu posmatrane površine i slobodne površine tečnosti. Pravac djelovanja ove komponente prolazi kroz teţište zapremine Do sada je pokazano kako se odreĎuje intenzitet i pravac djelovanja komponenti sile pritiska. Što se tiče smjera on je uvijek suprotan smjeru normale okvašenog dijela pritisnute površine.

2.3.
2.3.1.

POTISAK I PLIVANJE
HIDROSTATIČKI UZGON – POTISAK

Posmatraće se tijelo potpuno potopljeno u tečnost sa ciljem da se odredi intenzitet, pravac i smjer djelovanja sile kojom tečnost djeluje na tijelo, slika 2.8.

Slika 2.8.: Hidrostatički uzgon-potisak

Kako je tijelo ograničeno zatvorenom površinom rezultante komponenti u i pravcu su jednake nuli, odnosno na potopljeno tijelo ne djeluju horizontalne sile. Na površinu vertikalna sila djeluje vertikalna sila : a na njoj odgovarajuću površinu djeluje

(2.36.)

Rezultanta sila, prema izrazu 2.36. je:

(2.37.)

Iz izraza 2.36. i 2.37. se moţe vidjeti da je smjer sile smjer sile je prema gore Intenzitet sile iz izraza 2.37. je:

suprotan smjeru

ose, odnosno

24

presijeca tijelo. Tačku dejstva ove uzgonske sile – potiska. .ili poslije integralenja: (2. IzvoĎenjem tijela iz ravnoteţnog poloţaja.38. Prava na kojoj leţi teţište tijela i središte deplasmana. imamo slučajeve: tečnosti trpi potisak koji je jednak teţini tijela. PLIVANJE I STABILNOST TIJELA PRI PLIVANJU Ako je potisak veći od teţine potpuno potopljenog tijela. kroz tačku ) koja se naziva osa inklinacije. zapremina tijela.).2. Rezultanta ove sile prolazi kroz teţište istisnute zapremine. u stanju ravnoteţe. rotacijom oko ose inklinacije za ugao prvobitno teţište ili središte deplasmana će se pomjeriti u tačku a pravac dejstva potiska će biti u pravcu U presjeku pravca dejstva potiska i ose plivanja dobiva se tačka metacentar. se naziva osa plivanja.38. Ako uporedimo intenzitete sila: teţine tijela . Rastojanje od ravni plivanja do najniţe tačke tijela se naziva dubina potapanja.tijelo u tečnost se kreće prema gore dok jednim dijelom ne izroni. U presjeku ravni simetrije i ravni plivanja dobiva se uzduţna osa (normalno na ravan crteţa.) gdje su: specifična teţina tečnosti. koja se naziva centrom potiska ili uzgona. Tada kaţemo da tijelo pliva (slika 2.tijelo tone. kao ravan plivanja. .9.tijelo lebdi u tečnosti. treba razlikovati od teţišta uronjenog tijela. tijelo se kreće prema gore dok jednim dijelom ne izroni. Plovni objekti su pravilnog oblika i imaju jednu ili više vertikalnih ravni simetrije. 2. Rotacija oko ose inklinacije predstavlja bočno ljuljanje. Izraz 2. Slobodna površina tečnosti.3. a središte potiska se naziva središte deplasmana . pokazuje da je intenzitet rezultante vertikalnih komponenta sila jednak teţini tijelom istisnute tečnosti. Dio tijela u i uzgonske sile . Dio tijela ispod površine plivanja se naziva deplasman. Ovo je dobro poznat Arhimedov7 zakon koji glasi: svako tijelo uronjeno u tečnost prividno gubi onoliko od svoje težine koliko teži tijelom istisnuta tečnost. 7 Archimedes of Syracuse 25 . Dobivena površina se naziva površina plivanja.

indiferentna ravnoteţa.Slika 2. u kome se nalazi plovni objekt.: Plivanje tijela Intenzitet potiska se ne mijenja jer je povećanje potopljene zapremine kompenzirano isplivavanjem iste veličine zapremine Dakle. koje su zbog jednakosti zapremina jednake po intenzitetu. a polovina koja je iznad tečnost smanjuje silu potiska. tzv.39.9. pri ovom zakretanju je došlo samo do pomjeranja središta deplasmana. Za dati nagib tijela. Sile teţine i potiska sada formiraju spreg čiji obrtni moment teţi da okrene objekt oko ose inklinacije. Za odreĎivanje stanja ravnoteţe. potrebno je odrediti poluprečnik metacentra .) Za uglove Potopljena polovina tijela je podvrgnuta višku. odnosno do pomjeranja napadne tačke dejstva sile pritiska. moment uravnoteţenja je: (2. poluprečnik metacentra se moţe dobiti iz momentne jednačine sila koje djeluju na tijelo. 26 . Veličina momenta koji ţeli da vrati tijelo u ravnoteţni poloţaj. labilna ravnoteţa. U zavisnosti od poloţaja metacentra i teţišta tijela u odnosu na središte deplasmana mogu se definisati tri ravnoteţna stanja: stabilna ravnoteţa. ali su suprotnog smjera.

tečnost u posudi će relativno mirovati u odnosu na posudu. proučavaju se ne samo apsolutna kretanja ili mirovanja. 27 . Tečnost moţe mirovati u odnosu na posudu u kojoj se nalazi. RELATIVNO MIROVANJE FLUIDA U mehanici fluida.). ali uzimajući u obzir i inercijalne sile. Da bi se u ovakvim slučajevima odredio raspored pritisaka u tečnosti i oblik slobodne površine treba primijeniti osnovnu jednačinu hidrostatike. JEDNOLIKO UBRZANO TRANSLATORNO KRETANJE Ako se posuda kreće pravolinijski. Dakle. Inercijalne sile su zapreminske i zato pri proučavanju relativnog mirovanja fluida. jer nema sile koja bi je izvela iz tog ravnoteţnog poloţaja. ali istovremeno se moţe kretati u prostoru zajedno sa posudom. osu 2. kao i u mehanici krutog tijela. nego i relativna. prema d'Alember-ovom. slika 2. 2. Pri analizi takvih kretanja treba uvesti u proračun inercijalne i prividne sile (centrifugalne i dr.10.Obzirom da je: dobivamo: (2. konstantnom brzinom. svaki dinamički sistem se moţe tretirati kao statički pod uslovom da se efekt ubrzanja uzme u obzir preko fiktivnih inercijalnih sila.) gdje su: moment inercije površine plivanja u odnosu na zapremina potopljenog dijela tijela – deplasman. Radijus metacentra direktno je proporcijalan momentu inercije površine plivanja u odnosu na poduţnu osu u koju ulaze i geometrijske karakteristike plovnog objekta.1.40.4.4. pod projekcijama sile treba podrazumjevati ne samo projekcije teţine nego i svih inercijalnih sila.

44..10.) ili kada se integrali: (2.) Konstanta integracije se odreĎuje iz uslova: Uvrštavanjem konstante integracije u izraz 2.) Nagib slobodne površine tečnosti prema horizontu je: 28 . Jednačina slobodne površine tečnosti dobiva se iz izraza 2. predstavlja raspored relativnog pritiska u tečnosti. uz uslov (2.Slika 2.10. poprima oblik: (2. i sreĎivanjem.44..43.43.42. nagnutu pod uglom ubrzanjem dobivamo: Sada osnovna jednačina za hidrostatiku fluida 2. dobiva se: (2.3.) konstantnim (2.41.45. Površine jednakih pritisaka će biti ravni normalne na pravac rezultujuće sile Na primjeru posude koja se kreće niz strmu ravan.: Jednoliko ubrzano translatorno kretanje Pri jednoliko ubrzanom pravolinijskom kretanju relativna ravnoteţa tečnost prema posudi zavisi od djelovanja dvije sile: teţine i inercije Vektorskim sabiranjem ovih sila dobiva se rezultujuća sila Na slici 2.) Dobiveni izraz 2. su prikazane te sile izraţene po jedinici mase.44.

48.46.48. Uzrok tome je trenje tečnosti o zid posude koji se prenosi u unutrašnjost.Površine konstantnog relativnog pritiska se dobivaju iz uslova paralelne sa slobodnom površinom tečnosti. dobiva se: 29 .) Osnovna jednačina hidrostatike sada glasi: ili poslije integralenja: (2.11. JEDNOLIKA ROTACIJA TEČNOSTI OKO VERTIKALNE OSE Cilindrična posuda napunjena tečnošću rotira konstantnom ugaonom brzinom oko vertikalne ose. poslije izvjesnog vremena.) Iz uslova dobivamo odnosno: (2.) Uvrštavanjem konstante 2.4. slika 2.2. Dakle. Slika 2. sili teţine treba dodati horizontalnu centrifugalnu silu. u izraz 2.47.: Rotacija tečnosti oko vertikalne ose U ovom slučaju tečnost relativno miruje u odnosu na posudu. i tečnost će početi rotirati zajedno sa posudom. Ako je ugaona brzina dobiva se: (2.47. te sva masa rotira. Ako se posuda kreće horizontalno onda je i i one su 2. i sreĎivanjem.11.

Jednačina slobodne površine tečnosti se dobiva iz uslova : (2.) Dobiveni izraz 2.51. predstavlja raspored relativnog pritiska u tečnosti.49.49. izraz 2. odnosno: Primjećuje se da je zapremina paraboloida jednaka polovini zapremine cilindra iste baze i visine. ako je H bila visina tečnosti u posudi prije rotacije.50. da se tečnost u sredini posude. Za tačke na zidu vrijedi jednačine.(2.50. Dalje slijedi da je: Vidi se.) Sa druge strane.11.50. njena zapremina ostaje ista i za vrijeme rotacije.) Izraz 2.. poluprečnik posude je . . 30 . spusti za istu vrijednost za koju se podigne uz Probleme iz ove oblasti je praktičnije rješavati u cilindričnim koordinatama: Sada izraz za raspored relativnog pritiska glasi: Naprijed prikazano je vezano za postavljanje koordinatnog početka u tjeme paraboloida. Prema slici 2. zid posude. Sada je potrebno odrediti visinu na koju će se podignuti tečnost uz zid posude u odnosu na početnu visinu (prije rotacije) i na koju dubinu će se spustiti tečnost u osi rotacije. dobiva: i visina do koje se podigne pa se iz posljednje (2. visina paraboloida tečnost uz zid posude je . predstavlja jednačinu paraboloida.

a prema odabranom koordinatnom Saznanja iz ovog poglavlja se koriste kada se ţeli povećati pritisak. itd. tečnosti teţe da se rasloje (razdvoje. npr. Uzrok raslojavanju je nejednak pritisak koji se javlja u pojedinim tačkama na istoj dubini i koji je posljedica specifičnih teţina fluidnog elemenata. odreĎujemo iz poznatog uslova. Ista pojava se moţe iskoristiti ako su u posudi pomiješane dvije tečnosti različitih specifičnih teţina. šećera. za rad centrifugalnih pumpi i dr. pri livenju ţeljeza u kalupe. Na ovom principu su sagraĎeni separatori koji se koriste u industriji proizvodnje mlijeka. kada cijela masa fluida rotira istom ugaonom brzinom kao i posuda. nafte. 31 .Osnovna jednačina rotacije oko ose. onda kao što se zna. separiraju) i da lakša tečnost zauzme poloţaj iznad teţe. glasi: Konstantu integracije sistemu.

u svakom trenutku vremena. čime predstavlja osnove za analizu kretanja pod dejstvom sila.1. U suštini.3. Pored matematičkog opisivanja kretanja. Za ovo se primjenjuju dva metoda: Lagranţeov8 i Ojlerov9. što se proučava u dinamici fluida.1. kinematika fluida upotpunjava saznanja o kretanju fluida eksperimentalnim putem.2. BRZINA I UBRZANJE Teškoće u opisivanju kretanja fluida su uzrokovane neprekidnošću sredine koja sadrţi veliki broj elemenata fluida. onako kako se to radi u mehanici materijalne tačke. Postoji bitna razlika meĎu promjenama koje mogu nastupiti pri kretanju elemenata krute materije i fluidnih elemenata. oblik i zapreminu. KINEMATIKA FLUIDA Kinematika fluida proučava kretanje fluidnih elemenata i fluida kao cjeline ne vodeći računa o silama koje uzrokuju kretanje. kinematika fluida daje matematičke opise kretanja fluida. koja ima radijus vektor . Drugi metod je postavio Ojler. U proizvoljnom vremenskom trenutku .1. onda će strujanje biti potpuno definisano. Ako se za sve tačke prostora uspiju odrediti ove veličine. ukratko. 3.) ili (3. Prvi metod je dao Lagranţ. Element krute materije se moţe kretati translatorno i da pri tome rotira bez promjene oblika. LAGRANŽEOV METOD Posmatrajmo kretanje fluida u prostoru koji je definisan Dekartovim koordinatnim sistemom. tj. isti fluidni element se nalazi u tački .: (3.1.3.) gdje su: (3. dok fluidni element pri kretanju mijenja poloţaj. 3. moţe se deformisati. Neka se u trenutku vremena posmatrani fluidni element nalazi u tački koja ima svoj radijus vektor .) 8 9 Joseph Louise Lagrange Leonhard Euler 32 . Poznavati kretanje fluida znači poznavati brzinu i ubrzanje svakog fluidnog elementa. i po njemu se uoči tačka u prostoru za koju se odreĎuje brzina i ubrzanje. a suština mu je u tome što se svaki element fluida prati na putu kroz prostor.

brzina moţe predstaviti: (3. u izrazima 3.2. Kada su poznata rješenja u obliku 3.) ili izraţavajući vektor brzine preko komponenti: (3.. se nazivaju Lagranţeovim varijablama. Pogodno je da se svaki fluidni element označi (definiše) početnom pozicijom. ali praktična primjena u dinamici fluida. moguće je dobiti Lagranţeov opis kretanja.1.11.6.) ili ako se ubrzanje. 3..) Prema definiciji ubrzanja: (3. koje je teško rješavati.7. Tako se. rješavajući sistem jednačina 3.12. Po definiciji.7.3.12.) ili izraţeno preko komponenti: (3. brzina neke materijalne tačke je jednaka prvom izvodu radijus-vektora poloţaja u vremenu.) Prednost ovakvog rješavanja je u tome što je putanja svakog fluidnog elementa odmah poznata.10. i 3. izraz 3.2.) Prednost Ojlerovog metoda je u tome što vodi prema jednostavnim jednačinama. vodi veoma sloţenim jednačinama.4.) 33 . naprijed posmatrani element.9.11.5. formalno matematički.Vrijednosti ..) gdje su komponente brzine odreĎene sa: (3. karakteristika strujanja se odreĎuje u proizvoljnoj tački u proizvoljnom trenutku vremena . Umjesto toga.8. Ovako se. označava kao element .: (3. izrazi preko komponenata ubrzanja: (3. tj.) gdje su: (3.: (3. OJLEROV METOD Prema ovoj metodi nije potrebno označavati pojedine fluidne elemente.

15. posmatraće se promjena brzine izmeĎu tačke odreĎene vektorom i tačke odreĎene sa Neka se fluidni element.17.11.) ili 10 Brook Taylor 34 . zanemarujući članove višeg reda.) Razvojem prvog člana na desnoj strani izraza 3. koji se u ternutku vremena .) Da bi se definisali izrazi za ubrzanje po Ojlerovoj metodi. njegove komponente se mogu izraziti Sada se promjena komponente brzine moţe predstaviti kao: (3. : (3.) uz početne uslove: . dobiva se: (3.) Kako je.18.12..) koristeći izraz 3.) Obzirom da je kao: element putanje fluida. ubrzanje: (3. dobiva se: 10 ili (3.13. u Taylorov red.(3.16.17.) pravcu: (3.14. po definiciji. dobiva se: (3.15.19. zatekne u poloţaju odreĎenom sa nakon isteka vremena preĎe u poloţaj odreĎen sa Zbog pojednostavljenja posmatraće se promjena brzine samo u ili prema jednačini iz izraza 3.

prvi član materijalnog izvoda je promjena brzine sa vremenom u posmatranoj tački i naziva se lokalnim ubrzanjem. Izbor sistema zavisi od graničnih uslova.21. prenosno ili usputno ubrzanje. su prikazane komponente brzine u cilindričnom i sfernom koordinatnom sistemu.23.) Na slikama 3.) gdje je operator: (3. respektivno.21.25.) Analogno se mogu izvesti izrazi i za druge dvije komponente ubrzanja: (3.22.20. U izrazima 3. i 3.2. odnosno supstancijalni izvod ili Stoksov totalni izvod. Obzirom da je ubrzanje vektorska veličina moţe se napisati kao: (3.20. za komponente ubrzanja.1.) Pored Dekartovog koordinatnog sistema u mehanici fluida se često koriste cilindrični ili sferni koordinatni sistemi. Izrazi za komponente ubrzanja u cilindričnom koordinatnom sistemu glase: (3. i 3. 35 .) poznat pod nazivom materijalni.) Izrazi za komponente ubrzanja u cilindričnom koordinatnom sistemu glase: (3.(3.24. Preostala tri člana predstavljaju promjenu brzine uslijed promjene poloţaja elemenata fluida i nazivaju se konvekcijsko.

U najopštijem slučaju kretanja fluida.) Brzina je vektor koji se moţe izraziti preko svojih komponenti: i u opštem slučaju. brzina pojedinih elemenata se ne moţe definisati brzinom centra mase.: Komponente brzine u sfernom koordinatnom sistemu 3.2.:Komponente brzine u cilindričnom koordinatnom sistemu Slika 3.1.2. PRINCIP RELATIVNOG KRETANJA (3. poloţaja te tačke u odnosu na centar mase (koji je konstantan) i ugaone brzine tačke oko trenutne ose rotacije u odnosu na centar mase. jer se u masi fluida pri njenom kretanju svi ovi parametri mijenjaju u toku vremena. Dobar primjer 36 . je funkcija poloţaja tačke i vremena.Slika 3. U ovome je osnovna razlika u analizi kretanja fluida i čvrstog tijela. U slučaju kretanja čvrstog tijela za poznavanje brzine ma koje tačke u njemu dovoljno je poznavanje brzine centra mase.26. relativnim poloţajem tačke i njenom ugaonom brzinom.

Dakle. Ako je poznata ovakva promjena brzine. . pa se prišlo izvjesnoj generalizaciji kretanja elemenata uvoĎenjem pojma kao što su strujna linija. kako strujanja fluida kao mase tako i kretanja njegovih elemenata u pojedinim zonama toka. Pravci i intenziteti brzine u raznim tačkama mijenjat će se promjenom pravca kretanja tijela. . Slika 3. STRUJNA SLIKA Iz prirode kretanja elemenata fluida unutar mase fluida. trajektorija.3. 37 . onda se kaţe da je definisano strujanje. se vidi.kompleksnosti kretanja fluida je njegovo kretanje prilikom pomjeranja nekog tijela kroz fluid. od apsolutne brzine elementa fluida u odnosu na tijelo.27. mada su tada promjene znatno manje. Primjena principa relativnog kretanja je prikazana na slici 3. ovim principom tijelo koje se kretalo kroz fluid će doći u stanje mirovanja.: Princip relativnog kretanja Tijelo se kroz fluid kreće brzinom Oduzimanjem brzine kretanja elementa fluida dok je brzina fluidnog elementa u tački . koji kaţe da je brzina nekog tijela u odnosu na drugo. dobiva se relativna brzina (3. Za navedeni primjer. Ovaj princip ima veliku primjenu u eksperimentalnoj mehanici fluida kao i pri analizi kvazistacionarnih fenomena. gdje je za tijelo izabrana kugla. Ovakav pristup izučavanju kretanja fluida je praktično nemoguć. kretanje fluida se razlikuje od kretanja čvrstog tijela po tome što brzina mora biti poznata u nizu karakterističnih tačaka. Sistem ovakvih linija daje uvid u kretanje fluida i predstavlja neku vrstu vizualizacije fenomena. 3.. jednaka vektorskoj razlici izmeĎu brzina jednog i drugog tijela. Dato strujanje se moţe znatno uprostiti primjenom principa relativnog kretanja. mjerenih sa iste tačke posmatranja. trag i strujna mreţa. a okolni fluid će obstrujavati potopljeno tijelo.3.) Vektor je brzina elementa fluida kakva bi ona bila za posmatrača fenomena kretanja kada bi se on nalazio na tijelu prilikom njegovog kretanja.3. da bi za opisivanje kretanja mase trebalo poznavati zakone kretanja svih pojedinih elemenata fluida unutar te mase. a po mogućnosti i u izvjesnim uzastopnim intervalima. a kretanje će se nastaviti i poslije zaustavljanja tijela.

: Strujna linija ili strujnica Prema ovoj definiciji strujna linija pokazuje trenutni pravac kretanja fluida u svakoj svojoj tački. u datom trenutku vremena. Iz definicije se vidi da je element strujne linije napisati kao: paralelan sa vektorom brzine što se moţe (3.29. posmatrani. jer je komponenta vektora brzine u ovom pravcu jednaka nuli. fluidni element u toku vremena kretanja.4.) 38 .3.: (3. vektori brzine svih elemenata fluida na toj liniji imaju pravac tangente na nju. STRUJNA LINIJA ILI STRUJNICA Strujna linija ili strujnica se definiše kao linija na koju.1. Sistem strujnih linija će konvergirati ili divergirati u zavisnosti od oblika graničnih površina kroz ili oko kojih fluid struji.3. ne moţe biti kretanja fluida poprečno na strujnu liniju. 3. Slika 3.3.30. tj.) Odavde slijedi: (3.) Strujne linije su u najopštijem slučaju krive linije.30. PUTANJA ILI TRAJEKTORIJA Putanja ili trajektorija je linija koja povezuje sve tačke u prostoru kroz koje je prošao jedan te isti.2.28. Matematičke jednačine trajektorije su date izrazom 3.

3. Spajanjem vidljivih tačaka fluida se dobiva trag. Ako se u odreĎenu tačku prostora postavi marker malih dimenzija.3. dok je sistem strujnih linija momentalna slika kretanja. kao na slici 3.: Strujno vlakno ili strujna cijev Dok se brzina moţe znatno mijenjati u nekom poprečnom presjeku toka. Slika 3. onda se tako ograničen prostor ovom strujnom površinom naziva strujno vlakno ili strujna cijev.3.5.4. TRAG povezuje sve elemente fluida koji Trag predstavlja liniju koja u datom trenutku vremena su prošli kroz neku fiksnu tačku prostora. Kada je strujanje stacionarno. Jedino ako se sistem strujnih linija ne mijenja po obliku u toku vremena onda će ovaj sistem predstavljati i sistem trajektorija. STRUJNO VLAKNO ILI STRUJNA CIJEV Masa fluida koja se kreće ispunjena je cijelim nizom zamišljenih strujnica. za pojedina strujna vlakna poprečnog presjeka diferencijalnog reda veličine. Uskoro će u fluidnom polju biti označeni (vidljivi) ti elementi. sistem trajektorija je slika kretanja fluida u toku vremena. npr. i jednak je: (3.31. 3. 3. brzine u svim tačkama poprečnog presjeka su jednake. putanja i trag predstavljaju jednu te istu liniju.5. Jednačina kontinuiteta primijenjena na strujno vlakno daje elementarni protok kroz ma koji presjek vlakna. strujnica. koji time odreĎuju i fluidni Prema navedenom.) gdje su: 39 .sa početnim uslovima za element. igla kroz koju se moţe ubrizgavati boja i svakih sekundi ubrizgavamo minimalnu količinu boje.. strujnice i trajektorije su dva sistema linija koje se meĎusobno znatno razlikuju. U najopštijem slučaju. Ako se zamisli kretanje dijela fluidne mase unutar prostornog niza strujnih linija.

Obzirom da je elementarna zapremina fluida: (3. Kako je element vrtloţne linije paralelan sa vektorom vrtloţenja vektorski proizvod te dvije veličine mora biti nula: (3. predstavlja zapreminski protok fluida. 3. analogno se moţe napisati i za vektor vrtloţenja Ova dva vektora meĎusobno su povezana pojmom cirkulacije.) Analogno formiranju strujne cijevi.) onda se zapremina fluida koja proĎe u jedinici vremena kroz posmatrani presjek naziva protokom. Vektor brzine zadovoljava diferencijalnu jednačinu kontinuiteta za nestišljiv fluid.6.36. Za vrtloţnu cijev je vezan pojam konstantnosti cirkulacije za svaki presjek. (3. Ovo je prva Helmholcova11 teorema o vrtlogu.) što predstavlja jednačinu vrtložne linije.33. a za strujnu cijev je vezan pojam konstantnosti protoka za svaki presjek cijevi.) Navedeni izraz 3. kao što strujna linija ima vektore brzina kao svoje tangente u svakoj tački kroz koje prolazi.3.4. 11 Hermann Ludwig Ferdinand von Helmholtz 40 . je: (3. VRTLOŽNA CIJEV ILI VRTLOŽNO VLAKNO Sve što je napisano za brzinu u poglavlju 3.33. izraz 3.5.34.32.34. elementarni dio strujnog toka ili preciznije vrtloţnog toka moţe se ograničiti površinom od sistema vrtloţnih linija koja će sačinjavati vrtloţnu cijev (slika 3.) koja zadovoljava vektor vrtloţenja i vaţi uvijek kada je zadovoljen uslov Odgovarajući integralni oblik jednačine 3.) Ovako definisana veličina .6.3.3. u Dekartovom koordinatnom sistemu se moţe pisati kao: (3.37.konstantne veličine brzina u odgovarajućim presjecima vlakna. vrtloţna linija u svakom trenutku vremena i u svakoj tački fluidne mase ima vektore vrtloţenja kao svoje tangente.35.36.). 3. VRTLOŽNA LINIJA Na isti način.. pa se kombinacijom ovih izraza moţe napisati jednačina kontinuiteta: (3.

) Od interesa je posmatrati kako se mijenja proizvod paralelopipeda .) gdje je brzina normalna na površinu . Vrijednost tog proizvoda u centru (3. 3.: Vrtložna cijev ili vrtložno vlakno Treća Helmholcova teorema glasi: stepen vrtloţenja fluida.38. tj.4.Druga Helmholcova teorema glasi: data vrtloţna cijev se uvijek sastoji od istih elemenata fluida bez obzira da li je ona prenošena ili deformisana prilikom strujanja fluida. Za vrijeme kretanja zapremina moţe mijenjati oblik i veličinu. što znači da se i gustina fluida moţe mijenjati.1. koji glasi: povećanje mase fluida u jedinici vremena sadrţane u nekoj ograničenoj zapremini mora biti jednaka razlici mase u jedinici vremena koja je ušla i izašla iz posmatrane zapremine. 3. JEDNAČINA KONTINUITETA Osnovni princip kontinuiteta je zakon o odrţanju mase. Slika 3.6.) u polju vektora brzina Maseni protok fluida kroz elementarnu (3. Pod ovim uslovima promjena mase u jedinici vremena unutar posmatrane zapremine mora biti jednaka fluksu mase fluida kroz površinu koja opkoljava tu zapreminu. cirkulacija po zatvorenoj krivoj se moţe mijenjati samo pod dejstvom smičućih napona unutar fluida. je: 41 . JEDNAČINA KONTINUITETA U DIFERENCIJALNOM OBLIKU Ako postoji ulaz i izlaz mase fluida kroz površinu koja opkoljava posmatranu zapreminu onda uslovu odrţanja mase dodajemo uslov neprekidnosti sredine fluida.39.4. Posmatrajmo zapreminu paralelopipeda fluida površinu čija je gustina je dat jednačinom: (slika 3.7. ali ukupna masa u njoj ostaje ista.

: Zapremina paralelopipeda u polju vektora brzina fluida Promjena mase paralelopipeda u vremenskom periodu odreĎena kao: . ukupna promjena mase je: (3.) gdje su: Uvrštavanjem i u izraz 3. tj.43. 42 .40. uslijed kretanja u pravcu.: (3.43.40.) Dakle.42..) Analogno se dobije i za druga dva pravca: (3. je upotrjebljen parcijalni izvod da označi diferenciranje u odnosu na vrijeme u nekoj specifičnoj tački prostora.) Promjena mase unutar nepromijenjene zapremine mora se odraziti na promjenu gustine.) U izrazu 3.41. je (3.41. dobivamo: (3.Slika 3.7.

43.. obzirom da tačka predstavlja proizvoljno odabranu tačku i izjednačavajući izraze 3.42. dobiva se: ili (3.) Dobiveni izraz 3.47.Izostavljajući indeks .) jer je: Za stacionarno strujanje homogenog nestišljivog fluida. imamo: i jednačina kontinuiteta glasi: (3.44.44.) 43 . i 3.46. se moţe pisati kao: ili (3.44.45. Jednačina kontinuiteta ili jednačina neprekidnosti za stacionarno strujanje fluida glasi: ili (3.) ili Napomena: Jednačina kontinuiteta 3. predstavlja jednačinu kontinuiteta u diferencijalnom obliku za nestacionarno strujanje stišljivog fluida.

se moţe pisati:  u cilindričnom koordinatnom sistemu : (3.)  u sfernom koordinatnom sistemu : (3. je ort površine Za integralenje diferencijalne jednačine kontinuiteta potrebno je uvesti dopunski uslov o stacionarnosti tako da je integralni oblik diferencijalne jednačine kontinuiteta za strujanje stišljivog fluida kroz strujnu cijev: 44 . oblika kao na slici 3.) 3.47. glasi: (3.48.48. Napomena: Treba napomenuti da na slici 3.) Jednačina 3. treba integraliti odgovarajuću diferencijalnu jednačinu.8.8. Posmatraće se konačna zapremina poznata kao strujna cijev. Te površine ortogonalno sijeku linije elementarne strujne cijevi – strujnog vlakna.) i moţe biti zadovoljena ne samo za .. Brzina je u ovom slučaju uvijek normalna na gradijent gustine. U tom cilju.49. JEDNAČINA KONTINUITETA U INTEGRALNOM OBLIKU Jednačina kontinuiteta u diferencijalnom obliku daje samo uvid u mehanizam toka jer se odnosi na element fluida. sama po sebi. se poklapaju sa pravcima brzina i i on je normalan na brzinu . a druga samo to da se elementi fluida kreću u slojevima jednake gustine. Jednačina kontinuiteta 3. U njoj nema protoka kroz omotač cijevi i strujanje se odvija samo kroz površine koje predstavljaju poprečne presjeke diferencijalnog reda veličine.4. da bi se definisao nestišljiv fluid.2.51. jednak nuli. izraz 3.47. jednačina kontinuiteta 3.52. nego i za koje zadovoljava jednačine 3. nije dovoljna. za date uslove toka.50. gustina i brzina ne zavise eksplicitno od vremena te je prvi član jednačine 3.48. Ako je fluid nestišljiv jednačina kontinuiteta se uproštava: (3.Pri stacionarnom strujanju.50. Na osnovu samo ovog uslova.50.44.: (3. pokazuje da gustina eksplicitno ne zavisi od vremena. jednačinu je potrebno napisati za konačnu zapreminu fluida. Za njenu praktičnu primjenu.) Prva jednačina 3. predstavljaju ortove površina i sa svojim pravcima (iako to nije prikazano na slici). što se moţe dogoditi i u stišljivom fluidu.

) gdje je ukupni protok kroz površinu .8. imamo: 12 13 Carl Friedich Gauss George Green 14 Mikhail Vasilievich Ostrogradsky 45 . kao npr.53.: Prema slici 3. Slika 3.8.: Strujna cijev Napomena: Zapreminski integral se transformiše u površinski i obratno pomoću Gausove teoreme.ili poslije primjene Gausove 12 teoreme: odnosno: (3. koja se ponekad naziva Grinova13 teorema ili teorema Ostrogradskog14.

)  jer je vektor nuli. respektivno. Maseni i zapreminski protok imaju dimenzije Dobivena jednačina kontinuiteta u integralnom obliku 3. je pri svom kretanju.59. u najopštijem slučaju.54. U slučaju da je fluid nestišljiv jednačina 3.56. Fluidni element.)   znak minus na desnoj strani izraza 3. u presjecima u kojima su brzine u svim tačkama iste. Njeno tumačenje:  Protok mase fluida u jedinici vremena je isti kroz svaki presjek normalan na pravac brzine. je zbog suprotnih smjerova vektora je srednja brzina u poprečnom presjeku . (3. VIDOVI KRETANJA FLUIDNOG ELEMENTA Kretanje čvrstog tijela je definisano veličinom translacije i rotacije.55. kao element neprekidne sredine.58. Ako brzina u posmatranom presjeku nije ista u svim tačkama onda se maseni i zapreminski protok izraţava preko srednje brzine protoka kroz dati presjek: (3.) 3.57. odnosno pravac strujanja.57. postaje jednačina protoka zapremine fluida: (3.54. .) i (3. pored translacije i 46 .57. predstavlja jednačina kontinuiteta u integralnom obliku za stišljiv fluid. se moţe primijeniti ako je strujanje stacionarno. i .57. normalan na ort površine .) koja se interpretira kao:  Protok zapremine fluida u jedinici vremena kroz površinu normalnu na pravac vektora brzine je konstantan u svim presjecima.(3.) Izraz 3.5. pa je doprinos ovoga člana jednak Sada moţemo napisati: ili (3.

što je osnovna razlika u odnosu na kretanje čvrstog tijela.. koji ima oblik pravougaonika . govori se o brzini deformacije. U mehanici fluida se govori o ovim promjenama u jedinici vremena.9. Slika 3. pa su brzine u tačkama različite.9. dok se u teoriji elastičnosti ili teoriji plastičnosti tretiraju apsolutne veličine ovih promjena.: Kretanje fluidnog elementa U opštem slučaju brzina fluida se mijenja u cijelom fluidnom polju. Uzmimo da su u posmatranom trenutku vremena brzine fluida u tačkama: Kako se uglovi pravougaonika kreću različitim brzinama. 47 . u ravni slike 3. podvrgnut promjeni veličine i oblika koja se naziva deformacija. sa deformacijom: linearno i ugaono. U cilju analize svih vidova kretanja fluidnog elementa posmatrajmo element. Za analizu vidova kretanja fluidnog elementa pogodno ih je klasificirati u slijedeće grupe:   bez deformacije: translatorno i rotaciono.rotacije. tj. njihova meĎusobna udaljenost se mijenja.

Uvremenskom intervalu ..au pravcu je . Kretanje kreće brzinom je definisano brzinom njene srednje tačke .61. i 3.61.60.: Translatorno kretanje elementa fluida Slika 3. stranica a stranica : (3. Veličina translacije u pravcu je .11.12. Posmatraće se kretanje samo u se stranica preĎe put: (3. i 3. Nakon isteka vremena . ali se uglovi izmeĎu stranica i dijagonala ne mijenjaju.) pravcu. Translatorno i rotaciono kretanje je svojstveno kretanju čvrstog tijela. dok . Linearno deformaciono kretanje analizira se pomoću slike 3. Kod rotacionog kretanja fluidni element rotira.) 48 .: Translatorno kretanje elementa fluida Karakteristika ovog kretanja je da stranice ostaju paralelne početnoj poziciji.60. U početnom trenutku vremena fluidni element se nalazi u poziciji .) Razlika u preĎenim putevima.10. fluidni element se premjestio u poloţaj . Slika 3.11. i da elementi ne mijenjaju svoje dimenzije.62.10. Kao mjera rotacije fluidnog elementa definiše se ugao zakretanja dijagonale.Translatorno kretanje elemenata fluida prikazano je na slikama 3. izrazi 3. daje veličinu istezanja fluidnog elementa: (3.

65.64. Zbog različitih brzina uglova fluidnog elementa dolazi do deformacije uglova za i kao i zakretanja dijagonale u odnosu na pravac dijagonale za ugao . se dobiva: (3.13. Isprekidanim linijama je naznačeno samo početno translatorno pomjeranje elemenata. Zakretanje diagonale se moţe pribliţno izraziti kao: (3.) 49 .66. i 3.) Obzirom da je: (3.63.) Analogno se dobiva za kretanje u i pravcu: (3.) Parcijalni izvodi komponenata brzine deformacije u pravcu istoimenih osa predstavljaju brzine relativnih linearnih deformacija u pravcu istih osa.63.Slika 3. a poslije isteka vremenskog perioda fluidni element zauzima poziciju . Kretanje fluidnog elementa pri kome dolazi do deformacije uglova analizira se pomoću slike 3.) iz izraza 3.: Linearno deformaciono kretanje fluidnog elementa Brzina relativnog istezanja fluidnog elementa. U trenutku fluidni element se nalazi u poziciji . poznata je kao brzina linearne deformacije: (3.12.64.65.

68..67.71.) Brzina rotacije fluidnog elementa je: (3. se mogu dobiti i druge dvije prostorne komponente vektora rotacije (vrtloţenja): (3.68.67. izraz 3. dobiva se: (3.) 50 . i znajući da je za male vrijednosti uglova . za slučaj prostornog fluidnog elementa.13.) Zanemarujući članove višeg reda u izrazu 3. za ugao zakretanja kao: se moţe pisati (3.66.) Analogno se moţe dobiti i: (3.69..71.) Na osnovu izvedenih izraza 3.: Kretanje fluidnog elementa sa deformacijom uglova Na osnovu geometrijskih odnosa sa slike 3.) Analogno.Slika 3.70.13. dobiva se: (3. i 3.69..

se moţe odrediti ugaona deformacija fluidnog elementa koja predstavlja ukupnu promjenu ugla stranica: ili (3. kao što je prikazano na slici 3.71. jednačine u izrazu 3. u Dekartovom koordinatnom sistemu.(3. preostale dvije komponente brzine deformacije su: (3.73.74. jer je ona posljedica dejstva smičućih sila.71.) Kao mjera brzine deformacije uzima se jedna polovina vrijednosti izraza 3.72.) Rezimirajmo: Ako posmatramo opšti slučaj kretanja prostornog fluidnog elementa. tj. 51 .75. tj.) gdje se ..) Vektor rotacije se naziva vrtlog. definiše kao: (3.) i za slučaj prostornog fluidnog elementa.13.: (3.) Obzirom na komponente vektora rotacije fluidnog elementa. pri kome dolazi do deformacije.14. imamo:   Brzine translacije: Brzine linearne deformacije:  Brzine ugaone deformacije:  Brzine rotacije: Ugaona deformacija je poznata i kao deformacija smicanja. Sa slike 3. zaključuje se da je vektor rotacije jednak polovni rotora vektora brzine. I rotacija je posljedica dejstva smičućih sila jer se moţe interpretirati kao specijalni slučaj ugaone deformacije. kretanja fluidnog elementa.74.75.: (3.

Elementarnoj stranici pripada srednja brzina: (3.) gdje je zatvorena kriva. onda su u tačkama one date izrazima napisanim na slici 3. Posmatraće se elementarni pravougaonik u ravni .15.15.) Analogno se dobije i za ostale stranice. 3. a traţi se elementarna cirkulacija duţ stranica pravougaonika. izraz 3.78. CIRKULACIJA Cirkulacija se definiše kao linijski integral vektora brzina po zatvorenoj krivoj . Kontura se obilazi u pozitivnom smijeru.77. Ako su i projekcije brzine u tački .: Cirkulacija Bez vektorskih oznaka. slika 3.: Rotacija fluidnog elementa Translacija i linearna deformacija su posljedice dejstva normalnih sila.76.76.16. Slika 3.) Sada ćemo pokazati vezu izmeĎu vrtloţnosti (vrtloga) i cirkulacije.16. sa starnicama i .6.Slika 3. za cirkulaciju glasi: (3. 52 .: (3. Suma komponenti brzina linearne deformacije je brzina zapreminske deformacije ili diletacije. slika 3.14.

Analogno dolazimo i do izraza elementarnih cirkulacija za ravnima i duţ stranica : i oko pravougaonika u (3.80. koju opkoljava kriva .) Kriva ograničava površinu . 53 .) Uzimanje srednjih brzina umjesto stvarnih brzina.) Ništa se ne bi promijenilo kada bi se umjesto elementarnih pravougaonika. elementarna cirkulacija je srazmjerna dvostrukoj projekciji vrtloţnosti (vrtloga) u pravcu normale elementarne površine . slika 3.79. je dopušteno obzirom na male dimenzije pravougaonika. se moţe primijeniti i na krivu površinu konačnih elemenata.80.80.Slika 3.79. na odgovarajućim stranicama. Izrazi za cirkulaciju duţ stranica i su negativni jer je smjer brzina suprotan smjeru kojim se obilazi pravougaonik. Izraz 3. Da bi se ovo dokazalo podjeliće se površina na elementarne površine i na svaku od njih će se primjeniti izraz 3.: Elementarna cirkulacija Elementarna cirkulacija je: ili poslije sreĎivanja: (3.. Dakle. poloţenih u koordinatne ravni.17.16. posmatrala elementarna površina u prostoru. Za elementarnu cirkulaciju imamo opšti izraz: (3.

Stoksov izraz glasi: 3. koja opkoljava površinu . Mogući vidovi kretanja fluida prema načinu promjene polja toka zavise od toga da li se polje mijenja u tački ili u polju. Bez vektorskih oznaka.Slika 3.7. se moţe interpretirati kao: cirkulacija duţ krive ma kakvog oblika je jednaka protoku rotora brzine kroz površinu ograničenu tom krivom..82.) Ovaj izraz slijedi direktno iz Stoksove teoreme o pretvaranju linijskog integrala u površinski. Sabiranjem izraza 3. 54 .80. Prema tome je: (3. Izraz 3.) Treba primijetiti da se poništavaju cirkulacije duţ graničnih linija dva susjedna elementa jer se oko njih obilazi u suprotnom smjeru. postaje (3.: Cirkulacija Zbir elementarnih cirkulacija očigledno: daje traţenu cirkulaciju .82.81. Moglo se uočiti da se podjela kretanja moţe izvršiti prema ponašanju elemenata fluida i prema načinu promjene polja toka pri njegovom kretanju. Zato preostaje samo cirkulacija duţ krive . KLASIFIKACIJA VIDOVA KRETANJA FLUIDA Do sada smo se sreli sa više vidova kretanja fluida.17.

U zavisnosti od toga da li oni rotiraju ili ne oko svoje ose. npr. STACIONARNO I NESTACIONARNO KRETANJE FLUIDA Stacionarno kretanje fluida je kretanje kod kojeg u posmatranoj tački prostora nema promjene polja toka u vremenu. Kod nestacionarnog kretanja fluida.7. onda su ovi vidovi kretanja definisani na bazi postojanja ili nepostojanja lokalnog ubrzanja.85. a sistem strujnih linija će konvergirati ili divergirati u zavisnosti od toga da li se brzina povećava ili smanjuje. slika se mijenja sa vremenom. u posmatranoj zoni toka.84. tj.) gdje je bilo koje polje toka.) a nevrtloţno kretanje je kretanje kod kojeg elementi fluida ne rotiraju oko svoje ose: (3. Kod neuniformnog kretanja konvekcijsko ubrzanje postoji. Kako su svi fluidi u manjoj ili većoj mjeri viskozni oni će u zavisnosti od uslova kretanja da se ponašaju kao realni ili idealni. gustina. 3. kretanje moţe da bude vrtloţno ili nevrtloţno. UNIFORMNO I NEUNIFORMNO KRETANJE FLUIDA Uniformno ili jednoliko kretanje fluida je kretanje kod kojeg nema promjene brzine duţ strujne linije.3. Vrtloţno kretanje fluida je takvo kretanje kod kojega dolazi do rotacije elemenata fluida oko njihove ose pri kretanju mase fluida: (3.7. Kod uniformnog kretanja konvekcijsko ubrzanje je jednako nuli. 3. Kao primjer se moţe 55 . Ako je pojam stacionarnosti ili nestacionarnosti vezan za polje brzine.7.3. a strujne linije predstavljaju sistem meĎusobno paralelnih linija.4. polje brzina.7. VISKOZAN I NEVISKOZAN FLUID Postojanje ili zanemarivanje efekta viskoziteta dovodi do pojma realnog (viskoznog) i idealnog (neviskoznog) fluida. Ova dva vida kretanja fluida su usko vezana za postojanje konvekcijskog ubrzanja. 3. U stacionarnim uslovima strujanja slika ostaje nepromijenjena.: (3. Nestacionarno kretanje fluida je kretanje kod kojeg dolazi do promjene polja toka po vremenu u posmatranoj tački prostora. VRTLOŽNO I NEVRTLOŽNO KRETANJE FLUIDA Ovi vidovi kretanja su vezani za ponašanje elemenata fluida pri kretanju mase fluida.1.83.2. ali su komponente brzine rotacije jednake nuli. a neuniformno ili nejednoliko kod kojeg se brzina mijenja duţ strujne linije. napona.) Pri nevrtloţnom kretanju elementi fluida mogu da trpe čistu ugaonu deformaciju ili čisto klizanje. temperature itd.

JEDNO-.7. onda takvo kretanje nazivamo laminarno kretanje fluida. strujanje je vrtloţno i efekt viskoziteta je očigledan. LAMINARNO I TURBULENTNO KRETANJE FLUIDA Ova dva vida kretanja fluida se isto tako odnose na ponašanje elemenata fluida pri kretanju mase fluida.18. idealan. MeĎutim. Slika 3.navesti kretanje viskoznog fluida pri rotaciji posude oko svoje ose u kojoj se nalazi fluid i slučaj rotacije tankog cilindra oko svoje ose postavljenog u fluid. npr. gdje su promjene osobina normalno na strujnicu zanemarljive u odnosu na promjene niz strujnicu. Dimenzionalnost kretanja se odreĎuje prema broju nezavisnih geometrijskih koordinata. Na slici 3. ako se strujanje fluida zamišlja kao slojevito. 3.18. To znači da su osobine normalno na osu strujne cijevi konstantne.18. Granični uslovi i uticaj viskoziteta uzrokuju da je dvo. U prvom slučaju fluidni element će rotirati oko svoje ose. u drugom slučaju nema rotacije fluidnih elemenata oko njihove ose. Najčešći oblik jednodimenzionalnog kretanja je kretanje u strujnoj cijevi.6.5.: Dvodimenzionalno kretanje fluida Prikazana slika 3. funkcija: Ovdje je komponenta 56 . se pri svom kretanju ponaša kao neviskozan. strujanje je nevrtloţno i fluid. je identična u bilo kojem presjeku za brzine u pravcu. mada je viskozan. tj.I TRODIMENZIONALNO KRETANJE FLUIDA U opštem slučaju osobine fluida se mogu izraziti u funkciji geometrijskih koordinata. itd.7. Ova dva vida kretanja fluida su od posebnog značaja pri izučavanju kretanja fluida pod dejstvom sila viskoziteta. Ako pak. Ukoliko pri kretanju mase fluida ne dolazi do prelaza elemenata fluida iz jednog sloja u drugi. Ako osobina toka zavisi samo od jedne koordinate. pri kretanju fluida dolazi do kaotičnog kretanja elemenata fluida i njihovog prelaza ne samo u susjedne nego i u udaljenije slojeve. tj. DVO. 3. je dat primjer dvodimenzionalnog kretanja fluida. onda takvo kretanje nazivamo turbulentno kretanje fluida.i trodimenzijalno kretanje fluida od velikog interesa. kretanje je jednodimenzionalno.

brzina je funkcija koordinate i vremena.7.86.19. Što je manja dimenzionalnost toka smanjuju se matematske teškoće u rješavanju takvih tokova.86.Trodimenzionalno strujanje je najopštiji slučaj kretanja. Na primjer. STACIONARNO I UNIFORMNO KRETANJE Prema slici 3. naziva konvekcijski. i imamo: odnosno: (3. a drugi. 3. 3.7. imamo: Ovdje se primjenjuje Toričelijev15 izraz.) Nadalje.19.) gdje se prvi član na desnoj strani jednačine 3.87.: Stacionarno i uniformno kretanje 15 Evangelista Torricelli 57 .7. teorema ili zakon: (3. strujanje fluida oko aviona je trodimenzionalnog karaktera. lokalni član brzine. vrijedi primjena izraza: Slika 3. KARAKTERISTIČNI PRIMJERI Ako je kretanje jednodimenzionalno.1.7.

7.1. imamo: Nadalje.20.21. STACIONARNO I NEUNIFORMNO KRETANJE Prema slici 3. NESTACIONARNO I UNIFORMNO KRETANJE Prema slici 3.7.1.3. NESTACIONARNO I NEUNIFORMNO KRETANJE Prema slici 3.20.7.7. vrijedi primjena izraza: 3. imamo: Slika 3.7.7. vrijedi primjena izraza: Slika 3.22.21.1.: Stacionarno i neuniformno kretanje Nadalje. imamo: 58 .: Nestacionarno i uniformno kretanje 3.

a daljnje crtanje zavisi od oblika konture. 59 .: Nestacionarno i neuniformno kretanje Nadalje. pa je i brzina u svim tačkama toka ista.Slika 3.8. Strujna mreţa se sastoji od sistema strujnih linija i sistema linija normalnih na strujne linije. Na slici 3. Ova dva sistema linija grade ortogonalnu mreţu kod koje je rastojanje izmeĎu strujnih i normalnih linija u elementarnom kvadratu te mreţe meĎusobno jednako. vrijedi primjena izraza: 3. Strujna mreţa nije idealno tačna jer je ona jedna od grafičkih metoda koje su pribliţno rješenje egzaktno postavljenih algebarskih izraza. Ako su konture zakrivljene i još uz to konvergiraju ili divergiraju. je prikazana strujna mreţa koja predstavlja strujanje fluida izmeĎu dvije zakrivljene površine čija je duţina. Bez obzira na promjenu veličine i oblika kvadratića strujne mreţe oni uvijek moraju zadovoljavati uslov da se kod svakog od njih strujne i normalne linije kao i dijagonale sijeku pod pravim uglom. trajektorije i tragovi se mogu odrediti eksperimentalno ili grafičkom metodom koja se oslanja na matematske principe klasične dinamike fluida. Za strujanje izmeĎu paralelnih ploča kvadratići strujne mreţe u cijeloj zoni toka su meĎusobno jednaki. beskonačno velika kako bi se ispunio uslov dvodimenzionalnosti kretanja. normalno na ravan crteţa. Presjek dijagonala je ujedno i centar upisanog kruga u kvadratić mreţe. gdje su konture meĎusobno paralelne. Na ovako nacrtan sistem strujnih linija crta se sistem normalnih linija po navedenom principu . Protok izmeĎu svakog para ovih strujnih linija je konstantan. nije moguće odmah dobiti tačnu strujnu mreţu pa se proces crtanja sa korekcijama mora ponavljati nekoliko puta dok se ne dobije zadovoljavajući oblik strujne mreţe. Naravno.23. Crtanje mreţe se izvodi na taj način da se u zoni toka. slika 3.22.24. STRUJNA MREŽA Strujne linije. Oblik strujne mreţe zavisi od oblika granice kroz ili oko koje fluid struji. nacrta najpovoljniji broj strujnih linija na jednakom meĎusobnom rastojanju. kvadratići strujne mreţe mijenjaju veličinu i oblik.

Slika 3.) ili (3. slijedi da je: (3.Slika 3.91.) gdje su: .brzina. slika 3. ..89. U ovom slučaju je elementarna površina jednaka: (3.25.90.24.:Približno rješenje egzaktnog algebarskog izraza Kako je protok kroz bilo koji presjek strujnog vlakna isti.rastojanje izmeĎu normalnih linija.88.23.) pa je elementarni protok kroz strujno vlakno jednak: (3. 60 . je jedinična.:Strujna mreža izmeĎu zakrivljenih površina Dimenzija normalno na ravan crteţa.) jer je .

se moţe vidjeti da je brzina u bilo kojoj tački toka obrnuto proporcionalna rastojanju strujnih. Slika 3. jer je svaka mreţa pribliţno rješenje realnog kretanja fluida. U izrazima 3. nije stavljen znak jednakosti. nego znak pribliţnosti. Tu se fluid zaustavlja. Sa druge strane. odnosno normalnih linija u okolini te tačke. brzina teţiti nuli.: Analiza jediničnog protoka u strujnoj mreži Iz izraza 3. Iz istog izraza slijedi da na mjestima malih radijusa krivine. iako praktično ne mogu postojati.rastojanje izmeĎu strujnih linija u zoni toka gdje su mu karakteristike poznate. 61 . brzinu i pritisak. pa se takve tačke nazivaju zaustavne tačke. što je fizički moguće. I pored nekih nedostataka strujne mreţe.90. jer iz poznatih uslova strujanja samo u jednoj tački je moguće. imaju svoju primjenu u matematskom tretmanu strujanja fluida i nazivaju se singularne tačke.91. rastojanja . za datu strujnu mreţu. pa prema tome brzine postaju beskonačne. To su obično zone gdje su strujne linije meĎusobno paralelne. ako za neke tačke toka . i 3. u bilo kojoj drugoj tački.91. Ovakve tačke.25.. njena praktična primjena je značajna. odrediti uslove strujanja.

4.
4.1.

DINAMIKA FLUIDA
OSNOVNI ZAKONI KRETANJA

U prethodnom poglavlju razmatrani su kinematski elementi kretanja fluida. U ovom i slijedećim poglavljima će biti razmatrana i njihova veza sa silama koje djeluju pri kretanju fluida. Ta veza je data dinamičkom jednačinom ravnoteţe. Uslov ravnoteţe u stanju kretanja izraţen je preko dinamičke ravnoteţe, odnosno inercijskim svojstvom materije i principom ubrzanja koje je Njutn16 formulirao kroz svoja tri zakona. Njutnovi zakoni (u slobodnom prevodu) glase: I II Tijelo će ostati u stanju mirovanja ili u postojećem (datom) stanju kretanja sve dok na njega ne djeluje neka vanjska sila. Ubrzanje tijela će biti u pravcu i smjeru sile koja izaziva dato ubrzanje, ono je direktno proporcijalno veličini sile i obratno proporcionalno masi tijela,

III Svaka akcija je praćena jednom reakcijom istog intenziteta i pravca, ali suprotnog smjera. Prvi zakon opisuje karakteristike materije, a drugi u svijetlu trećeg postavlja da se ubrzavajućem dejstvu sile suprotstavlja inercijska sila reakcije materije na koju sila djeluje.

(4.1.)

gdje su: gustina fluida, ubrzanje fluida. Izraz:

predstavlja silu inercije jedinice zapremine fluida. Ona je uzeta sa negativnim predznakom zbog njenog karaktera u odnosu na ostale sile. Nadalje,

je sistem svih vanjskih i unutrašnjih sila koje se odnose na jedinicu zapremine fluida. Primjenom Dalamberovog17 principa dinamička jednačina ravnoteţe se moţe pisati kao:
(4.2.)

16 17

Isaac Newton Jean le Rond d'Alambert

62

4.2.

OPŠTA JEDNAČINA DINAMIKE FLUIDA U DIFERENCIJALNOM OBLIKU

Neka se posmatra kretanje fluidnog elementa mase koja u trenutku vremena zauzima zapreminu , kao što je prikazano na slici 4.1.

Slika 4.1.: Djelovanje napona na površinama paralelopipeda

Na fluidni element djeluju zapreminske sile svedene na jedinicu zapremine, čije su komponente u pravcima , respektivno. Sila djeluje u teţištu posmatranog elementa. Dejstvo površinskih sila definisano je tenzerom napona u tački ,

Na površinama paralelopipeda djeluju naponi kao na slici 4.1., od kojih su upisani samo oni koji djeluju u pravcu ose. Kako je izabrani element dovoljno malen pri prelazu od tačke u tačku na površini paralelopipeda zanemarena je promjena napona višeg reda. Koordinatni početak je postavljen u centar paralelopipeda (tačka Radi jednostavnijeg izvoĎenja, osnovna jednačina kretanja: ).

gdje su: količina kretanja, rezultanta sila koje djeluju na fluidni element, će se napisati u Ojlerovom obliku za komponente kretanja u pravcima, 63

(4.3a.)

(4.3b.)

(4.3c.)

Navedeno je da će se posmatrati kretanje u vremena se moţe predstaviti kao:

pravcu. Član promjene količine kretanja u toku

(4.4.)

Drugi član desne strane jednačine 4.4. je jednak nuli (prema jednačini kontinuiteta) jer predstavlja masu fluidnog elementa koja ne moţe biti promjenljiva. Na osnovu ovoga, imamo:
(4.5.)

Komponenta zapreminske sile za zapreminu

iznosi

.

Vodeći računa o površini na koju djeluju pojedine komponente napona, jednačina 4.5. postaje:

(4.6.)

Obzirom da je

, poslije sreĎivanja jednačine 4.6. dobiva se:
(4.7a.)

i analogno za

pravce:
(4.7b.) (4.7c.)

Ove tri skalarne jednačine 4.7. predstavljaju zakon o odrţanju količine kretanja fluidnog elementa, napisan u diferencijalnom obliku. Jednačine su poznate kao Sen-Venanove18 jednačine kretanja. Jednačine sadrţe deset nepoznatih veličina: gustinu , tri komponente brzine komponenti napona ( pošto su i šest ).

18

Jean Claude Barré de Saint-Venant

64

2. Uvaţavajući naprijed navedeno.9.) gdje su: 65 .3. dobiva se: (4. 4. Negativan predznak pokazuje da je hidrostatički pritisak usmjeren suprotno smjeru vanjske normale na površinu. se naziva idealnim.) Već ranije je navedeno da izmeĎu tri normalna napona postoji odnos: (4.Dobivene tri skalarne jednačine 4. jednačina 4.) gdje su: 4. površinske sile su odreĎene tenzorom napona u poglavlju 4.4.8.7.3. koji se naziva hidrostatičkim pritiskom ili pritiskom u posmatranoj tački. kod koga se moţe zanemariti dejstvo sila viskoziteta. se mogu napisati u obliku jedne vektorske jednačine: (4.) Dakle veličina normalnog napona ne zavisi od pravca te se tenzor redukuje na skalar . U odsustvu viskoznosti ne postoji mogućnost da se generišu površinske sile u fluidu te je: Sada su površinske sile odreĎene tenzorom napona koji se pojavljuje u obliku: (4. OJLEROVE JEDNAČINE KRETANJA IDEALNOG FLUIDA U poglavlju 4.10.8.11. je izvedena opšta jednačina 4. DEJSTVO SILA NA IDEALAN FLUID Fluid konstantne gustine.9.. dinamike fluida koja u vektorskom obliku glasi: Obzirom da se ovdje analizira kretanje idealnog fluida.

Odnos pritiska i gustine moţe biti odreĎen i eksperimentalno. OJLEROVE JEDNAČINE U GROMEKA-LAMBOVOJ FORMI ILI TRANSFORMISANE OJLEROVE JEDNAČINE Da bi se dobile jednačine pristupačnije za analizu strujanja i integralenje. predstavlja Ojlerovu diferencijalnu jednačinu u vektorskom obliku za kretanje idealnog fluida.5. prisustvo komponenata konvekcijalnog ubrzanja ovim jednačinama daje karakter nelinearnih parcijalnih diferencijalnih jednačina. Onda bi izvedene jednačine postale uopštene Ojlerove jednačine.) (4. Kao takve one daju uvid u mehanizam toka. gradijent pritiska koji ima prirodu vektora. Jedna od jednačina će biti jednačina kontinuiteta. Ojlerove diferencijalne jednačine kretanja fluida su izvedene za fluidni element. Da bi sistem jednačina postao zatvoren potrebno je definisati još dvije jednačine. koja daje daje vezu izmeĎu pritiska i gustine. od sila bi ostale samo sile pritiska. potrebno je Ojlerove jednačine transformisati. poznate kao jednačine pritiska.12b.) (4. Pri analizi će se posmatrati komponenta ubrzanja u pravcu ose: 66 .13a.12a. integraliti ih po toj zapremini. da bi se našlo rješenje za neki posmatrani problem potrebno je definisati početne i granične uslove.) Dobivene jednačine 4. koje je kao takve formalno nemoguće integraliti. MeĎutim.zapreminska sila po jedinici zapremine.13c. Projekcije vektorske jednačine na koordinatne ose su: (4. predstavljaju diferencijalne jednačine u skalarnom obliku.13b.) ili u razvijenom obliku: (4. nestišljivog (i stišljivog) fluida.11. Za praktičnu primjenu ovih jednačina iste treba izraziti za konačnu zapreminu fluida. Kada ne bi bilo dejstva zapreminskih sila.13. tj. a druga jednačina stanja. Jednačine sadrţe pet nepoznatih veličina: . odnosno napisati u specifičnom obliku. Naravno. Navedena jednačina 4.) (4.12c.12. Ojlerove jednačine vrijede za opis kretanja neviskoznog. i 4. 4.) (4.

14. i . znajući da je . moţe se pisati: Ako se analogno uradi i za komponente ubrzanja u mogu napisati kao: i pravcima. vrijednost ili Obzirom da su: dobiva se: Ovo se je moglo pisati jer je poznato da je vektorski proizvod dvostruke vrijednosti vektora vrtloţenja i vektora brzine: TakoĎe.) (4.15b.15a.(4.15c. Ojlerove jednačine se (4.) Ako zapreminske sile imaju potencijal .) (4.) Ako na desnoj strani izraza 4.14. dodamo i oduzmemo članove izraza se neće promijeniti. tada su komponente sile mogu izraziti kao: 67 .

) (4.17b. Kretanje fluida kod kojeg su vektor vrtloţenja i vektor brzine kolinearni.16. u skalarnom obliku. Kada je član: Ojlerove jednačine se znatno uproštavaju i postaju: (4. tada je njihov vektorski proizvod jednak nuli. ali kada brzina ima svoj potencijal .) gdje je osa usmjerena prema gore. 4. Ovo nema fizičkog smisla obzirom da tada nema kretanja. je u formi svrdla i naziva se zavojnim ili helikoidnim kretanjem i poznato je kao Gromeka-Beltrami kretanje. kao i vektorska jednačina 4.) (4. odnosno paralelni.19. Ovaj vid kretanja se naziva nevrtloţnim ili potencijalnim.) Član    je jednak nuli za tri slučaja: Kada je brzina fluida jednaka nuli . prethodne jednačine se mogu pisati kao: (4.17a. Kada je vektor vrtloţenja jednak nuli .17c. BERNULIJEVA JEDNAČINA – JEDNO RJEŠENJE OJLEROVE JEDNAČINE . se nazivaju Ojlerovim jednačinama u Gromeka-Lambovoj formi ili transformisane Ojlerove jednačine.18. odnosno njegove komponente. Ojlerove jednačine se mogu integraliti i kada je strujanje nestacionarno i nevrtloţno u cijeloj oblasti toka i Ojlerova jednačina glasi: Za potencijalno strujanje je 68 .Ako je sila gravitacije jedina zapreminska sila.6. Obzirom da je za idealan fluid gustina konstantna.17. Kada je vektor vrtloţenja paralelan vektoru brzine . tada je: (4.) Navedene jednačine 4.) ili u vektorskom obliku: (4. Specifičnost dobivenih izraza je u tome što u sebi sadrţe vektor vrtloţenja.18.

Prvi član, poslije smjene

, postaje:

jer se red operacija

i

moţe izmjeniti. Ovim načinom se dobiva:

Izraz u zagradi zavisi od koordinata i od vremena . Gradijent predstavlja operaciju prostornog diferenciranja, a ne vremenskog, nad funkcijama. Uslov da on bude jednak nuli zahtjeva da funkcija ne zavisi od , ali moţe da zavisi od vremena:
(4.20.)

gdje je

proizvoljna funkcija od vremena.

Ovim načinom je naĎen integral Ojlerove jednačine za potencijalno strujanje, a dobiveni izraz 4.20. predstavlja Koši19-Lagranţeovu20 jednačinu. Ona je veoma slična Bernulijevoj21 jednačini, ali ipak postoje bitne razlike:   Izraz 4.20. nije dobiven integralenjem duţ putanje fluidnih elemenata, nego je integralenje izvedeno za čitav fluidni prostor. Zbog toga se ne mijenja od strujnice do strujnice i vaţi za čitavo polje. ne predstavlja konstantu već zavisi od vremena. Dakle, pri potencijalnom i nestacionarnom strujanju energija se mijenja sa vremenom.

Ako je strujanje potencijalno i stacionarno imamo:

i ako je fluid u polju zemljine teţe:

izraz poprima oblik:
(4.21.)

Izraz 4.21. predstavlja jedno rješenje Ojlerove jednačine i naziva se Bernulijeva jednačina, Kao što je u postupku izvoĎenja navedeno, ona se moţe primijeniti za stacionarno, nevrtloţno kretanje idealnog (nestišljivog i neviskoznog) fluida. Vaţno je primijetiti da konstanta ima istu vrijednost za cijelu oblast kretanja fluida jer nisu uočena nikakva ograničenja u pogledu

19 20

Augustin-Louis Cauchy Joseph Louis Lagrange 21 Daniel Bernoulli

69

putanje integralenja. Zato, u ovom slučaju, zakon o odrţanju strujne energije ima širi značaj jer vaţi za cijeli prostor kretanja.

4.7.

BERNULIJEVA JEDNAČINA ZA STRUJNU LINIJU
i nisu kolinearni. strujne linije:
(4.22.)

Analizirat će se opšti slučaj vrtloţnog kretanja fluida, kada vektori Unutar fluidne oblasti posmatrajmo usmjereni element

Skalarnim mnoţenjem elementa , jednačina 4.22., sa Ojlerovom jednačinom 4.18. u Gromeka-Lambovoj formi, dobiva se:
(4.23.)

Kako je usmjereni element strujne linije kolinearan brzini (posljednji član jednačine 4.23.) jednak nuli, tj.:

to je mješoviti proizvod

Ovo znači da duţ strujne linije ili vrtloţne linije vaţi:
(4.24.)

Ako se izraz 4.24. integrali duţ strujne linije od tačke 1 do tačke 2, dobiva se:

Obzirom da su tačke 1 i 2 izabrane proizvoljno na strujnoj liniji, moţe se pisati:
(4.25.)

Izraz 4.25. predstavlja Benulijevu jednačinu. Konstanta ima vrijednost za tačke koje leţe na istoj strujnoj liniji. Ako se kroz tačke na odabranoj strujnoj liniji povuče familija vrtloţnih linija, slika 4.2., dobiva se površina u prostoru. Kako i duţ vrtloţne linije vaţi Bernulijeva jednačina, a svaka vrtloţna linija ima jednu zajedničku tačku sa strujnom linijom, zaključuje se da za sve tačke na uočenoj površini, konstanta ima istu vrijednost. Formalno posmatrano, Bernulijeva jednačina 4.25. i 4.21.su identične, ali se razlikuju po domenu vaţeće primjene obzirom na uslove pod kojima su izvedene. Konstanta je vaţeća za cijelu oblast toka.

70

Slika 4.2.: Familija vrtložnih linija

4.8.

ANALIZA BERNULIJEVE JEDNAČINE

Za fluid u oblasti dejstva zemljine teţe, kao jedine zapreminske sile potencijala , moţe se napisati Bernulijeva jednačina u obliku:
(4.26.)

Posmatrati će se kretanje fluidnog elementa, mase jednačine 4.26. sa , dobiva se:

, niz strujnu liniju. Mnoţenjem

(4.27.)

Prvo se moţe konstatovati da suma tri člana na lijevoj strani jednačine 4.27. ostaje konstanta, ako fluidni element ostaje na istoj strujnoj liniji. Prvi član predstavlja kinetičku energiju fluidnog elementa ili energiju kretanja predstavlja kinetičku energiju po jedinici mase. i označava sposobnost fluida da

brzinom . Dakle, član Drugi član

ima dimenziju energije

uslijed povišenog pritiska vrši rad. Treći član označava rad učinjen protiv dejstva sile zemljene teţe. Dakle, ovo je energija uslijed poloţaja u odnosu na referentnu ravan. U suštini, Bernulijeva jednačina predstavlja zakon o odrţanju energije duţ strujne linije. Pri kretanju niz strujnu liniju moţe se npr. povećati brzina, ali to mora biti popraćeno odgovarajućim smanjenjem pritiska ili promjenom poloţaja. Ako Bernulijevu jednačinu 4.27. podijelimo sa teţinom fluidnog elementa se: , dobiva

71

28.29.(4. i konačno. BERNULIJEVA JEDNAČINA ZA STRUJNU CIJEV Kako je presjek elementarne strujne cijevi beskonačno mali. da se strujna cijev sastoji od beskonačno mnogo elementarnih strujnih cijevi. tj.).. geodetskom ili geometrijskom naporu (treći član). predstavljaju energiju po jedinici teţine fluida i imaju dimenzije duţine . energija koju nosi fluid u jedinici vremena se moţe dobiti sabiranjem.) Slika 4.31. ukupni napor kao suma tri prethodna. energija fluida po jedinici vremena iznosi: (4.9.: 72 . moţe se smatrati da je Bernulijeva jednačina za strujnu liniju primjenljiva i za kretanje duţ te cijevi.3. linija energije. piezometarskom naporu (drugi član). oduzme vrijednost brzinskog napora.) Ako se zamisli.: Napori Kao što se vidi sa slike 4.28. piezometarska linija se najlakše crta tako. pa se govori o brzinskom naporu (prvi član lijeve strane jednačine 4. Ovako dobivena vrijednost energije se naziva naporom. slika 4. 4.3. da se od ukupnog napora.28.) i predstavlja osnovnu jednačinu hidrostatike.3. Kod masenog protoka .30. Bernulijeva jednačina se svodi na oblik: (4.: (4.) Svi članovi jednačine 4. . Za slučaj kada je fluid u stanju mirovanja.

se moţe izvući ispred integrala i moţe se pisati: (4.) gdje su: brzina u pojedinim tačkama poprečnog presjeka.34. srednja brzina po poprečnom presjeku. Izjednačavajući ovu veličinu kinetičke energije sa odgovarajućom veličinom energije koja proĎe kroz ovaj presjek.34.) Kada se strujne linije udaljavaju ili pribliţavaju pod malim uglom.33.37.36.) Sada se moţe pisati: 73 . .32. moţe se pokazati da u nekom poprečnom presjeku pribliţno vaţi hidrostatički zakon rasporeda pritiska.) Vezano za drugi član desne strane jednačine 4. mogu se dati slijedeća objašnjenja: Ukoliko u presjecima u kojima treba primijeniti jednačinu energije ne vladaju uslovi jednodimenzionalne analize treba uvesti koeficijent korekcije rasporeda brzina za energiju. slijedi da je: (4.) Na osnovu jednačine 4. tj..33. u prvom integralu na desnoj strani jednačine 4.) gdje su: teţina fluida koja u jedinici vremena proĎe kroz presjek kinetička energija jedinice teţine fluida. uključujući koeficijent korekcije brzine za energiju.32. jer je očigledno da: (4. izraz u zagradi. Količina kinetičke energije prenesena brzinom fluida u posmatranom presjeku jednaka je: (4.35. (4.odnosno: (4. izraţene preko srednje brzine po presjeku.

10.37. Na vrhu Pito-Prandtlove cijevi su pijezometarski i brzinski napor: a pijezometerski napor na periferiji cijevi je: 22 23 Gaspard-Gustave Coriolis Pitot-Prandtl 74 . koeficijent korekcije kinetičke energije.4.1. 4.) Koeficijent korekcije za kinetičku energiju se naziva i Koriolisov 22 koeficijent.10. a za turbulentno strujanje kroz istu cijev je Ako se jednačina za energiju podjeli sa teţinskim protokom jednačina za strujnu cijev u formi napora: dobiva se Bernulijeva (4.38. Za laminarno strujanje kroz cijev okruglog poprečnog presjeka je . Uz definiciju koeficijenta korekcije moţe se dodati da: predstavlja srednju kinetičku energiju fluida po jedinici mase koja prolazi kroz posmatrani presjek. slika 4. PRIMJERI PRIMJENE BERNULIJEVE JEDNAČINE MJERENJE BRZINE Mjerenje brzine fluida je moguće izvršiti pomoću Pito-Prandtlove23 cijevi. Koeficijent korekcije je veći od jedinice.39. moţe pisati:: (4. Ona je izvedena u obliku dvije koaksijalne cijevi malog poprečnog presjeka. koji se prema jednačini 4.gdje su: srednja brzina fluida u posmatranom poprečnom presjeku. Centralna cijev sluţi za mjerenje zaustavnog pritiska (dinamički + statički pritisak). a periferna cijev sa bočnim otvorima mjeri samo statički pritisak.) 4.

ISTICANJE TEČNOSTI IZ REZERVOARA Na slici 4.5. Isticanje je u atmosferu. alkohol.2. Pritisak iznad slobodnog nivoa tečnosti je .Slika 4.) gdje su: gustina fluida kojim je napunjen diferencijalni manometar (manometarski fluid). gustina fluida čija se brzina mjeri. 75 . je prikazan rezervoar sa tečnošću.4. 4. tada se spuštanje slobodnog nivoa tečnosti moţe zanemariti i problem tečenja smatrati stacionarnim.40..4. onda se u diferncijalnom dijelu manometra fluid postavi kao na slici 4.: Pito-Prandtlova cijev Pito. itd. kao ţiva. dobiva se: (4.10. voda. Ako je poprečni presjek otvora mnogo manji od površine poprečnog presjeka rezervoara.Prandtlova cijev je spojena sa diferencijalnim -manometrom ( -cijev) koji je napunjena manometarskim fluidom. gustine Ako se Pito-Prandtlova cijev postavi u struju fluida brzine . Analizirajući pritisak u odgovarajućim presjecima diferencijalnog manometra uz poštivanje uslova neprekidnosti sredine.

: Isticanje tečnosti iz rezervoara Zamišljena linija koja spaja tačke 1 i 2 predstavlja strujnu liniju.) Brzina tečnosti na izlazu iz rezervoara je jednaka brzini padanja krutog tijela sa visine .) Obzirom da je brzina mala moţe se zanemariti. se dobiva: odnosno: (4. iz Bernulijeve jednačine 4. i izraz 4. (4.44.42.43. Pritisak u mlazu nije tačno poznat. Uvaţavajući ovo. Kao dobra aproksimacija se uzima da je pritisak u mlazu jednak okolnom atmosferskom pritisku .) gdje su: površina poprečnog presjeka otvora. Protok realne tečnosti kroz otvor na rezervoaru se moţe odrediti pomoću izraza: (4.41.41.) Ako je rezervoar otvoren prema atmosferi. za brzinu isticanja. onda je postaje: .Slika 4. koeficijent protoka koji uzima u obzir uticaj realnih osobina tečnosti.5.42. Ova zakonitost je poznata kao Toričelijeva24 teorema. 24 Evangelista Torricelli 76 . Bernulijeva jednačina primijenjena na strujanje izmeĎu tačaka 1 i 2 glasi: (4.

Na početnom i najuţem presjeku izbušeni su otvori za priključke koji sluţe za mjerenje pritiska. Bernulijeve jednačine 4.41. dobivamo: odnosno: Protok kroz Venturijevu cijev je: Primjenjujući jednačinu hidrostatike na fluid u protok: cijevi.3. slika 4. da bi konačno. respektivno. On ima kratku sekciju istog poprečnog presjeka kao i priključni cijevni vod . MJERENJE PROTOKA POMOĆU VENTURIJEVE CIJEVI Venturijeva25 cijev je instrument koji sluţi za mjerenje protoka fluida. iz Ako uzmemo da su koeficijenti korelacije kinetičke energije jednaki jedinici. .4.10. Razlika pritisaka se mjeri manometrom. Za kretanje nestišljivog fluida integralna jednačina kontinuiteta je: gdje su i srednje brzine u presjecima 1 i 2. poslije postepenog proširenja dostigao početni poprečni presjek .. zatim se presjek suţava na neku minimalnu vrijednost . koji je ispunjen fluidom gustine . odnosno razlike pritisaka.6. moţe se dobiti izraz za teoretski 25 Giovanni Battista Venturi 77 .

Slika 4.6. te je realni protok: Koeficijent protoka se odreĎuje eksperimentalno za datu Venturijevu cijev.: Venturijeva cijev Uticaj realnih osobina fluida obuhvata se pomoću koeficijenta protoka . 78 .

U opštem slučaju kretanja su trodimenzionalna. od interesa je odreĎivanje sile kojom fluid u kretanju djeluje na potopljeno tijelo ili uopšte na čvrstu konturu.: Granična površina Granična površina moţe biti nepokretna ili translatorno pokretna sa konstantnom brzinom. ako osobina toka zavisi od jedne koordinate.1. gdje su promjene osobina. rezultujuća sila koja djeluje na fluidni element. 79 . PROMJENA KOLIČINE KRETANJA U velikom broju problema mehanike fluida. brzine i pritiska. Najčešći oblik jednodimenzionalnog toka je kretanje u strujnoj cijevi. 5. MeĎutim.1.1. kaţe se da je kretanje jednodimenzionalno. To znači da su osobine fluida normalno na osu strujne cijevi konstantne.) gdje su: brzina kretanja fluidnog elementa. promjena brzine tijela nastaje kao posljedica dejstva sila. Pri rješavanju takvih problema koristi se osnovna jednačina dinamike o promjeni količine kretanja u integralnom obliku. u svakoj tački fluidnog polja nije neophodno nego je od interesa poznavanje ukupnog dejstva fluida na tijelo. JEDNODIMENZIONALNA ANALIZA TOKA Dimenzionalnost kretanja se odreĎuje prema broju nezavisnih geometrijskih koordinata.1. npr. U tim slučajevima poznavanje detaljnih karakteristika toka. kao sto je prikazano Slika 5. Drugi Njutnov zakon primijenjen na materijalni element mase ima oblik: (5. Posmatraće se dejstvo fluida pri prolasku kroz graničnu površinu na slici 5. normalno na strujnu liniju zanemarljive u odnosu na promjene niz istu.5. Prema Njutnovim zakonima. količina kretanja.

te je doprinos ovog člana jednak nuli. Kao što je već napomenuto.3. Ako je kretanje stacionarno. ako je ugao veći od ovoga. Primjenom zakona transformacije (na član graničnu zapreminu moţe se pisati: ) izmeĎu sistemskog pristupa i pristupa za . U ovom članu brzina izmeĎu vektora i mani od igra dvostruku ulogu.1. kao što su gravitaciono i elektromagnetno.Prema jednačini 5. 80 . Pravac djelovanja gravitacione sile prolazi kroz teţište granične zapremine. U skalarnom proizvodu odreĎuje da li se radi o ulazu ili izlazu fluida iz granične zapremine. od . fiksirane u odnosu na koordinatni sistem . Naprotiv. a tako i količina kretanja fluidnog elementa kada prolazi kroz tu tačku. Zapreminske sile potiču od vanjskog polja. vanjske sile se mogu podijeliti na zapreminske i površinske.4. predznak proizvoda je negativan i označava ulaz fluida u graničnu zapreminu. Na osnovu ovoga. Drugi član predstavlja uticaj promjene količine kretanja uslijed ulaza i izlaza fluida iz granične površine. U slučaju gravitacionog polja. brzina u proizvoljnoj tački ostaje konstantna. predstavlja promjenu količine kretanja mase unutar granične zapremine.) gdje je ubrzanje zemljine teţe. Ako je ugao predznak proizvoda je pozitivan i kroz taj segment . brzina se pojavljuje i kao intenzivna osobina količine kretanja. odnosno: (5.) gdje su: količina kretanja mase unutar granične zapremine sila koja djeluje na posmatranu fluidnu masu.2.3. Osim Desna strana jednačine predstavlja sumu svih vanjskih sila koje djeluju na graničnu zapreminu fluida. a manji granične površine fluid izlazi iz granične zapremine. vremenska promjena količine kretanja je jednaka rezultujućoj sili koja djeluje na fluidni element.. se moţe napisati: (5.) Prvi član jednačine 5. zapreminska sila je: (5.

Dominantan uticaj ima hidrostatički pritisak. nastale u presjeku granične površine i čvrstog tijela.4.. koja se na fluid prenosi pomoću normalnih i tangencijalnih napona.9. kojom fluid u stacionarnom kretanju djeluje na redukciono koljeno (u horizontalnoj ravni ). korištenjem jednačina 5.) Komponenta predstavlja dejstvo čvrste konture.7.8.) Konačno. izračunava se pomoću tenzora napona : (5.6.) Ilustracije radi. reakciju elemenata uslijed dejstva fluidne mase. kroz oslonac.5.(b) je prikazan poligon sila (vektorski dijagram).2. te se moţe napisati: (5. prikazano na slici 5. 5. npr.2.) Komponenta fluidne konture odreĎena je veličinom normalnih i tangencijalnih napona na odgovarajućem segmentu konture.Površinske sile djeluju na graničnu površinu i predstavljaju dejstvo okolnog fluida i dejstvo čvrste konture koji su u kontaktu sa graničnom površinom.2. (5. Zato se površinske sile prikazuju kao suma tri komponente: (5.5. jednačina 5. i 5. Granična površina označena crtkanom linijom ima segment konture koja prolazi kroz fluid: i segment konture u dodiru sa čvrstim tijelom: 81 .9.3. a na dijelu 5. granična površina se sastoji od segmenta konture koja prolazi kroz fluid. je primijenjena za odreĎivanje sile . segmenta konture koji se poklapa sa konturom čvrste površine i segmenta koji presijeca konturu čvrstog tijela.) Dejstvo sile reakcije oslonca. Na dijelu slike 5. se moţe napisati: (5. odreĎenih tenzorom napona . U opštem slučaju. (a) je prikazano redukciono koljeno.

9. te se moţe napisati: 82 .2. se moţe napisati po segmentima granične površine kao: (5.: Djelovanje fluida na redukciono koljeno Obzirom da je strujanje stacionarno. član jednačine 5. tj. obzirom da je maseni protok . imamo: U slučaju kada su brzine fluida u presjecima ili.10.) Doprinos trećeg člana sa desne strane jednačine 5. Zapreminska sila predstavlja teţinu fluida unutar granične zapremine. je: Drugi član jednačine 5. i nepromjenjive.10. je: obzirom da su vektori i po konturi meĎusobno normalni.Slika 5.: Okolni fluid djeluje na graničnu površinu u presjecima i .9.

Sa koeficijentom korekcije stvarni protok količine kretanja kroz neki presjek. Alternativno. onda pod uslovima jednodimenzionalne analize slijedi da u posmatranom presjeku strujne linije moraju biti paralelne ili bar pribliţno paralelne kako bi brzine u svim tačkama presjeka bile praktično meĎusobno jednake.Smjer sila pritiska i odreĎuje vrijednost relativnog pritiska i jer isti mogu biti veći ili manji od nule. Drugim riječima.12. tj.) ili (5. nije poznata jer granična površina ne siječe noseće elemente konstrukcije. u ovom slučaju.9.) Navedeni izraz 5. konvekcijalno ubrzanje je jednako nuli.) Postavljeni uslov o konstantnosti brzina u svim tačkama presjeka predstavlja uslov jednodimenzionalne analize toka. jednačina 5. se moţe iskoristiti za odreĎivanje su poznati ostali članovi te vektorske jednačine. bio bi: (5. Reakcija oslonca .) Na slici 5. Dejstvo konture se moţe odrediti ako se poznaje raspored normalnih i tangencijalnih ako napona na konturi .2. Pretpostavlja se da su relativni pritisci konstantni u posmatranom presjeku. On se svodi na to da je brzina u bilo kojoj tački presjeka predstavnik brzinskog polja u cijelom presjeku. izraţen preko srednje brzine protoka u tom presjeku. se koristi za odreĎivanje dejstva fluida na element. Da bi se princip jednodimenzionalne analize kretanja mogao primijeniti na fluks količine kretanja i u slučajevima nejednolikog rasporeda brzina po presjeku potrebno je uvesti koeficijent korekcije. moţe se napisati: (5. koji u sebi sadrţi efekt promjene brzine po poprečnom presjeku toka. 83 . Prema III Njutnovom zakonu dejstvo fluida na čvrstu konturu je jednak negativnom dejstvu konture na fluid. Koristeći naprijed navedene izraze.13b.(b) je prikazan vektorski dijagram – poligon sila.11.12. Ukoliko je to vektorsko polje – polje brzina.13a.: (5.) gdje je jedinični vektor normale na površinu.14. uz pomoć vektorskog dijagrama. Uslov jednodimenzionalne analize proširen na bilo koju vektorsku veličinu kaţe da je dovoljno poznavanje posmatrane vektorske veličine samo u jednoj tački presjeka za poznavanje tog vektorskog polja u cijelom presjeku. kako bi se mogli dimenzionisati nosaći koljena: (5. u presjecima gdje se moţe primijeniti princip jednodimenzionalne analize kretanja na polje brzina.

15. Njegova vrijednost je uvijek veća od jedan. Na primjer.Koeficijent korekcije ili Bazenov koeficijent za količinu kretanja se odreĎuje iz: (5. za slučaj laminarnog kretanja fluida u cijevi okruglog poprečnog presjeka je: 84 .) Koeficijent korekcije uzima u obzir nekonstantnost rasporeda brzina.

Ovdje se ne misli na kretanje fluida u tankom sloju.1.1. Zato izvod ma koje veličine mora biti jednak nuli pri ravanskom strujanju.2. eventualno. meĎusobne razlike su toliko male da oslanjanje na pretpostavku o istovjetnosti strujanja ne vode pogrešnim zaključcima. Zato. Prednost ovakvog uproštenja se sastoji prvenstveno u tome da se kretanje fluida moţe posmatrati u jednoj od paralelnih ravni. da projekcije brzine i . i od vremena .6.) a gradijent bilo koje funkcije : (6. Pri ravanskom strujanju. a da se izvedeni zaključci mogu primijeniti i za strujanje kroz sve ostale ravni. Kao primjer ravanskog strujanja moţe posluţiti. ) pa je: Uslov nije dovoljan da strujno polje definišemo kao ravansko. koja graniči sa paralelnim ravnima čije je rastojanje jedinično. Tada se govori o ravanskom strujanju fluida. što ima drukčiju fizičku interpretaciju.) 6. Jednačina kontinuiteta nestišljivog fluida postaje: (6. POTENCIJALNO STRUJANJE FLUIDA RAVANSKO STRUJANJE NESTIŠLJIVOG FLUIDA Ponekad se fluid kreće tako da je strujna slika identična ili skoro identična u svim ravnima koje su paralelne nekoj referentnoj ravni. npr. kada se govori o tački u ravni. U prirodi nema ravanskih strujanja jer se slike strujanja razlikuju čak i kad su ravni paralelne. kao uopšte i sve veličine koje se odnose na ravansko strujanje budu nezavisne od promjenljive . brzina se uvijek moţe smatrati paralelnom ravni. MeĎutim. a da zavise jedino od i . naravno uz izvjesna ograničenja. Potrebno je još. STRUJNA FUNKCIJA Diferencijalna jednačina strujne linije (strujnice) pri ravanskom strujanju je: 85 .) iz kojeg se saznaje da vektor stoji uvijek normalno na ravan kretanja.3. Za vrtlog se dobiva izraz: (6. jer se fluid moţe kretati u paralelnim slojevima raznim brzinama.2. kretanje vode kroz velike pravougaone kanale. podrazumijeva se da je to trag prave koja je normalna na ravan. Protok kroz izabranu krivu u ravni znači da fluid u jedinici vremena prolazi kroz odgovarajuću cilindričnu površinu. 6.

6. koja se mora zadovoljiti.4.7.9.2... 6.5. Jednačine 6.(6. neke funkcije . koja se moţe mijenjati tokom vremena.) to se poreĎenjem ova dva izraza.6. Tada se diferencijalna jednačina 6. Ovaj uslov je uvijek ispunjen pri strujanju nestišljivog fluida. u protivnom treba traţiti integralni faktor kojim bi se lijeva strana pomnoţila i tako dovela do potpunog diferencijala. jednačina 6. jednačina 6. jer se podudara sa jednačinom kontinuiteta 6.) Ova jednačina se moţe integraliti kada se lijeva strana dovede do oblika potpunog diferencijala . a u opštem slučaju i od vremena . egzaktna. predstavlja cilindričnu površinu u prostoru..4. odnosno 6. Uvaţavajući naprijed navedeno. koji se ovdje posmatra. Kada je jednačina egzaktna moţe se neposredno napisati: (6. Za proizvoljne vrijednosti konstante dobiva se 86 ..) Vidi se da jednakost drugih izvoda: funkcije moţe postojati jedino kada je: (6. strujne linije svodi na: (6. dobiva: (6. i 6.7.10.8.) što predstavlja uslov da bi početna jednačina bila egzaktna. odreĎuju funkciju koja zavisi od promjenljivih i .5.10.) a kako je: (6.) ili poslije integralenja: (6.4. predstavlja jednačinu krive linije u ravni .10. onda njena lijeva strana predstavlja potpuni diferencijal.5.) Za odreĎenu vrijednosti konstante . Ako je navedena jednačina 6.

strujne linije su nepromjenjene u ravni i poklapaju se sa putanjom fluidnih elemenata. funkcija mora zadovoljiti Laplasovu (6.1. kada je jednačinu: . odnosno kroz cilindričnu površinu normalnu na ravan .: Laplasov operator ili Laplasian.13.) Iz izraza 6.12. Kada je strujanje stacionarno. vidi sliku 6. sistem strujnih linija. Pri potencijalnom strujanju. onda je: (6. u opštem slučaju. slijedi: 87 . iz izraza 6.sistem krivih linija u ravni.1.14.: Protok kroz proizvoljnu krivu AB u ravni 0xy (6. ograničenu paralelnim ravnima i .. i 6. Funkcija se naziva strujna funkcija. To je.) Funkcija moţe posluţiti i za izračunavanje protoka kroz proizvoljnu krivu u ravni . strujna funkcija ne zavisi od vremena. odnosno sistem strujnih površina.14. predstaviti kao: (6.1.) gdje je.13.: Slika 6. ustvari.11. Primjenom strujne funkcije moţe se vrtlog .) Ako predstavlja usmjereni element krive .

Obzirom da ona opisuje njihovu kontinualnu raspodjelu u funkciji koordinata i vremena. Ako se iste uvrste u izraz za komponente vrtloţenja. Primjenom izraza 6. Funkcija ima karakteristike funkcije potencijalnog polja. POTENCIJALNO STRUJANJE Poznavanje rasporeda brzina i pritisaka nekog strujanja u prostoru i vremenu problem je riješen jer se ostale veličine mogu dobiti iz ovih poznatih rješenja.. polje gravitacionih sila je definisano funkcijom potencijala gdje je osa usmjerena naviše). Činjenica da je brzina vektorska funkcija. na ovaj način. Ako skalarna funkcija zadovoljava uslov da su komponente brzine izvod te funkcije u odgovarajućim pravcima.: .16. tj. onda je funkcija polja. Za polja za koja se moţe specificirati skalarna funkcija. dobiva se: (6.71. dobiva se: (6. jednak je razlici vrijednosti koje ima strujna 6. kao nezavisno promjenljivih veličina. za komponente brzina na neke kinematske karakteristike strujanja dolazi se do dopunskih svojstava potencijalnog strujanja fluida.Obzirom da strujna funkcija ne zavisi od . sa matematske tačke gledišta. Obuhvatajući obadva njena svojstva slijedi da je funkcija zaista funkcija potencijalnog polja. Funkcija koja zadovoljava ovaj uslov je funkcija potencijala brzine i ona u potpunosti definiše polje brzine.16.) 88 . izraz 3..17.15.3. oteţava nalaţenje rješenja. Ako je moguće naći skalarnu funkciju preko koje se moţe izraziti brzinsko polje onda se rješenje problema strujanja fluida znatno uproštava jer se ono svodi na nalaţenje odgovarajuće skalarne funkcije.) Prema izrazu 6. protok kroz konturu funkcija u krajnjim tačkama krive.: (6. Da je ona potencijal brzine pokazuje činjenica da se iz njenih izvoda dobivaju komponente brzina.) onda moţemo reći da je strujanje potencijalno.15. se nazivaju potencijalna polja (npr.

konvergentno strujanje. biće: (6. se nazivaju Koši26-Riemanovim27 jednačinama. koje predstavljaju uslove nevrtloţnosti elemenata fluida moţe se doći do osnovnih svojstava potencijalnog strujanja fluida. imamo: Izjednačavajući izraze za komponente brzina dobiva se: (6. otvoreni tokovi konstantnog pritiska na slobodnoj površini i slično). Fluid u kojem je moguće zanemariti viskozitet je idealan fluid. u principu. teorija potencijalnog strujanja fluida se primjenjuje na kretanje idealnog fluida.) Jednačine 6.) 26 27 Augustin Cauchy Bernhard Riemann 28 Funkcije koje zadovoljavaju Laplasovu jednačinu (neprekidne i sa neprekidnim parcijalnim izvodima prvog i grugog reda) nazivamo Laplasovim ili harmonijskim funkcijama.Iz navedenih jednačina u izrazu 6. iz izraza 6. fluida dolazi do formiranja zona u kojima sile viskoziteta ne dolaze do izraţaja.7. Svaka od funkcija i zadovoljava Laplasovu jednačinu 28.19. Ako ravansko strujanje ima potencijal brzine . većinom i nevrtloţno (isticanje i prelijevanje. u prirodi ne postoji neviskozan fluid. Na takva strujanja se moţe primijeniti teorija potencijalnog strujanja.) S druge strane.19. Nevrtloţnost je usko vezana za odsustvo dejstva sila viskoziteta. Prema ovome..18. To dokazuje. ali pri kretanju realnog. MeĎutim. 89 . meĎusobno normalnih linija. skalarni proizvod gradijenta ovih funkcija je jednak nuli: što znači da su gradijenti meĎusobno normalni.17. Ovo se lako moţe dokazati. Tako se dobiva: (6. neki slučajevi kretanja tijela kroz fluid. To su slučajevi u zonama izrazito velikog ubrzanja fluida gdje je strujanje..20. uvrštavanjem komponenti brzine izraţenih preko funkcije potencijala u jednačinu kontinuiteta. viskoznog. One pokazuju da strujne ( ) i ekvipotencijalne linije ( ) predstavljaju dva sistema.

dobivamo: 90 . u izraz 6. Koši-Riemanovi uslovi glase. Jednačine 6.) Mora se pretpostaviti funkcija koja je za sada nepoznata funkcija od . dobiva se: (6. Neka je. tačke singulariteta. Kako Laplasova jednačina istovremeno izraţava uslov kontinuiteta i nevrtloţnosti.: Ako se integrali prva jednačina. moţe se napisati: (6. i 6. Ako se dobiveni izraz 6. Dobivene jednačine 6. u uslov nevrtloţnosti ( ).20. su Laplasove homogene parcijalne linearne diferencijalne jednačine drugog reda.21.22. prema jednačinama 6. dobiva se: (6. onda moţe postojati i kretanje potencijala i strujne funkcije ( ). to skalarna funkcija koja opisuje neko strujanje fluida u zoni toka. ako postoji kretanje potencijala i strujne funkcije .) gdje je Laplasov operator ili Laplasijan. a zadovoljava Laplasovu jednačinu. Rješenja Laplasovih jednačina su harmonijske funkcije i bilo koja od njih predstavlja potencijal brzine. Samo se jedna od funkcija mora naći primjenom Laplasove jednačine. od vrijednosti do . Ako je taj potencijal harmonijski u cijeloj zoni toka.22.20.) Obzirom da funkcija zadovoljava Laplasovu jednačinu. Naime. dobiva se: (6. izraţenih preko strujne funkcije.23. npr. pokazuje da je u toj zoni toka zadovoljen uslov kontinuiteta i da je u njoj strujanje nevrtloţno. onda su te tačke. poznat potencijal brzine i neka se traţi strujna funkcija .21.21. uvrsti u drugu jednačinu 6. pokazuju još jedno vaţno svojstvo funkcija i .) Uvrštavanjem izraza 6.Analogno.23. Koši-Riemanovih uslova.19.19. i 6. izuzev u nekim tačkama.24..24. odnosno strujnu funkciju. a druga se dobiva iz Koši-Riemanovih uslova. uvrštavanjem komponenti brzine.

25. svaki par funkcija koje zadovoljavaju Koši-Riemanove 91 .29. analogan je sa Za neke oblike strujanja pogodnije je strujnu sliku opisati u polarnom koordinatnom sistemu . a na osnovu poznatih jednostavnijih strujanja. Dakle. od vrijednosti do .27.) Ovaj izraz 6. Koši-Riemanovih uslova.26. i smatrati da su one upravo funkcije koje odreĎuju neko strujanje. Postupak za iznalaţenje potencijala brzine već prikazanim.) 6.25.(6.27.26.28. Ali. . sada glase: (6. kada se zna strujna funkcija . je ekvivalentan izrazu 6. Komponente brzine i Koši-Riemanovi uslovi. Ravansko potencijalno strujanje je potpuno definisano funkcijom potencijala i strujnom funkcijom .) Da se je pri traţenju funkcije dobio bi se izraz: pošlo od druge jednačine 6. SLAGANJE STRUJANJA U ovom poglavlju će se izloţiti način na koji se dolazi do predstave o sloţenim strujanjima. ne mogu se izabrati bilo kakve funkcije i .19.) a Laplasova jednačina za ravansko strujanje je data izrazom: (6. dobiva se: Na kraju se nalazi vrijednost za: (6.4. Zna se da su one vezane Koši-Riemanovim uslovima i da svaka od njih zadovoljava Laplasovu jednačinu.) Integralenjem dobivog izraza 6. (6. Ove funkcije daju i analitičku i grafičku predstavu o kretanju.

drugi par funkcija koje. se odnose na najjednostavnije slučajeve stacionarnog ravanskog strujanja fluida. često. Koši-Riemanovi uslovi su linearne parcijalne diferencijalne jednačine. Pretpostavimo da su odreĎene dvije funkcije i koje zadovoljavaju uslove: Njima odgovara potencijalno strujanje. 6. Komponente brzine u i pravcu su: Iz izraza za komponente brzine i Koši-Riemanovih uslova. kao što je Najjednostavniji primjer strujanja fluida je stacionarno. kod kojeg su strujne linije meĎusobno paralelne. poznavanjem pojedinih jednostavnih strujanja. takoĎe. ANALIZA POTENCIJALNIH STRUJANJA Primjeri potencijalnog strujanja fluida koji će se navesti. u bilo kojoj tački osu.5. potencijala brzine Neka su i i strujne funkcije .30. Dobivene zbirne funkcije takoĎe zadovoljavaju Koši-Riemanove uslove.2. vrlo sloţena strujanja. Paralelno strujanje se karakteriše konstantnom brzinom fluidnog polja. dobiva se: (6. Dakle.5. Ako je pravac brzine odreĎen uglom u odnosu na pokazano na slici 6. pa ih moraju zadovoljiti i funkcije: što znači da njima odgovara neko novo strujanje potencijala brzine i strujne funkcije . RAVANSKO STACIONARNO STRUJANJE FLUIDA .) 92 . . Ne ulazeći u analizu kako će se one prilagoditi graničnim uslovima. moguće je upoznati nova. 6.1.uslove uvijek daju sliku nekog mogućeg strujanja. očigledno je da takvih funkcija ima beskonačno mnogo. zadovoljavaju uslove: Ove funkcije odreĎuju drugo strujanje sa potencijalom brzine i strujnom funkcijom .

30.. dobiva se: (6. dobiva se: 93 ..32.30. u izraz 6.Slika 6..2.) Dobivena funkcija zadovoljava jednačinu kontinuiteta u obliku Laplasove jednačine.32.) Uvrštavanjem izraza 6.33. izjednačimo sa istim članom iz druge jednačine 6.34. dobiva se: (6. po drugoj promjenljivoj je: Ako ovaj izvod izjednačimo sa drugom jednačinom iz 6.) Analogno.: Ravansko stacionarno strujanje fluida Ako se integrali prva jednačina 6.30.) Izvod funkcije 6. strujna funkcija Ako izvod ove funkcije 6. Koši-Riemanovih uslova.30.31. se odreĎuje iz prve jednačine 6. dobiva se: odnosno: (6.. po drugoj promjenljivoj. Koši-Riemanovih uslova: (6. Koši-Riemanovih uslova.34.31.31.

slika 6...33. izraz 6. i Za slučaj strujanja paralelnog sa osom.35. osom. za uzimajući: i i se mogu transformisati u polarni koordinatni sistem. strujne linije su paralelne sa parelelne sa osom. te mogu biti izjednačene sa nulom.35.) Vrijednosti konstanti i su proizvoljne. . dobiva se: 94 . Strujne linije su pravci pod uglom prema osi.34. izrazi za funkciju potencijala brzine i strujnu funkciju u Dekartovom sistemu. a ekvipotencijalne linije su U cijelom strujnom polju stacionarnog strujanja nema tačaka singulariteta. dobiva se: (6.36.odnosno: (6.) Uvrštavanjem nepoznate funkcije.36. jer su date funkcije potencijala harmonijske u cijeloj zoni toka. u izraz 6. postaju: a u polarnom koordinatnom sistemu su: Za ovaj slučaj strujanja. Zbog toga je cirkulacija po bilo kojoj zatvorenoj liniji jednaka nuli. i 6. Ekvipotencijalne linije su pravci normalni na linije Dobiveni izrazi 6.) Vodeći računa o usvojenom smjeru linije po kojoj se vrši integralenje (pozitivan smjer je smjer suprotan kretanju kazaljke na satu) i pravcu brzine. Ovo je prikazano na izdvojenoj zatvorenoj liniji . .2.

6. u polju potencijalnog toka je cirkulacija. odrediće se nepoznata funkcija : 95 .) Da bi se odredila strujna funkcija. tako da se brzina u njemu mijenja obrnuto proporcijalno sa rastojanjem od ose rotacije. izraţene preko funkcije potencijala. jednaka nuli..28.40. Iz prve jednačine se dobiva: (6.) Ako se naĎe izvod za po drugoj promjenljivoj i izjednači sa drugom jednačinom iz KošiRiemanovih uslova 6. sistem strujnih i potencijalnih linija će biti kao na slici 6. Slika 6.3.38.39. POTENCIJALNI USAMLJENI VRTLOG U slučaju rotacije fluida u koncentričnim krugovima oko neke ose.2.) ili u Dekartovom koordinatnom sistemu: (6. je: (6.37.: Potencijalni usamljeni vrtlog Za ovaj vid strujanja fluida.5. treba primijeniti Koši-Riemanove uslove 6. po zatvorenoj krivoj. funkcija potencijala izraţena u cilindričnim koordinatama.Dakle.) Komponente brzine u bilo kojoj tački ovog toka.28. su: (6.3.

i strujna funkcija 6. kad integralska kriva obuhvata tačku singulariteta. ukoliko se odmičemo od centra.37. Na konstantnom rastojanju od centra krugova brzine su istog intenziteta.3. i usvajajući da je . Ova oblast. u izraz 6. za . strujno polje se moţe podijeliti na dvije oblasti:  prvu.) Uvrštavajući dobiveni izraz 6. (slika 6.) Funkcija potencijala 6. Na osnovu navedenog. intenzitet brzina opada obratno proporcijalno radijusu i u beskonačnosti teţi nuli .) U ovom slučaju se vidi. ima podreĎenu ulogu prema prostranstvu toka. da su strujne linije sistem koncentričnih krugova sa aksijalnom i radijalnom komponentom brzine jednakom nuli.) (6. nailazi se na dva slučaja:   U prvom slučaju.41. a tangencijalna komponenta je duţ svake strujne linije konstantna. u kojoj naprijed navedeni zakon ne vrijedi. u Dekartovom koordinatnom sistemu glase: (6. U prirodi nisu poznate tako velike brzine pa je jasno da posmatrano strujanje ne moţe vaţiti za brzinu ose rotacije. koja je veoma prostrana i gdje se brzine ponašaju prema zakonu  drugu. Ali.) ne obuhvata vrtloţno jezgro pa se nalazi: Pri analiziranju i odreĎivanju cirkulacije.40. vrlo malu. Ukoliko se primićemo osi rotacije brzina teţi beskonačno velikoj brzini . kriva 96 .42. Sa druge strane. Singularna oblast se naziva i vrtložnim jezgrom.3. kad integralska kriva ne obuhvata tačku singulariteta.44.41. Obično se pretpostavlja da u njoj fluid rotira kao čvrsto tijelo.(6. Moţe se smatrati da fluidni elementi iz singularne oblasti pripadaju jednom jedinom vrtloţnom vlaknu po kojem se cjelokupno kretanje fluida naziva strujanje u polju usamljenog vrtloga.43. nepromijenjenom ugaonom brzinom. sistem potencijalnih linija se sastoji od sistema radijalnih linija. dobiva se: (6. singularna oblast. Fluid kruţi u strujnoj ravni oko ose rotacije (koordinatni početak) u koncentričnim krugovima sa smjerom suprotnim smjeru kretanja kazaljke na satu .42. kao sto je prikazano na slici 6.

su: 97 . definisan funkcijom potencijala i strujnom funkcijom kao: (6.47. Kako je: integralske krive jednaki su nuli uslijed ortogonalnosti vektora na putu i na putu . Ako se površina podjeli u niz elementarnih kruţnih isječaka..45. je pokazano da je u polju usamljenog vrtloga cirkulacija po zatvorenoj krivoj. . Rezultat se neće promijeniti kada se singularitet obuhvati proizvoljnom krivom.5. Prema tome jezgro se moţe svesti na tačku.Integrali duţ dijelova i . koja ne obuhvata tačku singulariteta. koncentrični krug. dobiva se: (6. uzeta je konstanta razlikovao od prethodnog. dobiva se novi vid strujanja fluida poznat kao izvor ili ponor. za cirkulaciju.45.49. tačku singulariteta.) U ovom slučaju umjesto konstante .48.46.46. Dobiveni izraz 6. ako se za integralnu krivu uzme bilo koja od strujnih linija. daje fizičko značenje konstante . da bi se ovaj vid strujanja Komponente brzina. tako da je obuhvaćena tačka singulariteta. izraz 6.3. vidi se da jedino integrali duţ elementarnih lukova daju doprinos cirkulaciji. onda će cirkulacija po njoj biti: (6. Zbir svih pojedinih integrala opet je . cirkulacija nije više jednaka nuli. jednaka nuli.) Dakle. kao jačine vrtloga: (6. Cirkulacija je konstantna i ne zavisi od veličine jezgra. U drugom slučaju. STRUJANJE U POLJU USAMLJENOG IZVORA I PONORA Primjenom svojstva o zamjeni uloga funkcije potencijala i strujne funkcije na prethodni slučaj. izraţene preko funkcije potencijala.48.) 6.) Funkcija potencijala i strujna funkcija se mogu pisati: (6.) Izrazom 6.

Za .50. glase: 98 .51. tačka singulariteta. dimenzija: Iz izraza 6. a u drugom. i 6. Za . koja obuhvata liniju izvora ili ponora. koja se moţe odrediti iz veličine protoka kroz jediničnu cilindričnu površinu. Strujanje je dvodimenzijalno (ravansko). U Dekartovim koordinatama funkcija potencijala i strujna funkcija.52.51.51.: Strujanje u polju usamljenog izvora Intenzitet izvora ili ponora je definisan konstantom . strujne linije su radijalni pravci. sa istim smjerom . Za prvi slučaj se kaţe da je strujanje u polju usamljenog izvora.) Iz izraza 6. imaju iste dimenzije.(6.) gdje je jedinični protok (izdašnost) izvora ili ponora. a potencijalne linije koncentrični krugovi. (6. brzina je negativna i smjer strujanja je iz polja prema centru. .) Izrazi 6. kao što je prikazano na slici 6. se dobiva intenzitet (jačina) dvodimenzionalnog izvora ili ponora: (6. za slučaj izvora.4. Njena apsolutna vrijednost se povećava sa pribliţavanjem centru i u njemu postaje beskonačno velika.52. da je strujanje u polju usamljenog ponora. brzina je pozitivna i smjer strujanja je od centra u polje. Slika 6. sa povećanjem radijusa (pozitivan smjer).50.4. Karakter strujanja u ova dva slučaja zavisi od konstante . se vidi da je polje brzina predstavljeno samo radijalnom brzinom.

53 i 6.5.(a).55.54. smjer brzine se mijenja za .5.54.) Uvrštavajući izraz 6. SUPERPOZICIJA IZVORA I PONORA ISTIH INTENZITETA Posmatraće se rezultujuće strujanje nastalo superpozicijom (sabiranjem) izvora i ponora. 6. kao što je prikazano na slici 6. jediničnih protoka . zamjenom . te se izrazi za funkciju potencijala i strujnu funkciju dobivaju iz izraza 6.54.5. postavljenih na osi na i udaljenosti od koordinatnog početka.4.) a u cilindričnim koordinatama: (6.53.: Superpozicija izvora i ponora Za proizvoljnu tačku strujna funkcija je: (6. dobivamo: 99 . Slika 6.(6.) Za slučaj ponora. za strujnu funkciju izvora i ponora.

) Sada strujnu funkciju.) Iz geometrijskih odnosa na bazi slike 6. se dobiva .) Koristeći trigonometrijsku relaciju za razliku arkusa dva ugla.59.56.61.(b) su punom linijom nacrtane strujne linije dobivene promjenom vrijednosti konstante .56.) Izraz 6.) Jednačine strujne linije se dobivaju za funkciju: . odnosno da cijeli protok iz izvora biva zahvaćen ponorom. što uvrštavamo u izraz 6.5. u tački: i sa radijusom: Na slici 6.(a).) Poslije sreĎivanja dobiva se: (6. se moţe napisati: (6. iz izraza 6.61.59. iz izraza 6.61. moţemo napisati kao: (6.58. dobivamo slijedeće odnose: (6.(a) je: tako da se funkcija potencijala moţe pisati kao: 100 .(6. izraz 6.58.5. za strujnu (6. Za .. Na sličan način potencijal superponiranog strujanja postaje: (6.) Koristeći sliku 6. Ovo znači da segmenti luka kruga povezuju izvor i ponor.5.60.62.57. predstavlja jednačinu kruga sa centrom na osi.

6.(6.) 6. Analizirat će se slučaj kada udaljenost teţi nuli . kao na slici 6.(a). a jedinični protok beskonačnosti .6. Neto protok je jednak nuli.6.63.5.) Kada i . dobiva se: 101 . cijeli protok izvora će biti zahvaćen ponorom ne uzrokujući nikakvo kretanje. DVOPOL ILI DIPOL Interesantna strujna slika se dobije kada se izvor i ponor istovremeno pribliţavaju koordinatnom početku sistema.: Dvopol ili dipol Ako su izvor i ponor istog jediničnog protoka (izdašnosti).64. tako da proizvod teţi konačnoj vrijednosti : Uz označavanje kao na slici 6.5. potencijal nastalog strujanja je: (6. Slika 6.

72.66. uz uslov : ili poslije sreĎivanja: (6.) Oduzimajući drugu jednačunu od prve.) Primjenom teoreme kosinusa na trouglove prikazane na slici 6.69. dobiva se: (6. i uvrštavanjem u izraz 6.65.) Zanemarujući članove višeg u izrazu 6.) Obzirom da se dobiva: i količnik je male vrijednosti.6.72. odnosno predstavlja familiju krugova sa centrom na osi i sa koordinatama centra: i radijusom: 102 .) Izraz 6. predstavlja parametarsku jednačinu sa parametrom .) Ekvipotencijalne linije se dobiju iz izraza 6.68. (6. u izraz 6. dobiva se: odnosno: (6.67..(a).70.71.71.. dobiva se: (6.) Uvrštavajući izraz 6. u izrazu 6.69.68. Razvojem logaritamske funkcije u red.65.66..67.(6.) ili u Dekartovom koordinatnom sistemu: (6. dobiva se: (6.

) Strujne linije se dobivaju za .75.) Jednačina 6. SUPERPOZICIJA DVOPOLA I PARALELNOG STRUJANJA Posebno zanimljivu sliku strujanja daje superpozicija dva prethodno analizirana nevrtloţna strujanja: dvopol i paralelno strujanje (slika 6.6. i neka je dvopol lociran u centar koordinatnog sistema ..: i već prikazanog načina izvoĎenja: (6. strujna funkcija superponiranog strujanja je: Ako se usvoji cilindrični koordinatni sistem dobiva se: 103 .73. Neka paralelno strujanje ima konstantnu brzinu u pravcu ose. sa vrijednošću parametra u tački: predstavlja familiju krugova sa centrom na osi i radijusom: osa je tangenta na krugove – strujne linije.što pokazuje da je osa tangenta na ekvipotencijalne linije. dobivamo komponente brzine: Na osnovu funkcije potencijala Strujnu funkciju dobivamo primjenom Koši-Riemanovih uslova 6. analogno kao i kod ekvipotencijalnih linija: (6.7. Kako su oba strujanja nevrtloţna.28. . izraz 6.70.) ili u Dekartovom koordinatnom sistemu: (6.a).74.5. 6.75.

. radijusa . Dobivena slika strujanja odgovara nevrtloţnom strujanju oko cilindra. 6. 104 . Koši-Riemanovim uslovima 6. .77.80. i već poznatim načinom se moţe odrediti funkcija potencijala brzine. Ove tačke se nazivaju zaustavnim tačkama i označene su sa i Maksimalna brzina fluida se postiţe u tačkama cilindra za i iznosi tj. Za brzina .78.) Raspored brzine po konturi cilindra se odreĎuje iz uslova : Promjena brzine po periferiji cilindra grafički je prikazana na slici 6.28.79.(6. je zadovoljena za: Dakle. nulta strujna linija je osa i krug radijusa: Veličina radijusa zavisi od jačine dvopola i brzine paralelnog tečenja .78.. ili iz izraz 6.) Koristeći se dobivenim izrazima 6. .) Strujne linije se dobivaju za .79.76.76. i .76. je: Od posebnog interesa je nulta strujna linija (6. kao: (6. brzina je dva puta veća od brzine u neporemećenom toku. Kako kroz nultu strujnu liniju nema protoka fluida ista se moţe smatrati kao čvrsta kontura.) Komponente brzine su: (6.) Jednačina 6. Zato je pogodno da se strujna funkcija 6.7. izrazi pomoću radijusa : (6.(c).77.

i stanje na konturi cilindra.) Obzirom da je strujanje u horizontalnoj ravni i . dobiva se: (6. dovoljno daleko od cilindra. slika 6. Uobičajeno je da se rezultujuća sila po jedinici visine tijela razloţi na komponente: silu u pravcu strujanja i silu u pravcu koji je normalan na pravac neporemećenog strujanja. dobiva se: 105 . Tada se prva sila naziva silom otpora . Primjenjujući Bernulijevu jednačinu na strujanje neporemećenog toka.81. analizirat će se raspored pritisaka kod nevrtloţnog strujanja na bazi poznatog rasporeda brzina i Bernulijeve jednačine. a druga silom uzgona .7. Da bi se odredila sila kojom fluid djeluje na cilindar.8.Slika 6. Interesantno je odrediti kojom silom fluid djeluje na cilindar radijusa .: Superpozicija dvopola i paralelnog strujanja Jedan od problema mehanike fluida je odreĎivanje sila kojom fluid djeluje na okolna tijela.

poznata je kao Dalamberov paradoks. a da je pri potencijalnom opstrujavanju tog tijela ona jednaka nuli.82. METODE ODREĐIVANJA FUNKCIJE POTENCIJALA U poglavlju 6. uz uvrštavanja vrijednosti za na simetričan raspored pritisaka u odnosu na osu: . dobiva se. od dejstva sile su: (6. Na elementarnu površinu djeluje sila . je prikazan na slici 6. i njihovim ispitivanjem se došlo do rješenja za strujanje fluida pri odgovarajućim konturnim uslovima.) Slika 6. Činjenica da pri opstrujavanju potopljenog tijela realnim fluidom uvijek postoji odreĎena sila.) Integralenjem prve jednačine izraza 6. i za njega vrijedi: Strujanje je neviskozno.6. a time je i rezultujuća sila jednaka nuli .: Sile otpora i uzgona Bezdimenzionalni raspored pritiska..83. se polazilo od poznate funkcije potencijala i strujne funkcije. Komponente otpora i uzgona.8. 6. izraz 6.ili u bezdimenzijalnoj formi: (6.8.) Dakle sile otpora i uzgona su jednake nuli.85.83.) Za silu uzgona se dobiva: (6. sile uslijed dejstva pritiska predstavljaju jedine sile kojim fluid djeluje na cilindar. U 106 .82.5.84. obzirom (6..

RAČUNSKE METODE Za egzaktno rješavanje Laplasove jednačine na raspolaganju nam stoje metode rješavanja parcijalnih diferencijalnih jednačina. koji zahtjeva pretpostavljanje vrijednosti funkcije potencijala u pojedinim tačkama mreţe. Za date konturne uslove potrebno je naći sistem strujnih linija i linija potencijala. U osnovi problem se svodi na rješavanje Laplasove diferencijalne jednačine strujanja.1. U tom cilju funkcija . za tačku mora biti: (6.6. njihovo rješenje moţe biti egzaktno ili pribliţno. 6. prvobitno rješenje je potrebno sukcesivno popravljati (metod relaksacije). slika 6. u okolini tačke . da bi se preko njih došlo do rješenja problema. koje treba da zadovolje ove funkcije pri datim konturnim uslovima.) Izvodi potencijala u tački se mogu izraziti pribliţno preko vrijednosti potencijala u okolnim tačkama: . Tako na primjer. Ove matematske metode fizike su pogodne za matematski definisane konture. Ovdje se daje klasičan primjer prevoĎenja razvijanjem u Tajlorov32 red i rješavanje dobivenog sistema metodom relaksacije. na metodu integralnih jednačina i dr.1. METOD KONAČNIH RAZLIKA Ovom metodom se diferencijalne jednačine.1. radi čega i konačno rješenje predstavlja pribliţno rješenje postavljenog problema. Postupak prelaska sa Laplasove diferencijalne jednačine na algebarski diferentni izraz koji opisuje dati tok. mora se prići pribliţnim numeričkim metodama rješavanja Laplasove jednačine. U zavisnosti od uslova toka i oblika granica.6. 6. Ovaj metod je pogodan za primjenu računara. se moţe aproksimirati Tajlorovim polinomom kao: 29 30 Joseph Fourier Andrien-Marie Legendre 31 Friedrich Bessel 32 Brook Taylor 33 Carl Friedrich Gauss 107 . Postoji čitav niz metoda prevoĎenja diferencijalnih jednačina u sistem algebarskih diferencijalnih jednačina kao i njihovo rješavanje. Njihove konačne vrijednosti trebaju biti takve da je za svaku tačku zadovoljena Laplasova jednačina. i dr. pokazan je na primjeru dvodimenzijalnog strujanja fluida oko neke čvrste granice. One se baziraju na korištenju Furjeovih 29 redova. Da bi se došlo do potrebnog stepena tačnosti rješenja. U čvornim tačkama nacrtane kvadratne mreţe trebaju se pretpostaviti vrijednosti potencijala. prevode u sistem algebarskih diferencijalnih jednačina. mada se u tu svrhu sve više koristi metod Gausove33 eliminacije ili inverzije matrice. Leţandrovih30 ili Beselovih31 funkcija.86.inţenjerskoj praksi najčešći slučajevi su upravo suprotni. koje je teško definisati.9. Za kompleksniji oblik konture. u ovom slučaju Laplasove.

. U ovako formiranom sistemu jadnačina potrebno je izvršiti korekciju pretpostavljenih vrijednosti potencijala u pojedinim tačkama metodom relaksacije. dobiva se: (6.91.87.9. dok se ne doĎe do vrijednosti koje će zadovoljiti posljednji izraz sa odgovarajućom tačnošću.) i za tačku .88. i 6.89.87. 108 .) Zanemarujući sve članove reda veličine i veće.90.Slika 6. posmatrajući ih kao i tačku . dobivamo: (6.) Na sličan način se moţe dobiti izraz za tačke i : (6.) Sabiranjem izraza 6. .: Metod konačnih razlika Za tačku .) Na isti način će se dobiti odgovarajući algebarski izrazi za sve tačke kvadratne mreţe. algebarski izraz kao najjednostavnija aproksimacija Laplasove jednačine za tačku je: (6. : (6.88.

Čvrsta kontura u fluidnom polju analogno odgovara ploči izolatora.6. prostiranje magnetnih i drugih talasa.6. itd. Analogija sa električnim poljem napona posebno je pogodna. ELEKTRO ANALOGIJA Ako analitički oblici strujne funkcije i funkcije potencijala nisu poznati. je prikazano odreĎivanje potencijala brzine kod opstrujavanja cilindra u dvodimenzionalnom kanalu. raspored napona u polju provodnika je analogan rasporedu funkcije potencijala brzine. Dovoljno daleko ispred i iza cilindra raspored brzina je konstantan. a oblast 109 . 6. odnosno nagiba površine membrane u pojedinim tačkama.1.2. susreće se i u nizu drugih fizičkih pojava. a da su ugibi membrane tako maleni da se sekundarni naponi uslijed njih mogu zanemariti.2. Cilindar i bočne konture izraĎene su od izolatora. METOD ANALOGIJE Uslov da karakteristična veličina neke pojave zadovoljava Laplasovu jednačinu. pored primjera strujanja idealnog fluida.6. Analogno. Na slici 6. što pokazuje da je normalno na osu kanala. Dakle. zato što se električne veličine mogu lako mjeriti. Jednačina je identična sa jednačinom koja vaţi za funkciju potencijala brzine i strujnu funkciju . MEMBRANSKA ANALOGIJA Izohipse tanke trodimenzionalne elastične membrane (od gume ili filma sapunice) projektovane na horizontalnu ravan odgovaraju strujnim linijama dvodimenzionalnog potencijalnog strujanja fluida. Konstantan potencijal brzine odgovara dobrom provodniku. Kod ove metode odreĎivanja strujne slike problemi su isključivo tehničke prirode – formiranje membrane traţenih karakteristika i odreĎivanje izohipsi na njoj. naponsko stanje membrane. laminarno strujanje izrazito viskoznog fluida. ako su granični uslovi slični. pretpostavlja se da su unutrašnji naponi svugdje i u svim pravcima isti. 6. Koji od navedenih uzeti kao model za posmatrano strujanje fluida zavisi od najpodesnije eksperimentalne opreme. 6. Za homogeni električni provodnik polje napona je definisano jednačinom: gdje je veličina napona. Svaka od ovih pojava moţe posluţiti kao model (analog) odgovarajućem potencijalnom strujnom polju fluida. Nadalje. Taj dio polja izraĎen je od dobrog provodnika i spojen sa izvorom potencijala (baterija). Pretpostavlja se da je membrana tako tanka da su njena krutost kao i sile gravitacije zanemarljive. strujna mreţa se moţe pribliţno odrediti pomoću analogije sa električnim potencijalom. Osnovna prednost ove metode je u mogućnosti dobivanja strujne slike za konturne granice bilo kakve konfiguracije.Ovakav metod je mukotrpan i dug ukoliko se ne koriste računari. električno polje mora biti i geometrijski slično fluidnom polju.2.10. Takve su: provoĎenje toplote ili elektriciteta.1.

vrijedi: gdje su: razlika potencijala izmeĎu elektrode i bilo koje tačke (tačka N).10. Slika 6. a njena veličina je jednaka gradijentu potencijala u toj tački. električni otpori koji su unaprijed poznati i definišu se pomoću kliznog reostata. kako bi dali isti količnik. Tada se sondom traţe tačke na provodniku za koje je most u ravnoteţi. Praktično. Kada je most u ravnoteţi i galvanometar pokazuje nulti otklon. 34 Sir Charles Wheatstone 110 . kada se ţeli odrediti ţeljena površina potencijala . razlika potencijala izmeĎu elektroda . električni otpornici se podešavaju prema navedenom izrazu.koja odgovara fluidnom polju izraĎena je od homogenog električnog provodnika u obliku ravne ploče. Te tačke leţe na ekvipotencijalnoj liniji. Na taj način se dolazi do odgovarajućeg sistema strujnih linija.: Elektro analogija Mjerenje rasporeda električnog potencijala homogenog električnog provodnika ostvareno je pomoću Vistonovog34 mosta. U svakoj tački tako dobivenog sistema ekvipotencijalnih linija brzina je normalna na njih.

iako se to prostim okom ne primjećuje. Tada bi se moglo smatrati da granični sloj pripada konturi tijela. Svaki vrtlog. za otpor koji struja fluida mora savladati prilikom prelaska preko čvrste konture. a ne pritisak i brzina. Teoretski. Ova sila usporava kretanje fluida i predstavlja otpor. Pri ovom se povećava unutrašnja energija fluida. Ova pojava se nastavlja sve dok se strujanje ne ustali. dok je opravdano i korisno da se tako postupi i kada su brzine velike. što fizički znači da ih ubrzava. ovi zaključci vaţe samo za slojevito-laminarno strujanje fluida. tada bi se u dodiru sa 'zalijepljenim' slojem stvorila neizmjerno jaka sila koja bi mogla da se suprotstavi silama adhezije. Zato se mora pretpostaviti da će zbog otpora. pa bi se ovi nevidljivi vrtlozi mogli nazvati 'elementarnim vrtlozima'. kao sporiji.1.) Dakle.7. pa tako ulaze i u slojeve fluida koji se kreće. tj. Običajno je da se vidljivo rotiranje fluidne mase označava kao vrtlog. sadrţi kinetičku energiju koja se tokom vremena transformiše u toplotnu energiju. Ovaj prostor. upravo kao da je uz nju očvrsnuo. da se molekule kreću kaotično. od ploče do mjesta izjednačenja brzina. opadati 111 . brzine obliţnjih fluidnih slojeva bi se izjednačile tek na beskonačnom rastojanju od ploče. a posljedica toga se ispoljava kao sila u dodirnoj površini slojeva. u granicama svoje slobodne molekularne putanje. Nastanak elementarnih vrtloga je usko vezan za unutrašnje trenje fluida. Promjenljivost brzine u graničnom sloju. Iz kinetičke teorije gasova je poznato. kao kada bi fluid bio neviskozan. nastaje razlika brzina izmeĎu njih i susjednih elemenata fluida. naziva se granični sloj (prema Prandtlu). Time bi se dobio formalan prelaz od realnog fluida prema neviskoznom. kada se fluid pokrene moţe se očekivati da će u kretanju biti ometani samo oni elementi koji su u kontaktu sa pločom. Uobičajeno je da se taj otpor pripisuje djelovanju unutrašnjeg fluidnog trenja. Zato meĎu njima nastaje 'trenje' uz posljedicu koja je opisana. a rastojanje od ploče do mjesta izjednačenja brzina predstavlja debljinu graničnog sloja. uslijed adhezije. Naravno. Ovaj ih povlači. fluidni elementi rotiraju. ali je za praktičnu primjenu.1. svjedoči o tome da je u tom dijelu struje: (7. izjednačenje nastupilo već na mjestu gdje je brzina manja za 1% od brzine u neporemećenom toku. fluidu. potencijalnom. elementarni ili konačni. koja bi cijelom toku imala istu vrijednost. Iz ovoga slijedi da nema smisla zanemarivati granični sloj pri malim brzinama kretanja fluida. tako da se oni bliţe ploči. Istog trenutka kada se uspore elementi fluida uz ploču. u opštem slučaju. 7. Granični sloj bi teţio veoma maloj debljini jedino kada bi se fluid kretao veoma brzo. u funkciji udaljenosti od ploče. nalaze u relativnom mirovanju prema brţim elementima. DINAMIKA VISKOZNOG FLUIDA FIZIČKA RAZMATRANJA Moţe se zamisliti slika o razvoju strujanja iznad neograničene idealno ravne i glatke čvrste konture i to od stanja mirovanja pa do neke ustaljene brzine. MeĎutim.

Drugo slovo odreĎuje pravac djelovanja napona.2. utvrditi stanje napona. pretpostavlja se da je uticaj toplote beznačajan pa se neće uzimati u obzir. Njutn je postavio slijedeći izraz za napon smicanja u laminarnoj struji: (7. ako je fluid nestišljiv: (7. od gustine fluida i od dubine do koje prodiru molekuli usporenih elemenata fluida.1. Ojlerove jednačine su izvedene. uglavnom. da stanje napona u tački odreĎuje 9 veličina: tri normalne komponente i šest tangencijalnih i . to bi značilo uspostavljanje veze izmeĎu mehaničkih i termodinamičkih pojava.pritisak i brzina u struji fluida. Indeksi uz normalne napone pokazuju stranu paralelopipeda na koju naponi djeluju.) odnosno. bočne strane paralelopipeda trpe normalne i tangencijalne sile.3. 7. Uslijed velikih teškoća koje oko ovoga nastaju. na istom principu. Kao što je poznato. Iz ovih razloga. Zato i one vrijede. nestišljiv fluid ili adijabatska promjena stanja stišljivog fluida. od promjene brzine po jedinici okomito na čvrstu konturu. DEJSTVO SILA VISKOZITETA Da bi se u diferencijalne jednačine za kretanje fluida uvele sile koje zavise od viskoziteta treba.) Prirodno je da na snazi. to zavisi od intenziteta rotora vektora brzine. kao u idealnom fluidu. pri čemu normalne sile više nisu nezavisne od pravca. prvo slovo u indeksu pokazuje pravac normale i time odreĎuje stranu paralelopipeda na koju se odnosi. tjeme diferencijalno malog pravouglog paralelopipeda sa stranicama i . indeks pokazuje i pravac u kojem djeluje odgovarajući normalni napon. Uslijed viskoziteta. izvora još jedne sile koja veoma jako utiče na kretanje fluidne mase. zbog veza: 112 . Kako trenje izaziva promjenu toplotnog stanja fluida. najprije. Posljedica toga će biti da viskozitet ostaje konstantan iako se on mijenja sa temperaturom.) gdje su: koeficijent dinamičkog viskoziteta. zadrţat će svoj raniji oblik i karakteristična jednačina. U isto vrijeme. Jasno je i to. Posmatraće se. takoĎe. tj. komponenta brzine u pravcu ose.4. Uslov neprekidnosti. a označavaju pravac normalne na toj strani. U tangencijalnih napona. slika 7. pa će jednačina kontinuiteta imati oblik: (7. iz nauke o otpornosti materijala. ostaju Njutnovi principi koji odraĎuju sile kao proizvod mase i ubrzanja. vaţi i za viskozni fluid. a sa druge strane. S jedne strane. ali pod uslovom da se dopune novim članovima koji zavise od trenja. da će se otpor povećavati ukoliko se više vrtloga formira u jedinici vremena.2. Neka je tačka proizvoljna tačka u fluidu. i dalje. kontinuiteta. Poznato je.

5. Rezultujuće sile u pravcu i se dobivaju sabiranjem svih sila u odgovarajućem pravcu vodeći računa o smjeru.b) 113 . Za pravac ose.(7.6. ima se: odnosno.6. imaju vrijednosti: (7.: Dejstvo sila viskoziteta Da bi se dobila sila koja djeluje na stranicu paralelopipeda treba svaki napon pomnoţiti površinom odgovarajuće stranice.1. računate po jedinici zapremine. Slika 7.) Broj komponenata tangencijalnih napona se sada svodi na tri.a) (7. poslije sreĎivanja: Analogno se moţe uraditi i za pravce i ose: Odavde slijedi da projekcije sile.

pretpostavka o tangentnim naponima dovodi do izraza: (7. PRETPOSTAVKE O NAPONIMA Ako se posmatraju samo naponi prouzrokovani viskozitetom.3. normalni naponi koji zavise od viskoziteta su: Tangencijalni naponi su posljedica viskoziteta fluida i ne mogu se pojaviti u idealnom fluidu. Prirodno je da se naponi poveţu sa brzinama deformacije fluidnih elemenata jer su ove brzine posljedica napona. Duţine stranica paralelopipeda se mijenjaju proporcionalno sa . treba uvesti neke pretpostavke.7.6. treba jednostavno oduzeti od normalnih napona. 7. kako bi se dobili rezultati koji će se slagati sa eksperimentima. Pretpostavka je. a javlja se i u idealnom fluidu. Dakle.) 114 . Prema učinjenoj pretpostavci. javljaju se normalni pritisci i razne tangencijalne sile. i principu simetrije. Uobičajeno je da se koeficijent proporcionalnosti uzima jednak i da je konstantan (polovina vrijednosti koeficijenta proporcionalnosti je jednaka dinamičkom viskozitetu). kao što je u idealnom fluidu. Što se tiče veličine napona. umjesto normalnog pritiska jednakog u svim pravcima.c) Dakle. Ove promjene su posljedica djelovanja normalnih napona i . da se komponente napona mogu izraziti kao linearne funkcije odgovarajućih brzina deformacije. kako normalnih tako i tangencijalnih.(7. odgovarale bi slijedeće veze izmeĎu napona i brzina deformacije: (7.8. i koji zavise od pravca. pritisak koji je jednak u svim pravcima.) gdje je nepoznati koeficijent proporcionalnosti. One trebaju biti jednostavne i prirodne. što odgovara Njutnovom zakonu. Na sličan način.

dakle.14. koji djeluju u pravcima koordinatnih osa. tj. pod nazivom fluidni pritisak u nekoj tački .9. podrazumjeva se srednja vrijednost pritisaka .Kao što se vidi.4.) se dobiva: koji se (7. i 7.14. izraţene projekcijama brzine.) Obzirom da je: (7.12.10.) 7. da je jednak pritisku javlja u jednačinama izvedenim za strujanje neviskoznog fluida. normalni naponi i zavise od pravca.: (7.10.) Obično se pretpostavlja da ne zavisi od pravca. i 7.. i . NAVIJE-STOKSOVE JEDNAČINE Uvrštavanjem izraza 7. dobivamo: (7.) ili (7. Sabiranjem jednačina (7. na koordinatnim osama.13. u izraze 7. U mehanici viskoznog fluida.7.) Sada izrazi za normalne napone glase: (7. Za projekciju u pravcu ose imamo: 115 .) Na osnovu izraza 7.11.11.6. dobivaju se projekcije unutrašnjih sila.8.

ako se ovaj član. i čitav izraz podjeli sa .. u opštem slučaju glasi: (7.11.19.15.17.15..) Odnosno. za : . u vektorskom obliku.18.) Izraz za rezultujuću unutrašnju silu po jedinici zapremine. član: (7.) U poglavlju 4.) gdje je Laplasov operator: Analogno se moţe izvesti i za projekcije u pravcima i osa: (7. doda Ojlerovoj jednačini 4.18.17..) Dakle.16.11. izraz 7. poslije uvrštavanja komponenti. u jednačini kretanja 7.4.: U Ojlerovoj jednačini.) Vidi se. (7. dobiva se jednačina za kretanje viskoznog fluida u obliku: 116 . unutrašnjim silama po jedinici zapremine odgovara član – Za viskozne fluide ovaj član treba zamijeniti izrazom 7.ili (7. i sreĎivanja: (7.19. je izvedena Ojlerova diferencijalna jednačina u vektorskom obliku za kretanje idealnog fluida. od uticaja viskoziteta fluida postoji. izraz 7. izraz 4..15.

20. a zbog članova drugog su reda.23. pa je njihovo rješavanje veoma teško.) gdje su: zapreminska sila po jedinici mase fluida. poznate još iz devetnaestog stoljeća. u prezentiranom obliku. Dobiveni izraz 7.20. nemaju opšte rješenje.) 35 36 Claude-Louis Navier George Gabriel Stokes 117 . uprosti. predstavlja sistem diferencijalnih jednačina koje sluţe za odreĎivanje i kretanje viskoznog fluida. odnosno 7. navedene su Navije-Stoksove jednačine u ovom sistemu : (7. zajedno sa jednačinom kontinuiteta i karakterističnom jednačinom. u skalarnom obliku: (7.(7. Danas ne postoji niti jedno rješenje Navije-Stoksovih jednačina koje bi istovremeno sadrţavalo. i postaje: dopušta da se Navije-Stoksova jednačina (7. Kada je fluid nestišljiv. jednačina 7.21.Stoksovu36 jednačinu kretanja viskoznog fluida u vektorskom obliku. Vektorska jednačina 7.20. kinematski viskozitet.) odnosno.4. i koje uz pomoć početnih i graničnih uslova potpuno definišu Zbog pogodnosti rada u cilindričnom koordinatnom sistemu.. Zbog prisustva konvektivnih članova tipa jednačine su parcijalne i nelinearne. a koje vjerno predstavljaju slučaj strujanja u nekim graničnim uslovima. 7..20.22.21.) Iako su Navije-Stoksove jednačine.. neke ili sve. predstavlja Navier35 . konvektivne ili viskozne članove.

a osa je normalna na x-z ravan. kada ti članovi zbog prirode kretanja ne postoje. Ovdje se pod egzaktnim rješenjem Navije-Stoksovih jednačina podrazumijeva analitičko rješenje pojednostavljenih jednačina. NESTIŠLJIVOG FLUIDA KONSTANTNOG VISKOZITETA Za ustaljeno kretanje izmeĎu paralelnih ploča postoji egzaktno rješenje Navije-Stoksovih jednačina.5. Analitičko rješenje Navije-Stoksovih jednačina se najlakše nalazi kada se one mogu pojednostavniti. slika 7. Koordinatni sistem je postavljen tako da je osa usmjerena u pravcu kretanja fluida. Slika 7.5. Laminarno kretanje se pojavljuje kod nekih jednostavnih graničnih uslova.) 7. Kod ovakvog kretanja se moţe zamisliti da se fluid kreće u slojevima. Pokazat ćemo neka egzaktna rješenja Navije-Stoksovih jednačina za laminarno kretanje u jednostavnim graničnim uslovima.: Ustaljeno kretanje fluida izmeĎu paralelnih ploča 118 .2. Najjednostavniji oblik kretanja viskoznog fluida je laminarno. kada takve jednačine vjerno prikazuju kretanje. NEKA EGZAKTNA RJEŠENJA NAVIJE-STOKSOVIH JEDNAČINA Navije-Stoksove jednačine se primjenjuju u širokoj kategoriji kretanja viskoznog fluida.2. osa je normalna na horizontalnu ravan. uz kontinualnu promjenu brzine toka. USTALJENO KRETANJE IZMEĐU PARALELNIH PLOČA. odnosno svesti samo na linearne članove. Ploče mogu mirovati ili se kretati konstantnom brzinom. Pretpostavlja se da su ploče beskonačne površine i da se nalaze na konstantnom rastojanju.1. Pojednostavljenje Navije-Stoksovih jednačina se postiţe izostavljanjem pojedinih članova iz jednačina.23. 7.(7.

ustaljenosti.. tada je: Uvrštavajući ovo u jednačine kretanja dobiva se: Ako se umjesto pritiska i zapreminske sile uvede generalisani pritisak: koji obuhvata djelovanje pritisnih i vanjskih sila. u Dekartovom koordinatnom sistemu: Obzirom da je fluid nestišljiv. Neka od zapreminskih sila djeluje samo sila gravitacije. izraz 7.Za opis kretanja fluida izmeĎu paralelnih ploča prirodno je izabrati Navije-Stoksove jednačine. dobiva se: 119 .22. jednačina kontinuiteta se moţe pisati: Uslov stacionarnosti. tada je: Uvrštavanjem ovih uslova u jednačinu kontinuiteta dobiva se: Diferenciranjem ove jednačine dobiva se: Obzirom da je moţe se napisati . kretanja ukazuje da su svi članovi: Ako je osa orjentisana u pravcu kretanja fluida.

odnosno: Kako je funkcija samo od varijable.1. Ovakav opis uslova kretanja fluida nameće slijedeće granične uslove za brzinu: Granični uslovi za pritisak su: 37 Maurice Marie Alfred Couette 120 . Nadalje će biti analizirana strujanja za dva tipa graničnih uslova.5. oznaka za parcijalno diferenciranje u prvoj jednačini se mogu zamjeniti izrazima za totalno diferenciranje: odnosno: Kako je lijeva strana jednačine funkcija samo od . a komponenta brzine funkcija samo varijable.3.25.1. slika 7. jednačinu je moguće zadovoljiti samo ako je: Integracijom ovih jednačina dobiva se: ili (7. a desna funcija od . a druga.24. se kreće konstantom brzinom U. KUETOVO KRETANJE Kod Kuetovog37 kretanja donja ploča se nalazi u stanju mirovanja.Iz posljednje dvije jednačine se vidi da nije funkcija i .) i (7. gornja. 7. respektivno.) Konstante i se odreĎuju iz graničnih uslova.

30.) (7.24.) Zamjenom konstanti. dobiva se: a odavde se odreĎuju konstante: (7.3.28.: Kuetovo kretanje Uvrštavanjem graničnih uslova u jednačinu 7. i 7.26...29.) (7. dobiva se: 121 .24.) gdje je sa označeno: (7. izrazi 7.31. izrazi 7.. se dobiva: Odavde se odreĎuju konstante: (7.31.. u jednačinu 7.27. i 7.27. u jednačinu 7.25.Slika 7. iz jednačine 7.) Korištenjem graničnih uslova za pritisak.30. dobiva se: ili (7.26.25..) Zamjenom konstanti.

u izraz 7.33.) Za razne vrijednosti parametra .5.: Raspored brzina izmeĎu ploča Vrijednosti odgovara linearni raspored brzina. Slika 7. Granične uslovi za brzinu: Granični uslovi za pritisak: 38 Jean Louise Marie Poiseuille 122 .. za dobiva se: (7. ..5.29. 7. skica 7. počinje povratno strujanje. fluid struji u smjeru koji je suprotan smjeru kretanja ploče. su posljedica porasta pritiska u pravcu kretanja ploče Negativne vrijednosti parametra. ploče .1. PUAZEJEVO KRETANJE Kod Puazejevog38 kretanja obadvije ploče su nepokretne i kretanje fluida je posljedica dejstva pritiska. Ovakav pritisak uzrokuje silu koja se suprotstavlja dejstvu pokretne ploče. tj. odgovara smanjenje pritiska u pravcu kretanja i povećanje brzine u odnosu na linearni raspored.4. . Tada. na dijelu visine rastojanja ploča neposredno iznad nepokretne ploče.(7. izraz 7.) Uvrštavanjem konstante . ako ne postoji gradijent pritiska u pravcu kretanja Pozitivnim vrijednostima parametra. . Kada vrijednosti opadne ispod vrijednosti .4. raspored brzina izmeĎu ploča je prikazan na slici 7.32. Ta vrijednost je moguća samo ako je .1.31.

Slika 7.5.: Puazejevo kretanje

Uvrštavajući granične uslove za brzine u izraz 7.25.:
(7.34.)

dobiva se:
(7.35.) (7.36.)

U prvom slučaju oduzimajući, a u drugom sabirajući jednačine 7.35. i 7.36., dobivamo vrijednosti za konstante:
(7.37.) (7.38.)

Zamjenom konstanti, izrazi 7.37. i 7.38., u izraz 7.34. za raspored brzine, dobiva se:
(7.39.)

Korištenjem graničnih uslova za pritisak, iz jednačine 7.24. se dobiva: Odavde se odreĎuju vrijednosti za konstante:
(7.30.) (7.31.)

Konačno se moţe dobiti izraz za raspored pritiska:
(7.32.)

i vidi se da je raspored pritiska u presjeku hidrostatski. Uvrštavajući vrijednost konstante , izraz 7.31., u izraz za raspored brzine, dobiva se:

123

(7.33.)

Raspored brzine je paraboličan, slike 7.5. i 7.6., sa maksimalnom brzinom na osi

:
(7.34.)

Slika 7.6.: Raspored brzina

Prema definiciji srednje brzine, slijedi:
(7.35.)

odnosno,
(7.36.)

Iz izraza 7.36. za vrijednost srednje brzine, se moţe pisati:
(7.37.)

ili izraţeno preko jediničnog protoka (dimenzija normalno na ravan crteža je jedinična):
(7.38.)

gdje je

jedinični protok.

Dobivena razlika pritisaka, izraz 7.38., je potrebna da bi se kroz jediničnu površinu presjeka transportovala jedinična količina fluida na udaljenost . Eksperimenti su pokazali, da navedeni izrazi vrijede za male brzine strujanja, odnosno za strujanja sa Rejnoldsovim brojem:

7.5.1.1.

HAGEN-PUAZEJEVO KRETANJE

Ustaljeno kretanje nestišljivog fluida konstantne viskoznosti kroz cijev, okruglog poprečnog presjeka, beskonačne duţine je poznato kao Hagen39- Puazejevo kretanje. Oblik cijevi nameće

39

Gotthilf Heinrich Ludwig Hagen

124

izbor cilindričnog koordinatnog sistema. Navije-Stoksove jednačine u cilindričnom koordinatnom sistemu, prema izrazu 7.23., glase:

a jednačina kontinuiteta, prema izrazu 3.51.:

Ovaj sistem od četiri parcijalne diferencijalne jednačine predstavlja zatvoreni sistem dovoljan da se odrede četiri varijable: i . Fluid se kreće u polju gravitacije i na njega djeluje sila gravitacije. Naprijed uraĎene analize Kuetovog i Puazejevog kretanja su pokazale da sila gravitacije uzrokuje hidrostatički raspored pritisaka u posmatranom presjeku. Imajući u vidu tu činjenicu, iz Navije-Stoksovih jednačina se mogu izostaviti članovi: i . Nadalje, uproštenja datog sistema jednačina se mogu postići uvoĎenjem uslova stacionarnosti,

Za kretanje paralelno

osi, bez vrtloţnog kretanja fluida, moţe se pisati:
(7.39.)

Uvrštavanjem uslova 7.39. u jednačinu kontinuiteta 3.51. se dobiva:

i poslije diferenciranja,

Iz prethodnog izraza slijedi:

Konačno, izostavljanjem komponenti zapreminskih sila i uvoĎenjem navedenih uslova, dobiva se:

125

je zadovoljena. treća jednačina 7. se dobiva: (7.) Druga jednačina 7.41. Integracijom prve jednačine 7.40. se moţe Kako je komponenta brzine napisati: (7. tzv. Ojlerov multiplikator: Opšti integral dobivamo po formuli: odnosno: 126 .42. se vidi da je pritisak funkcija samo od varijable . smjenom : i ona ima.40.40. samo ako je : (7.42. tj..41. se svodi na linearnu diferencijalnu jednačinu prvog reda.42.) Jednačine 7.(7.) Iz prve i druge jednačine 7.42. su linearne diferencijalne jednačine.) Jednačina 7.: funkcija samo varijable .43.

47.7.7. Slika 7. u izraz za brzinu.44.49.43.) Uvrštavajući vrijednosti konstanti 7. i 7.47.) 127 .) Sada moţemo napisati izraz o rasporedu pritisaka u cijevi: (7. Na osnovu ovih graničnih uslova se dobivaju vrijednosti konstanti: (7. vidi sliku 7.46. imamo: (7.48.Konstante integracije se odreĎuju iz graničnih uslova.) (7.: Hagen-Puazejevo kretanje Granični uslovi za pritisak: Uvrštavajući granične uslove u jednačinu 7.45.: dobivamo vrijednosti za konstante: (7.) Granične uslovi za brzinu: Drugi granični uslov je posljedica simetrije oko ose.48.) (7.

49.. za koje vrijedi (laminarno kretanje).Ako se u izraz 7.) Pad pritiska je proporcionalan protoku . uvrsti i vrijednost konstante .52.44.54. Dobivena relacija je analogna Omovom40 zakonu u elektrotehnici.56.50.51. iz izraza 7. sa maksimalnom brzinom u osi cijevi. Kretanje fluida pri je nestabilno i pri najmanjem poremećaju prelazi u turbulentno kretanje.55. dobiva se izraz za raspored brzine u cijevi: (7.55. gdje je pad napona proporcionalan jačini struje.) Korištenjem definicije srednje brzine u presjeku. dobiva se: (7. prečnika : (7.) Iz izraza 7. odnosno..53. U skladu sa izrazima za pad pritiska pri turbulentnom strujanju.52. dobiva se: ili (7.) Izjednačavajući izraze 7.: (7. .) Eksperimenti su potvrdili korektnost izraza za raspored brzine i pritiska. za srednju brzinu. se moţe vidjeti da je raspored brzina paraboličan. za : (7.. piše u obliku: (7.50. se moţe dobiti izraz za pad pritiska u dionici cijevnog voda duţine i radijusa .53. za pad pritiska. 40 Georg Simon Om 128 . i 7. uobičajeno je da se jednačina 7.) ili izraţeno preko protoka.54.) Iz izraza 7.

Slika 7.Pored korektnosti dobivenih izraza. To uzrokuje formiranje graničnog sloja čija debljina raste niz struju. brzina fluida na zidu cijevi je .8. .) Na primjer.57. Na udaljenosti granični sloj se širi do ose cijevi i dalje je promjena brzine zanemarljiva. raspored brzina na ulazu u cijev. Dakle. Langar 41 je izveo pribliţnu formulu za razvojnu duţinu: (7.8. sa aspekta reţima kretanja. . Raspored brzine fluida u blizini je konstantan. Hagen-Puazejevo 41 Henry L. uniforman. što se prenosi mehanizmom viskoznih sila u vidu usporavanja fluidnih slojeva u neposrednoj blizini zida. slika 7. fluid se u blizini ose mora ubrzati. Rješenja izvedena za Hagen-Puazejevo kretanje ne mogu biti primijenjena unutar razvojne duţine. Langhaar 129 . Duţina se naziva razvojnom dužinom. je pribliţno konstantna .: Raspored brzine pri ulasku u cijev Pod dejstvom meĎumolekularnih sila. vaţan praktični značaj ima i konačna duţina cijevi. Uslijed ubrzanog kretanja fluida i oblikovanog ulaza u cijev. za razvojna duţina iznosi rješenje vrijedi za dio cijevi gdje je . Niz struju fluida debljina graničnog sloja raste uz povećanje brzine u osi cijevi. Da bi se zadovoljila jednačina kontinuiteta i da bi kroz presjek prolazio isti protok kao kroz presjek .

gustine i dimenzija toka. pritisak.8. kretanje fluida nije turbulentno. unutar već postojećeg glavnog toka (koje u osnovi predstavlja intenzivni proces miješanja fluida u kojem razne veličine toka pokazuju karakter slučajne pojave po vremenu i prostoru iz kojih se uvijek mogu izdvojiti statističke srednje vrijednosti) naziva se turbulentno kretanje fluida ili prosto. Sam poremećaj u toku. Ovom pojavom razlike pritisaka na stranama poremećene kontaktne površine formirao se dopunski. na primjeru strujanja dva paralelna toka neviskoznog fluida sa brzinama suprotnog smjera. slika 8. Na obadvije strane kontaktne površine ova dva sloja fluida pritisci su isti. Ova haotičnost i nepravilnost u kretanju fluida je uzrok pojavi fluktuacija. analogno onom na nivou molekula. slika 8.(c). 130 . Nepravilnost promjene ovih veličina je ipak takvog karaktera da se one mogu opisati zakonima vjerovatnoće. tj. sa ili bez prisustva čvrste granice. Ako je jedna od ovih zavisnosti izostavljena.(b). Sve one imaju zajedničku postavku da do turbulencije dolazi uslijed poremećaja u toku. definisanih njihovom talasnom duţinom. Smatralo se da se fluidi pod bilo kojim uslovima toka. a u zavisnosti od rasporeda brzine i pritisaka u toku. turbulencija. kao na slici 8.1. odnosno do povećanja pritiska. Prandtlova šema nastanka turbulencije. koja u potpunosti specificira karakter turbulentnog kretanja fluida. Ukazano je da postoji i drugi vid kretanja fluida kod kojega dolazi do procesa miješanja na nivou elemenata i veće mase fluida. Laminarno strujanje moţe preći samo u neku drugu formu laminarnog toka ili moţe doći do prigušenja i uspostavljanja prvobitnog laminarnog reţima. Na mjestima povećanja ovog razmaka dolazi do smanjenja brzine. i obratno. danas najšire prihvaćena.1. slučajnog karaktera po vremenu i prostoru. Fluid ne mijenja poloţaj samo unutar lamela nego dolazi i do razmjene mase fluida kako izmeĎu susjednih tako i izmeĎu udaljenih slojeva fluida. veličina toka kao što su brzine. viskoziteta. uslijed dominantnog dejstva sila viskoziteta.1. mora biti uključena funkcionalna zavisnost posmatrane veličine toka po vremenu i prostoru. TURBULENCIJA Ideja o isključivo laminarnom kretanju fluida bila je dugo zastupana meĎu hidrauličarima i hidrodinamičarima. U ovakvoj definiciji. Ovakvo nepravilno i kaotično kretanje fluida. njegovih linearnih dimenzija i fizičkih svojstava fluida. Ovdje se neće izlagati matematska analiza nestabilnosti laminarnog toka nego će se dati.(a). temperatura i dr. poremećen je i uslov konstantnosti pritiska u susjednim slojevima fluida zbog nastale lokalne razlike u rastojanju izmeĎu strujnih linija. ne mora rezultirati pojavom turbulencije. Ukoliko na neki način doĎe do poremećaja kontaktne površine. uvijek kreću u lamelama. unutrašnji – indukovani poremećaj koji moţe da dovede do povećanja devijacije kontaktne površine kroz dalje faze. bez odgovarajućih navedenih uslova. Poremećaj moţe biti unutarnji ili vanjski. 8.1. NESTABILNOST LAMINARNOG TOKA – NASTAJANJE TURBULENCIJE O postanku turbulencije do danas je dato niz teorija od kojih su najpoznatije teorije o nestabilnosti laminarnog toka. bez obzira na veličinu brzine. Ovu zabludu o jedinom mogućem vidu kretanja fluida korigovali su hidrodinamičari tek u drugoj polovini XIX vijeka.

Konačan rezultat ovog procesa će biti sasvim nepravilno kretanje mase fluida u formi kaotičnog kretanja velikog broja vrtloga unutar struje glavnog toka. Ako je tok nestabilan. Mada je u viskoznom fluidu nemoguće ostvariti diskontinuitet u rasporedu brzina.1. Za razne granične uslove je pokazano.: Nestabilnost laminarnog toka Ako je poremećeni laminarni tok viskozan. povećava se sila inercije pa prema tome i tendencija pojave turbulencije. parametar nestabilnosti laminarnog toka nije pogodan za praktičnu primjenu jer se odnosi na odreĎenu zonu toka . ona ukazuje da će u fluidu većeg gradijenta brzine prije doći do pojave turbulencije. viskozitet i blizina čvrste konture utiče na stabilnost laminarnog toka. itd. Naravno. uslijed dejstva sila viskoziteta na kontaktnoj površini ovih slojeva moţe doći do prigušenja početnih i indukovanih poremećaja u toku i strujna slika poprima izglede reverzibilno kroz faze (c). a ne za tok kao cjelinu. Isto tako povećanjem gustine . promjene oblika i poloţaja. dok za prelazi u turbulentni reţim kretanja.Slika 8. koje predstavlja turbulentno kretanje fluida. koji rotira oko svoje ose. u formi vrtloga. Za praktičnu analizu reţima kretanja fluida potrebno je raspolagati nekim kriteriumom nestabilnosti laminarnog toka koji će se odnositi na tok kao cjelinu i koji će u 131 . tako da se i pri najmanjem daljem poremećaju strujna slika mijenja u odnosu na prvobitnu. a istovremeno je nošen glavnom strujom toka fluida. Za ovakav laminarni tok se kaţe da je stabilan. Bezdimenzionalna kombinacija navedenih veličina: (8. a istovremeno oni postaju uzrok novim poremećajima u toku.. dolazi do njihovog meĎusobnog sudaranja.) je parametar nestabilnosti laminarnog toka i kriterij za prelaz iz laminarnog u turbulentni reţim kretanja fluida.1. I pored njegove univerzalnosti u pogledu graničnih uslova toka.(a) i (b) u početnoj fazi nastanka turbulencije.1. Moţe doći i do odvajanja odreĎene mase fluida od glavnog toka. kao što je to pretpostavljeno na slici 8. sile inercije postaju dominantnije od sila viskoziteta i proces devijacije kontaktne površine se nastavlja kroz dalje faze (d). (b) i na kraju početnu fazu (a). Jedino se povećanjem viskoziteta poremećaj u laminarnom toku moţe prigušiti i mogućnost njegovog prelaza u turbulentni tok se smanjuje. da je za laminarni tok stabilan za bilo kakav poremećaj u njenu. Formiranjem cijelog niza ovakvih vrtloga i njihovim nošenjem glavnom strujom toka.

2. Iz rezervoara D se vodi tanka cjevčica E do ulaza u cijev B. Daljnje povećanje brzine vode ne mijenja tip strujanja.2.b). da bi se kod većih brzina potpuno razbila. Rezultati Rejnoldsovog eksperimenta su prikazani na slici 8.d).2.d). Slika 8. zakrivljenosti ulazne sekcije. Postepenim otvaranjem ventila povećava se brzina vode u cijevi. na primjer od stanja fluida na ulazu u cijev.: Rejnoldsov eksperiment UreĎaj se sastoji od dva rezervoara i staklenih cijevi. Ventilom se mijenja otpor strujanja i time se dobiva različita brzina fluida u cijevi B. 8.2. Laminarno kretanje se ponovo uspostavlja ako se smanji brzina vode. Brzina vode pri kojoj kretanje ponovo postaje laminarno naziva se kritičnom brzinom. koja ističe iz rezervoara D. Pri nekoj brzini obojena strujnica počinje da se talasa kao na slici 8. Talasasto ponašanje strujne linije i njeno miješanje sa okolnim fluidom smatra se indikacijom da je došlo do prelaza laminarnog kretanja u turbulentno. REJNOLDSOV EKSPERIMENT I REJNOLDSOV BROJ Rejnoldsovi eksperimenti. stabilnosti eksperimentalne konstrukcije i tako dalje. obojena strujnica izgleda kao tanka neprekidna nit koja se proteţe od ulaza u cijev B do ventila C. takoĎe.2. U većem rezervoaru A.(c). U rezervoaru D se nalazi boja koja nije rastvorljiva u vodi. Prvi koji je usvojio takav kriterij je Rejnolds. izvedeni pred kraj prošlog vijeka. hrapavosti cijevi. i izveden je sa ureĎajem koji je prikazana na slici 8.sebi sadrţati karakteristične parametre toka kao cjeline. se ne miješa sa vodom (8. 132 . Ovakvo tečenje se naziva turbulentnim. nalazi se voda koja ističe kroz staklenu cijev B na čijem kraju se nalazi ventil C.2. Daljnji eksperimenti su pokazali da prelaz laminarnog kretanja u turbulentno. (b. zavisi od vanjskih uzroka. Pri maloj brzini vode kroz cijev boja. na sistematičan način su omogućili da se dobije korektna slika o turbulenciji i trasira put naučnoj analizi ovog problema. na kratkoj udaljenosti od ulaza u cijev i pomiješala sa okolnom masom fluida (slika 8. Rejnoldsov eksperiment je vrlo jednostavan.c.2. ali miješanje boje i vode počinje bliţe ulazu u cijev B.

) Eksperimenti Rejnoldsa i drugih su pokazala da je tok u cijevi okruglog poprečnog presjeka uvijek laminaran za . Dakle. Vrlo preciznim eksperimentima se uspjelo odrţati laminarno kretanje čak i pri . pojava turbulentnog kretanja nije privilegija tečnosti nego se jednako manifestuje i kod strujanja gasova. Pri paţljivom eksperimentisanju moţe se tok zadrţati laminarnim i kod brzina koje su znatno veće od kritične brzine. Inercijalna sila je proporcionalna proizvodu mase i ubrzanja. svaki pa i najmanji poremećaj inicira prelazak laminarnog kretanja u turbulentno. Rejnoldsov broj ima i fizički smisao.3. nikakav poremećaj ne moţe prevesti laminarno kretanje u turbulentno. za kretanje u širokim kanalima. = 1 10 Ove vrijednosti kritičnog Rejnoldsovog broja za različite tokove fluida su date da bi se istakla razlika izmeĎu pojma kritičnog Rejnoldsovog broja i njegove numeričke vrijednosti za dati tok. a da je tok turbulentan ako je Rejnoldsov broj veći od 3000 ili 4000. Kritična vrijednost Rejnoldsovog broja je drukčija. za kretanje fluida izmeĎu paralelnih ploča. Od ovih relevantnih veličina formiran je bezdimenzionalni parametar (broj) koji je nazvan Rejnoldsovim brojem: (8. Na primjer: = = = 2300 1000 500 za razne karakteristične linearne dimenzije toka za kretanje fluida kroz cijevi okruglog poprečnog presjeka. geometrija. uslovno će se smatrati da je kretanje laminarno ako je .: (8. tj. tada je: 133 . Isto tako. kao odnos inercijalnih i viskoznih sila u fluidu. prečnika cijevi i koeficijenta viskoziteta . Rejnolds je utvrdio da prelaz od laminarnog u turbulentno kretanje zavisi od srednje brzine . dajući numeričku vrijednosti kritičnog Rejnoldsovog broja za kretanje u cijevima. meĎutim. za kretanje kroz poroznu sredinu.2.Kada je brzina kretanja fluida manja od kritične. MeĎutim. Često se. Rejnoldsovi eksperimenti su izvedeni sa vodom. 4000 biti laminarno ili turbulentno zavisi od ukupnih uslova kretanja. gdje je dubina karakteristična linearna dimenzija toka. Da li će kretanje u dijapazonu od 2300 i.) Ako se sa oznaći karakteristična duţina u posmatranom problemu. recimo. poistovjećuju ova dva pojma za sve tokove. gdje je prečnik karakteristična linearna dimenzija toka. odnosno granični uslovi ne ograničavaju pojavu turbulencije. gdje je prečnik zrna porozne sredine kritična linearna dimenzija toka. gdje je razmak ploča karakteristična linearna dimenzija toka.

7. Nastanak turbulencije je. Slobodna turbulencija nastaje kretanjem dva sloja fluida različitim brzinama. dobiva se: (8.) Sila viskoziteta je proporcionalna površini i tangencijalnom naponu. razlikuju se zidna i slobodna turbulencija. nepokretan ili pokretan fluid.) Dakle.5. OSNOVNE KARAKTERISTIKE TURBULENTNIH TOKOVA Iz opisanog mehanizma nastanka turbulentnog toka i njegovog kaotičnog karaktera slijedi da je turbulentno kretanje fluida u osnovi nestacionarna pojava toka. 134 .3. usko vezan i za postojanje gradijenta brzine. viskozne sile neće biti u stanju da priguše poremećaje i kretanje postaje turbulentno. strujanje oko ravne ploče i dr.3.: (8. a ovaj je indikator dejstva smičućih napona u viskoznom fluidu. odnosno one igraju ulogu prigušivača turbulentnog kretanja. Haotičnost pri kretanju i prelaz fluida iz jedne zone toka u drugu pokazuju da se u turbulentnom toku odigravaju intenzivni procesi miješanja. Ako su inercijalne sile dominantne u odnosu na viskozne.5.). i Rejnoldsov broj prelazi kritičnu vrijednost.: (8.4.: (8.6.) i viskozne sile (8.4. Primjer ovog strujanja je isticanje jednog fluida u drugi. uzrok njenog nastanka je prisustvo čvrste konture. Kao primjeri zidne turbulencije mogu posluţiti: strujanje u cijevi. Prema načinu na koji je nastala turbulencija fluidnog polja. 8.) Formirajući količnik inercijalne (8. umjesto izraza 8. tj.Tada je inercijalna sila iz izraza 8. pored poremećaja. koji turbulentnom toku daju difuzioni karakter.) Obzirom da je: Dobiva se. slijedi da su turbulentni tokovi disipativni.6. što su viskozne sile veće to je Rejnoldsov broj manji. Kod zidne turbulencije.

Tako.).: Fluktuacija brzine Kao što se vidi na slici 8. Koordinatni sistem izabran je tako da je brzina primarnog. Potpuno isti mehanizam je uzrok promjeni rasporeda i drugih veličina. brzina će se mijenjati u toku vremena. zbog prirode pojave. proces miješanja vrtloga u turbulentnom toku isto tako doprinosi prenosu odgovarajućih veličina toka. Difuzioni karakter turbulentnih tokova se odraţava većoj transportnoj sposobnosti karakterističnih veličina toka koji rezultira ujednačavanjem rasporeda njihovih polja po presjeku.Nestacionarni karakter turbulentnog toka se odraţava u nestacionarnim i u stacionarnim uslovima toka.3. Ovaj mehanizam transporta vrloga rezultira ujednačenim rasporedom brzina. to se u analizama praktičnih problema molekularna difuzija zanemaruje. ne samo u tački nego i po presjeku toka. u odnosu na iste u laminarnom toku. Ove promjene će se odigravati oko srednjih vrijednosti brzina glavnog toka u tački i presjeku kao što je to pokazano na slici 8. imati sve tri komponente tj. i obratno. U procesu miješanja vrtlozi pri prelasku u drugu zonu sa sobom nose navedene karakteristike toka zone u kojoj su nastali i predaju ih zoni u koju dolaze. glavnog.3. Povećanjem gradijenta brzine povećava se veličina smičućih napona 135 .3. Znači za najčešći domen srednjih brzina glavnog toka one će varirati izmeĎu sa frkvencijom od . raznih veličina toka oko njihovih odgovarajućih osrednjenih vrijednosti u glavnom toku. masa i dr. Pored uvijek prisutnog molekularnog procesa miješanja. Tako. na primjer. fluktuirajućeg dijela toka..3. slučajnog karaktera po vremenu i prostoru. Konačno uspostavljeni raspored brzina u turbulentnom toku je doveo do ujednačenja brzina po većem dijelu poprečnog presjeka. . u svakom turbulentnom toku se moţe govoriti o postajanju primarnog i sekundarnog dijela turbulentnog toka. Posljedica nestacionarnosti je fluktuacija. Obzirom da je difuzioni proces na nivou molekula manje izraţen nego na nivou vrtloga u razvijenom turbulentnom toku. toplota. vrlog pri prelasku iz zone veće u zonu manje brzine nosi sa sobom odgovarajuću količinu kinetičke energije zone toka u kojoj je nastao i doprinosi povećanju brzine toka u zoni u koju je došao. dok će brzina sekundarnog. na primjer. Vrtlozi nastali u odreĎenoj zoni toka su nosioci karakteristika te zone toka kao što su kinetička energija. količina kretanja. toka data sa . Slika 8. Turbulentne fluktuacije brzine su obično reda veličine 10% od srednje brzine toka. ali i do povećanja gradijenta brzine u blizini čvrste granice (slika 8.

Veliko dejstvo smičućih napona unutar vrtloga je usmjereno u pravcu formiranja manjih vrtloga i smanjenju jačine rotacije. U udaljenim slojevima od ose rotacije . Raspored brzina u vrtlogu je djelomično kao u potencijalnom vrtlogu. pri formiranju vrtloga. se djelomično transformiše u energiju rotiranja vrtloga. je nepovratno izgubljeni dio kinetičke energije za glavni tok. a za turbulentni reţim postaje funkcija kvadrata brzine. prevazilazi količinu disipacije uslijed postojanja smičućih napona u glavnom toku. Opisani proces disipacije energije u toku fluida predstavlja kaskadni proces transformacije korisne energije u druge vidove energije sve do njene konačne forme tj.4. Formiranje vrtloga je posljedica dejstva smičućih napona vezanih za postojanje gradijenta brzine. I ova činjenica ukazuje na izrazito disipativni karakter turbulentnih tokova u poreĎenju sa laminarnim. brzina je obrnuto proporcionalna rastojanju . transformacije u toplotu.: Kaskadni proces transformacije korisne energije Prva stepenica ove kaskade je transformacija energije toka pri formiranju turbulencije. a djelomično kao u realnom vrtlogu. do izrazito velike disipacije energije. Slika 8. Ako bi se disipacija korisne energije izrazila preko pada pritiska duţ toka (strujanje u cijevnim provodnicima fluida) onda je za laminarni tok linearna funkcija brzine. U ovoj fazi translatorna kinetička energija laminarnog toka.4. Dejstvo smičućih napona unutar formiranih vrtloga transformišu kinetičku energiju rotiranja u toplotu. ostala nepromijenjena s tim da se ona sada sastoji pored translatorne kinetičke i od kinetičke energije rotiranja vrtloga. mada je u osnovi forma mehaničke energije. odnosno količina disipacije energije. u osnovi. Ova posljednja. Količina ovako transformisane energije u toplotnu energiju često.na granici. Isto tako. u turbulentnom toku. Lokalno povećanje gradijenta brzine glavnog toka nije jednini uzrok povećanju disipacije energije. Bliţe osi rotacije on ima karakter potencijalnog vrtloga i raspored brzina je proporcionalan sa rastojanjem od ose rotacije . zbog velikog gradijenta brzine u njima. zbog otpora okolnog fluida. pa se prema tome povećava i količina izvršenog rada sila viskoziteta u jedinici vremena. tako da strujanje opet postaje laminarno. 136 . slika 8. ali sa raspoloţivom korisnom energijom manjom za količinu koja je izgubljena u ovom kaskadnom procesu transformacije. Vrtlozi dovode. Za tok kao cjelinu ukupna kinetička energija je. i dejstvo smičućih napona unutar formiranih vrtloga su uzrok disipaciji energije. Vrtlozi postepeno izumiru i vrtloţno dejstvo se svodi na viskozno meĎumolekularno dejstvo.

oko osrednjene.. Trenutna brzina u nekoj tački osciluje oko neke stalne vrijednosti. onda se turbulencija naziva slobodna turbulencija. jer su fluktuacije slučajne veličine.Ako je gradijent brzine rezultat prisustva čvrste konture onda se nastala turbulencija naziva zidna turbulencija. Izotropnu turbulenciju je moguće očekivati u zonama toka bez gradijenta brzine. U njemu nema formiranja novih vrtloga nego dolazi do izumiranja u njemu već postojećih. 8. slika 8. prosječne brzine. Komponente osrednjene brzine će se označiti sa i . Za njeno postojanje su negdje uz struju toka morali postojati uslovi zbog kojih je došlo do formiranja vrtloga. Ako turbulentne karakteristike toka u ma kojoj tački ne zavise od orijentacije onda za takav tok kaţemo da je izotropan.: Oscilogram brzine pri turbulentnom toku Na oscilogramu. Ukoliko su karakteristike turbulentnog toka u svim tačkama presjeka iste onda je to homogen turbulentni tok.5.4.5. Primjer za ovo je strujanje iza rešetke. i iznose: 137 . Slika 8. To je slučaj sa tokovima u kojima postoji gradijent brzine glavnog toka. u pogledu njegovih karakteristika po presjeku i u tački je homogen i anizotropan. statističkom analizom ma koje slučajne karakteristike turbulentnog toka se moţe pokazati da i u toj kaotičnosti postoje izvjesne zakonitosti. Ova brzina predstavlja neku vrstu srednje brzine u pogledu vremenskih promjena i nema ništa zajedničko sa srednjom brzinom u presjeku . tj. u opštem slučaju. U tom cilju analizirajmo oscilogram brzine kao reprezentativne slučajne pojave turbulentnog toka. Bez obzira na haotičnost turbulentnog kretanja fluida. Ukoliko je gradijent brzine rezultat slobodno formiranih uslova toka. a ne direktnog dejstva konture. STATISTIČKO OPISIVANJE TURBULENTNIH TOKOVA Neposredna mjerenja turbulentnih fluktuacija uz statističko prikazivanje izmjerenog je metoda koja odgovara turbulenciji. je prikazana eksperimentalno dobivena promjena brzine u nekoj tački . Turbulentni tok.

Pored intenziteta turbulencije. kao osnovne statističke veličine. a njena relativna vrijednost je koeficijent korelacije. Analogno se dobiva i za: Srednje kvadratno odstupanje fluktuirajuće komponente brzine: ili kako se često naziva RMS 42 vrijednost. daljnji uvid u svojstva turbulentnih tokova dobiva se iz veze izmeĎu različitih ili istih veličina toka u posmatranoj tački ili u različitim tačkama u prostoru. Relativni intenzitet turbulencije je poznat i kao stepen ili nivo turbulencije datog toka. Dalje. se moţe pisati: kao i: Osrednjena vrijednost fluktuirajuće komponente brzine se odreĎuje kao: Osrednjena vrijednost fluktuirajuće komponente je jednaka nuli. onda se govori o dvostrukoj korelaciji čiji je koeficijent dat izrazom: 42 RMS: Root (korjen). Ovakva veličina je poznata pod imenom korelacija. Relativni intenzitet turbulencije. Ako je problem traţenje veze izmeĎu samo dvije karakteristike turbulentnog toka. koja je uvijek jednaka nuli. definisan kao: predstavlja odnos RMS vrijednosti i osrednjene vrijednosti funkcije iste slučajne promjenljive (u ovom slučaju. brzine) za posmatranu tačku. Square (kvadrat) 138 . za razliku od osrednjene vrijednosti. je uvijek različita od nule.gdje je period posmatranja koji mora biti dovoljno velik da promjene intenziteta osrednjene vrijednosti postane dovoljno malena. Mean (srednja vrijednost).

TURBULENTNO KRETANJE FLUIDA REJNOLDSOVE JEDNAČINE Navije-Stoksove jednačine su izvedene bez ograničenja za sve Njutnove fluide te se mogu primijeniti na laminarno i turbulentno kretanje. a za idealnu korelaciju on je jednak jedinici. Ako ne postoji veza izmeĎu posmatranih veličina koeficijent korelacije je jednak nuli.22. zamjenom trenutnih vrijednosti osobina toka sa njihovim ekvivalentnim srednjim fluktuirajućim vrijednostima.8. 8.1. onda govorimo o trostrukoj korelaciji itd. vaţe za turbulentno kretanje fluida. Korelacija se moţe traţiti izmeĎu dvije ili više.5. a zatim. i Navije-Stoksove jednačine 7. 8. To je obično slučaj sa brzinom i pritiskom ili pritiskom i gustinom. po prirodi. (1) Podsjetimo se.5.Vrijednost koeficijenta korelacije zavisi od graničnih uslova toka. Uz pretpostavku da jednačina kontinuiteta 3.) Osrednjavanjem izraza 8. MeĎutim. Ako je u pitanju veći broj promjenljivih. sa obzirom na: 139 . i ponovo napišimo Navije-Stoksove jednačine kretanja viskoznog nestišljivog fluida u Dekartovom koordinatnom sistemu: i jednačinu kontinuiteta: Ako se trenutne brzine zamjene odgovarajućim osrednjenim i fluktuirajućim vrijednostima: dobivamo za jednačinu kontinuiteta: (8.. u većini tehničkih primjena turbulentnog tečenja. nisu vaţne tačne promjene osobina toka te se zadovoljavamo i osrednjenim vrijednostima.8. različitih karakteristika toka. njihovim osrednjavanjem je moguće dobiti jednačine kretanja osrednjenog toka.46. U njima se pojavljuju trenutne vrijednosti osobina fluidnog toka i .

: Poslije osrednjavanja. fluktuirajućeg toka). Ukoliko se trenutne vrijednosti zamjene sa odgovarajućim osrednjenim i fluktuirajućim vrijednostima u jednačine kretanja za turbulentni tok. analizirajmo samo prvu jednačinu u izrazu 8. kako osrednjene komponente brzina (jednačina kontinuiteta primarnog osrednjenog dijela toka) tako i fluktuirajuće komponente brzina (jednačina kontinuiteta sekundarnog.8. jednačinu kontinuiteta moraju zadovoljiti. dobivamo: (8.dobiva se: i.9.) Zbog jednostavnosti.10. iz jednačine 8.: Dakle. dobiva se: (8. označeni su svi članovi koji su jednaki nuli..9.) 140 .

za veličinu turbulentnih napona.10. se nazivaju Rejnoldsove jednačine kretanja turbulentnog toka.) Jednačine 8. Tenzor Rejnoldsovih napona je: 141 .. poznatih kao Rejnoldsovi naponi.12.12. dobiva se: ili napisano jednostavnije: (8. osrednjimo: i na kraju saberemo sa jednačinom 8.) Jednostavnim matematičkim operacijama se dobiva: (8.) analogno dobivamo i za druge dvije komponente: (8.12. One se razlikuju od odgovarajućih za laminarni tok.11.Ako jednačinu kontinuiteta za fluktuirajuće komponente: pomnoţimo sa : zatim.

8. Očigledno. koji je postavio Busineski. turbulentni viskozitet .) U izrazu 8.2. oni su u osnovi članovi inercije. mogao koristiti u Rejnoldsovim jednačinama potrebno je poznavati vezu izmeĎu koeficijenta i osobina toka. dolazi do izraţaja samo pri kretanju fluida. zbog čega formalno i nose ovaj naziv.. 43 Joseph Valentin Boussinesq 142 .8. PRANDTLOVA TEORIJA PUTANJE MIJEŠANJA U slučaju ravanskog strujanja imamo izraz 7. Pri mirovanju fluida i pri laminarnom kretanju on je jednak nuli.15. do danas nije naĎena takva veza u prihvatljivom obliku. koji mora imati iste dimenzije kao dinamički viskozitet.) Rejnoldsovi naponi su jedini članovi u jednačini turbulentnog kretanja fluida koji pokazuju neto efekt turbulentnih fluktuacija na tok fluida kao cjelinu. Ovu tezu je prvi postavio Businesk 43. što se vidi iz jednačine 8.13. kao i većina istraţivača.) Da bi se izraz 8. je transformirana u toplotu jedino i samo kroz dejstvo sila viskoziteta. Po analogiji sa naprijed navedenim izrazima me se napisati izraz za turbulentnu komponentu napona: (8. Sa druge strane. (1) Rezultujuća veličina napona u turbulentnim tokovima uslijed molekularnog i turbulentnog prenosa količine kretanja je: (8.15. turbulentni viskozitet nije fizičko svojstvo fluida.14.11. Dakle. Mada su navedenim jednačinama grupirani sa viskoznim naponima. Oni odraţavaju promjenu inercije uslijed nastalih fluktuacija brzine i ne doprinose direktnoj transformaciji mehaničke energije toka u toplotu.5. to je fizičko svojstvo fluida. kroz miješanje i transport fluida na nivou molekula i postoji bez obzira da li se fluid kreće ili miruje. prihvatio tezu da postoji analogija izmeĎu viskoznih i turbulentnih napona. dinamički viskozitet odraţava meĎumolekularnu interakciju u fluidu. primarnog ili sekundarnog. MeĎutim. Ukupna izgubljena energija toka. za tangencijalni napon: Prandtl je.14.(8.

18.) uz dodatnu pretpostavku da su fluktuacije istog reda veličine. moţe izraziti: (8.. se moţe napisati kao: 143 . pod dejstvom turbulentne fluktuacije premjeste u sloj . za rastojanje . Slika 8. (8. djelujući pri tome kao fluktuacija brzine u pravcu.15. koja ima demenzije duţine. Prema Prandtlu. tj.17. izraz 8. iz predhonih izraza.16. komponenta turbulentnog napona.16.) Neka se elementi fluida iz sloja koji ima brzinu .6. Elementi fluida iz sloja u sloj prelaze bez meĎudejstva sa elementima fluida na putu od do . se naziva dužina puta miješanja.) Prema Prandtlu.: tako se turbulentna komponenta napona. veličina fluktuacije će biti: (8.: Raspored brzine preko ravne ploče Na slici 8. postaje: (8. Vodeći računa o predznaku komponenti i izraz 8. izraz 8. je prikazan raspored brzine u sloju koji se moţe definisati kao: Prema ovome. elementi fluida će poprimiti osrednjenu brzinu fluida u sloju.Na primjeru ustaljenog paralelnog dvodimenzionalnog kretanja fluida preko ravne ploče će se pokazati odreĎivanje koeficijenta turbulentnog viskoziteta prema Prandtlovoj teoriji putanje miješanja.19. Poslije miješanja u sloju . Razlika brzina je: .6.. gdje je osrednjena brzina .) gdje je novodefinisana duţina miješanja u kojoj je sadrţan koeficijent proporcionalnosti. veličina .19.

(8. Koeficijent karakter i odreĎen je eksperimentalno.) Prandtl je predloţio. PoreĎenjem izraza 8..) Duţina puta miješanja je linearna funkcija udaljenosti od ploče. ima univerzalni 144 .19.20. . se moţe zaključiti da je koeficijent turbulentnog viskoziteta: (8.21.22.16 i 8. uzeta je apsolutna i stvarna vrijednost gradijenta brzine.19. da za kretanje u graničnom sloju preko ravne ploče vaţi odnos: (8.20. umjesto kvadratnog člana u izrazu 8. izraz 8. Cilj ovoga je da se iz karaktera gradijenta brzine moţe zaključiti karakter napona (pozitivan ili negativan).) Dakle.

1. Germany. Slika 9. strujanje u blizini čvrste granice je zona vrtloţenja u kojoj se njena veličina mijenja kao rezultat kombinovanog efekta molekularne viskozne difuzije i konvekcije. obraĎena i prezentirana44 od strane Ludvig Prandtla na primjeru strujanja viskoznog fluida duţ čvrste granice. u dodiru sa njom.1. bivaju zaustavljeni. 9. postavi se beskonačno tanka čvrsta ploča paralelno sa tečenjem fluida. nosi ovaj naziv jer se najčešće pojavljuje uz čvrstu granicu. fluidni elementi. Do ove pojave. (a) sa početnom i (b) bez početne laminarne oblasti Kada fluid male viskoznosti dodirne ploču. zadrţavaju veliku brzinu što uzrokuje pojavu velikih gradijenata brzine u pravcu normalnom na ploču. kao što je prikazano na slici 9. Ta oblast strujanja. KARAKTERISTIKE GRANIČNOG SLOJA U beskonačan stacionaran tok viskoznog fluida.9. Pojava je prvi put uočena. unutar koje se brzina rapidno mijenja od nule na ploči. GRANIČNI SLOJ Kretanje viskoznog fluida u blizini čvrste granice odraţava se u formiranju zone toka u kojoj dolazi do promjene brzine fluida od one koju ima čvrsta granica do one u kojoj je raspored brzina takav da se strujanje moţe smatrati neviskoznim.1. Mada se granični sloj moţe slobodno formirati i u toku fluida. Zona toka. dolazi i u zonama slobodnog strujanja fluida. čiji je raspored brzina ravnomjeran – uniforman. u kojima postoji izraziti gradijent brzine normalno na pravac toka. naziva se granični sloj. bez obzira na vrijednost Rejnoldsovog broja toka kao cjeline. Elementi fluida. vrtloţenje nestaje. Drugim riječima. do pribliţno konstantne 44 Third International Congress of Mathematicians in Heidelberg. udaljenije od ploče. u kojoj je dejstvo sila viskoziteta izrazito veliko. 1904. izrazitog dejstva viskoziteta. bez prisustva čvrste granice. Posljedice toga su pojave velikih tangencijalnih napona što usporava kretanje fluida.: Razvoj graničnog sloja. 145 .

koja je uzrokovana pozitivnim gradijentom pritiska . bitna karakteristika strujanja uz čvrstu konturu je i nulta tangencijalna komponenta. postaje turbulentan granični sloj. graničnim slojem. On nastaje kao posljedica smanjenja inercijalnih sila u neposrednoj blizini ploče i velikih viskoznih sila.) čija brojna vrijednost leţi u granicama od do . a ne samo molekula. Dakle. viskozan fluid ne klizi po čvrstoj konturi kao što je to slučaj sa idealnim fluidom. Pozitivan gradijent pritiska uzrokuje usporavanje kretanja fluida u oblasti izvan graničnog sloja. ili jednostavno.1. uniformnosti početnog profila brzina.). gdje je -osa u pravcu kretanja fluida. Postojanje tangencijalnih sila znatno povećava otpor kretanju tijela. Slika 9. Poloţaj prelaza laminarnog u turbulentni granični sloj zavisi od hrapavosti površine. dogaĎa se i usporavanje fluidnih elemenata u graničnom 146 .2. a ne samo normalna komponenta brzine. Početnu oblast graničnog sloja karakteriše kretanje fluidne mase u slojevima. početnog nivoa turbulencije. Na razvoj graničnog sloja dominantan uticaj ima pojava separacije ili odvajanja. Kod hidraulički glatkih površina kod kojih laminarni podsloj prekriva neravnine hrapavosti. Posljedica toga je znatno uniformniji raspored brzina u sloju. uz dovoljno nizak nivo turbulencije. Paralelno sa tim usporavanjem.: Razvoj graničnog sloja Turbulentni granični sloj se karakteriše intenzivnim miješanjem fluidne mase. naziva se hidrodinamičkim graničnim slojem. Posljedica toga je da na čvrstu konturu ne djeluju samo normalne sile pritiska nego i tangencijalne sile. viskoznosti. neposredno iznad površine ploče. kao što je to slučaj u laminarnom graničnom sloju. niz fluidnu struju.2. Unutar turbulentnog graničnog sloja. i nakon prelazne oblasti. Debljina graničnog sloja raste sa udaljavanjem od početka ploče niz fluidnu struju.vrijednosti daleko od ploče. U odnosu na nevrtloţno strujanje. pa se taj sloj naziva laminarnim graničnim slojem. uslijed velikih gradijenata brzine. veći gradijent promjene brzine na samoj ploči i povećanje debljine graničnog sloja. intenziteta brzina i udaljenosti. uvijek se formira laminarni podsloj (slika 9. prelaz laminarnog sloja u turbulentni je odreĎen kritičnom vrijednosti Rejnoldsovog broja: (9. laminarni granični sloj postaje nestabilan. Na nekoj udaljenosti .

: Povratno strujanje U oblasti povratnog strujanja je vrtloţenje intenzivno.3. 45 Iz filma: ”Fundamentals of Boundary Layers”. slika 9.4. by the National Committee for Fluid Mechanics Films and the Education Development Center. 147 .45. formira se povratno strujanje. U mnogim tehničkim problemima pojava separacije je štetna. je koordinata u pravcu normalno na konturu). Od tačke separacije. Za ovu oblast ne vrijede Prandtlove jednačine graničnog sloja. strujanje u smjeru suprotnom od smjera strujanja fluidne mase van graničnog sloja. b) granični sloj i separacija u difuzoru sa većim uglom. tj.sloju. predstavlja tačku separacije.4. u kojoj vrijedi . Slika 9. Tačka na čvrstoj konturi. Istovremeno dejstvo sila pritiska i viskoznosti moţe dovesti do potpunog zaustavljanja fluidnih elemenata u graničnom sloju. Kinetička energija i količina kretanja fluidnih elemenata u graničnom sloju je manja od istih u oblasti izvan sloja. Slika 9. se vide: a) granični sloj u difuzoru sa malim uglom. te se u ovoj oblasti moraju primijeniti kompleksni matematski modeli. ( je brzina u pravcu strujnice.: Granični sloj i separacija u difuzoru Na kopijama. slika 9. niz fluidnu struju.3.

vrtloţenje fluidnih elemenata nije više ograničeno sam ona granični sloj. Pomjeranje tačke separacije po konturi tijela uzrokuje pojavu hidrodinamičkih vibracija: prema pokazanoj nesimetričnoj konfiguraciji strujnih linija postojeće razlike brzina toka u odgovarajućim tačkama separacije.6.b). Iza tijela dolazi do formiranja strujanja fluida poznatog kao vrtložni trag. Naizmjenično pomjeranje tačke separacije je nestacionarna pojava.: Razvoj graničnog sloja po konturi cilindra Daljnjim povećanjem Rejnoldsovog broja (slika 9. Na taj način. jer odvajanjem vrtloga od čvrste konture. Ono sada postoji i u drugim zonama toka.5.Po nastanku separacije. pa prema tome. kao što je šematski prikazano sistemom strujnih linija za strujanje oko cilindra u dva različita vremenska trenutka. oko kojeg se odvija strujanje glavnog toka (slika 9. Slika 9. Razvoj graničnog sloja po konturi cilindra.5. U početnoj fazi.c) dolazi do pojave nesimetričnog odvajanja vrtloga. on je nošen u zonu toka koja je u osnovi nevrtloţna. su prikazani na slici 9. u zoni separacije. separacije praktično nema. jer u toku vremena dolazi do oscilatornog pomjeranja tačke separacije po konturi tijela.5.5. i nesimetričnog poloţaja tačaka separacije. ukoliko se prenosi na tijelo dovodi do njegovog pomjeranja u tom pravcu. koja. ove dvije zone vrtloţnog i nevrtloţnog toka fluida postaju više meĎusobno zavisne. a tim i razlika pritisaka. pri malim vrijednostima Rejnoldsovog broja. (slika 9. To uzrokuje pojavu sile pritiska. 148 . normalno na pravac toka. slika 9. Povećavanjem Rejnoldsovog broja. u jednom momentu.5.a). dolazi do simetričnog odvajanja vrtloga i formiranja vrtloţnog 'džepa' iza tijela. zajedno sa pojavom separacije i reţima strujanja iza cilindra pri povećanju Rejnoldsovog broja.

strujne linije presijecaju liniju koja definiše debljine graničnog sloja i ulaze u granični sloj. Treba napomenuti da linija koja spaja debljine graničnog sloja nema značaja za analizu kinematskih karakteristika toka. Dakle.1. kao što je slučaj sa strujnom linijom.Slika 9. Ova pojava je poznata kao hidrodinamičke vibracije. 149 .2. Moţe se zaključiti. Slika 9.7. . slika9. jer obuhvata najveći dio zone efekta viskoziteta.7.. razvoj graničnog sloja zajedno sa pojavom separacije i njenim oscilatornim pomjeranjem po konturi.: Oscilatorno pomjeranje tačke separacije Naizmjeničnost ove pojave će rezultirati u naizmjeničnom pomjeranju tijela u pravcu normalnom na pravac glavnog toka. najbolje prihvaćena definicija granice oraničkog sloja je ona koja definiše debljinu graničnog sloja . Raspored brzina u graničnom sloju dobiva se mjerenjem. potencijalnog toka i zone toka sa izrazitim dejstvom sila viskoziteta potrebno je definisati i neku praktičnu granicu graničnog sloja. 9. DEBLJINA GRANIČNOG SLOJA U cilju praktičnih analiza strujanja fluida i razgraničenja zone nevrtloţnog.: Debljina graničnog sloja Do danas.6. Predstava o redu veličine debljine graničnog sloja je data u tabeli 9. U tom pogledu bilo je više pokušaja. u nekim presjecima duţ ravne ploče. će uzrokovati pojavu hidrodinamičkih vibracija. Pored prednosti ovako definisane debljine graničnog sloja u odnosu na ostale definicije. tj. kao normalno rastojanje od čvrste granice do tačke u kojoj je brzina fluida za 1% manja od brzine u zoni uniformnog toka. ona ima i nedostataka sa aspekta njenog praktičnog odreĎivanja.

koje predstavljaju vrijednosti mjerenih brzina u zoni asimptotskog pribliţavanja brzina u graničnom sloju onoj u zoni toka izvan njega. zbog razvoja graničnog sloja. moţe posluţiti kao indikator debljine graničnog sloja. U stvari. definisane preko integrala a ne duţine direktno. a u odnosu na konfiguraciju strujnih linija prije razvoja graničnog sloja. one eliminišu efekt asimptotskog pribliţavanja brzine brzini van graničnog sloja. poznata kao debljina istiskivanja .2.1.) Debljina istiskivanja je uvijek manja od nominalne debljine graničnog sloja . Zbog ovoga se došlo i do drugih definicija debljine. slika 9. na visini njegove nominalne debljine došlo je do smanjenja protoka fluida u odnosu na onaj koji je postojao u tom presjeku prije postavljanja ploče u njega.: Debljina graničnog sloja Fluid 50 100 Vazduh 100 200 1 2 Voda 5 10 1 1 5 10 2 5 50 200 18 26 60 90 40 75 385 1000 Mogućnost disipacije tačaka. koje indirektno pokazuju nominalnu debljinu graničnog sloja . Ukupna veličina istiskivanja strujnih linija u nekom presjeku.) Iz izraza 9. i za ploču u posmatranom presjeku.Tabela 9.3.8. uslijed razvoja graničnog sloja do njega. Efekat disipacije eksperimentalno dobivenih tačaka sveden je na minimum. je uzrok dosta nepreciznom odreĎivanju ovako definisane debljine graničnog sloja. Devijacija strujnih linija uslijed razvoja graničnog sloja odraţava se u istiskivanju cijelog sistema strujnih linija duţ ravne ploče normalno na nju. Veličina tog smanjenja protoka je: (9.2. Izraţavajući promjene dinamičkih karakteristika toka uslijed razvoja graničnog sloja. iznosi: 150 . se odreĎuje debljina istiskivanja: (9.

debljina impulsa ili debljina količine kretanja se definiše kao udaljenost od čvrste konture ploče.) Linija debljine istiskivanja se definiše kao normalna udaljenost od zida za koju bi trebalo izmjestiti čvrstu konturu kada bi preko nje sada proticao idealan fluid. uniformnom brzinom .8. je debljina impulsa ili količine kretanja jednaka: (9.5. odraţava i promjenu protoka kinetičke energije toka. Ovako definisana debljina količine kretanja je indikator veličine sila do posmatranog presjeka. za koji je količina kretanja idealnog fluida jednaka smanjenju količine kretanja realnog fluida.7. jednake promjeni fluksa količine kretanja. Promjena brzine. izraz 9.5. i jednaka je: (9.6. U slučaju ravne ploče u beskonačnom fluidu. jer su sile prema osnovnom principu impulsa i količine kretanja.5.(9.) Iz izraza 9.) Dakle.8. Slika 9. pa da protok fluida bude isti. uslijed razvoja graničnog sloja do posmatranog presjeka. to su jedino sile viskoziteta izraţene preko smičućih napona. pored promjene fluksa količine kretanja.) 151 .) odakle je debljina energije jednaka: (9. i jednaka je: (9.4.: Debljina istiskivanja Promjena brzine se odraţava na promjenu protoka količine kretanja uslijed razvoja graničnog sloja do posmatranog presjeka.

δ2 i δ3 su znatno odreĎenije veličine od nominalne debljine graničnog sloja δ. 9. u stvari.6. dati presjek. indikator veličine gubitaka energije unutar graničnog sloja na savladavanju trenja do tog presjeka. konstantne. od Rejnoldsovog broja. Sve se one mijenjaju.8. Obzirom da su definisane preko integrala.. slijedi da su one za. kao i δ. se odnose na slučaj dvodimenzionalnog strujanja fluida. To je. do posmatranog presjeka. Dobiveni izrazi 9. ovako definisane debljine δ1. 152 . povećavajući se kao i nominalna debljina graničnog sloja duţ toka i zavise. TakoĎe se vidi da je .Prema osnovnom principu energije i rada. i 9. slijedi da je ovako definisana debljina energije indikator veličine izvršenog rada sila u jedinici vremena unutar graničnog sloja. za debljine.3. Pored toga što daju uvid u efekt razvoja graničnog sloja na dinamičke karakteristike toka.

odnosno otpor trenja. moţe doći i do pojave drugih otpora.10. Prema jednačini pritiska u tačkama maksimalne brzine dolazi do minimalnog pritiska. Zato se ova vrsta otpora naziva otpor površine ili otpor viskoziteta. neće doći do separacije pa ni do pojave otpora oblika. jer kako je viĎeno. U slučaju opstrujavanja tijela bilo kakvog oblika. dat je za slučaj kretanja broda. ukoliko se tijelo kreće na površini tečnosti. Prema tome će se ova vrsta otpora nazivati otpor oblika. posmatrana je vrlo tanka ploča postavljena paralelno sa pravcem uniformnog toka viskoznog fluida. uzimajući u obzir i otpor talasa. gdje dolazi do pojave separacije.(a). Ukupna veličina sila viskoziteta u blizini čvrste površine predstavlja veličinu otpora kojeg pruţaju sile viskoziteta kretanju fluida po nekoj površini. Pored ovih vrsta otpora. Od tačke prema ivicama ploče dolazi do povećanja brzine od nule do maksimalne vrijednosti na samoj ivici ploče. slika 10. Ova vrsta otpora je u suštini rezultat sila viskoziteta. pri malim vrijednostima Rejnoldsovog broja. Ukoliko bi se ploča postavila normalno na pravac toka. otpor talasa. o ovom fenomenu nije bilo riječi pri izučavanju nevrtloţnog potencijalnog opstrujavanja tijela. slika 10. funkcija i oblika tijela.1. Pojava separacije je rezultat viskoznosti fluida. Razlika pritisaka ispred i iza tijela. a to je prema definiciji strujne linije nemoguće) to znači da dobiveni minimalni pritisak. 153 . U sredini prednje strane ploče bi vladao maksimalni pritisak jer se u toj tački nalazi zaustavna tačka . Pojava separacije i njen poloţaj. onda bi na njenim ivicama došlo do pojave separacije. (2) Slika 10. kao što je npr. daje jednu rezultujuću silu otpora kretanju fluida oko tijela. gdje su sile viskoziteta zanemarljive. u tačkama separacije. bez obzira na činjenicu da je ovaj otpor poznat kao otpor razlike pritisaka ili otpor oblika tijela. HIDRODINAMIČKI OTPORI VRSTE OTPORA U cilju objašnjenja pojma graničnog sloja u poglavlju 9.1.(b). slika 10. 10. Kako sa obe strane strujne linije mora da vlada isti pritisak (u suprotnom bi došlo do tečenja fluida normalno na strujnu liniju. mora vladati i u čitavoj zoni separacije iza tijela.2. a time i vrijednost razlike pritisaka. koji se skoro uvijek pojavljuju zajedno i izraţavaju se pomoću odgovarajućeg zajedničkog koeficijenta otpora. je pored viskoziteta. nastala uslijed pojave separacije.1. Relativni odnos veličine pojedinih otpora u ukupnom otporu tijela pri kretanju kroz fluid.: Vrste otpora Razvoj graničnog sloja nije ništa drugo nego rezultat opiranja sila viskoziteta kretanju fluida u blizini čvrste površine.1.

1. slika 10. OTPOR POVRŠINE Ukoliko se kretanje fluida odvija preko čvrste konture najveći otpor njegovom kretanju je uslijed dejstva sila viskoziteta unutar graničnog sloja.) a neto protok mase fluida kroz površine i je: (10. (2) Veličina ovog otpora po jedinici površine. Ukupna sila po jedinici širine je: (10. mora biti jednaka neto protoku količine kretanja u jedinici vremena kroz posmatrani element.Slika 10.2.: Ukupni otpor tijela 10. Zato se ovakav otpor kretanju fluida naziva otpor površine. Slika 10.3. koja djeluje na izdvojeni element fluida .2. veličina smičućeg napona. uz samu čvrstu konturu. se moţe naći primjenom principa impulsa i količine kretanja na izdvojeni element fluida u zoni graničnog sloja.2. unoseći u posmatrani element količinu kretanja u 154 . tj.) Masa fluida mora proći i kroz površinu jedinici vremena: . tj.3.: Element fluida u zoni graničnog sloja Ukupna sila u pravcu.

i podjeli sa dobiva se: (10. izraz 10. kao: (10..7. Od praktičnog značaja je izraţavanje veličina otpora površine preko kinetičke energije neporemećenog toka. za odgovarajući reţim strujanja unutar graničnog sloja.) Veličina uticaja sila viskoziteta na bilo kom rastojanju od granice je izraţena preko razlike brzine u neporemećenom toku i brzine u posmatranoj tački. ili pak raspolagati odgovarajućim izrazima za raspored brzine unutar graničnog sloja iz kojih bi se mogli odrediti smičući naponi prema jednačini 10.3. koja u stvari predstavlja debljinu graničnog sloja. sa navedenim promjenama količine kretanja. i 10..4.) Ako se izjednači ukupna sila.3. izrazi 10.(10. Bez obzira na ovo. kako je to u teoriji graničnog sloja istakao Prandtl. to se za nalaţenje veličine otpora treba poznavati odgovarajuće izraze za smičuće napone. znatna promjena brzine se odigrava.6.4. tj. svodi na: (10. tako da se jednačina 10. upotrebom „koeficijenta lokalnog trenja“ .6.8. vidi poglavlje 9.5. pod izvjesnim uslovima u relativno uskoj zoni blizu konture.) Ako se ukupni otpor površine podjeli sa odgovarajućom veličinom površine dobiva se veličina srednjeg smičućeg napona po cijeloj površini koja se opet moţe izraziti preko kinetičke energije neporemećenog toka i preko srednjeg koeficijenta otpora .) Višak količine kretanja koji napušta presjek presjek je: u odnosu na količinu kretanja koja je ušla kroz (10.1. Kako strujanje u graničnom sloju moţe da bude laminarno ili turbulentno.: odakle je lokalni koeficijent otpora: (10.5.) Za ravnu ploču i .) 155 .

10. trećeg ili višeg stepena. pri kretanju fluida.8. za koeficijente otpora sa izrazom za Ojlerov broj. jednačinu 10. Ova funkcija treba da zadovoljava granične uslove kada je i kada je .10.6. U zavisnosti od izbora parabole u konačnom rezultatu za razvoj debljine graničnog sloja pojavit će se različita konstanta.) Izjednačavajući izraze 10. i 10. 10. dominantni normalni naponi. vidi se da su oni slični po strukturi sa Ojlerovim brojem (kod kojeg se umjesto smičućih napona pojavljuje normalni napon ). Za slučaj laminarnog kretanja fluida raspored brzine je paraboličan.7. Sada. Parabola moţe biti drugog. LAMINARNO KRETANJE U GRANIČNOM SLOJU Eksperimentalna analiza karakteristika toka u graničnom sloju je pokazala da su za dati reţim kretanja u graničnom sloju profili brzine u raznim poprečnim presjecima meĎusobno slični.) Na samoj granici je: (10. Zbog ovoga.UporeĎujući dobivene izraze 10. a koeficijent otpora ima vaţnu ulogu pri kretanju fluida kod kojeg smičući naponi imaju dominantnu ulogu.9.1. ali je opšti zakon razvoja graničnog sloja isti. tj. Ojlerov broj igra vaţnu ulogu kod problema kod kojih su. (2) (3) Prandtl je pretpostavio da je: i Funkcija zadovoljava granične uslove.. moţemo pisati kao: odnosno: (10. dobivamo: 156 .2. mogu se izraziti jednom analitičkom funkcijom oblika: koja ne zavisi od varijable . i 10.9.

.7.. npr.) odakle je.11. Poslije integralenja izraza (10.15. onda je i ntegraciona konstanta jednaka nuli.ili poslije sreĎivanja: (10. aproksimativno. Rejnoldsov broj baziran na veličini rastojanja od početka razvoja graničnog Jednačina 10.: tako da joj verteks46 leţi na rastojanju sloja dobio izraz: od granice.14.. dobivamo: umjesto i jer je funkcija samo od . dobivamo: (10.11.) gdje uzimamo i 10.13. pokazuje da se debljina laminarnog graničnog sloja povećava kao kvadratni korijen rastojanja od mjesta gdje se granični sloj počinje razvijati. prema izrazu 10. po dobiva se konačni izraz za razvoj graničnog sloja u obliku: (10. je: 46 Vertex – Tačka na krivoj sa lokalnim minimumom ili maksimumom. koja se kreće oko 5. razvoj debljine graničnog sloja po jednačini: Zamjenjujući vrijednost . 157 . Zato se za bilo koji paraboličan raspored brzina u graničnom sloju moţe uzeti. onda bi se za debljinu graničnog što je isti izraz kao i izraz 10. samo se razlikuju u konstanti.) Otpor ploče na jednoj strani.) gdje je sloja. po jedinici širine.13.12. lokalni koeficijent otpora: (10. iz izraza 10.10.13. .13.12. u izraz 10.) Ako je za . Ako se za funkciju rasporeda brzina uzme neka druga kvadratna parabola. Rješavajući jednačinu 10.

lokalni i srednji opadaju sa razvojem graničnog sloja. a time i otpor površine.) gdje su: rastojanje od zida cijevi.(10.2. Proces miješanja teţi da napravi raspored brzine uniformnijim u većem dijelu graničnog sloja. srednjeg koeficijenta otpora: (10.14.16. tako da uz čvrstu konturu dolazi do veoma naglih promjena brzine. došao do tačnih vrijednosti i za koeficijente u izrazima 10.4.16.18. Kada Rejnoldsov broj dostigne vrijednost izmeĎu i kretanje u graničnom sloju postaje turbulentno. je prikazana na slici 10.. oblika ulazne ivice ploče kao i od hrapavosti površine ploče. respektivno. radijus cijevi.4.8. Pri kojoj vrijednosti kritičnog Rejnoldsovog broja će doći do prelaza u turbulentno kretanje zavisi od turbulentnih karakteristika samog toka.2. Promjena debljine graničnog sloja kao i veličina sile otpora po jedinici površine.) Obadva koeficijenta trenja. 10. 47 Paul Richard Heinrich Blasius 158 . prema izrazu 10. uslijed činjenice da gradijent brzine na samoj granici postaje manji sa povećanjem debljine graničnog sloja. odnosno smičućeg napona sa rastojanjem od mjesta razvoja graničnog sloja.17. U zoni izrazito turbulentnog toka Prandtl je za raspored brzine koristio eksperimentalne podatke za raspored brzine u glatkoj cijevi: (10. Slika 10. TURBULENTNO KRETANJE U GRANIČNOM SLOJU Prisustvo turbulencije u graničnom sloju povećava brzinu širenja graničnog sloja i znatno mijenja raspored brzine. koristeći generalnu jednačinu kretanja viskoznog fluida.: Promjena debljine graničnog sloja i smičućeg napona Blasius47 je.) odakle je. i 10.

18.) Napomena uz izraz 10. dobiva se: ili rješavajući po : (10. lokalni koeficijent otpora je: 159 .22.) a slično kao i u slučaju laminarnog kretanja u graničnom sloju je: (10.7.21.) Izjednačavanjem izraza 10..20. a ne laminarno kretanje.: Navedeni izraz je dobiven iz slijedećeg izraza za cijev: Za prelaz sa cijevi na ravnu ploču je korišteno: Smičući napon na površini glatke ploče.23.) Na osnovu izraza 10.20. za koju je pretpostavio: (10. na kretanje fluida preko ravne ploče. eliminisati : (10.) Debljina graničnog sloja raste mnogo brţe ako je u graničnom sloju turbulentno. i 10. odnosno pretpostavlja se da je ploča dovoljno dugačka tako da se dio laminarnog graničnog sloja moţe zanemariti.19. za . potrebno je iz izraza 10. je: (10.23.22.dobivamo: (10.24. integrali uz granične uslove.20. Da bi se odredio otpor na glatkoj ravnoj ploči.20.21. i 10..Primjenjujući izraz 10.) Ako se izraz 10. analogno naprijed navedenom.

izraz 10. srednji koeficijent otpora: (10.) Sila otpora ploče na jednoj strani.8. rasporeda brzine vrijedi za Kao što je napomenuto.5. prema eksperimentalnim podacima. Prandtl je oduzeo laminarni dio graničnog sloja do kritičnog Rejnoldsovog broja i dobio izraz 10. po jedinici širine. je nešto veći od izvedenog.) gdje je Rejnoldsov broj baziran na duţinu ploče. i iznosi: (10.25. Treba napomenuti da za navedeni dijapazon Rejnoldsovih brojeva. srednji koeficijent otpora.27.: (10.) Slika 10. naravno.) Granični sloj je. je: (10..5. laminaran na prvom dijelu ploče uz struju fluida.29. te će za ove vrijednosti vaţiti i izrazi 10.(10.: Srednji koeficijent otpora u funkciji Rejnoldsovog broja Za područja na slici 10. 160 .29. Prandtlov eksponencijalni zakon Rejnodsove brojeve veličine: .26. prema izrazu 10.. vrijedi:  laminarno. i 10.27. izraz 10.28..17.24.26.) odakle je.

izraz 10.29.  turbulentno. dobivamo vrijednost za srednji koeficijent otpora: Sila otpora na jednoj strani ploče je: Ako je kritični Rejnoldsov broj . prelazno.30. 10. dobivamo: (10. izraz 10.28. duţina do prelaznog područja je: Za prva dobiva se: ploče je Rejnoldsov broj je i uz ponovno korištenje izraza 10. 161 .2..30. strani ploče i silu otpora na prva RJEŠENJE: Rejnoldsov broj za cijelu ploču je: Na osnovu izraza 10.) gdje je konstanta odgovara najboljoj aproksimaciji eksperimentalnih podataka. se kreće brzinom kroz mirnu vodu Glatka ravna ploča. PRIMJER i duţine .2.1.30. širine temperature Odrediti silu otpora na jednoj ploče. Koristeći logaritamski raspored brzine za cijevi.

kao kod cijevnih vodova.3.10. odlučujući faktor za dizajn i dimenzionisanje konstruktivnih elemenata potpuno potopljenih u fluid. kod kojih se ukupni otpor sastoji od sume ova dva elementarna otpora. Kako je njegovo izračunavanje u većini slučajeva nemoguće na bazi sume elementarnih otpora.4. slika 10. otpora površine i oblika. OTPOR U GLATKIM I VJEŠTAČKI HRAPAVIM CIJEVIMA 10. površina projekcije tijela na ravan koja je normalna na pravac toka.1. UKUPNI OTPOR Relativno mali broj slučajeva u praksi je takav da samo otpor površine ili samo otpor oblika predstavlja ukupni otpor. a posebno otpor oblika ili lokalne gubitke i na kraju njihova suma daje ukupni otpor ili ukupne gubitke u datom sistemu. koji mogu doći u obzir kao što je to slučaj pri kretanju broda na površini vode. MeĎutim. postoji mnogo tijela upotrebljavanih u inţenjerskog praksi. jer je u najvećem broju slučajeva sa inţenjerske tačke gledišta. tj. rijedak je slučaj odreĎivanja veličine pojedinačnih otpora sadrţanih u ukupnom otporu.(a) i (b). Izuzetak čini ukupni otpor nekog cijevnog voda koji se računa parcijalno.) gdje su: ukupna sila otpora.3. oblika i drugih. OTPOR TIJELA POTPUNO POTOPLJENIH U FLUID IzmeĎu graničnih slučajeva. od interesa ukupni otpor. to se ukupni otpor odreĎuje pomoću koeficijenta otpora. 162 . kako sa oblikom tijela tako i sa uslovima toka. Poznavanje pojedinih vrsta otpora u ukupnom otporu nema nekog praktičnog značenja jer je ukupni otpor. 10. eksperimentalnim putem. tj.2. OdreĎivanje veličine otpora je bazirano na veličini koeficijenta otpora koji se mijenja. gustina fluida. sa veličinom Rejnoldsovog broja: (10. – brzina fluida u zoni uniformnog toka. Ukupni otpor kretanju fluida predstavlja sumu otpora površine. posebno otpor površine ili linijske gubitke.1.

zanemarujući inercijalne sile: (10. Najveći broj eksperimentalnih podataka je definisan za sferu. osnosimetrična tijela. Kod daljnjeg povećanja Rejnoldsovog broja tačka separacije se pomiče uz struju.2.. mjereno od zaustavne tačke uz struju fluida. dolazi do separacije laminarnog graničnog sloja počevši prvo kod zaustavne tačke niz struju fluida.: Promjena koeficijenta otpora u funkciji Rejnoldsovog broja Eksperimentalni podaci za počinju da ostupaju od prave.2. čime se povećava udio otpora pritiska.1.2. Stoks je ovo zanemario pri analizi sporog padanja sfere u fluidu.2. OTPOR OBRTNIH – OSNOSIMETRIČNIH TIJELA Većina konstruktivnih elemenata i tijela koja se kreću kroz fluid imaju geometrijski pravilne oblike.6.4. Stoks je analitički našao vrijednost koeficijenta otpora. granica vaţenja Stoksovog zakona je pribliţno . čim uticaj ubrzanja okolnog fluida dolazi do izraţaja. u dvostruko logaritamskoj razmjeni je prikazan dijagram promjene koeficijenta otpora u funkciji Rejnoldsovog broja i oblika osnosimetričnog tijela.) Slika 10. Kada Rejnoldsov broj raste..izraz 10.10. dobivenih rotacijom geometrijski pravilnih likova. slika 10. Do ove vrijednosti Rejnoldsvog broja otpor površine predstavlja ukupni otpor sfere pri kretanju kroz fluid. U oblasti koeficijent otpora ima pribliţno konstantu vrijednost . U ovom poglavlju će se opisati promjena koeficijenta otpora obrtnih tijela. Ovo se objašnjava prelazom laminarnog graničnog 163 . U oblasti malih Rejnoldsovih brojeva nema separacije i fluid potpuno prati čvrstu konturu. Prema dijagramu. Na slici 10. Sila otpora je u potpunosti posljedica trenja.. Pri kritičnoj vrijednosti Rejnoldsovog broja dolazi do naglog smanjenja koeficijenta otpora na vrijednost . da bi kod zauzela fiksnu poziciju na uglu .

Dijagram zavisnosti koeficijenta od Rejnoldsovog broja omogućava. tijela sa oštrim ivicama kao što je disk imaju karakteristiku konstantnosti koeficijenta otpora čim se preĎe zona otpora površine. Sa dijagrama.3. direktno riješimo otpor tijela koja se kreće kroz fluid odgovarajućom brzinom.. Pomjeranjem tačke separacije suţava se vrtloţna zona. su prikazane vrijednosti koeficijenta otpora dvodimenzionalnih tijela u zavisnosti od Rejnoldsovog broja. mjereno od zaustavne tačke uz struju fluida.4. Moţe se zaključiti. Ovo se moţe objasniti činjenicom da je tačka separacije fiksna na ivici diska bez obzira da li je sloj laminaran ili turbulentan. a time smanjiti otpor. kada je od interesa smanjiti koeficijent otpora.2.: Koeficijenta otpora za neka dvodimenzionalna tijela U ovom slučaju zbog nepostojanja bočne separacije treba očekivati nešto veće vrijednosti koeficijenta otpora od odgovarajućih za trodimenzionalna tijela. OTPOR DVODIMENZIONALNIH TIJELA Zbog geometrijske sličnosti navedenih trodimenzionalnih obrtnih tijela i odgovarajućih dvodimenzionalnih tijela (cilindri kruţnog i eliptičnog presjeka) postoji sličnost i dijagrama zavisnosti koeficijenta od Rejnoldsovog broja. se vidi da koeficijent otpora postaje konstantan iznad .sloja u turbulentni i pomjeranjem tačke separacije sa na . a time i otpor pritiska. 164 . 10. Nasuprot sferi. slika 10. a time i oblik vrtloţnog traga ostaje pribliţno konstantan iznad neke vrijednosti Rejnoldsovog broja.7. moguće je raznim pobuĎivaćima u obliku vještačkih neravnina na površini sfere inicirati raniji prelaz laminarnog u turbulentni sloja . za nekoliko Slika 10. U dijagramu na slici 10.2. da za date uslove toka.

10.5. LINIJSKI GUBICI ENERGIJE Uniformno stacionarno kretanje nestišljivog fluida u provodniku se moţe smatrati kao granični slučaj razvoja graničnog sloja. U otvorenim provodnicima-kanalima i zatvorenim necilindričnim provodnicima tangencijalni napon nije konstantan duţ čvrste konture. armature itd. Pod linijskim gubitkom se podrazumijeva gubitak energije na pravolinijskoj dionici provodnika uslijed trenja fluida o dodirne površine sa čvrstim tijelom.1.3. tangencijalni napon se koristi kao srednja vrijednost tangencijalnog napona.v.: Dejstvo aksijalnih sila na kontrolnu zapreminu (c. te se intenzitet smičućih napona na površini zida provodnika moţe izraziti kao: (10. Lokalni gubici se odnose na energiju koja se gubi uslijed nagle promjene pravca kretanja ili oblika strujanja fluida (proširenje. U ovom slučaju. 10. lokalni otpori ili otpori oblika. bezdimenzionalni Darsi48-Vajsbahov49 koeficijent otpora. Na slici 10.8. linijski otpori ili otpori površine. OTPORI U OTVORENIM I ZATVORENIM PROVODNICIMA FLUIDA otpori na pravolinijskom putu.). je prikazan stacionarni uniformni tok u otvorenom ili zatvorenom provodniku. suţenje.4.5. (1) Slika 10.) u provodniku 48 49 Henry Darcy Julius Weisbach 165 .) gdje su: koeficijent otpora (za cijevi: ). koljena. U hidraulici se otpori u provodnicima fluida dijele na dvije grupe i to:   Gubici energije prouzrokovani ovakvim otporima kratko se zazivaju: linijski i lokalni gubici. srednja brzina.

Za kretanje u zatvorenom provodniku. imamo: (10. Kako je .5.6.) da bi se obezbjedila energija koja će savladati Budući da je visina brzinske energije ista u obadva presjeka..4. se moţe napisati kao: (10.5. pritisak moţe rasti u pravcu toka. dio obima gdje je kontura u kontaktu sa fluidom (uključujući slobodnu površinu tečnosti). ali pad potencijalne energije mora biti veći od tangencijalne napone uz zid cijevi. Jednačina energije.) Iz jednačine 10. koristeći 166 .Za otvoreni kanal i su identični i kretanje je rezultat promjene potencijalne energije .6. i 10.) Zbog pretpostavke o uniformnom toku. energija toka je definisana promjenom potencijalne i pritisne energije . dobivamo: (10. jednačina količine kretanja u pravcu je: gdje je okvašeni obim konture tj. u koju su uključeni i gubici redukciji raspoloţive energije. Ako posmatramo vertikalnu cijev i tok u njoj sa smjerom prema dole.

Hidrodinamička sličnost je bazirana na identičnosti odnosa odreĎenih veličina.1. Samo u izvjesnom veoma malom broju konkretnih slučajeva. Preostali.) Jednačine su. koje utiču na proces u njima.. kao i uopštavanje dobivenih rezultata predstavlja problem hidrodinamičke sličnosti. razumije se. geometrijska sličnost je potrebna. kao npr. Hidrodinamički model se odnosi na modeliranje nekog procesa koji se eksperimentalno proučava. moguće je doći do njihovog egzaktnog ili pribliţnog rješenja. sa tim da se dobiveni rezultati mogu prenijeti na pojave u svim sličnim objektima. eksperiment se obavlja na modelu umjesto na prototipu. prenošenje dobivenih rezultata sa modela na prototip ili na pojavu u prirodi. Upravo sada moţemo postaviti pitanje od velike vaţnosti: Koji su to uslovi pod kojim se dva kretanja mogu smatrati sličnim? Jedno je očigledno. izraz 7. povlači sličnost vanjskih geometrijskih uslova. koji karakteriše dva hidrodinamička toka. 11. ili objekt. TEORIJA SLIČNOSTI HIDRODINAMIČKA SLIČNOST I MODEL U poglavlju 7 su izvedene Navije-Stoksove jednačine. izraţenih u bezdimenzionalnoj formi. Pojam hidrodinamičke sličnosti je znatno kompleksnija od pojma geometrijske sličnosti. Model i prototip. U obadva kretanja strujne linije moraju biti slične što. za izotermno kretanje nestišljivog fluida konstantnog viskoziteta u i pravcu. Eksperimentalna rješenja imaju ograničenu valjanost i sa obzirom na uslove pod kojima su izvedena. Da bi se proširila valjanost eksperimentalnih podataka i smanjili troškovi izvoĎenja eksperimenta. (4) Navije-Stoksove jednačine su vektorske jednačine i mogu se napisati u tenzorskoj notaciji: (11. će biti meĎusobno slični ako sve veličine. nerješive. veoma su skupa ali daju veoma pouzdane rezultate unutar tačnosti mjernih metoda. stoje u odreĎenom odnosu.1.11. najveći dio problema hidrodinamike je praktično nerješiv direktno iz osnovnih jednačina kretanja fluida. u kojima uslijed pogodnih graničnih uslova dolazi do znatnog uproštenja jednačina. Za rješavanje ovakvih problema pribjegava se eksperimentima. u najopštijem slučaju kretanja fluida. sličnost 167 . Iz definicije hidrodinamičke sličnosti slijedi i pojam hidrodinamičkog modela.22. Problem formiranja modela. koriste se metode dimenzionalne analize.

Slika 11. POJMOVI VEZANI UZ SLIČNOST KRETANJA Putanje. U geometrijsku sličnost ulazi i sličnost hrapavosti čvrste konture.1. slika 11.: Geometrijska sličnost dva toka Geometrijska sličnost zahtjeva: Ako je kvalitet površine.1. Slika 11. a odgovarajući uglovi jednaki.:Hrapavost površine Ako su odgovarajuće duţine u odnosu odnosu: . hrapavost. tijela oko kojih se strujanje odvija itd. odnosno trajektorije. presjeka kanala.2. od bitnog uticaja pri kretanju. Tačke i su odgovarajuće tačke za meĎusobnu analizu.1. su geometrijski slične ako su odgovarajuće duţine u stalnom odnosu. treba i tu ostvariti geometrijsku sličnost. tada je jasno da će odgovarajuće površine biti u a odgovarajuće zapremine: 168 .1. 11.cijevnih vodova.2. slika 11.

. Neka su za dva slična strujanja: i sile: inercije. Na osnovu Dalamberovog principa. Ovo uslovljava srazmjernost sila koje djeluju na fluid. Suprotno. Na kraju. geometrijski oblici strujnih linija su slični. Kako je čvrsta kontura istovremeno i strujna površina. Dinamička sličnost predstavlja jednakost razmjera sila inercije i svakog para homolognih sila u sistemu: 169 . površina. da bi se zadovoljio uslov kinematske sličnosti.2. se moţe Navije-Stoksova jednačina napisati. Sama geometrijska sličnost nije dovoljna već mora postojati i kinematska sličnost. trebaju obadva strujanja biti odreĎena istim jednačinama. izraz 4. odnosi ili razmjere su: duţina. u ovom slučaju. gravitacione vanjske. model i prototip moraju biti i geometrijski slični. Navije-Stoksovim jednačinama. U meĎusobnoj razmjeri treba da stoje.Dakle. zapremina. To znači da odnos intenziteta bilo koje dvije sile u posmatranoj tački mora biti konstantan i neovisan o izboru tačke. respektivno. pritiska i viskoziteta. za jedno strujanje. sama geometrijska sličnost ne garantuje kinematsku sličnost. u obliku: a za drugo: Kako se obadvije jednačine odnose na slična strujanja to se one izmeĎu sebe mogu razlikovati samo nekim konstantnim odnosom. već i analogne brzine i ubrzanja: Kod kinematski sličnih strujanja. Tek tada je zadovoljena dinamička sličnost. da bi sličnost dva strujanja bila potpuna. ne samo analogne duţine.

Odgovor je potvrdan za obadva dijela pitanja.1. koje figurišu u dimenziji dotične veličine. u o prototip: o model: (11. tj. UPROŠTENI PRISTUP RJEŠAVANJU PROBLEMA KRETANJA Matematičko rješenje problema kretanja viskoznog fluida je veoma teško. racionalan način kojim se mogu riješiti problemi kretanja. za: Ako napišemo Navije-Stoksovu jednačinu. Npr. 11. razmjera za brzinu ne moţe biti proizvoljna. razmjera za gustinu je: gdje je razmjera za masu. i ako postoji da li se taj metod može koristiti pri interpretaciji eksperimentalnih rezultata.22. SLIČNOST NA OSNOVU DIFERENCIJALNIH JEDNAČINA pravcu. duţine i vremena. odnosi mase. dobivamo: 170 .2.2.2..Ako su propisani neki odnosi osnovnih veličina.2. 11. jer je : Razmjera za ubrzanje se dobiva iz odnosa : Izraz za razmjeru neke veličine se dobiva tako da dimenziju dotične veličine zamijenimo razmjerama osnovnih fizikalnih veličina. izraz 7. tada svi ostali odnosi proizlaze iz propisanih i ne mogu biti proizvoljni. Na primjer.) Iz odgovarajućih razmjera imamo: Uvrštavajući navedene razmjere u izraz 11. Zato se postavlja prirodno pitanje: Da li postoji jednostavan.

) Izjednačavajući članove i .4.3..) Izjednačavajući članove i .ili.8. dobivamo jednakost Ojlerovog broja: (11. poslije sreĎivanja: (11.) Prema izrazu 11.4..6.3.4. iz izraza 11. iz izraza 11.) Izjednačavajući članove i .) Izjednačavajući članove i ..) gdje je brzina zvuka: 50 51 Williams Froude Vincenc Strouhal 52 Ernst Mach 171 . dobivamo jednakost Rejnoldsog broja: (11. dobivamo jednakost Mahovog52 broja: (11.4. iz izraza 11.5. iz izraza 11.4.. treba biti zadovoljeno: (11.) Izjednačavajući članove i .4.9. dobivamo jednakost Frudovog50 broja: (11. dobivamo jednakost Strouhalovog51 broja: (11.7. iz izraza 11..

11.) što nije tačno. za Rejnoldsov broj. Neke druge kombinacije ne daju suštinski nove uslove. kinematsku sličnost. da bi sličnost dva kretanja bila potpuna potrebno je. Naglasimo još jednom.13. To pokazuje slijedeća analiza: (11.12. zadovoljavati tzv.11.) Sa druge strane Rejnoldsov broj je: (11.  FIZIČKI SMISAO REJNOLDSOVOG I FRUDOVOG BROJA Sila inercije prema Njutnovom zakonu je: Kod sličnih strujanja mora biti zadovoljen uslov: (11. 11. Ovdje treba napomenuti da je sa istim fluidom. Kako su bezdimenzionalne veličine iste.2. u izraz 11.Ako su za razna strujanja isti i broj.10. rješenja diferencijalnih jednačina će biti ista.10.) Uvrštavajući iz izraza 11. tokovi će posjedovati.2. u analizi modela i prototipa. dobivamo: (11.)  Sila teţe neke mase je: Za slična strujanja imamo: 172 . da pored geometrijske sličnosti bude ispunjena kinematska i dinamička sličnost. nemoguće jednostavno zadovoljiti Frudov i Rejnoldsov broj.

je: ili za slična strujanja moţemo pisati: (11.) Sile pritiska će automatski ispunjavati uslove sličnosti ako ih ispunjavaju i ostale sile.19.(11.) model: (11. Navije-Stoksove jednačine moţemo napisati za:   prototip ili original: (11.16.15. i viskoziteta. Kao što smo već naveli. i sila viskoziteta.15.)  Sila trenja na nekoj površini. izraz 11.17. izraz 11. ispunjen uslov: moţemo napisati: 173 .: (11. izraz 11..) Ako je. izraz 11.. na nekom odreĎenom mjestu.: (11. na osnovu Dalamberovog principa.) Frudov broj je proporcionalan odnosu sila inercije.13.13.14. prema Njutnovom zakonu.18.) dok je Rejnoldsov broj proporcionalan odnosu sila inercije.14.

24. Takav izraz će biti tačan ako pored numeričke tačnosti postoji i dimenzionalna ravnoteţa izmeĎu članova te jednačine. Napomena: Pritisak će igrati ulogu kod pojave kavitacije.20.3.25. koja moţe potpuno onemogućiti sličnost strujanja.23. Znajući dimenzije ubrzanja: (11. masa.) odakle vidimo da pritisak ne trebamo uzimati u obzir pri uporeĎivanju. i 11. DIMENZIONALNA ANALIZA . iako su Rejnoldsov i Frudov broj jednaki.20.) gdje su: sila.21.(11.22.22. nego da su i dimenzije broja Ovo opšte pravilo dimenzionalne homogenosti mora biti zadovoljeno ma kako kompleksan fenomen bio opisan datom jednačinom.: (11. će biti homogena ako koeficijent proporcionalnosti ima dimenzije: (11.) UporeĎivanjem izraza 11.) Bez obzira na sistem jedinica koje se upotrebljavaju pri analizi problema. jednačina oblika: zahtjeva ne samo da broj predstavlja proizvod izmeĎu jednake proizvodu dimenzija brojeva i . Pogledajmo dimenzionalnu homogenost izraza koji predstavlja II Njutnov zakon. 11. dobivamo: (11.18. u ovom osnovnom zakonu kretanja je usvojeno da je koeficijent proporcionalnosti uvijek jednak jedinici: (11. koji kaţe da je sila proporcionalna proizvodu mase i ubrzanja.) 174 . i . tj.) jednačina 11.HOMOGENOST Fizička pojava koja je predstavljena nekim algebarskim izrazom u sebi sadrţi članove sa različitim fizičkim svojstvima.. Drugim riječima. koeficijent proporcionalnosti.

Drugim riječima.26. nije jednačina u pravom smislu riječi. ako je ubrzanje. koji karakteriše opšti oblik tijela. bezdimenzionalni broj. Ako su . Na primjer. sile i mase su tako kombinovane da se bilo koja od njih moţe izraziti pomoću ostale tri. uključuje i veličine za odreĎivanje toplotnih. Na osnovu prethodne diskusije o homogenosti izraza 11. i poluose elipsoida onda je Izraţavanje zapremine nekog tijela u bezdimenzionalnoj formi pokazuje da njena veličina nije vezana za izbor mjernog sistema i razmjere. u izraz se mora uključiti bezdimenzionalni koeficijent proporcionalnosti . vrijeme i masa . magnetnih drugih pojava. onda su: Navedeni izraz 11. Izraz pokazuje dimenzionalnu homogenost. je koeficijent proporcionalnosti i predstavlja mjerni broj posmatrane 175 . To su duţina . nego zavisi samo od oblika tijela: Ovakvo bezdimenzionalno izraţavanje funkcija pokazuje odreĎene prednosti u odnosu na njihovu dimenzionalnu formu.) gdje i trebaju biti takvi da dobivena dimenzija člana na desnoj strani jednačine mora biti jednaka dimenziji veličine na lijevoj strani jednačine 11.26. dimenzionalne kategorije. i one definišu dimenzionalni sistem koji se koristi u mehanici. ali ništa ne govori o kvantitativnoj vrijednosti veličine koju opisuje.27. On je dio fizičkog dimenzionalnog sistema koji pored ovih. pomoću kojih su izvedene sve ostale. a za paralelopiped je . daje fizička svojstva veličine koju opisuje kao i kvalitet te veličine. Za dobivanje brojne vrijednosti veličine. veličine. se moţe napisati u obliku: (11. slijedi da u osnovi postoje tri osnovne veličine.22. Opšti princip dimenzionalne homogenosti nekog algebarskog izraza. Bezdimenzionalna veličina: predstavlja zapreminu tog tijela ma koje veličine..27. jedinice duţine. vremena. vrijeme i sila ili duţina . koji opisuje fizičku pojavu za izabrani dimenzionalni sistem . biti: (11. tako da će vrijednost veličine opisane dimenzionalnim izrazom 11.26. akustičnih.26. koji predstavlja II Njutnov zakon. optičkih. Uzmimo da je zapremina nekog tijela dimenzije i : data kao proizvod njegove tri karakteristične linearne gdje je faktor proporcionalnosti.) U izrazu 11.

odnosno pojavu. stišljivost itd. a za to je potrebno znanje i iskustvo. modul elastičnosti. je broj promjenljivih . treba voditi računa da predstavnika linearne dimenzije toka (duţina) koji definiše geometrijske granične uslove (veličina tijela. onda se sve promjenljive u njoj mogu grupisati u bezdimenzionalnih parametara. Naziv teorema je dobila po tome što je jedan od autora. tako da se dobije bezdimenzionalna funkcija oblika: (11. osnovne dimenzionalne bezdimenzionalna 53 54 Aimée Vaschy Edgar Buckingham 176 . koje se pojavljuju u svakom oni uključuju:    parametru. Posmatrajmo problem za koji se moţe tvrditi da postoji funkcionalna zavisnost: (11.29. godine. Bakingem.) U svakom bezdimenzionalnom parametru će biti sadrţano promjenljivih. granični uslovi).) koja odraţavaju materijalnost fluida. koja je poznata od 1915.28.29. Veoma je vaţno procijeniti dominantne veličine za neki problem. Sve promjenljive se mogu grupisati u parametra. viskozitet. jer ukoliko se pokaţe da neki izraz nije dimenzionalno homogen. to je indikacija da u proračunu postoji greška tj. bezdimenzionalne brojeve označavao grčkim slovom . Pri izboru promjenljivih.Značaj dimenzionalne homogenosti nekog izraza je očigledan i sa praktične tačke gledišta. TEOREMA Kao osnova koja opisuje neku pojavu u bezdimenzionalnoj formi je Vaši53-Bakingemova54 –teorema. sile gravitacije. a imamo kategorije.4. fizička svojstva fluida (gustina. greška u dimenziji je sigurna indikacija numeričke greške. sile trenja i sl. 11.) U izrazu 11. kinematske i/ili dinamičke karakteristike toka (brzina. a samo se jedna promjenljiva mijenja u svakom od njih. specifična teţina.) koje definišu uslove kretanja fluida. od kojih su njih isti u svim parametrima. dubina toka. ubrzanje. Osnova teoreme je: Ako se funkcija koja opisuje neku pojavu sa promjenljivih moţe opisati sa osnovnih dimenzionalnih kategorija ili . pad pritiska.

izraz 11.38.33.31.35.) (11.: (11.) Izraz 11. slika 11.36.32.: daju: odnosno: (11.: (11. Primjena dimenzionalne analize i Sve veća primjena teoreme otkriva i neke njene nedostatke.34.3. se moţe dalje napisati kao: (11.) Analogno uradimo i za jednačine u izrazima 11.) (11.) Sada moţemo napisati bezdimenzionalnu jednačinu koja je ekvivalentna početnoj.28.Poslije sreĎivanja desne kolone dobivamo: (11.37.) (11. nije jednak 177 . teoreme su značajne pri eksperimentalnom radu. U nekim slučajevima je pokazano da broj bezdimenzionalnih parametara.31. i 11.) gdje se treba odrediti eksperimentalno.36. koji opisuju kretanje fluida.30.32.) ili (11.) Rješenja jednačina u eksponentima izraza 11.30.

nego razlikom .40.) Napomena: Minorom tog reda matrice nazivamo determinantu dobivenu (sa odrţavanjem reda) i elemenata matrice.39. koje je opisuju. tako da one predstavljaju kolone. gdje je rang dimenzonalne matrice. Slika 11.: Dijagram eksperimentalnih podataka Prema ovome. a dimenzionalne kategorije ili predstavljaju redove matrice. U tom slučaju broj parametara se ne izraţava više razlikom . U svakom parametru će biti u svakom od njih. 178 . može svesti na bezdimenzionalnih parametara.. kako je to dato orginalnom teoremom. gdje je rang dimenzionalne matrice . nego da njihov broj moţe biti i veći.3.) Formirajmo dimenzionalnu matricu: (11. a da nisu jednaki nuli. onda se funkcionalna zavisnost između zavisno promjenljive i nezavisno promjenljivih. Rangom matrice nazivamo najveći red koji mogu imati njeni minori. promjenljivih veličina od kojih se samo jedna mijenja Ako se za neki problem moţe tvrditi da postoji funkcionalna zavisnost: (11.4. koji leţe na presjeku nekih njenih kolona i redova. Dimenzionalnu matricu formiraju elementi promjenljivih. modificirani oblik teoreme će glasiti: Ako je potrebno promjenljivih za opis neke fizičke pojave i ako ove veličine uključuju dimenzionalnih kategorija. slika 11.

i 11. odnosno: Promjenljive se mogu grupirati u bezdimenzionalna parametra.Slika 11. Rang dimenzionalne matrice je .4.42.41.43.: Minor trećeg reda Vratimo se našem primjeru. ili poslije sreĎivanja desne kolone: (11.45.41. 11.) 179 .) Rješenja jednačina u eksponentima izraza 11.) (11. nam daju vrijednost parametara: daju: odnosno: (11.43.) (11.) (11..44.42.

) Formirajmo tabelu: Formirajmo dimenzionalnu matricu: 180 .: (11. 11.5.) Sam eksperiment će pokazati koji su parametri dominantni. izraz 11.) Sada moţemo napisati bezdimenzionalnu jednačinu koja je ekvivalentna početnoj.47.1.39.48. Koristeći URAĐENI PRIMJERI PRIMJER teoremu provjeriti da li je moguća zavisnost: ili prilikom kretanja viskoznog fluida kroz cijevi. 11.(11.46. RJEŠENJE: Funkcionalna zavisnost: (11.5.

) (11. i 11. 11.49. odnosno: Promjenljive se mogu grupirati u bezdimenzionalna parametra.) (11. ili poslije sreĎivanja desne kolone: (11.49.) (11.51.. nam daju vrijednost parametara: (11.52.) 181 .50.Rang dimenzionalne matrice je .50.51.) Rješenja jednačina u eksponentima izraza 11.53.

56. 11.48. prema slici 11.: ili odnosno.5. (11. izraz 11.54.55.5.2.55.) izraz 11. Slika 11.(11. PRIMJER Odrediti kvalitativni izraz za brzinu isticanja tečnosti kroz otvor na beskonačno velikom rezervoaru. Moţemo očekivati da će brzina isticanja zavisiti od gustine tečnosti .) Sada moţemo napisati bezdimenzionalnu jednačinu ekvivalentnu početnoj.) Formirajmo tabelu: 182 . ubrzanja zemljine teţe i od visine nivoa vode u rezervoaru : odnosno (11. kvalitativno odgovara početnom izrazu.: Isticanje tečnosti iz rezervoara RJEŠENJE (A): Pretpostavimo da iz posude ističe neviskozan fluid kroz mali otvor.5.

60. srazmjerna je kvadratnom korijenu visine tečnosti . odnosno: (11.57. nam daju vrijednost parametra: (11.58. 183 . ili poslije sreĎivanja desne kolone: (11.) Vidimo da brzina isticanja ne zavisi od gustine.) Rješenja jednačina u eksponentima izraza 11.) Promjenljive se mogu grupirati u bezdimenzionalni parametar.Formirajmo dimenzionalnu matricu: Rang dimenzionalne matrice je . Konstantu ne moţemo odrediti na ovaj način. ali znamo da je konstanta.59.) (11. . prema Toričeliju.58.

nam daju vrijednost parametara: (11. uz saznanja iz dijela riješena (A).: Formirajmo dimenzionalnu matricu: Rang dimenzionalne matrice je . ili poslije sreĎivanja desne kolone: (11.) Rješenja jednačina u eksponentima izraza 11.61.63.RJEŠENJE (B): Ako bismo ţelili riješiti isti problem tačnije. i 11..64.) Formirajmo tabelu uz izostavljanje uticaja gustine.) 184 . odnosno: Promjenljive se mogu grupirati u bezdimenzionalna parametra.62. (11. onda bismo u obzir trebali uzeti i viskozitet fluida.62.63.) (11.

kinematska sličnost.66. funkcija Rejnoldsovog broja. da bi dva kretanja bila slična.65. odnosno sličnost strujnog polja.(11.) Neki karakteristični brojevi su (1): Rejnoldsov broj.61.: ili odnosno. Uslov dinamičke sličnosti je: (11. predstavlja odnos inercijalne i viskozne sile: Ojlerov broj. Oblik ove funkcije se moţe naći samo eksperimentalnim putem. moraju biti ispunjeni slijedeći uslovi:    geometrijska sličnost. (11. PRIMJENA HIDRODINAMIČKE SLIČNOSTI NA MODELIRANJE KRETANJA FLUIDA Kao što je ranije navedeno.) Sada moţemo napisati bezdimenzionalnu jednačinu ekvivalentnu početnoj.6. ali je sada koeficijent srazmjernosti. 11. predstavlja odnos inercijalne i gravitacione sile: 185 . izraz 11. dinamička sličnost.67. predstavlja odnos sile pritiska i inercijalne sile: Frudov broj. odnosno proporcionalnosti.) Vidimo da je brzina isticanja srazmjerna .

Razlika pritisaka pokazuje koliko rezerve pritiska postoji dok se ne počnu formirati prvi mjehurići pare. Povećanje brzine po pravilu vodi smanjenju pritiska i pojavi kavitacije.6. koliki treba biti period nastajanja talasa na modelu da bi se obezbjedila sličnost? b) Kolika je sila po duţnom metru na objektu.Košiev broj. Model za ispitivanje vodenih talasa izraĎen je u razmjeri a) Ako je period talasa na objektu . pritisak zasićenja na temperaturi fluida.1. Kavitacijski broj ukazuje na mogućnost pojave kavitacije. PRIMJER . koja odgovara sili od na modelu? RJEŠENJE: a) Iz Frudove sličnosti dobivamo: b) Iz Ojlerove sličnosti: 186 . 11. predstavlja odnos inercijalne sile i sile elastičnosti nastalih kao posljedica stišljivosti fluida: Kavitacijski broj: gdje su: apsolutni statički pritisak.

69.) Iz izraza 11.(11. se ispituje u vazduhu: Model aviona. i 11.68. PRIMJER .6..70.) Odnos traţenih sila je: pa je sila po jedinici duţine: 11.2. izraĎen u razmjeri pri brzini od: a) Kojom brzinom treba vući model ako se ispitivanja obavljaju u vodi: b) Koliki će biti otpor aviona u vazduhu.69. ako je otpor modela u vodi: RJEŠENJE: a) Iz Rejnoldsove sličnosti dobivamo: 187 . imamo: (11.) Iz Frudove sličnosti: (11.68.

b) Iz Rejnoldsove sličnosti: Brzina objekta u vazduhu treba biti: Iz Ojlerove sličnosti: Odnos sila objekta u vazduhu i modela u vodi je: odnosno: Otpor aviona u vazduhu je: 188 .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful