1.

1.1.

UVOD U MEHANIKU FLUIDA
POJAM FLUIDA I NJEGOVA PODJELA

Mehanika čvrstog i čvrsto-elestičnog tijela, kao što su otpornost materijala i teorija elestičnosti, izučavaju problematiku onih materija koje se ne deformišu ili je njihova deformacija vrlo mala dok su smičuće sile u dejstvu. Klasifikaciji materije na bazi veličine dejstva smičućih napona i odgovarajuće veličine deformacije dovodi do pojma fluida. U tom cilju, podsjetimo se na pojmove napona i deformacije. Napon se definiše kao granična vrijednost odnosa sile kada posmatrana površina teţi nuli: i površine na koju djeluje ova sila,

Ako je sila normalna na površinu govorimo o normalnom naponu , a ako je tangencijalna, govorimo o smičućem naponu . Deformacija se definiše kao promjena rastojanja izmeĎu dvije tačke u tijelu. Ako se posmatra apsolutna veličina ove promjene govori se veličini deformacije, a ako se posmatra količina ove promjene u jedinici vremena, govori se o brzini deformacije. Fluid se može definisati kao materija koja se kontinualno deformiše, tj. kreće se, struji ili teče kada je podvrgnuta i najmanjem dejstvu smičućih napona. Prema ovoj definiciji fluida, tečnosti i gasovi se mogu svrstati u fluide bez obzira na velike razlike u nekim njihovim fizičkim svojstvima. Isti zakoni kretanja su primjenljivi za strujanje oba medija dokle god su pri tom strujanju dominantna ista fizička svojstva. Ovakav pristup izučavanja i klasifikacije materijala je doveo do razvoja nove fundamentalne inţinjerske discipline Reologije, podjednako interesantne za izučavanje čvrsto–elastičnog i fluidnog tijela. Grafički prikaz funkcionalnih relacija napona i brzina deformisanja za izvjestan broj reoloških materija je prikazan na slici 1.1. U opštem slučaju, veza izmeĎu tangencijalnih napona i brzine deformacije se naziva krivom tečenja materijala:

Kako se vidi, prema reološkom tretiranju materije, klasifikacija počinje od jednog idealnog ekstrema:  Paskalove1 materije, koja ne posjeduje unutarnje trenje pa prema tome ni otpor dejstvu smičućih sila. Pretpostavke o neviskoznom, idealnom fluidu su uvedene u svrhu aproksimativnih analiza.

1

Blaise Pascal

1

 

Njutnov2 fluid je materija kod koje je veza izmeĎu smičućih napona i brzine deformacije linearna. To su fluidi sa kojima se najčešće susrećemo u praksi (voda, ulja i druge tečnosti, zatim vazduh i drugi gasovi). Nenjutnovi fluidi su materije kod kojih je veza izmeĎu smičućih napona i brzine deformacije nelinearna. Tu spadaju guste suspenzije, krv, med, rastvor gume i dr. Mada postoji razlika izmeĎu ovih fluida u pogledu relacije napon – brzina deformacije ipak njutnovi i nenjutnovi fluidi posjeduju jedno zajedničko svojstvo koje ih karakteriše kao fluide, a to je da se oni počinju deformisati i pri najmanjem dejstvu smičućih napona.

Slika 1.1.: Reološka podjela materije

Plastično tijelo je materija za koju je karakteristično da mora proći zonu elastičnosti da bi prešla u zonu plastičnosti. Dok je dati element materije u zoni elastičnosti, po prestanku dejstva smičućih napona element poprima prvobitni oblik. Ordinatna osa dijagrama predstavlja čvrste – elastične materije. Plastični materijali zahtijevaju neki početni napon prije nego se počnu deformisati. To znači da se ne deformišu kontinualno pod dejstvom tangencijalnih napona te ne pripadaju kategoriji fluida.

Na prvi pogled, razlika izmeĎu tečnosti i gasova je velika da bi se oni mogli nazvati fluidi. Razlog je što je masa po jedinici zapremine kod tečnosti obično i do hiljadu puta veća nego kod gasova. MeĎutim, sa kinematske tačke gledišta meĎu njima nema razlike. Mehanizam vjetra u niţim slojevima atmosfere i mehanizam podvodnih strujanja u jezerima i morima principijelno se ne razlikuje i pored velike razlike u gustinama gasa i tečnosti. Isto tako, pri kretanju tijela kroz vazduh ili tečnost slika strujanja će biti ista. Iz tog razloga projektovanje velikog sistema ventilacije i sistema za razvod tečnosti, gasa ili ulja, u osnovi se ne razlikuju. Kako je god bila data veza izmeĎu čvrstih i tečnih materija, analogno se moţe povući paralela izmeĎu disciplina koje ih izučavaju. Mehanika fluida uključuje izučavanje tečnosti i gasova dokle god razlika u stišljivosti nije od dominantnog uticaja. Ako se relativno velika kompresibilnost fluida pojavi kao problem u analizi, onda termalni efekt igra dominantnu ulogu i problem nije više problem mehanike fluida nego postaje problem termodinamike.
2

Isaac Newton

2

Prema tome mehanika fluida je disciplina koja izučava kontinuume koji se deformišu i pri najmanjem dejstvu smičućih sila i obuhvata vrlo širok dijapazon ponašanja materije, počevši od momenta koji nije više od interesa za teoriju elastičnosti i teoriju plastičnosti, pa sve do momenta dok problem ne postane izrazito termodinamički. Na bazi reološke klasifikacije razlikujemo: Materija: Neviskozan fluid Viskozan fluid Viskozan – elastičan fluid (med, krv i sl.) Elastično – viskozno tijelo (katran i sl.) Elastično – plastično tijelo Čvrsto (kruto) tijelo Paskalova Stoksova Maksvelova Kelvinova Hukova Euklidova Naziv materije prema geniju: Blaise Pascal George Gabriel Stokes James Clerk Maxwell William Thomson – 1892.godine postaje Baron Kelvin of Largs, tj. Lord Kelvin Robert Hooke Euclid of Alexandria

1.1.1.

IZ ISTORIJATA RAZVOJA MEHANIKE FLUIDA

Filozofi i matematičari, koji su proučavanju prirode prilazili sa stanovišta kvalitativne analize problema (zašto? i kako?), formirali su disciplinu pod imenom mehanika fluida. Sa druge strane, praktičari i inţenjeri koje je interesovao kvantitativni aspekt problema (koliko?) formirali su disciplinu pod imenom hidraulika. Prvi su za rješavanje problema upotrebljavali matematske metode, a drugi su se oslanjali na iskustvo i empiriju. Prvi, da bi riješili matematski postavljen problem, su često morali činiti takve pretpostavke koje su ih udaljavale od realnosti, tako da se mehanika fluida udaljavala od onoga što je trebala da bude. Drugi, u cilju dobivanja kvantitativnih rezultata, nisu ulazili u uzroke pojave i probleme su rješavali upotrebom empirijskih koeficijenata, tako da je hidraulika dobila i svoj ne zvanični naziv – nauka o koeficijentima. Divergencija izmeĎu ove dvije discipline, jedne te iste nauke, je dosegla kulminaciju krajem pretprošlog i početkom prošlog vijeka. Primjer za ovo je da su pri rješavanju jednog te istog problema ove dvije discipline davale potpuno kontradiktorna rješenja (npr. otpor tijela u fluidu, uzgon i cirkulacija). Krajem XIX vijeka pojavile su se tendencije zbliţavanja ovih disciplina. Tako je pobornik teoretskog tretiranja problema , engleski fizičar Osborn Rejnolds 3 osjetio potrebu da postojeće teorije o kretanju fluida više pribliţi realnosti, odnosno da teoriju koriguje eksperimentalnim rezultatima.

3

Osborne Reynolds

3

njemački naučnik. kao Viliam Frud4. u stvari ne postoji. on je dovoljno malen da se. Ovo su svojstva tijela koje. kao na diferencijalno malu veličinu. 1. pri rješavanju problema kretanja mase fluida. inţenjeri. Tek početkom prošlog vijeka Ludvig Prandtl5..1. Putem statističke analize većeg broja uzoraka uzetih iz posmatranog medija veće zapremine. Sa druge strane. na njega u cijelosti može primijeniti princip diferencijalnog računa. i rezultat je potrebe za uproštenjem prirode u cilju njene lakše analize i aplikacija rezultata. ova hipoteza o kontinuumu moţe se i grafički prikazati. o njoj se vodi računa u izuzetnim slučajevima. kao što je slučaj rješavanje problema pri vrlo niskim pritiscima. gdje je: 4 5 William Froude Ludwig Prandtl 4 . Nauka o strujanju.u koju spada i mehanika fluida. itd.2.. Zbog navedenih pretpostavljenih svojstava takvih tijela ona se nazivaju neprekidne sredine. kao i sve ostale materije. Smatrajući ga kao redukovanu zapreminu u kojoj je masa molekula kontinuirano raspoređena bez praznog međuprostora. FIZIČKA SVOJSTVA FLUIDA POJAM KONTINUUMA Fluidi. koja se danas pojavljuje pod različitim imenima: Mehanika fluida . Teorijska hidraulika. sa svojom teorijom graničnog sloja objedinjuje ova shvatanja. Izučavanje njihovog ponašanja spada u posebnu disciplinu – Mehaniku neprekidnih sredina. kojoj je na prvom mjestu zadatak pri rješavanju problema da odgovori na pitanja „zašto?“ i „kako?“. Njena osnovna postavka je: Umjesto tačke posmatra se elementarna zapremina.2. postavljaju korelacije izmeĎu eksperimentalnih činjenica i teoretskog razmatranja. posjeduju submikroskopsku strukturu u kojoj su elementarni dijelovi u neprekidnom pokretu kroz relativno veliki prazan prostor. a zatim i na pitanje „koliko?“. a hidraulika i mehanika fluida nalaze „jezik“ sporazumijevanja i tijesnu saradnju u rješavanju inţenjerskih problema. Istina. pri konstantnoj temperaturi i pritisku. Element je dovoljno velik i u sebi sadrži veći broj molekula tako da su njegova fizička i kinematsko–dinamička svojstva odraz srednjeg efekta molekula u njemu. element fluida. Rješenja postaju aplikativna i imaju odgovarajuću fizičku interpretaciju. MeĎutim. Zato se kao osnivač moderne nauke o kretanju fluida.Ruski naučnik Nikolaj Jegorovič Ţukovski usmjerava teoriju potencijalnog strujanja fluida prema rješavanju inţenjerskih problema. Sa druge strane. odnosno kontinuumi. smatra Ludvig Prandtl sa zasluţnim sinonimom „Otac moderne mehanike fluida“. Osnovna pretpostavka je da fluidni medij u potpunosti ispunjava prostor izabranog elementa i posjeduje inercijska i druga fizička svojstva.2. čija je posljedica da su pored fizičkih svojstava tog medija isto tako i kinematske i dinamičke veličine neprekidne funkcije prostornih koordinata tačke. onda se i sva njegova svojstva kontinuirano mijenjaju ili su konstantna unutar posmatrane zapremine. 1. kao na slici 1. molekularna struktura fluida se zanemaruje (kretanje molekula nije od interesa).

GUSTINA FLUIDA Gustina je fizičko svojstvo fluida koja se definiše kao granična vrijednost odnosa mase i zapremine. kada posmatrana zapremina teţi nuli. Zapremina predstavlja minimalnu zapreminu fluidnog elementa koji zadovoljava uslove neprekidne sredine. onda je takav kontinuum homogen. Ova zapremina se naziva granica neprekidne sredine ili kontinuuma. količina mase u datoj zapremini varira sa poloţajem i vremenom. za sve zapremine veće od granice neprekidne sredine. 5 .2.2. Ako se konstantnost mase po jedinici zapremine (gustina) kontinuuma. Ako pak dolazi do promjene gustine povećanjem izabrane zapremine preko neke veličine onda postoji prostorna promjena gustine što odraţava nehomogenost posmatranog kontinuuma. Ovo je slučaj. tako da oni postaju sve homogeniji. broja molekula po jedinici zapremine se smanjuje i zato se masa po jedinici zapremine asimptotski pribliţava konstantnoj vrijednosti. kao što je pokazano na slici 1. tj.Ukoliko se izabere manji uzorak onda postoji i manja vjerovatnoća da će on sadrţavati molekule. Slika 1. koja u sebi sadrţi ovu masu. bez molekula. S druge strane. 1. . ako je izabrana elementarna zapremina veličine unutar zone efekta molekula. Osnovni uslov za posmatranje fluida kao kontinuuma je da karakteristična veličina posmatranog elementa fluida bude mnogo veća od srednje vrijednosti slobodne putanje molekula. neki drugi uzorak iste veličine moţe u sebi sadrţati izvjestan broj molekula. u kojoj molekuli ne izraţavaju svoje individualne karakteristike. Pošto su molekule u stalnom pokretu moguće je da se dobije dovoljno malen uzorak. odraţava za ma kako izabranu zapreminu po obliku i njenom poloţaju u kontinuumu.2. i on se moţe povećati ili smanjiti zavisno od medija.: Grafički prikaz hipoteze o kontinuumu Ukoliko se zapremina uzorka poveća onda će svaki uzorak u sebi sadrţati glavninu molekula prvobitnog uzorka. Povećanjem zapremine. Za tako izabranu malu zapreminu uzoraka je nemoguće ustanoviti konstantnu vrijednost odnosa mase i zapremine.2. Prema tome.

) Dimenzija je: Iako je poznata kao skalarna veličina. pa iz zakona o odrţanju mase slijedi: 6 . 1. Obično se kao referentna specifična teţina uzima specifična teţina vode pri normalnim stanju. Relativna zapreminska promjena ( ) uslijed promjene pritiska je mjera stišljivosti fluida i naziva se koeficijent stišljivosti: (1.3.2.3. pokazuje da smanjenju pritiska odgovara povećanje zapremine i obratno. Sve ove veličine kao zavisno promjenljive u najopštijem slučaju mogu se mijenjati od tačke do tačke. Promjena zapremine uzrok je promjeni gustine. SPECIFIČNA TEŽINA FLUIDA Dejstvo sila gravitacije na jedinicu zapremine fluida predstavlja teţinu jedinice zapremine. Po prestanku dejstva ovih sila posmatrana zapremina poprima prvobitnu veličinu. tj. STIŠLJIVOST – ELASTIČNOST FLUIDA Svaki fluid u manjoj ili većoj mjeri pokazuje svojstvo stišljivosti. 1.) Dimenzija gustine je: Gustina se mijenja sa pritiskom i temperaturom prema jednačini stanja.2. To je svojstvo fluida da pod dejstvom normalnih površinskih sila mijenja svoju zapreminu. a u posmatranoj tački i u toku vremena. tako da se u najopštijem slučaju moţe pisati da je gustina zavisno promjenljiva funkcija koordinate tačke i vremena.1. Prema definiciji slijedi da je relativna specifična teţina bezdimenzionalni broj. zapreminsku ili specifičnu teţinu: (1.(1.2.3. specifična teţina je suštinski vektor sa smjerom dejstva u smjeru ubrzanja zemljine teţe. Njena relativna u odnosu na neku referentnu veličinu se naziva relativna specifična težina . odnosno elastičnosti.4. U velikom broju problema je i ovaj dio mehanike fluida će biti proučavan.) Znak minus u izrazu 1.

2. kao i svim ostalim pravcima i smjerovima. Kombinovani efekt protoka količine kretanja. onda će ma kakva molekularna interakcija. Ako je u blizini te tačke brzina fluida jednolika. Isti mehanizam prenosa se odigrava i u suprotnom smjeru. izraz 1. a strujni prostor mali. 7 . normalan je na površinu i ne zavisi od orijentacije površine elementa. U ovom difuznom procesu moţe doći i do sudara molekula. a u vodi c ≈1500 m/s. prolazom molekula kroz površinu elementa i kohezionih sila koje djeluju izmeĎu molekula na obe strane površine. Ovaj kaotični proces miješanja na nivou molekula se naziva molekularna difuzija i predstavlja osnovu transportnih procesa (mase. predajući ih zoni u koju dolaze. Njutnov obrazac za brzinu prostiranja zvuka (c) u homogenoj sredini glasi: Stišljivost fluida se moţe zanemarit u slučajevima gdje je brzina zvuka velika. poprečno na površinu elementa. rezultirati uspostavljanjem i tangencijalne komponente napona.5.4. 1. molekule sa sobom prenose termodinamičke karakteristike (definisane stanjem kretanja molekula). toplote i količine kretanja) u fluidu. Prema tome. Molekule kao nosioci mase su nosioci i količine kretanja . Do ovoga će doći ako u tom momentu. koja će uvijek djelovati tako da nastoji eliminisati razliku brzina izmeĎu susjednih slojeva fluida. Pri kaotičnom kretanju prelazeći iz jedne zone. napon je isti kao da fluid miruje. Elastičnost-stišljivost fluida je zanemarljiva ako je brzina strujanja znatno manja od brzine prostiranja zvuka u datoj sredini. VISKOZITET Mehanika fluida kao mehanika kontinuuma zanemaruje submikroskopsku strukturu materije. Ako je u okolini posmatrane tačke raspored brzina fluida nejednolik.4. Modul elastičnosti je recipročna vrijednost koeficijenta stišljivosti i predstavlja relativnu promjenu gustine uslijed promjene normalnih sila. koja je osnova za fizičku interpretaciju viskoziteta kao isključivog svojstva fluida. Prenos količine kretanja kroz površinu fluidnog elementa dogaĎa se kada molekule proĎu kroz površinu tog elementa.(1. U vazduhu je brzina zvuka c ≈330 m/s. izmeĎu dvije grupe molekula sa obe strane površine elementa djeluje sila. transport količine kretanja kao posljedica intermolekularnog dejstva.) Na ovaj način je definisana mjera elastičnosti fluida preko modula elastičnosti. stvara unutrašnji otpor kretanju fluida ili unutrašnje trenje u fluidu. predstavlja veličinu lokalnog napona.

. kao što je prikazano na slici 1.5. U ovom primjeru fluid se kreće izmeĎu dvije beskonačno velike. napon je veličina tangencijalne komponente napona.3. Koeficijent proporcionalnosti.tangencijalni napon (smičuća sila na jedinicu površine ). u ravnima paralelnim sa ravni. IzmeĎu ploča brzina se mijenja linearno od nule. kroz ravan u kojoj se formira ovaj napon. nazivaju se Njutnovi fluidi. a fluidi koji se po njemu ponašaju.: Jednostavno smičuće kretanje fluida Zbog linearnog rasporeda brzina.koeficijent dinamičkog viskoziteta. To je koeficijent viskoziteta kao predstavnik ovog novog fizičkog svojstva fluida.5. Dobivena relacija 1.: 8 . gradijent brzine (promjena brzine po jedinici duţine u pravcu normalnom na pravac kretanja fluida). U navedenom izrazu.) gdje su: . Na osnovu navedenog. u izrazu 1.3. do na gornjoj pokretnoj ploči. Relacija koja daje vezu izmeĎu unutarnjeg napona i nejednolikosti rasporeda brzina uključivat će koeficijent proporcionalnosti kao predstavnika opisanog mehanizma. Postavimo relaciju izmeĎu unutarnjeg napona i lokalnog gradijenta brzine za jednostavno smičuće kretanje fluida. a druga se kreće brzinom .5. od kojih jedna miruje. paralelne ploče. predstavlja Njutnov zakon unutrašnjeg trenja u fluidu. na donjoj ploči. izmeĎu i gradijent brzine je konstantan u svim tačkama presjeka pa će u ma kojoj ravni paralelnoj sa ravni doći do uspostavljanja smičućeg napona veličine: (1. Raspored brzina je dat funkcijom opšteg oblika: Slika 1. Zbog dejstva viskoziteta brzine čestica fluida u kontaktu sa pločama su jednake brzini ploča. tangencijalni napon se moţe interpretirati kao molekularni – viskozni fluks količine kretanja glavnog pravca toka u pravcu normalno na njega. koja ima takav pravac i smjer da nastoji eliminisati nejednakosti rasporeda brzina.Fluidi koji pokazuju ovo svojstvo su viskozni fluidi.

a i u tehničkom sistemu koristila se jedinica: Ovako.(1. direktno ne predstavlja koeficijent prenosa količine kretanja. Odgovarajući koeficijenti prenosa toplote i mase imaju dimenzije kvadrata duţine u jedinici vremena Koeficijent viskoziteta koji ima dimenzije isključivo kinematske veličine dobiva se djeljenjem koeficijenta dinamičke viskoznosti sa gustinom fluida: (1. u CGS sistemu se koristila jedinica Stoks Dakle. a ne pritiska i da sa porastom temperature koeficijent dinamičkog viskoziteta raste za gasove. 9 . koeficijent kinematskog viskoziteta je koeficijent difuzije količine kretanja i predstavlja sposobnost molekularnog transporta da eliminiše nejednolikost intenziteta veličine koja doprinosi transportu količine kretanja (u ovom slučaju brzine fluida). bilo da je fluid u stanju mirovanja ili kretanja. a opada za tečnosti.6. Navedimo još da je koeficijent dinamičkog viskoziteta funkcija temperature. Kao predstavnik fizičkog svojstva fluida.) se naziva koeficijent dinamičkog viskoziteta. jer nema dimenzije koeficijenta difuznosti.) Ovo je koeficijent kinematskog viskoziteta i njegove dimenzije su: Jedinica za mjerenje kinematskog viskoziteta u SI sistemu je kvadratni metar po sekundi Ranije. jer u sebi sadrţi dimenzije dinamičke veličine. jedinica mjere za koeficijent dinamičkog viskoziteta je: Ranije. u fizičkom CGS sistemu.7. on je za Njutnove fluide pri datim termodinamičkim uslovima konstantan. kako je dat koeficijent dinamičkog viskoziteta. Za nenjutnove fluide koeficijent dinamičkog viskoziteta je funkcija i stanja i kretanja izraţenog preko gradijenta brzine Dimenzija koeficijenta dinamičkog viskoziteta je: U SI sistemu jedinica.

jer u tom slučaju ta sila je zaista proporcionalna zapremini. odnosno funkcija jedinične sile . u notaciji vektorske analize: (1.2.. gravitaciona sila. entalpija i entropija. tj. ima svoj potencijal. a to su. Vanjske sile su one koje djeluju izmeĎu ma koje mase datog sistema i mase nekog drugog sistema koji nema direktnog kontakta sa prvim. ali pošto se ukupna vanjska sila na neko tijelo izraţava preko zapreminskog integrala elementarnih sila. koja pokazuje koliko energije treba utrošiti za zagrijavanje fluida. sila inercije (Koriolisova. One su. koja je funkcija kako mase tijela tako i mase zemlje koja na ovu masu djeluje. i koeficijent difuzije (toplota. U suštini ona je proporcionalna masi. Kao najbolji primjer moţe da posluţi sila teţe. rezultat neke druge mase na posmatranu masu. masa) koji pokazuje transportne osobine fluidne mase. dakle. koja pokazuje koliko efikasno fluid provodi toplotnu energiju. 10 . skalarnu funkciju koja zadovoljava uslov: odnosno. u reţimima strujanja kada dolazi do promjene temperature od značaja su i druge osobine:     specifična toplota. to se uobičajeni naziv 'zapreminska' sila moţe opravdati i ovom činjenicom. OSTALE OSOBINE FLUIDA Naprijed su navedene najvaţnije osobine fluida vezane za problematiku koja će se razmatrati u ovoj knjizi. Unutrašnje sile su one koje djeluju na kontaktnoj površini izmeĎu dvije mase i pojavljuju se u parovima (po zakonu akcije i reakcije). Vanjske sile se još nazivaju i zapreminske. posebno onih koje su predmet mehanike fluida.8. pa im je naziv 'vanjske' adekvatniji nego 'zapreminske'. čija je dimenzija posmatranu zapreminu fluida ukupna vanjska sila biti: onda će za Veliki broj vanjskih sila. npr. I naziv 'zapreminske' bi bio u potpunosti adekvatan ukoliko bi se radilo o tijelima (masi) kod kojih je gustina konstantna. sila zemljine teţe. unutrašnja energija. toplota provoĎenja. čije promjene ukazuju na razmjenu energije izmeĎu fluidne struje i okoline. MeĎutim. Ako vanjsku silu jedinice zapremine označimo sa .3.6.1. centrifugalna) i druge. ANALIZA SILA KOJE DJELUJU NA FLUID I NJEGOVA RAVNOTEŽNA STANJA Sve sile koje djeluju na fluidnu masu u odreĎenoj zapremini se mogu podijeliti na unutrašnje i vanjske. 1.) gdje su: potencijal. a u datom sistemu se pojavljuju samo jednom.

je vektor definisan u svakoj tački polja. za razliku od čvrstih tijela. Slika 1. Da bi se to pokazalo treba posmatranu zapreminu. bez trenja. Kao primjer uzmimo silu teţine (zemljine teţe) čija je jedinična vanjska sila jednaka sili gravitacionog ubrzanja.: tako da je potencijal sile zemljine teţe: (1. Pri kretanju realnog 11 . Unutrašnje sile se nazivaju i površinske sile. Realni fluid u stanju mirovanja se ponaša kao idealan. pa se oko nje površina sve predstavljati . kada normalne napone.) gdje je z ordinata sa smjerom prema gore. Tangencijalne komponente površinskih sila izazivaju klizanje fluidnih elemenata i pri najmanjem dejstvu. slika 1.9. Pritisak je skalarna veličina. Dakle. koji ima smjer normale na nivo-ravan.: U unutrašnjosti fluida normalni napon moţe biti samo pritisak . Sila gravitacije je jedna od vanjskih sila koje najčešće srećemo u mehanici fluida. granična vrijednost količnika tangencijalne ili smičuće napone. pa ni u tačkama elementarne površine koja je proizvoljno izabrana. dimenzije: Elementarna sila pritiska je: Znak minus je zbog toga što sile pritiska djeluju u suprotnom smjeru od vanjske normale na površinu.4. jer fluid ne moţe podnijeti silu istezanja.4. koja se moţe rastaviti na normalnu tangencijalnu komponentu . tangencijalne (smičuće) sile moraju biti u ravnoteţi kada fluid miruje. podijeliti na dva dijela pomoću ravni . tj. a količnika odabere proizvoljna tačka . površinske sile nisu jednake u raznim tačkama površine. tada se dio I moţe zadrţati u istom stanju samo ako se uticaj dijela II zamjeni dejstvom ekvivalentnih sila u svim tačkama koje pripadaju zajedničkoj površini Zato se ovakve sile nazivaju površinskim silama i označimo ih sa površine trpi elementarnu površinsku silu Mali dio granične i . Ako se na nekoj elementarnoj površini više suţava onda će u limesu. koju ispunjava fluid. Sile koje imaju svoj potencijal se nazivaju konzervativne sile.: Unutrašnje sile Ako se dio II ukloni. U opštem slučaju. tj.

dalje. Zato je elementarna sila pritiska . pa se mogu napisati uslovi za njegovu ravnoteţu pod dejstvom normalnih sila (normalno na stranu ABC). pa i najmanjeg elementa ista u cjelokupnom fluidnom prostoru. Tako je moguće matematički obuhvatiti mnoge pojave koje bi bez toga ostale neobjašnjene. Izotropan fluid podrazumijeva da su svojstva svakog. Homogenost fluida podrazumijeva da su fizička svojstva svakog. Sila uzrokovana statičkim pritiskom ima dva vaţna svojstva:   uvijek je normalna na svakoj stvarnoj ili zamišljenoj površini u fluidu. ukoliko u fluidnom prostoru nema nekih izuzetnih mjesta. Uvijek se pretpostavlja da masa neprekidno ispunjava prostor koji zauzima fluid. Dokaz će biti izveden ako se dokaţe da statički pritisak ostaje isti u pravcu normale svake od tih površina. Zna se da kroz jednu tačku moţe prolaziti bezbroj površina pod raznim uglovima. u toj tački. postaju sada funkcije koordinata u prostoru i mijenjaju se neprekidno od tačke do tačke. Drugačiji fluidi se ne proučavaju u mehanici fluida. Prvo svojstvo je očigledno jer kada bi sila statičkog pritiska djelovala pod nekim uglom prema normali na površinu. vektor i to jednak pritisku pomnoţenim elementom površine i sa predznakom minus jer je smjer sile pritiska suprotan smjeru normale na vanjsku površinu: Pritisak u fluidu postoji bez obzira da li fluid miruje ili se kreće. pretpostavlja da je materija homogena i izotropna. On miruje. PRITISAK Već smo naveli da se pod pritiskom u nekoj tački fluida podrazumijeva skalarna veličina čija vrijednost odgovara površinskoj sili normalnoj na površinu. U mehanici fluida se.5. 12 . brzina. Drugo svojstvo pritiska treba dokazati. Tangencijalna komponenta bi izazvala klizanje fluidnih elemenata i ravnoteţa bi se pokvarila. 1. uvijek bi se mogla rastaviti na komponente u pravcu normale i tangente. viskozitet igra vaţnu ulogu i nema kretanja fluida bez većeg ili manjeg otpora. kao što su gustina. koja djeluje na element površine .1. Pritisak pri mirovanju fluida se definiše kao statički pritisak.3. spajanjem njihovih krajeva izdvojiće se fluidni tetraedar MABC. pritisak itd.fluida je situacija sasvim drugačija. Zato moţe da postoji samo normalna komponenta koja pritiskuje fluid ne narušavajući ravnoteţu. Razne fizičke veličine. Ako se kroz tačku (slika 1. Zato treba praviti razliku izmeĎu ova dva slučaja. pa i najmanjeg elementa ista u svim pravcima. intenzitet joj je isti na jednom mjestu bez obzira na orijentaciju površine. singulariteta.) povuku koordinatne ose i na njima uoče odsječci . Zbog ovog svojstva površinske sile u fluidu koji miruje dobile su kratak naziv pritisak.

Pritisak u tački S1 površine je: i za ostale pravce: Slika 1.) Elementarna sila pritiska na površinu pritisak u teţištu površine je: (1.: Svojstvo pritiska Na osnovu ovoga.11.5.) gdje je Pošto na izdvojeni element fluida djeluju i zapreminske sile (sila teţe) njihovu rezultantu po jedinici mase označavamo sa: Elementarnu masu fluidnog elementa moţemo napisati kao: (1.) a elementarnu zapreminsku silu u pravcu ose kao: 13 . elementarne sile pritiska će biti: (1.10.12.

13.: (1.6.(1.6.) Elementarne sile pritiska su normalne na elementarnu površinu koju posmatramo. (u smjeru sile )i ose (slika Slika 1. statički pritisak u nekoj tački fluida je isti u svim pravcima koji prolaze kroz tu tačku. Dakle.) ili gdje je: ugao izmeĎ unutrašnje normale na površinu 1. tj.14.) Na osnovu d'Alember6-ovog principa dinamička ravnoteţa za pravac će biti: (1.15.). 6 Jean le Rond d'Alembert 14 .: Svojstvo pritiska u ravni Na osnovu ovoga dobivamo: Zanemarujući članove niţeg (trećeg) reda i analogno ponavljajući postupak za dobiva se: i pravac.

1. HIDROSTATIKA OSNOVNA JEDNAČINA HIDROSTATIKE.2. Zapreminske sile (sile teţe) su izraţene po jedinici mase fluidnog elementa i imaju komponente tj. tada su sile pritiska Analizirat ćemo slučaj u pravcu. . Na posmatrani fluidni element djeluju površinske i zapreminske sile.1. i 2. dobiva se: 15 .: Statička ravnoteža sila u pravcu Analogno se dobiva za i pravac: (2.1. Površinske sile su definisane veličinom statičkog pritiska . Obzirom da se fluid nalazi u stanju mirovanja svejedno je da li je fluid idealan ili realan. 2.1.) Sabiranjem jednačina 2. i dijeljenjem sa gustinom . koji djeluje normalno na površine fluidnog elementa.1. Komponenta vanjske ili zapreminske sile po jedinici mase je: Uslov statičke ravnoteţe sila koja djeluje u pravcu ose je i daje: (2.2. posmatraće se ravnoteţa fluidnog elementa mase u stanju mirovanja. Ako se pretpostavi da je pritisak u koordinatnom početku na bočnim stranama kao na slici 2. DIFERENCIJALNI OBLIK Da bi se dobila osnovna jednačina hidrostatike.2. a za ostale pravce ćemo primijeniti analogiju.) Slika 2.

) gdje su: atmosferski pritisak.5.3.3.) Izraz 2.6.2). dobiva se: (2. skalarnu funkciju koja zadovoljava uslov: 16 .3. Jednačina 2.8. Površine istog pritiska se dobivaju iz uslova odnosno Ako od zapreminskih sila uzmemo silu teţe.2.7.: Analiza apsolutnog pritiska u nekoj tački fluida Uvrštavajući izraz 2. Kada su poznate komponente zapreminskih sila osnovna jednačina hidrostatike se moze iskoristiti za dobivanje zakona rasporeda pritiska u fluidu. i ako je za fluid dobivamo: (2.) Za dobiva se vrijednost konstante: (2. tj. u osnovnu jednačinu hidrostatike. a smjer ose prema gore (slika 2. integralimo po bilo kojoj liniji . dubina na kojoj se nalazi posmatrana tačka. Ranije je navedeno da je pri mirovanju fluida ravnoteţa moguća ako zapreminske (vanjske) sile imaju svoj potencijal. uslijed teţine stuba fluida visine i jediničnog poprečnog presjeka.4.4.) odnosno: (2. predstavlja osnovnu jednačinu hidrostatike u diferencijalnom obliku.) Slika 2.8. izraz 2.ili (2.) Ako jednačinu 2. vanjskog pritiska) i hidrostatičkog pritiska.5. dobiva se: (2. pokazuje da je apsolutni pritisak u nekoj tački jednak zbiru atmosferskog (tj..

znači da je odnosno odnosno ekvipotencijalne površine su 2.11. da je u tački A sila teţe po jedinici mase R i dobiveno je: (2.10. nasipa i dr.2. i 2.13. ustava. prema tome je i Kako se atmosferski pritisak prenosi na obe strane površine on neće doprinositi rezultujućoj sili.) Skalarna funkcija je potencijal sile.14. problem je odrediti silu pritiska na ravnu površinu nagnutu pod uglom prema ravni horizonta. i pritisak je razlika izmeĎu apsolutnog i atmosferskog pritiska – relativni pritisak.) Iz izraza 2.2.11. je prikazano. pravca i smjera dejstva rezultujuće sile pritiska (hidrostatičkog pritiska) daje osnovne podatke projektantima brana.) Na slici 2. U slučaju sile teţe horizontalne. slika 2. Kao što je već napomenuto. Elementarne sile pritiska su normalne na elementarnu površinu rezultujuća sila normalna na posmatranu površinu.2. sile koje imaju svoj potencijal se nazivaju konzervativne sile.3.) Ako se u koordinatnom sistemu krećemo tako da je slijedi da je Na ovaj način dolazimo do pojma ekvipotencijalne površine. odnosno potencijalna funkcija.) odnosno. Dakle. Intenzitet elementarne sile pritiska je: (2.10.12.1. potencijal sile teţe: (2. 2.9.(2. PRITISAK NA POVRŠINE PRITISAK NA RAVNE POVRŠINE U slučaju apsolutnog mirovanja fluida odreĎivanje intenziteta.: 17 . imamo: (2. .14. Sada ćemo odrediti potencijal sile teţe: (2.) Intenzitet rezultujuće sile pritiska se dobiva integralenjem izraza 2.

17.18.15. Poloţaj centra pritiska se odreĎuje iz uslova da je moment rezultante jednak sumi momenata komponenti.18. Iz izraza 2.3.19.: (2. osu. se vidi da intenzitet sile pritiska ne zavisi od ugla . Tačka u kojoj djeluje rezultujuća sila naziva se centar pritiska.. Vidi se da je intenzitet rezultujuće sile pritiska jednak proizvodu pritiska u teţištu površine i površine .17.: Pritisak na ravnu površinu Integral se naziva statički moment površine za osu (presjek ravni sa slobodnom površinom tečnosti) i označava se sa Prema definiciji srednje vrijednosti integrala: (2.) gdje je: koordinata teţišta površine Sada je: (2.) Slika 2. tj. dobivamo: u odnosu na odnosno: (2. U opštem slučaju centar pritiska se razlikuje od teţišta površine.(2.) 18 .) U izrazu 2.) mjerene u ravni u kojoj leţi površina. hvatište ili centar dejstva. i označava se sa se naziva aksijalni moment inercije površine Dakle.16.

Širina zida (normalno na ravan crteţa.20.) uzmemo da je gdje je: moment inercije u odnosu na teţišnu osu površine. Korištenjem izraza 2.: Djelovanje sile pritiska na bočni zid 19 .20.) kako je: dobivamo: (2.22. i 2.21.) je (2. Smjer djelovanja rezultujuće sile pritiska se odreĎuje prema smjeru djelovanja elementarnih sila Na primjeru rezervoara sa bočnim zidom pod uglom ćemo prikazati ćemu su jednake komponente sile pritiska. centar pritiska je uvijek dublje od teţišta posmatrane površine.) Kako je aksijalni moment inercije pozitivna veličina..4.Ako sa označimo ose koje prolaze kroz teţište površine .4.) gdje je: zapremina tečnosti iznad pritisnute površine zida do slobodne površine tečnosti. dobivamo: (2.23. slika 2.19. Slika 2. tada se primjenom teoreme o paralelnoj translaciji osa dobiva: (2.

16. Vektori su kolinearni i moţe se pisati: (2. a osa z orjentisana prema dole.25.2.) Kao što nam je poznato iz izraza 2.26.2. Slika 2. (2. PRITISAK NA ZAKRIVLJENE POVRŠINE Kao što se vidi sa slike 2. komponente se dobivaju integralenjem navedenih izraza 2.5. integral: se naziva statički moment površine za odgovarajuće vrijednost integrala je: ose.) odnosno.. koordinatni sistem je postavljen tako da x – y ravan leţi na slobodnoj površini.25.: Pritisak na zakrivljene površine Na elementarnu površinu površine djeluje elementarna sila koja sa koordinatom zaklapa uglove respektivno.5. Prema definiciji.27.2. Kada element površine u tački se moţe zamjeniti elementom koji leţi u tangencijalnoj ravni koja prolazi kroz tu tačku.26.) a komponente sile iz izraza 2. su: (2. srednja 20 .: (2.) Dalje.24.

28.29.).: Centar pritiska ili hvatište ( ravan) Primjenom teoreme o paralelnoj translaciji osa (na ose koje prolaze kroz teţište) dobiva se: gdje je: 21 . odnosno ravan (2. Slika 2.) gdje je: koordinata teţišta površine Iz izraza 2.27.6.) gdje je: aksijalni moment inercije površine u odnosu na osu.28. i 2. OdreĎivanje odgovarajućih centara pritiska. se dobiva: (2.) .6. odnosno projekciju površine na ravan.30. odnosno hvatišta. Posmatrajmo površinu (slika 2.(2.

moment inercije u odnosu teţišnu osu površine. Na osnovu navedenog, dobiva se:

(2.31.)

Pomoću izraza 2.31. odreĎujemo dubinu na kojoj se nalazi pravac komponente sile pritiska Da bi se jednoznačno odredio poloţaj centra pritiska primjeniće se princip ravnoteţe momenta za osu:

odnosno:
(2.32.)

gdje je: centrifugalni moment inercije površine za i osu.

Slika 2.7.: Centar pritiska ili hvatište (

ravan)

Analogno će se uraditi za površinu ravan, slika 2.7.:

projekciju površine

na

ravan, odnosno

22

(2.33.)

gdje je: aksijalni moment inercije površine Primjenom teoreme o paralelnoj translaciji osa, dobiva se: u odnosu na osu.

gdje je: moment inercije u odnosu na teţišnu osu površine. Nadalje se dobiva:

gdje je: centrifugalni moment inercije površine Na kraju, posljednja komponenta sile pritiska je:
(2.34.)

za

i

osu.

Integral na desnoj strani izraza 2.34. predstavlja zapreminu koja je ograničena izmeĎu zakrivljene površine, slobodne površine tečnosti i vertikalnih izvodnica koje dodiruju ivice zakrivljene površine. Na osnovu izraza 2.34. se moţe pisati:

23

(2.35.)

To znači, prema izrazu 2.35., da je intenzitet vertikalne komponente sile pritiska jednak teţini tečnosti koja se nalazi u prostoru izmeĎu posmatrane površine i slobodne površine tečnosti. Pravac djelovanja ove komponente prolazi kroz teţište zapremine Do sada je pokazano kako se odreĎuje intenzitet i pravac djelovanja komponenti sile pritiska. Što se tiče smjera on je uvijek suprotan smjeru normale okvašenog dijela pritisnute površine.

2.3.
2.3.1.

POTISAK I PLIVANJE
HIDROSTATIČKI UZGON – POTISAK

Posmatraće se tijelo potpuno potopljeno u tečnost sa ciljem da se odredi intenzitet, pravac i smjer djelovanja sile kojom tečnost djeluje na tijelo, slika 2.8.

Slika 2.8.: Hidrostatički uzgon-potisak

Kako je tijelo ograničeno zatvorenom površinom rezultante komponenti u i pravcu su jednake nuli, odnosno na potopljeno tijelo ne djeluju horizontalne sile. Na površinu vertikalna sila djeluje vertikalna sila : a na njoj odgovarajuću površinu djeluje

(2.36.)

Rezultanta sila, prema izrazu 2.36. je:

(2.37.)

Iz izraza 2.36. i 2.37. se moţe vidjeti da je smjer sile smjer sile je prema gore Intenzitet sile iz izraza 2.37. je:

suprotan smjeru

ose, odnosno

24

Dio tijela ispod površine plivanja se naziva deplasman. Dio tijela u i uzgonske sile . IzvoĎenjem tijela iz ravnoteţnog poloţaja. Dobivena površina se naziva površina plivanja. . Tada kaţemo da tijelo pliva (slika 2. Prava na kojoj leţi teţište tijela i središte deplasmana. Rastojanje od ravni plivanja do najniţe tačke tijela se naziva dubina potapanja. PLIVANJE I STABILNOST TIJELA PRI PLIVANJU Ako je potisak veći od teţine potpuno potopljenog tijela. 7 Archimedes of Syracuse 25 .3. kao ravan plivanja. se naziva osa plivanja.9. zapremina tijela.38.2.tijelo u tečnost se kreće prema gore dok jednim dijelom ne izroni.tijelo tone. Ako uporedimo intenzitete sila: teţine tijela . pokazuje da je intenzitet rezultante vertikalnih komponenta sila jednak teţini tijelom istisnute tečnosti. koja se naziva centrom potiska ili uzgona.ili poslije integralenja: (2. treba razlikovati od teţišta uronjenog tijela. u stanju ravnoteţe. Plovni objekti su pravilnog oblika i imaju jednu ili više vertikalnih ravni simetrije.) gdje su: specifična teţina tečnosti. tijelo se kreće prema gore dok jednim dijelom ne izroni. imamo slučajeve: tečnosti trpi potisak koji je jednak teţini tijela. 2. U presjeku ravni simetrije i ravni plivanja dobiva se uzduţna osa (normalno na ravan crteţa. presijeca tijelo.38. Rotacija oko ose inklinacije predstavlja bočno ljuljanje. Slobodna površina tečnosti. kroz tačku ) koja se naziva osa inklinacije. . Tačku dejstva ove uzgonske sile – potiska. Rezultanta ove sile prolazi kroz teţište istisnute zapremine. Ovo je dobro poznat Arhimedov7 zakon koji glasi: svako tijelo uronjeno u tečnost prividno gubi onoliko od svoje težine koliko teži tijelom istisnuta tečnost. a središte potiska se naziva središte deplasmana .tijelo lebdi u tečnosti. rotacijom oko ose inklinacije za ugao prvobitno teţište ili središte deplasmana će se pomjeriti u tačku a pravac dejstva potiska će biti u pravcu U presjeku pravca dejstva potiska i ose plivanja dobiva se tačka metacentar. Izraz 2.).

39. ali su suprotnog smjera.9.Slika 2. labilna ravnoteţa. poluprečnik metacentra se moţe dobiti iz momentne jednačine sila koje djeluju na tijelo. koje su zbog jednakosti zapremina jednake po intenzitetu. u kome se nalazi plovni objekt.: Plivanje tijela Intenzitet potiska se ne mijenja jer je povećanje potopljene zapremine kompenzirano isplivavanjem iste veličine zapremine Dakle. a polovina koja je iznad tečnost smanjuje silu potiska. Za odreĎivanje stanja ravnoteţe. U zavisnosti od poloţaja metacentra i teţišta tijela u odnosu na središte deplasmana mogu se definisati tri ravnoteţna stanja: stabilna ravnoteţa. indiferentna ravnoteţa. Veličina momenta koji ţeli da vrati tijelo u ravnoteţni poloţaj. potrebno je odrediti poluprečnik metacentra . odnosno do pomjeranja napadne tačke dejstva sile pritiska. tzv. moment uravnoteţenja je: (2. Sile teţine i potiska sada formiraju spreg čiji obrtni moment teţi da okrene objekt oko ose inklinacije. pri ovom zakretanju je došlo samo do pomjeranja središta deplasmana. 26 .) Za uglove Potopljena polovina tijela je podvrgnuta višku. Za dati nagib tijela.

Da bi se u ovakvim slučajevima odredio raspored pritisaka u tečnosti i oblik slobodne površine treba primijeniti osnovnu jednačinu hidrostatike.4.10. 2.40. kao i u mehanici krutog tijela. osu 2.) gdje su: moment inercije površine plivanja u odnosu na zapremina potopljenog dijela tijela – deplasman. RELATIVNO MIROVANJE FLUIDA U mehanici fluida. proučavaju se ne samo apsolutna kretanja ili mirovanja.1. prema d'Alember-ovom. JEDNOLIKO UBRZANO TRANSLATORNO KRETANJE Ako se posuda kreće pravolinijski. nego i relativna. ali uzimajući u obzir i inercijalne sile. Tečnost moţe mirovati u odnosu na posudu u kojoj se nalazi. pod projekcijama sile treba podrazumjevati ne samo projekcije teţine nego i svih inercijalnih sila. Inercijalne sile su zapreminske i zato pri proučavanju relativnog mirovanja fluida.4. Dakle. jer nema sile koja bi je izvela iz tog ravnoteţnog poloţaja. svaki dinamički sistem se moţe tretirati kao statički pod uslovom da se efekt ubrzanja uzme u obzir preko fiktivnih inercijalnih sila. Radijus metacentra direktno je proporcijalan momentu inercije površine plivanja u odnosu na poduţnu osu u koju ulaze i geometrijske karakteristike plovnog objekta.). tečnost u posudi će relativno mirovati u odnosu na posudu.Obzirom da je: dobivamo: (2. Pri analizi takvih kretanja treba uvesti u proračun inercijalne i prividne sile (centrifugalne i dr. slika 2. ali istovremeno se moţe kretati u prostoru zajedno sa posudom. 27 . konstantnom brzinom.

: Jednoliko ubrzano translatorno kretanje Pri jednoliko ubrzanom pravolinijskom kretanju relativna ravnoteţa tečnost prema posudi zavisi od djelovanja dvije sile: teţine i inercije Vektorskim sabiranjem ovih sila dobiva se rezultujuća sila Na slici 2.Slika 2. predstavlja raspored relativnog pritiska u tečnosti.) ili kada se integrali: (2. Jednačina slobodne površine tečnosti dobiva se iz izraza 2. dobiva se: (2.) Dobiveni izraz 2.) Nagib slobodne površine tečnosti prema horizontu je: 28 . poprima oblik: (2.45.43.3.10.44.44.) konstantnim (2.42.44.. i sreĎivanjem. nagnutu pod uglom ubrzanjem dobivamo: Sada osnovna jednačina za hidrostatiku fluida 2.10. su prikazane te sile izraţene po jedinici mase.) Konstanta integracije se odreĎuje iz uslova: Uvrštavanjem konstante integracije u izraz 2.43..41. uz uslov (2. Površine jednakih pritisaka će biti ravni normalne na pravac rezultujuće sile Na primjeru posude koja se kreće niz strmu ravan.

Površine konstantnog relativnog pritiska se dobivaju iz uslova paralelne sa slobodnom površinom tečnosti. u izraz 2. poslije izvjesnog vremena. i sreĎivanjem. JEDNOLIKA ROTACIJA TEČNOSTI OKO VERTIKALNE OSE Cilindrična posuda napunjena tečnošću rotira konstantnom ugaonom brzinom oko vertikalne ose. dobiva se: 29 . te sva masa rotira. Ako je ugaona brzina dobiva se: (2.48.46.11. Ako se posuda kreće horizontalno onda je i i one su 2. Slika 2.) Osnovna jednačina hidrostatike sada glasi: ili poslije integralenja: (2.) Iz uslova dobivamo odnosno: (2. Dakle. slika 2. sili teţine treba dodati horizontalnu centrifugalnu silu. i tečnost će početi rotirati zajedno sa posudom.: Rotacija tečnosti oko vertikalne ose U ovom slučaju tečnost relativno miruje u odnosu na posudu.) Uvrštavanjem konstante 2.47.4. Uzrok tome je trenje tečnosti o zid posude koji se prenosi u unutrašnjost.11.2.47.48.

zid posude. Prema slici 2. Za tačke na zidu vrijedi jednačine.) Dobiveni izraz 2.) Sa druge strane. .11.49. odnosno: Primjećuje se da je zapremina paraboloida jednaka polovini zapremine cilindra iste baze i visine.50. predstavlja raspored relativnog pritiska u tečnosti. izraz 2. 30 .49. poluprečnik posude je . ako je H bila visina tečnosti u posudi prije rotacije. visina paraboloida tečnost uz zid posude je .50. dobiva: i visina do koje se podigne pa se iz posljednje (2. da se tečnost u sredini posude. Sada je potrebno odrediti visinu na koju će se podignuti tečnost uz zid posude u odnosu na početnu visinu (prije rotacije) i na koju dubinu će se spustiti tečnost u osi rotacije. njena zapremina ostaje ista i za vrijeme rotacije.) Izraz 2..50. Jednačina slobodne površine tečnosti se dobiva iz uslova : (2. predstavlja jednačinu paraboloida. spusti za istu vrijednost za koju se podigne uz Probleme iz ove oblasti je praktičnije rješavati u cilindričnim koordinatama: Sada izraz za raspored relativnog pritiska glasi: Naprijed prikazano je vezano za postavljanje koordinatnog početka u tjeme paraboloida.(2. Dalje slijedi da je: Vidi se.51.

itd. separiraju) i da lakša tečnost zauzme poloţaj iznad teţe. npr. glasi: Konstantu integracije sistemu. a prema odabranom koordinatnom Saznanja iz ovog poglavlja se koriste kada se ţeli povećati pritisak. Ista pojava se moţe iskoristiti ako su u posudi pomiješane dvije tečnosti različitih specifičnih teţina. tečnosti teţe da se rasloje (razdvoje. za rad centrifugalnih pumpi i dr. Uzrok raslojavanju je nejednak pritisak koji se javlja u pojedinim tačkama na istoj dubini i koji je posljedica specifičnih teţina fluidnog elemenata. šećera. Na ovom principu su sagraĎeni separatori koji se koriste u industriji proizvodnje mlijeka. kada cijela masa fluida rotira istom ugaonom brzinom kao i posuda.Osnovna jednačina rotacije oko ose. pri livenju ţeljeza u kalupe. onda kao što se zna. nafte. odreĎujemo iz poznatog uslova. 31 .

Poznavati kretanje fluida znači poznavati brzinu i ubrzanje svakog fluidnog elementa. Neka se u trenutku vremena posmatrani fluidni element nalazi u tački koja ima svoj radijus vektor . moţe se deformisati. U suštini. oblik i zapreminu. što se proučava u dinamici fluida. kinematika fluida daje matematičke opise kretanja fluida.1. Element krute materije se moţe kretati translatorno i da pri tome rotira bez promjene oblika.) 8 9 Joseph Louise Lagrange Leonhard Euler 32 . BRZINA I UBRZANJE Teškoće u opisivanju kretanja fluida su uzrokovane neprekidnošću sredine koja sadrţi veliki broj elemenata fluida. KINEMATIKA FLUIDA Kinematika fluida proučava kretanje fluidnih elemenata i fluida kao cjeline ne vodeći računa o silama koje uzrokuju kretanje. Pored matematičkog opisivanja kretanja. isti fluidni element se nalazi u tački .: (3.1. Prvi metod je dao Lagranţ. i po njemu se uoči tačka u prostoru za koju se odreĎuje brzina i ubrzanje. 3. 3.2. U proizvoljnom vremenskom trenutku . koja ima radijus vektor .) ili (3. onda će strujanje biti potpuno definisano. tj. dok fluidni element pri kretanju mijenja poloţaj. Za ovo se primjenjuju dva metoda: Lagranţeov8 i Ojlerov9. ukratko. Drugi metod je postavio Ojler. kinematika fluida upotpunjava saznanja o kretanju fluida eksperimentalnim putem. LAGRANŽEOV METOD Posmatrajmo kretanje fluida u prostoru koji je definisan Dekartovim koordinatnim sistemom. Ako se za sve tačke prostora uspiju odrediti ove veličine. čime predstavlja osnove za analizu kretanja pod dejstvom sila.) gdje su: (3.1.1. a suština mu je u tome što se svaki element fluida prati na putu kroz prostor.3.3. u svakom trenutku vremena. Postoji bitna razlika meĎu promjenama koje mogu nastupiti pri kretanju elemenata krute materije i fluidnih elemenata. onako kako se to radi u mehanici materijalne tačke.

6. ali praktična primjena u dinamici fluida. i 3.) Prednost Ojlerovog metoda je u tome što vodi prema jednostavnim jednačinama. tj.9. brzina moţe predstaviti: (3.10.2. Pogodno je da se svaki fluidni element označi (definiše) početnom pozicijom.4.1.2. Ovako se. OJLEROV METOD Prema ovoj metodi nije potrebno označavati pojedine fluidne elemente. označava kao element . Kada su poznata rješenja u obliku 3. u izrazima 3. rješavajući sistem jednačina 3. karakteristika strujanja se odreĎuje u proizvoljnoj tački u proizvoljnom trenutku vremena . formalno matematički.) ili ako se ubrzanje.8.12. vodi veoma sloţenim jednačinama.. Tako se. Po definiciji.. brzina neke materijalne tačke je jednaka prvom izvodu radijus-vektora poloţaja u vremenu. izraz 3. moguće je dobiti Lagranţeov opis kretanja.3.7.) gdje su komponente brzine odreĎene sa: (3.11. se nazivaju Lagranţeovim varijablama.) gdje su: (3.: (3.: (3. koje je teško rješavati. izrazi preko komponenata ubrzanja: (3.Vrijednosti .) ili izraţavajući vektor brzine preko komponenti: (3.) Prednost ovakvog rješavanja je u tome što je putanja svakog fluidnog elementa odmah poznata.5.12.11.) 33 . Umjesto toga.. 3.) Prema definiciji ubrzanja: (3.) ili izraţeno preko komponenti: (3. naprijed posmatrani element.7.

14. koji se u ternutku vremena . dobiva se: (3.19.13.) Da bi se definisali izrazi za ubrzanje po Ojlerovoj metodi. ubrzanje: (3..18. zatekne u poloţaju odreĎenom sa nakon isteka vremena preĎe u poloţaj odreĎen sa Zbog pojednostavljenja posmatraće se promjena brzine samo u ili prema jednačini iz izraza 3. : (3.15.16. dobiva se: 10 ili (3.) Razvojem prvog člana na desnoj strani izraza 3. po definiciji. posmatraće se promjena brzine izmeĎu tačke odreĎene vektorom i tačke odreĎene sa Neka se fluidni element. njegove komponente se mogu izraziti Sada se promjena komponente brzine moţe predstaviti kao: (3.) Kako je.11.) ili 10 Brook Taylor 34 .) pravcu: (3. u Taylorov red.17.12. dobiva se: (3.15.) koristeći izraz 3.(3.17. zanemarujući članove višeg reda.) uz početne uslove: .) Obzirom da je kao: element putanje fluida.

prenosno ili usputno ubrzanje. U izrazima 3. 35 .25. i 3.21. Izbor sistema zavisi od graničnih uslova.2.) Na slikama 3. su prikazane komponente brzine u cilindričnom i sfernom koordinatnom sistemu. i 3.21.20.23. respektivno. Obzirom da je ubrzanje vektorska veličina moţe se napisati kao: (3.) Pored Dekartovog koordinatnog sistema u mehanici fluida se često koriste cilindrični ili sferni koordinatni sistemi.1.24. odnosno supstancijalni izvod ili Stoksov totalni izvod.) gdje je operator: (3.) Izrazi za komponente ubrzanja u cilindričnom koordinatnom sistemu glase: (3.) Analogno se mogu izvesti izrazi i za druge dvije komponente ubrzanja: (3.) poznat pod nazivom materijalni.22.(3. za komponente ubrzanja. Izrazi za komponente ubrzanja u cilindričnom koordinatnom sistemu glase: (3. Preostala tri člana predstavljaju promjenu brzine uslijed promjene poloţaja elemenata fluida i nazivaju se konvekcijsko.20. prvi član materijalnog izvoda je promjena brzine sa vremenom u posmatranoj tački i naziva se lokalnim ubrzanjem.

U slučaju kretanja čvrstog tijela za poznavanje brzine ma koje tačke u njemu dovoljno je poznavanje brzine centra mase.1.:Komponente brzine u cilindričnom koordinatnom sistemu Slika 3.: Komponente brzine u sfernom koordinatnom sistemu 3. Dobar primjer 36 . relativnim poloţajem tačke i njenom ugaonom brzinom. U ovome je osnovna razlika u analizi kretanja fluida i čvrstog tijela.) Brzina je vektor koji se moţe izraziti preko svojih komponenti: i u opštem slučaju. PRINCIP RELATIVNOG KRETANJA (3. poloţaja te tačke u odnosu na centar mase (koji je konstantan) i ugaone brzine tačke oko trenutne ose rotacije u odnosu na centar mase.Slika 3.2. brzina pojedinih elemenata se ne moţe definisati brzinom centra mase. U najopštijem slučaju kretanja fluida.26. jer se u masi fluida pri njenom kretanju svi ovi parametri mijenjaju u toku vremena. je funkcija poloţaja tačke i vremena.2.

od apsolutne brzine elementa fluida u odnosu na tijelo. a po mogućnosti i u izvjesnim uzastopnim intervalima. trajektorija. mjerenih sa iste tačke posmatranja.3. ovim principom tijelo koje se kretalo kroz fluid će doći u stanje mirovanja. a kretanje će se nastaviti i poslije zaustavljanja tijela. 37 . Za navedeni primjer. Pravci i intenziteti brzine u raznim tačkama mijenjat će se promjenom pravca kretanja tijela. kako strujanja fluida kao mase tako i kretanja njegovih elemenata u pojedinim zonama toka.. .3. 3. dobiva se relativna brzina (3. Sistem ovakvih linija daje uvid u kretanje fluida i predstavlja neku vrstu vizualizacije fenomena. mada su tada promjene znatno manje. Ovakav pristup izučavanju kretanja fluida je praktično nemoguć. da bi za opisivanje kretanja mase trebalo poznavati zakone kretanja svih pojedinih elemenata fluida unutar te mase.: Princip relativnog kretanja Tijelo se kroz fluid kreće brzinom Oduzimanjem brzine kretanja elementa fluida dok je brzina fluidnog elementa u tački .27. trag i strujna mreţa. a okolni fluid će obstrujavati potopljeno tijelo. Ovaj princip ima veliku primjenu u eksperimentalnoj mehanici fluida kao i pri analizi kvazistacionarnih fenomena. koji kaţe da je brzina nekog tijela u odnosu na drugo. Slika 3. Dakle.3. se vidi. Ako je poznata ovakva promjena brzine.) Vektor je brzina elementa fluida kakva bi ona bila za posmatrača fenomena kretanja kada bi se on nalazio na tijelu prilikom njegovog kretanja.kompleksnosti kretanja fluida je njegovo kretanje prilikom pomjeranja nekog tijela kroz fluid. jednaka vektorskoj razlici izmeĎu brzina jednog i drugog tijela. pa se prišlo izvjesnoj generalizaciji kretanja elemenata uvoĎenjem pojma kao što su strujna linija. STRUJNA SLIKA Iz prirode kretanja elemenata fluida unutar mase fluida. Primjena principa relativnog kretanja je prikazana na slici 3. Dato strujanje se moţe znatno uprostiti primjenom principa relativnog kretanja. onda se kaţe da je definisano strujanje. gdje je za tijelo izabrana kugla. kretanje fluida se razlikuje od kretanja čvrstog tijela po tome što brzina mora biti poznata u nizu karakterističnih tačaka. .

Matematičke jednačine trajektorije su date izrazom 3. fluidni element u toku vremena kretanja. ne moţe biti kretanja fluida poprečno na strujnu liniju.4.: Strujna linija ili strujnica Prema ovoj definiciji strujna linija pokazuje trenutni pravac kretanja fluida u svakoj svojoj tački.30. 3.3.2. tj.30.3.: (3.) Odavde slijedi: (3.) 38 .) Strujne linije su u najopštijem slučaju krive linije.1. jer je komponenta vektora brzine u ovom pravcu jednaka nuli. STRUJNA LINIJA ILI STRUJNICA Strujna linija ili strujnica se definiše kao linija na koju. u datom trenutku vremena.3. vektori brzine svih elemenata fluida na toj liniji imaju pravac tangente na nju.28. PUTANJA ILI TRAJEKTORIJA Putanja ili trajektorija je linija koja povezuje sve tačke u prostoru kroz koje je prošao jedan te isti. Sistem strujnih linija će konvergirati ili divergirati u zavisnosti od oblika graničnih površina kroz ili oko kojih fluid struji. Slika 3. posmatrani.29. Iz definicije se vidi da je element strujne linije napisati kao: paralelan sa vektorom brzine što se moţe (3.

) gdje su: 39 . kao na slici 3.5. Ako se zamisli kretanje dijela fluidne mase unutar prostornog niza strujnih linija. Ako se u odreĎenu tačku prostora postavi marker malih dimenzija. putanja i trag predstavljaju jednu te istu liniju.5. Uskoro će u fluidnom polju biti označeni (vidljivi) ti elementi. brzine u svim tačkama poprečnog presjeka su jednake. TRAG povezuje sve elemente fluida koji Trag predstavlja liniju koja u datom trenutku vremena su prošli kroz neku fiksnu tačku prostora.31. strujnica. npr.sa početnim uslovima za element. igla kroz koju se moţe ubrizgavati boja i svakih sekundi ubrizgavamo minimalnu količinu boje. i jednak je: (3. dok je sistem strujnih linija momentalna slika kretanja.: Strujno vlakno ili strujna cijev Dok se brzina moţe znatno mijenjati u nekom poprečnom presjeku toka. 3. Kada je strujanje stacionarno. Slika 3. Jedino ako se sistem strujnih linija ne mijenja po obliku u toku vremena onda će ovaj sistem predstavljati i sistem trajektorija. strujnice i trajektorije su dva sistema linija koje se meĎusobno znatno razlikuju. U najopštijem slučaju. STRUJNO VLAKNO ILI STRUJNA CIJEV Masa fluida koja se kreće ispunjena je cijelim nizom zamišljenih strujnica.4. 3. za pojedina strujna vlakna poprečnog presjeka diferencijalnog reda veličine.3.3. sistem trajektorija je slika kretanja fluida u toku vremena. Jednačina kontinuiteta primijenjena na strujno vlakno daje elementarni protok kroz ma koji presjek vlakna.3.. koji time odreĎuju i fluidni Prema navedenom. onda se tako ograničen prostor ovom strujnom površinom naziva strujno vlakno ili strujna cijev. Spajanjem vidljivih tačaka fluida se dobiva trag.

pa se kombinacijom ovih izraza moţe napisati jednačina kontinuiteta: (3.) koja zadovoljava vektor vrtloţenja i vaţi uvijek kada je zadovoljen uslov Odgovarajući integralni oblik jednačine 3.konstantne veličine brzina u odgovarajućim presjecima vlakna.35.) Navedeni izraz 3.) Ovako definisana veličina . vrtloţna linija u svakom trenutku vremena i u svakoj tački fluidne mase ima vektore vrtloţenja kao svoje tangente.34. Za vrtloţnu cijev je vezan pojam konstantnosti cirkulacije za svaki presjek. (3.33. 3.. Obzirom da je elementarna zapremina fluida: (3.34. elementarni dio strujnog toka ili preciznije vrtloţnog toka moţe se ograničiti površinom od sistema vrtloţnih linija koja će sačinjavati vrtloţnu cijev (slika 3. Vektor brzine zadovoljava diferencijalnu jednačinu kontinuiteta za nestišljiv fluid. analogno se moţe napisati i za vektor vrtloţenja Ova dva vektora meĎusobno su povezana pojmom cirkulacije. izraz 3.5. predstavlja zapreminski protok fluida.4.) Analogno formiranju strujne cijevi.32. 3.3. Kako je element vrtloţne linije paralelan sa vektorom vrtloţenja vektorski proizvod te dvije veličine mora biti nula: (3. VRTLOŽNA CIJEV ILI VRTLOŽNO VLAKNO Sve što je napisano za brzinu u poglavlju 3.36.3.) onda se zapremina fluida koja proĎe u jedinici vremena kroz posmatrani presjek naziva protokom. 11 Hermann Ludwig Ferdinand von Helmholtz 40 . u Dekartovom koordinatnom sistemu se moţe pisati kao: (3.6. Ovo je prva Helmholcova11 teorema o vrtlogu. VRTLOŽNA LINIJA Na isti način. je: (3.) što predstavlja jednačinu vrtložne linije.3.33. kao što strujna linija ima vektore brzina kao svoje tangente u svakoj tački kroz koje prolazi.).6.37.36. a za strujnu cijev je vezan pojam konstantnosti protoka za svaki presjek cijevi.

koji glasi: povećanje mase fluida u jedinici vremena sadrţane u nekoj ograničenoj zapremini mora biti jednaka razlici mase u jedinici vremena koja je ušla i izašla iz posmatrane zapremine. JEDNAČINA KONTINUITETA U DIFERENCIJALNOM OBLIKU Ako postoji ulaz i izlaz mase fluida kroz površinu koja opkoljava posmatranu zapreminu onda uslovu odrţanja mase dodajemo uslov neprekidnosti sredine fluida. 3.) u polju vektora brzina Maseni protok fluida kroz elementarnu (3. cirkulacija po zatvorenoj krivoj se moţe mijenjati samo pod dejstvom smičućih napona unutar fluida. Posmatrajmo zapreminu paralelopipeda fluida površinu čija je gustina je dat jednačinom: (slika 3.38.1. Pod ovim uslovima promjena mase u jedinici vremena unutar posmatrane zapremine mora biti jednaka fluksu mase fluida kroz površinu koja opkoljava tu zapreminu.: Vrtložna cijev ili vrtložno vlakno Treća Helmholcova teorema glasi: stepen vrtloţenja fluida.6. ali ukupna masa u njoj ostaje ista.4. 3. tj. što znači da se i gustina fluida moţe mijenjati. JEDNAČINA KONTINUITETA Osnovni princip kontinuiteta je zakon o odrţanju mase.) Od interesa je posmatrati kako se mijenja proizvod paralelopipeda . Za vrijeme kretanja zapremina moţe mijenjati oblik i veličinu. je: 41 . Slika 3.) gdje je brzina normalna na površinu .39.Druga Helmholcova teorema glasi: data vrtloţna cijev se uvijek sastoji od istih elemenata fluida bez obzira da li je ona prenošena ili deformisana prilikom strujanja fluida.7.4. Vrijednost tog proizvoda u centru (3.

) U izrazu 3.: Zapremina paralelopipeda u polju vektora brzina fluida Promjena mase paralelopipeda u vremenskom periodu odreĎena kao: .43. je upotrjebljen parcijalni izvod da označi diferenciranje u odnosu na vrijeme u nekoj specifičnoj tački prostora.Slika 3. 42 .: (3.) Dakle. dobivamo: (3.43.) gdje su: Uvrštavanjem i u izraz 3. je (3.40.41.) Analogno se dobije i za druga dva pravca: (3. tj.41.) Promjena mase unutar nepromijenjene zapremine mora se odraziti na promjenu gustine. uslijed kretanja u pravcu..42. ukupna promjena mase je: (3.40.7.

44. dobiva se: ili (3..) Dobiveni izraz 3.44. imamo: i jednačina kontinuiteta glasi: (3.) ili Napomena: Jednačina kontinuiteta 3.43. se moţe pisati kao: ili (3.Izostavljajući indeks .47.44.46.) jer je: Za stacionarno strujanje homogenog nestišljivog fluida. predstavlja jednačinu kontinuiteta u diferencijalnom obliku za nestacionarno strujanje stišljivog fluida.42.) 43 . i 3. Jednačina kontinuiteta ili jednačina neprekidnosti za stacionarno strujanje fluida glasi: ili (3.45. obzirom da tačka predstavlja proizvoljno odabranu tačku i izjednačavajući izraze 3.

50. da bi se definisao nestišljiv fluid. se moţe pisati:  u cilindričnom koordinatnom sistemu : (3..51.50. za date uslove toka.52.2. nego i za koje zadovoljava jednačine 3. jednak nuli. U tom cilju. nije dovoljna.4.) 3.49.)  u sfernom koordinatnom sistemu : (3.8. treba integraliti odgovarajuću diferencijalnu jednačinu. Te površine ortogonalno sijeku linije elementarne strujne cijevi – strujnog vlakna. jednačinu je potrebno napisati za konačnu zapreminu fluida.) i moţe biti zadovoljena ne samo za . gustina i brzina ne zavise eksplicitno od vremena te je prvi član jednačine 3. Brzina je u ovom slučaju uvijek normalna na gradijent gustine. JEDNAČINA KONTINUITETA U INTEGRALNOM OBLIKU Jednačina kontinuiteta u diferencijalnom obliku daje samo uvid u mehanizam toka jer se odnosi na element fluida. a druga samo to da se elementi fluida kreću u slojevima jednake gustine.48.: (3. glasi: (3. oblika kao na slici 3. sama po sebi. je ort površine Za integralenje diferencijalne jednačine kontinuiteta potrebno je uvesti dopunski uslov o stacionarnosti tako da je integralni oblik diferencijalne jednačine kontinuiteta za strujanje stišljivog fluida kroz strujnu cijev: 44 . Ako je fluid nestišljiv jednačina kontinuiteta se uproštava: (3.47.Pri stacionarnom strujanju.48.48.47. jednačina kontinuiteta 3. Za njenu praktičnu primjenu. izraz 3. pokazuje da gustina eksplicitno ne zavisi od vremena.44.8. Na osnovu samo ovog uslova. se poklapaju sa pravcima brzina i i on je normalan na brzinu . Posmatraće se konačna zapremina poznata kao strujna cijev. Jednačina kontinuiteta 3. Napomena: Treba napomenuti da na slici 3. U njoj nema protoka kroz omotač cijevi i strujanje se odvija samo kroz površine koje predstavljaju poprečne presjeke diferencijalnog reda veličine.) Jednačina 3. predstavljaju ortove površina i sa svojim pravcima (iako to nije prikazano na slici).) Prva jednačina 3.50. što se moţe dogoditi i u stišljivom fluidu.

Slika 3.8. kao npr. koja se ponekad naziva Grinova13 teorema ili teorema Ostrogradskog14.) gdje je ukupni protok kroz površinu .ili poslije primjene Gausove 12 teoreme: odnosno: (3.: Prema slici 3.53.8.: Strujna cijev Napomena: Zapreminski integral se transformiše u površinski i obratno pomoću Gausove teoreme. imamo: 12 13 Carl Friedich Gauss George Green 14 Mikhail Vasilievich Ostrogradsky 45 .

57.59. i .55.57.) 3.) koja se interpretira kao:  Protok zapremine fluida u jedinici vremena kroz površinu normalnu na pravac vektora brzine je konstantan u svim presjecima.) i (3.)  jer je vektor nuli. se moţe primijeniti ako je strujanje stacionarno.58. respektivno.54.(3. normalan na ort površine . U slučaju da je fluid nestišljiv jednačina 3. Ako brzina u posmatranom presjeku nije ista u svim tačkama onda se maseni i zapreminski protok izraţava preko srednje brzine protoka kroz dati presjek: (3. VIDOVI KRETANJA FLUIDNOG ELEMENTA Kretanje čvrstog tijela je definisano veličinom translacije i rotacije.54. pa je doprinos ovoga člana jednak Sada moţemo napisati: ili (3.57.5. odnosno pravac strujanja. postaje jednačina protoka zapremine fluida: (3. je zbog suprotnih smjerova vektora je srednja brzina u poprečnom presjeku .) Izraz 3. Fluidni element. u najopštijem slučaju.56. je pri svom kretanju. (3.)   znak minus na desnoj strani izraza 3. u presjecima u kojima su brzine u svim tačkama iste. Njeno tumačenje:  Protok mase fluida u jedinici vremena je isti kroz svaki presjek normalan na pravac brzine. kao element neprekidne sredine.57. Maseni i zapreminski protok imaju dimenzije Dobivena jednačina kontinuiteta u integralnom obliku 3. predstavlja jednačina kontinuiteta u integralnom obliku za stišljiv fluid. . pored translacije i 46 .

9. sa deformacijom: linearno i ugaono. dok se u teoriji elastičnosti ili teoriji plastičnosti tretiraju apsolutne veličine ovih promjena.: Kretanje fluidnog elementa U opštem slučaju brzina fluida se mijenja u cijelom fluidnom polju. njihova meĎusobna udaljenost se mijenja. u ravni slike 3.rotacije. 47 .9. Za analizu vidova kretanja fluidnog elementa pogodno ih je klasificirati u slijedeće grupe:   bez deformacije: translatorno i rotaciono. što je osnovna razlika u odnosu na kretanje čvrstog tijela. pa su brzine u tačkama različite.. podvrgnut promjeni veličine i oblika koja se naziva deformacija. tj. koji ima oblik pravougaonika . U mehanici fluida se govori o ovim promjenama u jedinici vremena. Uzmimo da su u posmatranom trenutku vremena brzine fluida u tačkama: Kako se uglovi pravougaonika kreću različitim brzinama. Slika 3. U cilju analize svih vidova kretanja fluidnog elementa posmatrajmo element. govori se o brzini deformacije.

10. izrazi 3.62.60.11. dok . i da elementi ne mijenjaju svoje dimenzije. Kretanje kreće brzinom je definisano brzinom njene srednje tačke . fluidni element se premjestio u poloţaj .) Razlika u preĎenim putevima. Nakon isteka vremena . stranica a stranica : (3.61.) 48 .Translatorno kretanje elemenata fluida prikazano je na slikama 3. daje veličinu istezanja fluidnog elementa: (3. Slika 3.: Translatorno kretanje elementa fluida Slika 3. Kod rotacionog kretanja fluidni element rotira. Posmatraće se kretanje samo u se stranica preĎe put: (3.: Translatorno kretanje elementa fluida Karakteristika ovog kretanja je da stranice ostaju paralelne početnoj poziciji. ali se uglovi izmeĎu stranica i dijagonala ne mijenjaju. Veličina translacije u pravcu je . i 3. Uvremenskom intervalu . Linearno deformaciono kretanje analizira se pomoću slike 3..au pravcu je . Translatorno i rotaciono kretanje je svojstveno kretanju čvrstog tijela. Kao mjera rotacije fluidnog elementa definiše se ugao zakretanja dijagonale.60. i 3.) pravcu.12.61.11. U početnom trenutku vremena fluidni element se nalazi u poziciji .10.

) Parcijalni izvodi komponenata brzine deformacije u pravcu istoimenih osa predstavljaju brzine relativnih linearnih deformacija u pravcu istih osa.) 49 .) iz izraza 3.Slika 3.64.64. Zbog različitih brzina uglova fluidnog elementa dolazi do deformacije uglova za i kao i zakretanja dijagonale u odnosu na pravac dijagonale za ugao . Kretanje fluidnog elementa pri kome dolazi do deformacije uglova analizira se pomoću slike 3.) Obzirom da je: (3. U trenutku fluidni element se nalazi u poziciji . Zakretanje diagonale se moţe pribliţno izraziti kao: (3. poznata je kao brzina linearne deformacije: (3.65.63. a poslije isteka vremenskog perioda fluidni element zauzima poziciju .12.: Linearno deformaciono kretanje fluidnog elementa Brzina relativnog istezanja fluidnog elementa.) Analogno se dobiva za kretanje u i pravcu: (3.63. Isprekidanim linijama je naznačeno samo početno translatorno pomjeranje elemenata. i 3.66.65. se dobiva: (3.13.

.) Analogno se moţe dobiti i: (3. dobiva se: (3.71.70..68.) Brzina rotacije fluidnog elementa je: (3.71.Slika 3.13..) Na osnovu izvedenih izraza 3. za ugao zakretanja kao: se moţe pisati (3. izraz 3.67.) 50 . dobiva se: (3.) Zanemarujući članove višeg reda u izrazu 3.66.13.67. i 3. za slučaj prostornog fluidnog elementa.68. i znajući da je za male vrijednosti uglova .: Kretanje fluidnog elementa sa deformacijom uglova Na osnovu geometrijskih odnosa sa slike 3. se mogu dobiti i druge dvije prostorne komponente vektora rotacije (vrtloţenja): (3.69.69.) Analogno.

14.) Rezimirajmo: Ako posmatramo opšti slučaj kretanja prostornog fluidnog elementa. jer je ona posljedica dejstva smičućih sila.: (3.71.74. u Dekartovom koordinatnom sistemu.) i za slučaj prostornog fluidnog elementa. pri kome dolazi do deformacije. I rotacija je posljedica dejstva smičućih sila jer se moţe interpretirati kao specijalni slučaj ugaone deformacije.. imamo:   Brzine translacije: Brzine linearne deformacije:  Brzine ugaone deformacije:  Brzine rotacije: Ugaona deformacija je poznata i kao deformacija smicanja.13. kao što je prikazano na slici 3.74.75.) Obzirom na komponente vektora rotacije fluidnog elementa. 51 . zaključuje se da je vektor rotacije jednak polovni rotora vektora brzine. jednačine u izrazu 3. tj.(3. se moţe odrediti ugaona deformacija fluidnog elementa koja predstavlja ukupnu promjenu ugla stranica: ili (3.71.) Vektor rotacije se naziva vrtlog.: (3. kretanja fluidnog elementa.72.75. definiše kao: (3.) Kao mjera brzine deformacije uzima se jedna polovina vrijednosti izraza 3. tj. preostale dvije komponente brzine deformacije su: (3.73. Sa slike 3.) gdje se .

3.76.) Sada ćemo pokazati vezu izmeĎu vrtloţnosti (vrtloga) i cirkulacije. sa starnicama i .: Cirkulacija Bez vektorskih oznaka. Suma komponenti brzina linearne deformacije je brzina zapreminske deformacije ili diletacije.77.78.: (3. izraz 3.6. slika 3. za cirkulaciju glasi: (3. Ako su i projekcije brzine u tački . slika 3.Slika 3. onda su u tačkama one date izrazima napisanim na slici 3.16. 52 . a traţi se elementarna cirkulacija duţ stranica pravougaonika. Kontura se obilazi u pozitivnom smijeru. Posmatraće se elementarni pravougaonik u ravni .16.14. Elementarnoj stranici pripada srednja brzina: (3.15.76.: Rotacija fluidnog elementa Translacija i linearna deformacija su posljedice dejstva normalnih sila. Slika 3.) gdje je zatvorena kriva.) Analogno se dobije i za ostale stranice.15. CIRKULACIJA Cirkulacija se definiše kao linijski integral vektora brzina po zatvorenoj krivoj .

) Uzimanje srednjih brzina umjesto stvarnih brzina. Izraz 3.17. koju opkoljava kriva .80.. poloţenih u koordinatne ravni.Slika 3. Izrazi za cirkulaciju duţ stranica i su negativni jer je smjer brzina suprotan smjeru kojim se obilazi pravougaonik. posmatrala elementarna površina u prostoru.: Elementarna cirkulacija Elementarna cirkulacija je: ili poslije sreĎivanja: (3. 53 . slika 3. je dopušteno obzirom na male dimenzije pravougaonika.79.16.) Kriva ograničava površinu . se moţe primijeniti i na krivu površinu konačnih elemenata. Analogno dolazimo i do izraza elementarnih cirkulacija za ravnima i duţ stranica : i oko pravougaonika u (3. Dakle. Za elementarnu cirkulaciju imamo opšti izraz: (3.80.79.) Ništa se ne bi promijenilo kada bi se umjesto elementarnih pravougaonika.80. elementarna cirkulacija je srazmjerna dvostrukoj projekciji vrtloţnosti (vrtloga) u pravcu normale elementarne površine . Da bi se ovo dokazalo podjeliće se površina na elementarne površine i na svaku od njih će se primjeniti izraz 3. na odgovarajućim stranicama.

Izraz 3.7.82. 54 . KLASIFIKACIJA VIDOVA KRETANJA FLUIDA Do sada smo se sreli sa više vidova kretanja fluida. koja opkoljava površinu . Sabiranjem izraza 3.17. Bez vektorskih oznaka. Stoksov izraz glasi: 3. Moglo se uočiti da se podjela kretanja moţe izvršiti prema ponašanju elemenata fluida i prema načinu promjene polja toka pri njegovom kretanju. postaje (3.) Treba primijetiti da se poništavaju cirkulacije duţ graničnih linija dva susjedna elementa jer se oko njih obilazi u suprotnom smjeru. Prema tome je: (3.: Cirkulacija Zbir elementarnih cirkulacija očigledno: daje traţenu cirkulaciju . se moţe interpretirati kao: cirkulacija duţ krive ma kakvog oblika je jednaka protoku rotora brzine kroz površinu ograničenu tom krivom. Mogući vidovi kretanja fluida prema načinu promjene polja toka zavise od toga da li se polje mijenja u tački ili u polju.) Ovaj izraz slijedi direktno iz Stoksove teoreme o pretvaranju linijskog integrala u površinski. Zato preostaje samo cirkulacija duţ krive .82.80..Slika 3.81.

7. STACIONARNO I NESTACIONARNO KRETANJE FLUIDA Stacionarno kretanje fluida je kretanje kod kojeg u posmatranoj tački prostora nema promjene polja toka u vremenu. temperature itd.83. tj.3. Ova dva vida kretanja fluida su usko vezana za postojanje konvekcijskog ubrzanja.) gdje je bilo koje polje toka.84.7. Ako je pojam stacionarnosti ili nestacionarnosti vezan za polje brzine. a strujne linije predstavljaju sistem meĎusobno paralelnih linija.1. slika se mijenja sa vremenom. napona.) a nevrtloţno kretanje je kretanje kod kojeg elementi fluida ne rotiraju oko svoje ose: (3.: (3.85. gustina.2. Kod nestacionarnog kretanja fluida. U zavisnosti od toga da li oni rotiraju ili ne oko svoje ose. a neuniformno ili nejednoliko kod kojeg se brzina mijenja duţ strujne linije. onda su ovi vidovi kretanja definisani na bazi postojanja ili nepostojanja lokalnog ubrzanja.7. polje brzina. a sistem strujnih linija će konvergirati ili divergirati u zavisnosti od toga da li se brzina povećava ili smanjuje. 3. U stacionarnim uslovima strujanja slika ostaje nepromijenjena. kretanje moţe da bude vrtloţno ili nevrtloţno. Kod uniformnog kretanja konvekcijsko ubrzanje je jednako nuli.3. Nestacionarno kretanje fluida je kretanje kod kojeg dolazi do promjene polja toka po vremenu u posmatranoj tački prostora. 3. VRTLOŽNO I NEVRTLOŽNO KRETANJE FLUIDA Ovi vidovi kretanja su vezani za ponašanje elemenata fluida pri kretanju mase fluida. u posmatranoj zoni toka. Kod neuniformnog kretanja konvekcijsko ubrzanje postoji. npr. VISKOZAN I NEVISKOZAN FLUID Postojanje ili zanemarivanje efekta viskoziteta dovodi do pojma realnog (viskoznog) i idealnog (neviskoznog) fluida.7.) Pri nevrtloţnom kretanju elementi fluida mogu da trpe čistu ugaonu deformaciju ili čisto klizanje. Vrtloţno kretanje fluida je takvo kretanje kod kojega dolazi do rotacije elemenata fluida oko njihove ose pri kretanju mase fluida: (3. ali su komponente brzine rotacije jednake nuli. Kako su svi fluidi u manjoj ili većoj mjeri viskozni oni će u zavisnosti od uslova kretanja da se ponašaju kao realni ili idealni. UNIFORMNO I NEUNIFORMNO KRETANJE FLUIDA Uniformno ili jednoliko kretanje fluida je kretanje kod kojeg nema promjene brzine duţ strujne linije. Kao primjer se moţe 55 . 3.4.

U prvom slučaju fluidni element će rotirati oko svoje ose. itd. strujanje je vrtloţno i efekt viskoziteta je očigledan.: Dvodimenzionalno kretanje fluida Prikazana slika 3.i trodimenzijalno kretanje fluida od velikog interesa. Ako pak. strujanje je nevrtloţno i fluid.7. To znači da su osobine normalno na osu strujne cijevi konstantne. npr. Granični uslovi i uticaj viskoziteta uzrokuju da je dvo. je dat primjer dvodimenzionalnog kretanja fluida. funkcija: Ovdje je komponenta 56 . u drugom slučaju nema rotacije fluidnih elemenata oko njihove ose. tj. LAMINARNO I TURBULENTNO KRETANJE FLUIDA Ova dva vida kretanja fluida se isto tako odnose na ponašanje elemenata fluida pri kretanju mase fluida. se pri svom kretanju ponaša kao neviskozan. pri kretanju fluida dolazi do kaotičnog kretanja elemenata fluida i njihovog prelaza ne samo u susjedne nego i u udaljenije slojeve. Slika 3. 3. Najčešći oblik jednodimenzionalnog kretanja je kretanje u strujnoj cijevi. JEDNO-. ako se strujanje fluida zamišlja kao slojevito. Ukoliko pri kretanju mase fluida ne dolazi do prelaza elemenata fluida iz jednog sloja u drugi. mada je viskozan. MeĎutim.6. tj. Dimenzionalnost kretanja se odreĎuje prema broju nezavisnih geometrijskih koordinata.I TRODIMENZIONALNO KRETANJE FLUIDA U opštem slučaju osobine fluida se mogu izraziti u funkciji geometrijskih koordinata.18.navesti kretanje viskoznog fluida pri rotaciji posude oko svoje ose u kojoj se nalazi fluid i slučaj rotacije tankog cilindra oko svoje ose postavljenog u fluid. 3.5. DVO. kretanje je jednodimenzionalno.18. gdje su promjene osobina normalno na strujnicu zanemarljive u odnosu na promjene niz strujnicu. Ova dva vida kretanja fluida su od posebnog značaja pri izučavanju kretanja fluida pod dejstvom sila viskoziteta. Ako osobina toka zavisi samo od jedne koordinate. Na slici 3.18.7. idealan. onda takvo kretanje nazivamo turbulentno kretanje fluida. je identična u bilo kojem presjeku za brzine u pravcu. onda takvo kretanje nazivamo laminarno kretanje fluida.

Trodimenzionalno strujanje je najopštiji slučaj kretanja. a drugi.7. strujanje fluida oko aviona je trodimenzionalnog karaktera.19.1.19. Što je manja dimenzionalnost toka smanjuju se matematske teškoće u rješavanju takvih tokova. Na primjer.) gdje se prvi član na desnoj strani jednačine 3. i imamo: odnosno: (3. 3.7.7. teorema ili zakon: (3.: Stacionarno i uniformno kretanje 15 Evangelista Torricelli 57 .86. imamo: Ovdje se primjenjuje Toričelijev15 izraz. KARAKTERISTIČNI PRIMJERI Ako je kretanje jednodimenzionalno. 3. naziva konvekcijski. STACIONARNO I UNIFORMNO KRETANJE Prema slici 3. vrijedi primjena izraza: Slika 3.87. lokalni član brzine.) Nadalje.7.86. brzina je funkcija koordinate i vremena.

vrijedi primjena izraza: 3.1. imamo: Slika 3.21.7. NESTACIONARNO I UNIFORMNO KRETANJE Prema slici 3. STACIONARNO I NEUNIFORMNO KRETANJE Prema slici 3.1.7. imamo: 58 . vrijedi primjena izraza: Slika 3.22.: Stacionarno i neuniformno kretanje Nadalje.1.21.7.7.7.20.: Nestacionarno i uniformno kretanje 3. NESTACIONARNO I NEUNIFORMNO KRETANJE Prema slici 3.7.20. imamo: Nadalje.3.

nacrta najpovoljniji broj strujnih linija na jednakom meĎusobnom rastojanju. Strujna mreţa nije idealno tačna jer je ona jedna od grafičkih metoda koje su pribliţno rješenje egzaktno postavljenih algebarskih izraza.24. a daljnje crtanje zavisi od oblika konture. Strujna mreţa se sastoji od sistema strujnih linija i sistema linija normalnih na strujne linije. Ako su konture zakrivljene i još uz to konvergiraju ili divergiraju. je prikazana strujna mreţa koja predstavlja strujanje fluida izmeĎu dvije zakrivljene površine čija je duţina. slika 3. 59 . beskonačno velika kako bi se ispunio uslov dvodimenzionalnosti kretanja. Za strujanje izmeĎu paralelnih ploča kvadratići strujne mreţe u cijeloj zoni toka su meĎusobno jednaki. Presjek dijagonala je ujedno i centar upisanog kruga u kvadratić mreţe.Slika 3. Oblik strujne mreţe zavisi od oblika granice kroz ili oko koje fluid struji.8.: Nestacionarno i neuniformno kretanje Nadalje.22. Naravno.23. Bez obzira na promjenu veličine i oblika kvadratića strujne mreţe oni uvijek moraju zadovoljavati uslov da se kod svakog od njih strujne i normalne linije kao i dijagonale sijeku pod pravim uglom. trajektorije i tragovi se mogu odrediti eksperimentalno ili grafičkom metodom koja se oslanja na matematske principe klasične dinamike fluida. Ova dva sistema linija grade ortogonalnu mreţu kod koje je rastojanje izmeĎu strujnih i normalnih linija u elementarnom kvadratu te mreţe meĎusobno jednako. nije moguće odmah dobiti tačnu strujnu mreţu pa se proces crtanja sa korekcijama mora ponavljati nekoliko puta dok se ne dobije zadovoljavajući oblik strujne mreţe. normalno na ravan crteţa. kvadratići strujne mreţe mijenjaju veličinu i oblik. vrijedi primjena izraza: 3. Na slici 3. STRUJNA MREŽA Strujne linije. pa je i brzina u svim tačkama toka ista. Crtanje mreţe se izvodi na taj način da se u zoni toka. gdje su konture meĎusobno paralelne. Protok izmeĎu svakog para ovih strujnih linija je konstantan. Na ovako nacrtan sistem strujnih linija crta se sistem normalnih linija po navedenom principu .

91.89. slika 3. je jedinična.) jer je .24.rastojanje izmeĎu normalnih linija.brzina.) ili (3.:Približno rješenje egzaktnog algebarskog izraza Kako je protok kroz bilo koji presjek strujnog vlakna isti. 60 .) pa je elementarni protok kroz strujno vlakno jednak: (3.25.:Strujna mreža izmeĎu zakrivljenih površina Dimenzija normalno na ravan crteţa. Slika 3. U ovom slučaju je elementarna površina jednaka: (3.Slika 3.88.90. .23.. slijedi da je: (3.) gdje su: .

U izrazima 3. Tu se fluid zaustavlja.90.rastojanje izmeĎu strujnih linija u zoni toka gdje su mu karakteristike poznate. nije stavljen znak jednakosti. rastojanja . Iz istog izraza slijedi da na mjestima malih radijusa krivine.91. za datu strujnu mreţu. ako za neke tačke toka . pa se takve tačke nazivaju zaustavne tačke. brzina teţiti nuli. imaju svoju primjenu u matematskom tretmanu strujanja fluida i nazivaju se singularne tačke. brzinu i pritisak. Slika 3. 61 . nego znak pribliţnosti. odnosno normalnih linija u okolini te tačke. odrediti uslove strujanja. njena praktična primjena je značajna. I pored nekih nedostataka strujne mreţe.25. iako praktično ne mogu postojati.91. što je fizički moguće. jer iz poznatih uslova strujanja samo u jednoj tački je moguće. se moţe vidjeti da je brzina u bilo kojoj tački toka obrnuto proporcionalna rastojanju strujnih. Sa druge strane. pa prema tome brzine postaju beskonačne.. To su obično zone gdje su strujne linije meĎusobno paralelne. Ovakve tačke. i 3. jer je svaka mreţa pribliţno rješenje realnog kretanja fluida.: Analiza jediničnog protoka u strujnoj mreži Iz izraza 3. u bilo kojoj drugoj tački.

4.
4.1.

DINAMIKA FLUIDA
OSNOVNI ZAKONI KRETANJA

U prethodnom poglavlju razmatrani su kinematski elementi kretanja fluida. U ovom i slijedećim poglavljima će biti razmatrana i njihova veza sa silama koje djeluju pri kretanju fluida. Ta veza je data dinamičkom jednačinom ravnoteţe. Uslov ravnoteţe u stanju kretanja izraţen je preko dinamičke ravnoteţe, odnosno inercijskim svojstvom materije i principom ubrzanja koje je Njutn16 formulirao kroz svoja tri zakona. Njutnovi zakoni (u slobodnom prevodu) glase: I II Tijelo će ostati u stanju mirovanja ili u postojećem (datom) stanju kretanja sve dok na njega ne djeluje neka vanjska sila. Ubrzanje tijela će biti u pravcu i smjeru sile koja izaziva dato ubrzanje, ono je direktno proporcijalno veličini sile i obratno proporcionalno masi tijela,

III Svaka akcija je praćena jednom reakcijom istog intenziteta i pravca, ali suprotnog smjera. Prvi zakon opisuje karakteristike materije, a drugi u svijetlu trećeg postavlja da se ubrzavajućem dejstvu sile suprotstavlja inercijska sila reakcije materije na koju sila djeluje.

(4.1.)

gdje su: gustina fluida, ubrzanje fluida. Izraz:

predstavlja silu inercije jedinice zapremine fluida. Ona je uzeta sa negativnim predznakom zbog njenog karaktera u odnosu na ostale sile. Nadalje,

je sistem svih vanjskih i unutrašnjih sila koje se odnose na jedinicu zapremine fluida. Primjenom Dalamberovog17 principa dinamička jednačina ravnoteţe se moţe pisati kao:
(4.2.)

16 17

Isaac Newton Jean le Rond d'Alambert

62

4.2.

OPŠTA JEDNAČINA DINAMIKE FLUIDA U DIFERENCIJALNOM OBLIKU

Neka se posmatra kretanje fluidnog elementa mase koja u trenutku vremena zauzima zapreminu , kao što je prikazano na slici 4.1.

Slika 4.1.: Djelovanje napona na površinama paralelopipeda

Na fluidni element djeluju zapreminske sile svedene na jedinicu zapremine, čije su komponente u pravcima , respektivno. Sila djeluje u teţištu posmatranog elementa. Dejstvo površinskih sila definisano je tenzerom napona u tački ,

Na površinama paralelopipeda djeluju naponi kao na slici 4.1., od kojih su upisani samo oni koji djeluju u pravcu ose. Kako je izabrani element dovoljno malen pri prelazu od tačke u tačku na površini paralelopipeda zanemarena je promjena napona višeg reda. Koordinatni početak je postavljen u centar paralelopipeda (tačka Radi jednostavnijeg izvoĎenja, osnovna jednačina kretanja: ).

gdje su: količina kretanja, rezultanta sila koje djeluju na fluidni element, će se napisati u Ojlerovom obliku za komponente kretanja u pravcima, 63

(4.3a.)

(4.3b.)

(4.3c.)

Navedeno je da će se posmatrati kretanje u vremena se moţe predstaviti kao:

pravcu. Član promjene količine kretanja u toku

(4.4.)

Drugi član desne strane jednačine 4.4. je jednak nuli (prema jednačini kontinuiteta) jer predstavlja masu fluidnog elementa koja ne moţe biti promjenljiva. Na osnovu ovoga, imamo:
(4.5.)

Komponenta zapreminske sile za zapreminu

iznosi

.

Vodeći računa o površini na koju djeluju pojedine komponente napona, jednačina 4.5. postaje:

(4.6.)

Obzirom da je

, poslije sreĎivanja jednačine 4.6. dobiva se:
(4.7a.)

i analogno za

pravce:
(4.7b.) (4.7c.)

Ove tri skalarne jednačine 4.7. predstavljaju zakon o odrţanju količine kretanja fluidnog elementa, napisan u diferencijalnom obliku. Jednačine su poznate kao Sen-Venanove18 jednačine kretanja. Jednačine sadrţe deset nepoznatih veličina: gustinu , tri komponente brzine komponenti napona ( pošto su i šest ).

18

Jean Claude Barré de Saint-Venant

64

4.) Dakle veličina normalnog napona ne zavisi od pravca te se tenzor redukuje na skalar ..Dobivene tri skalarne jednačine 4. Negativan predznak pokazuje da je hidrostatički pritisak usmjeren suprotno smjeru vanjske normale na površinu. OJLEROVE JEDNAČINE KRETANJA IDEALNOG FLUIDA U poglavlju 4. jednačina 4. kod koga se moţe zanemariti dejstvo sila viskoziteta. dinamike fluida koja u vektorskom obliku glasi: Obzirom da se ovdje analizira kretanje idealnog fluida.9.2.10. dobiva se: (4.3.) Već ranije je navedeno da izmeĎu tri normalna napona postoji odnos: (4.) gdje su: 4. 4. se mogu napisati u obliku jedne vektorske jednačine: (4.8.7.9.) gdje su: 65 .3. U odsustvu viskoznosti ne postoji mogućnost da se generišu površinske sile u fluidu te je: Sada su površinske sile odreĎene tenzorom napona koji se pojavljuje u obliku: (4. DEJSTVO SILA NA IDEALAN FLUID Fluid konstantne gustine.8. se naziva idealnim. Uvaţavajući naprijed navedeno.11. površinske sile su odreĎene tenzorom napona u poglavlju 4. je izvedena opšta jednačina 4. koji se naziva hidrostatičkim pritiskom ili pritiskom u posmatranoj tački.

Kao takve one daju uvid u mehanizam toka.) Dobivene jednačine 4. od sila bi ostale samo sile pritiska. potrebno je Ojlerove jednačine transformisati. Za praktičnu primjenu ovih jednačina iste treba izraziti za konačnu zapreminu fluida. MeĎutim. koja daje daje vezu izmeĎu pritiska i gustine.) (4. a druga jednačina stanja. OJLEROVE JEDNAČINE U GROMEKA-LAMBOVOJ FORMI ILI TRANSFORMISANE OJLEROVE JEDNAČINE Da bi se dobile jednačine pristupačnije za analizu strujanja i integralenje.zapreminska sila po jedinici zapremine. Ojlerove jednačine vrijede za opis kretanja neviskoznog. Pri analizi će se posmatrati komponenta ubrzanja u pravcu ose: 66 . tj.13c. 4.) (4. Naravno.) (4. nestišljivog (i stišljivog) fluida.13b.13.) ili u razvijenom obliku: (4. da bi se našlo rješenje za neki posmatrani problem potrebno je definisati početne i granične uslove. gradijent pritiska koji ima prirodu vektora.12a.13a. Onda bi izvedene jednačine postale uopštene Ojlerove jednačine. Projekcije vektorske jednačine na koordinatne ose su: (4. Odnos pritiska i gustine moţe biti odreĎen i eksperimentalno. Jednačine sadrţe pet nepoznatih veličina: . Kada ne bi bilo dejstva zapreminskih sila. integraliti ih po toj zapremini. i 4. prisustvo komponenata konvekcijalnog ubrzanja ovim jednačinama daje karakter nelinearnih parcijalnih diferencijalnih jednačina. Da bi sistem jednačina postao zatvoren potrebno je definisati još dvije jednačine. koje je kao takve formalno nemoguće integraliti. predstavlja Ojlerovu diferencijalnu jednačinu u vektorskom obliku za kretanje idealnog fluida. Jedna od jednačina će biti jednačina kontinuiteta.11. Ojlerove diferencijalne jednačine kretanja fluida su izvedene za fluidni element.) (4.12.12b.12c. poznate kao jednačine pritiska. Navedena jednačina 4. odnosno napisati u specifičnom obliku.5. predstavljaju diferencijalne jednačine u skalarnom obliku.

14. moţe se pisati: Ako se analogno uradi i za komponente ubrzanja u mogu napisati kao: i pravcima. i .(4. Ojlerove jednačine se (4.) (4. dodamo i oduzmemo članove izraza se neće promijeniti. tada su komponente sile mogu izraziti kao: 67 . znajući da je . vrijednost ili Obzirom da su: dobiva se: Ovo se je moglo pisati jer je poznato da je vektorski proizvod dvostruke vrijednosti vektora vrtloţenja i vektora brzine: TakoĎe.14.15c.) Ako zapreminske sile imaju potencijal .15a.) Ako na desnoj strani izraza 4.15b.) (4.

Ovo nema fizičkog smisla obzirom da tada nema kretanja.17c. BERNULIJEVA JEDNAČINA – JEDNO RJEŠENJE OJLEROVE JEDNAČINE . je u formi svrdla i naziva se zavojnim ili helikoidnim kretanjem i poznato je kao Gromeka-Beltrami kretanje. odnosno paralelni.6.) gdje je osa usmjerena prema gore. Ovaj vid kretanja se naziva nevrtloţnim ili potencijalnim. Kada je član: Ojlerove jednačine se znatno uproštavaju i postaju: (4.16.17.) (4.Ako je sila gravitacije jedina zapreminska sila.19. kao i vektorska jednačina 4.17a. Kretanje fluida kod kojeg su vektor vrtloţenja i vektor brzine kolinearni. Kada je vektor vrtloţenja jednak nuli . ali kada brzina ima svoj potencijal .) (4. se nazivaju Ojlerovim jednačinama u Gromeka-Lambovoj formi ili transformisane Ojlerove jednačine.18. prethodne jednačine se mogu pisati kao: (4. Kada je vektor vrtloţenja paralelan vektoru brzine .) ili u vektorskom obliku: (4. odnosno njegove komponente.) Navedene jednačine 4. tada je: (4.17b. Specifičnost dobivenih izraza je u tome što u sebi sadrţe vektor vrtloţenja. tada je njihov vektorski proizvod jednak nuli.18. 4. Obzirom da je za idealan fluid gustina konstantna.) Član    je jednak nuli za tri slučaja: Kada je brzina fluida jednaka nuli . u skalarnom obliku. Ojlerove jednačine se mogu integraliti i kada je strujanje nestacionarno i nevrtloţno u cijeloj oblasti toka i Ojlerova jednačina glasi: Za potencijalno strujanje je 68 .

Prvi član, poslije smjene

, postaje:

jer se red operacija

i

moţe izmjeniti. Ovim načinom se dobiva:

Izraz u zagradi zavisi od koordinata i od vremena . Gradijent predstavlja operaciju prostornog diferenciranja, a ne vremenskog, nad funkcijama. Uslov da on bude jednak nuli zahtjeva da funkcija ne zavisi od , ali moţe da zavisi od vremena:
(4.20.)

gdje je

proizvoljna funkcija od vremena.

Ovim načinom je naĎen integral Ojlerove jednačine za potencijalno strujanje, a dobiveni izraz 4.20. predstavlja Koši19-Lagranţeovu20 jednačinu. Ona je veoma slična Bernulijevoj21 jednačini, ali ipak postoje bitne razlike:   Izraz 4.20. nije dobiven integralenjem duţ putanje fluidnih elemenata, nego je integralenje izvedeno za čitav fluidni prostor. Zbog toga se ne mijenja od strujnice do strujnice i vaţi za čitavo polje. ne predstavlja konstantu već zavisi od vremena. Dakle, pri potencijalnom i nestacionarnom strujanju energija se mijenja sa vremenom.

Ako je strujanje potencijalno i stacionarno imamo:

i ako je fluid u polju zemljine teţe:

izraz poprima oblik:
(4.21.)

Izraz 4.21. predstavlja jedno rješenje Ojlerove jednačine i naziva se Bernulijeva jednačina, Kao što je u postupku izvoĎenja navedeno, ona se moţe primijeniti za stacionarno, nevrtloţno kretanje idealnog (nestišljivog i neviskoznog) fluida. Vaţno je primijetiti da konstanta ima istu vrijednost za cijelu oblast kretanja fluida jer nisu uočena nikakva ograničenja u pogledu

19 20

Augustin-Louis Cauchy Joseph Louis Lagrange 21 Daniel Bernoulli

69

putanje integralenja. Zato, u ovom slučaju, zakon o odrţanju strujne energije ima širi značaj jer vaţi za cijeli prostor kretanja.

4.7.

BERNULIJEVA JEDNAČINA ZA STRUJNU LINIJU
i nisu kolinearni. strujne linije:
(4.22.)

Analizirat će se opšti slučaj vrtloţnog kretanja fluida, kada vektori Unutar fluidne oblasti posmatrajmo usmjereni element

Skalarnim mnoţenjem elementa , jednačina 4.22., sa Ojlerovom jednačinom 4.18. u Gromeka-Lambovoj formi, dobiva se:
(4.23.)

Kako je usmjereni element strujne linije kolinearan brzini (posljednji član jednačine 4.23.) jednak nuli, tj.:

to je mješoviti proizvod

Ovo znači da duţ strujne linije ili vrtloţne linije vaţi:
(4.24.)

Ako se izraz 4.24. integrali duţ strujne linije od tačke 1 do tačke 2, dobiva se:

Obzirom da su tačke 1 i 2 izabrane proizvoljno na strujnoj liniji, moţe se pisati:
(4.25.)

Izraz 4.25. predstavlja Benulijevu jednačinu. Konstanta ima vrijednost za tačke koje leţe na istoj strujnoj liniji. Ako se kroz tačke na odabranoj strujnoj liniji povuče familija vrtloţnih linija, slika 4.2., dobiva se površina u prostoru. Kako i duţ vrtloţne linije vaţi Bernulijeva jednačina, a svaka vrtloţna linija ima jednu zajedničku tačku sa strujnom linijom, zaključuje se da za sve tačke na uočenoj površini, konstanta ima istu vrijednost. Formalno posmatrano, Bernulijeva jednačina 4.25. i 4.21.su identične, ali se razlikuju po domenu vaţeće primjene obzirom na uslove pod kojima su izvedene. Konstanta je vaţeća za cijelu oblast toka.

70

Slika 4.2.: Familija vrtložnih linija

4.8.

ANALIZA BERNULIJEVE JEDNAČINE

Za fluid u oblasti dejstva zemljine teţe, kao jedine zapreminske sile potencijala , moţe se napisati Bernulijeva jednačina u obliku:
(4.26.)

Posmatrati će se kretanje fluidnog elementa, mase jednačine 4.26. sa , dobiva se:

, niz strujnu liniju. Mnoţenjem

(4.27.)

Prvo se moţe konstatovati da suma tri člana na lijevoj strani jednačine 4.27. ostaje konstanta, ako fluidni element ostaje na istoj strujnoj liniji. Prvi član predstavlja kinetičku energiju fluidnog elementa ili energiju kretanja predstavlja kinetičku energiju po jedinici mase. i označava sposobnost fluida da

brzinom . Dakle, član Drugi član

ima dimenziju energije

uslijed povišenog pritiska vrši rad. Treći član označava rad učinjen protiv dejstva sile zemljene teţe. Dakle, ovo je energija uslijed poloţaja u odnosu na referentnu ravan. U suštini, Bernulijeva jednačina predstavlja zakon o odrţanju energije duţ strujne linije. Pri kretanju niz strujnu liniju moţe se npr. povećati brzina, ali to mora biti popraćeno odgovarajućim smanjenjem pritiska ili promjenom poloţaja. Ako Bernulijevu jednačinu 4.27. podijelimo sa teţinom fluidnog elementa se: , dobiva

71

9.3. pa se govori o brzinskom naporu (prvi član lijeve strane jednačine 4. i konačno..3. predstavljaju energiju po jedinici teţine fluida i imaju dimenzije duţine .: Napori Kao što se vidi sa slike 4. moţe se smatrati da je Bernulijeva jednačina za strujnu liniju primjenljiva i za kretanje duţ te cijevi.3. geodetskom ili geometrijskom naporu (treći član).28. oduzme vrijednost brzinskog napora.) Ako se zamisli. 4. linija energije. piezometarska linija se najlakše crta tako. .28.: 72 . da se od ukupnog napora. Bernulijeva jednačina se svodi na oblik: (4. slika 4.(4. BERNULIJEVA JEDNAČINA ZA STRUJNU CIJEV Kako je presjek elementarne strujne cijevi beskonačno mali. Ovako dobivena vrijednost energije se naziva naporom.). ukupni napor kao suma tri prethodna.) Svi članovi jednačine 4. Kod masenog protoka .31.) i predstavlja osnovnu jednačinu hidrostatike.) Slika 4.: (4. energija fluida po jedinici vremena iznosi: (4. tj. da se strujna cijev sastoji od beskonačno mnogo elementarnih strujnih cijevi. piezometarskom naporu (drugi član). Za slučaj kada je fluid u stanju mirovanja.28.29. energija koju nosi fluid u jedinici vremena se moţe dobiti sabiranjem.30.

(4.) Na osnovu jednačine 4.37.34. Izjednačavajući ovu veličinu kinetičke energije sa odgovarajućom veličinom energije koja proĎe kroz ovaj presjek.) Kada se strujne linije udaljavaju ili pribliţavaju pod malim uglom. u prvom integralu na desnoj strani jednačine 4. jer je očigledno da: (4.) gdje su: teţina fluida koja u jedinici vremena proĎe kroz presjek kinetička energija jedinice teţine fluida. slijedi da je: (4.34.32. moţe se pokazati da u nekom poprečnom presjeku pribliţno vaţi hidrostatički zakon rasporeda pritiska.35.36.) gdje su: brzina u pojedinim tačkama poprečnog presjeka. srednja brzina po poprečnom presjeku. izraz u zagradi.) Vezano za drugi član desne strane jednačine 4. izraţene preko srednje brzine po presjeku.33. se moţe izvući ispred integrala i moţe se pisati: (4.) Sada se moţe pisati: 73 . uključujući koeficijent korekcije brzine za energiju. Količina kinetičke energije prenesena brzinom fluida u posmatranom presjeku jednaka je: (4.32.33.odnosno: (4. mogu se dati slijedeća objašnjenja: Ukoliko u presjecima u kojima treba primijeniti jednačinu energije ne vladaju uslovi jednodimenzionalne analize treba uvesti koeficijent korekcije rasporeda brzina za energiju. tj. ..

slika 4.37.38.gdje su: srednja brzina fluida u posmatranom poprečnom presjeku. Ona je izvedena u obliku dvije koaksijalne cijevi malog poprečnog presjeka. 4. Za laminarno strujanje kroz cijev okruglog poprečnog presjeka je . Uz definiciju koeficijenta korekcije moţe se dodati da: predstavlja srednju kinetičku energiju fluida po jedinici mase koja prolazi kroz posmatrani presjek.1.) 4. Centralna cijev sluţi za mjerenje zaustavnog pritiska (dinamički + statički pritisak).) Koeficijent korekcije za kinetičku energiju se naziva i Koriolisov 22 koeficijent. a periferna cijev sa bočnim otvorima mjeri samo statički pritisak.10. koji se prema jednačini 4. moţe pisati:: (4.39.4. a za turbulentno strujanje kroz istu cijev je Ako se jednačina za energiju podjeli sa teţinskim protokom jednačina za strujnu cijev u formi napora: dobiva se Bernulijeva (4.10. Koeficijent korekcije je veći od jedinice. PRIMJERI PRIMJENE BERNULIJEVE JEDNAČINE MJERENJE BRZINE Mjerenje brzine fluida je moguće izvršiti pomoću Pito-Prandtlove23 cijevi. Na vrhu Pito-Prandtlove cijevi su pijezometarski i brzinski napor: a pijezometerski napor na periferiji cijevi je: 22 23 Gaspard-Gustave Coriolis Pitot-Prandtl 74 . koeficijent korekcije kinetičke energije.

: Pito-Prandtlova cijev Pito.2.5.Slika 4.10. dobiva se: (4. voda. 4. gustine Ako se Pito-Prandtlova cijev postavi u struju fluida brzine . Pritisak iznad slobodnog nivoa tečnosti je .40. 75 .Prandtlova cijev je spojena sa diferencijalnim -manometrom ( -cijev) koji je napunjena manometarskim fluidom. itd. kao ţiva. ISTICANJE TEČNOSTI IZ REZERVOARA Na slici 4. onda se u diferncijalnom dijelu manometra fluid postavi kao na slici 4. je prikazan rezervoar sa tečnošću.) gdje su: gustina fluida kojim je napunjen diferencijalni manometar (manometarski fluid). tada se spuštanje slobodnog nivoa tečnosti moţe zanemariti i problem tečenja smatrati stacionarnim.4. Analizirajući pritisak u odgovarajućim presjecima diferencijalnog manometra uz poštivanje uslova neprekidnosti sredine.. alkohol. Isticanje je u atmosferu.4. gustina fluida čija se brzina mjeri. Ako je poprečni presjek otvora mnogo manji od površine poprečnog presjeka rezervoara.

41. Bernulijeva jednačina primijenjena na strujanje izmeĎu tačaka 1 i 2 glasi: (4. i izraz 4. Uvaţavajući ovo. koeficijent protoka koji uzima u obzir uticaj realnih osobina tečnosti.Slika 4. Kao dobra aproksimacija se uzima da je pritisak u mlazu jednak okolnom atmosferskom pritisku .41. Protok realne tečnosti kroz otvor na rezervoaru se moţe odrediti pomoću izraza: (4.) Brzina tečnosti na izlazu iz rezervoara je jednaka brzini padanja krutog tijela sa visine .42.44.: Isticanje tečnosti iz rezervoara Zamišljena linija koja spaja tačke 1 i 2 predstavlja strujnu liniju.) Obzirom da je brzina mala moţe se zanemariti. 24 Evangelista Torricelli 76 .43. (4.) Ako je rezervoar otvoren prema atmosferi.) gdje su: površina poprečnog presjeka otvora. za brzinu isticanja. se dobiva: odnosno: (4.5. onda je postaje: . iz Bernulijeve jednačine 4.42. Ova zakonitost je poznata kao Toričelijeva24 teorema. Pritisak u mlazu nije tačno poznat.

Za kretanje nestišljivog fluida integralna jednačina kontinuiteta je: gdje su i srednje brzine u presjecima 1 i 2.41. Razlika pritisaka se mjeri manometrom. On ima kratku sekciju istog poprečnog presjeka kao i priključni cijevni vod . MJERENJE PROTOKA POMOĆU VENTURIJEVE CIJEVI Venturijeva25 cijev je instrument koji sluţi za mjerenje protoka fluida. dobivamo: odnosno: Protok kroz Venturijevu cijev je: Primjenjujući jednačinu hidrostatike na fluid u protok: cijevi. respektivno.6. Na početnom i najuţem presjeku izbušeni su otvori za priključke koji sluţe za mjerenje pritiska.4.10. slika 4.. iz Ako uzmemo da su koeficijenti korelacije kinetičke energije jednaki jedinici. zatim se presjek suţava na neku minimalnu vrijednost . poslije postepenog proširenja dostigao početni poprečni presjek . koji je ispunjen fluidom gustine . odnosno razlike pritisaka. da bi konačno. moţe se dobiti izraz za teoretski 25 Giovanni Battista Venturi 77 . .3. Bernulijeve jednačine 4.

Slika 4.6.: Venturijeva cijev Uticaj realnih osobina fluida obuhvata se pomoću koeficijenta protoka . te je realni protok: Koeficijent protoka se odreĎuje eksperimentalno za datu Venturijevu cijev. 78 .

kao sto je prikazano Slika 5.1. JEDNODIMENZIONALNA ANALIZA TOKA Dimenzionalnost kretanja se odreĎuje prema broju nezavisnih geometrijskih koordinata. kaţe se da je kretanje jednodimenzionalno. 5.5. od interesa je odreĎivanje sile kojom fluid u kretanju djeluje na potopljeno tijelo ili uopšte na čvrstu konturu. Pri rješavanju takvih problema koristi se osnovna jednačina dinamike o promjeni količine kretanja u integralnom obliku.) gdje su: brzina kretanja fluidnog elementa. u svakoj tački fluidnog polja nije neophodno nego je od interesa poznavanje ukupnog dejstva fluida na tijelo. Drugi Njutnov zakon primijenjen na materijalni element mase ima oblik: (5. promjena brzine tijela nastaje kao posljedica dejstva sila.1. PROMJENA KOLIČINE KRETANJA U velikom broju problema mehanike fluida.1. količina kretanja. Najčešći oblik jednodimenzionalnog toka je kretanje u strujnoj cijevi. U tim slučajevima poznavanje detaljnih karakteristika toka. brzine i pritiska. gdje su promjene osobina. npr. To znači da su osobine fluida normalno na osu strujne cijevi konstantne. rezultujuća sila koja djeluje na fluidni element. 79 . Prema Njutnovim zakonima. MeĎutim.: Granična površina Granična površina moţe biti nepokretna ili translatorno pokretna sa konstantnom brzinom. normalno na strujnu liniju zanemarljive u odnosu na promjene niz istu.1. ako osobina toka zavisi od jedne koordinate. Posmatraće se dejstvo fluida pri prolasku kroz graničnu površinu na slici 5. U opštem slučaju kretanja su trodimenzionalna.

U skalarnom proizvodu odreĎuje da li se radi o ulazu ili izlazu fluida iz granične zapremine. Naprotiv. a manji granične površine fluid izlazi iz granične zapremine. Ako je ugao predznak proizvoda je pozitivan i kroz taj segment . vanjske sile se mogu podijeliti na zapreminske i površinske. brzina u proizvoljnoj tački ostaje konstantna.Prema jednačini 5.3. Drugi član predstavlja uticaj promjene količine kretanja uslijed ulaza i izlaza fluida iz granične površine.3. se moţe napisati: (5. te je doprinos ovog člana jednak nuli.1. predznak proizvoda je negativan i označava ulaz fluida u graničnu zapreminu.) gdje je ubrzanje zemljine teţe. 80 . od . U ovom članu brzina izmeĎu vektora i mani od igra dvostruku ulogu. Kao što je već napomenuto. ako je ugao veći od ovoga.) gdje su: količina kretanja mase unutar granične zapremine sila koja djeluje na posmatranu fluidnu masu. Na osnovu ovoga.. fiksirane u odnosu na koordinatni sistem .) Prvi član jednačine 5. kao što su gravitaciono i elektromagnetno. odnosno: (5. a tako i količina kretanja fluidnog elementa kada prolazi kroz tu tačku. Primjenom zakona transformacije (na član graničnu zapreminu moţe se pisati: ) izmeĎu sistemskog pristupa i pristupa za . Zapreminske sile potiču od vanjskog polja. Ako je kretanje stacionarno. zapreminska sila je: (5.2. U slučaju gravitacionog polja.4. Pravac djelovanja gravitacione sile prolazi kroz teţište granične zapremine. predstavlja promjenu količine kretanja mase unutar granične zapremine. brzina se pojavljuje i kao intenzivna osobina količine kretanja. vremenska promjena količine kretanja je jednaka rezultujućoj sili koja djeluje na fluidni element. Osim Desna strana jednačine predstavlja sumu svih vanjskih sila koje djeluju na graničnu zapreminu fluida.

(5.) Ilustracije radi. Granična površina označena crtkanom linijom ima segment konture koja prolazi kroz fluid: i segment konture u dodiru sa čvrstim tijelom: 81 .4. U opštem slučaju.) Dejstvo sile reakcije oslonca. korištenjem jednačina 5.6.(b) je prikazan poligon sila (vektorski dijagram).2. koja se na fluid prenosi pomoću normalnih i tangencijalnih napona.5. je primijenjena za odreĎivanje sile . segmenta konture koji se poklapa sa konturom čvrste površine i segmenta koji presijeca konturu čvrstog tijela.) Konačno.) Komponenta fluidne konture odreĎena je veličinom normalnih i tangencijalnih napona na odgovarajućem segmentu konture. odreĎenih tenzorom napona . izračunava se pomoću tenzora napona : (5.) Komponenta predstavlja dejstvo čvrste konture. Na dijelu slike 5. Dominantan uticaj ima hidrostatički pritisak. granična površina se sastoji od segmenta konture koja prolazi kroz fluid. (a) je prikazano redukciono koljeno. i 5.7. reakciju elemenata uslijed dejstva fluidne mase.9. npr.5. se moţe napisati: (5.9.2. nastale u presjeku granične površine i čvrstog tijela. te se moţe napisati: (5. a na dijelu 5.3.. jednačina 5. 5.Površinske sile djeluju na graničnu površinu i predstavljaju dejstvo okolnog fluida i dejstvo čvrste konture koji su u kontaktu sa graničnom površinom. kojom fluid u stacionarnom kretanju djeluje na redukciono koljeno (u horizontalnoj ravni ).2.8. Zato se površinske sile prikazuju kao suma tri komponente: (5. kroz oslonac. prikazano na slici 5.

Slika 5. tj.10. član jednačine 5. te se moţe napisati: 82 . obzirom da je maseni protok . se moţe napisati po segmentima granične površine kao: (5.: Djelovanje fluida na redukciono koljeno Obzirom da je strujanje stacionarno.9. Zapreminska sila predstavlja teţinu fluida unutar granične zapremine.2.9. i nepromjenjive.) Doprinos trećeg člana sa desne strane jednačine 5.: Okolni fluid djeluje na graničnu površinu u presjecima i . je: obzirom da su vektori i po konturi meĎusobno normalni. je: Drugi član jednačine 5. imamo: U slučaju kada su brzine fluida u presjecima ili.10.

Drugim riječima.) Navedeni izraz 5.14.12.) gdje je jedinični vektor normale na površinu.) ili (5. uz pomoć vektorskog dijagrama. Pretpostavlja se da su relativni pritisci konstantni u posmatranom presjeku. Uslov jednodimenzionalne analize proširen na bilo koju vektorsku veličinu kaţe da je dovoljno poznavanje posmatrane vektorske veličine samo u jednoj tački presjeka za poznavanje tog vektorskog polja u cijelom presjeku. Ukoliko je to vektorsko polje – polje brzina.9.2. konvekcijalno ubrzanje je jednako nuli.: (5. nije poznata jer granična površina ne siječe noseće elemente konstrukcije. moţe se napisati: (5. Dejstvo konture se moţe odrediti ako se poznaje raspored normalnih i tangencijalnih ako napona na konturi . kako bi se mogli dimenzionisati nosaći koljena: (5.13b.Smjer sila pritiska i odreĎuje vrijednost relativnog pritiska i jer isti mogu biti veći ili manji od nule. On se svodi na to da je brzina u bilo kojoj tački presjeka predstavnik brzinskog polja u cijelom presjeku. Sa koeficijentom korekcije stvarni protok količine kretanja kroz neki presjek. Koristeći naprijed navedene izraze. u presjecima gdje se moţe primijeniti princip jednodimenzionalne analize kretanja na polje brzina.13a. izraţen preko srednje brzine protoka u tom presjeku. Reakcija oslonca . onda pod uslovima jednodimenzionalne analize slijedi da u posmatranom presjeku strujne linije moraju biti paralelne ili bar pribliţno paralelne kako bi brzine u svim tačkama presjeka bile praktično meĎusobno jednake. se moţe iskoristiti za odreĎivanje su poznati ostali članovi te vektorske jednačine.) Postavljeni uslov o konstantnosti brzina u svim tačkama presjeka predstavlja uslov jednodimenzionalne analize toka. bio bi: (5.11. Da bi se princip jednodimenzionalne analize kretanja mogao primijeniti na fluks količine kretanja i u slučajevima nejednolikog rasporeda brzina po presjeku potrebno je uvesti koeficijent korekcije.(b) je prikazan vektorski dijagram – poligon sila.12. tj. 83 . Prema III Njutnovom zakonu dejstvo fluida na čvrstu konturu je jednak negativnom dejstvu konture na fluid.) Na slici 5. se koristi za odreĎivanje dejstva fluida na element. koji u sebi sadrţi efekt promjene brzine po poprečnom presjeku toka. Alternativno. jednačina 5. u ovom slučaju.

za slučaj laminarnog kretanja fluida u cijevi okruglog poprečnog presjeka je: 84 .15. Njegova vrijednost je uvijek veća od jedan.) Koeficijent korekcije uzima u obzir nekonstantnost rasporeda brzina. Na primjer.Koeficijent korekcije ili Bazenov koeficijent za količinu kretanja se odreĎuje iz: (5.

Jednačina kontinuiteta nestišljivog fluida postaje: (6.1. Tada se govori o ravanskom strujanju fluida. što ima drukčiju fizičku interpretaciju. podrazumijeva se da je to trag prave koja je normalna na ravan. Protok kroz izabranu krivu u ravni znači da fluid u jedinici vremena prolazi kroz odgovarajuću cilindričnu površinu. Zato.3. jer se fluid moţe kretati u paralelnim slojevima raznim brzinama.) iz kojeg se saznaje da vektor stoji uvijek normalno na ravan kretanja. kretanje vode kroz velike pravougaone kanale. npr. Pri ravanskom strujanju. Kao primjer ravanskog strujanja moţe posluţiti. MeĎutim. Prednost ovakvog uproštenja se sastoji prvenstveno u tome da se kretanje fluida moţe posmatrati u jednoj od paralelnih ravni.2. meĎusobne razlike su toliko male da oslanjanje na pretpostavku o istovjetnosti strujanja ne vode pogrešnim zaključcima. koja graniči sa paralelnim ravnima čije je rastojanje jedinično. 6. U prirodi nema ravanskih strujanja jer se slike strujanja razlikuju čak i kad su ravni paralelne. a da zavise jedino od i .2. STRUJNA FUNKCIJA Diferencijalna jednačina strujne linije (strujnice) pri ravanskom strujanju je: 85 . Ovdje se ne misli na kretanje fluida u tankom sloju. eventualno. da projekcije brzine i . Zato izvod ma koje veličine mora biti jednak nuli pri ravanskom strujanju. i od vremena .1. Potrebno je još. naravno uz izvjesna ograničenja. Za vrtlog se dobiva izraz: (6. POTENCIJALNO STRUJANJE FLUIDA RAVANSKO STRUJANJE NESTIŠLJIVOG FLUIDA Ponekad se fluid kreće tako da je strujna slika identična ili skoro identična u svim ravnima koje su paralelne nekoj referentnoj ravni.) 6.) a gradijent bilo koje funkcije : (6. a da se izvedeni zaključci mogu primijeniti i za strujanje kroz sve ostale ravni.6. kada se govori o tački u ravni. brzina se uvijek moţe smatrati paralelnom ravni. kao uopšte i sve veličine koje se odnose na ravansko strujanje budu nezavisne od promjenljive . ) pa je: Uslov nije dovoljan da strujno polje definišemo kao ravansko.

.. Uvaţavajući naprijed navedeno.5. onda njena lijeva strana predstavlja potpuni diferencijal.5. i 6. odreĎuju funkciju koja zavisi od promjenljivih i . koja se moţe mijenjati tokom vremena.4.6. Za proizvoljne vrijednosti konstante dobiva se 86 . Tada se diferencijalna jednačina 6. koja se mora zadovoljiti.4.6.4. predstavlja cilindričnu površinu u prostoru. Ovaj uslov je uvijek ispunjen pri strujanju nestišljivog fluida. jednačina 6. strujne linije svodi na: (6.7..) a kako je: (6. a u opštem slučaju i od vremena .2.10. Ako je navedena jednačina 6.10. neke funkcije .8. dobiva: (6. jer se podudara sa jednačinom kontinuiteta 6.) Vidi se da jednakost drugih izvoda: funkcije moţe postojati jedino kada je: (6.) ili poslije integralenja: (6.) Za odreĎenu vrijednosti konstante . Jednačine 6.) to se poreĎenjem ova dva izraza.) Ova jednačina se moţe integraliti kada se lijeva strana dovede do oblika potpunog diferencijala . egzaktna.7.5. Kada je jednačina egzaktna moţe se neposredno napisati: (6.9. odnosno 6. predstavlja jednačinu krive linije u ravni . jednačina 6.) što predstavlja uslov da bi početna jednačina bila egzaktna. 6. koji se ovdje posmatra. u protivnom treba traţiti integralni faktor kojim bi se lijeva strana pomnoţila i tako dovela do potpunog diferencijala.(6..10.

Pri potencijalnom strujanju.sistem krivih linija u ravni. sistem strujnih linija. strujna funkcija ne zavisi od vremena. slijedi: 87 .: Laplasov operator ili Laplasian. Funkcija se naziva strujna funkcija. To je.13.) Iz izraza 6. predstaviti kao: (6.: Protok kroz proizvoljnu krivu AB u ravni 0xy (6.: Slika 6. ustvari.11.1. ograničenu paralelnim ravnima i . iz izraza 6. Primjenom strujne funkcije moţe se vrtlog ..) gdje je. vidi sliku 6. Kada je strujanje stacionarno.) Funkcija moţe posluţiti i za izračunavanje protoka kroz proizvoljnu krivu u ravni .14.12. odnosno sistem strujnih površina.13.1. kada je jednačinu: . funkcija mora zadovoljiti Laplasovu (6.1.) Ako predstavlja usmjereni element krive . u opštem slučaju. odnosno kroz cilindričnu površinu normalnu na ravan . i 6. strujne linije su nepromjenjene u ravni i poklapaju se sa putanjom fluidnih elemenata.14. onda je: (6.

17. Funkcija ima karakteristike funkcije potencijalnog polja.16. Da je ona potencijal brzine pokazuje činjenica da se iz njenih izvoda dobivaju komponente brzina. Obuhvatajući obadva njena svojstva slijedi da je funkcija zaista funkcija potencijalnog polja. Činjenica da je brzina vektorska funkcija. tj.) Prema izrazu 6.: (6. za komponente brzina na neke kinematske karakteristike strujanja dolazi se do dopunskih svojstava potencijalnog strujanja fluida. jednak je razlici vrijednosti koje ima strujna 6.16. oteţava nalaţenje rješenja.: .) onda moţemo reći da je strujanje potencijalno.15.Obzirom da strujna funkcija ne zavisi od .. kao nezavisno promjenljivih veličina.15. protok kroz konturu funkcija u krajnjim tačkama krive. Obzirom da ona opisuje njihovu kontinualnu raspodjelu u funkciji koordinata i vremena. izraz 3. Primjenom izraza 6. se nazivaju potencijalna polja (npr.3. Za polja za koja se moţe specificirati skalarna funkcija. sa matematske tačke gledišta.71. polje gravitacionih sila je definisano funkcijom potencijala gdje je osa usmjerena naviše). POTENCIJALNO STRUJANJE Poznavanje rasporeda brzina i pritisaka nekog strujanja u prostoru i vremenu problem je riješen jer se ostale veličine mogu dobiti iz ovih poznatih rješenja. Ako se iste uvrste u izraz za komponente vrtloţenja. dobiva se: (6.) 88 .. dobiva se: (6. Funkcija koja zadovoljava ovaj uslov je funkcija potencijala brzine i ona u potpunosti definiše polje brzine. Ako je moguće naći skalarnu funkciju preko koje se moţe izraziti brzinsko polje onda se rješenje problema strujanja fluida znatno uproštava jer se ono svodi na nalaţenje odgovarajuće skalarne funkcije. Ako skalarna funkcija zadovoljava uslov da su komponente brzine izvod te funkcije u odgovarajućim pravcima. na ovaj način. onda je funkcija polja.

) S druge strane. većinom i nevrtloţno (isticanje i prelijevanje. biće: (6. imamo: Izjednačavajući izraze za komponente brzina dobiva se: (6. konvergentno strujanje. skalarni proizvod gradijenta ovih funkcija je jednak nuli: što znači da su gradijenti meĎusobno normalni.19. Na takva strujanja se moţe primijeniti teorija potencijalnog strujanja. Prema ovome.19. 89 . Tako se dobiva: (6.20. u prirodi ne postoji neviskozan fluid. se nazivaju Koši26-Riemanovim27 jednačinama.18. u principu.7. teorija potencijalnog strujanja fluida se primjenjuje na kretanje idealnog fluida. uvrštavanjem komponenti brzine izraţenih preko funkcije potencijala u jednačinu kontinuiteta. Ako ravansko strujanje ima potencijal brzine . viskoznog. One pokazuju da strujne ( ) i ekvipotencijalne linije ( ) predstavljaju dva sistema. Svaka od funkcija i zadovoljava Laplasovu jednačinu 28. iz izraza 6. MeĎutim.) Jednačine 6. Fluid u kojem je moguće zanemariti viskozitet je idealan fluid. To dokazuje.Iz navedenih jednačina u izrazu 6. koje predstavljaju uslove nevrtloţnosti elemenata fluida moţe se doći do osnovnih svojstava potencijalnog strujanja fluida. fluida dolazi do formiranja zona u kojima sile viskoziteta ne dolaze do izraţaja. neki slučajevi kretanja tijela kroz fluid. To su slučajevi u zonama izrazito velikog ubrzanja fluida gdje je strujanje. Nevrtloţnost je usko vezana za odsustvo dejstva sila viskoziteta.17. meĎusobno normalnih linija...) 26 27 Augustin Cauchy Bernhard Riemann 28 Funkcije koje zadovoljavaju Laplasovu jednačinu (neprekidne i sa neprekidnim parcijalnim izvodima prvog i grugog reda) nazivamo Laplasovim ili harmonijskim funkcijama. Ovo se lako moţe dokazati. otvoreni tokovi konstantnog pritiska na slobodnoj površini i slično). ali pri kretanju realnog.

20. u izraz 6.22. Jednačine 6.: Ako se integrali prva jednačina.21.Analogno. onda moţe postojati i kretanje potencijala i strujne funkcije ( ).) gdje je Laplasov operator ili Laplasijan. to skalarna funkcija koja opisuje neko strujanje fluida u zoni toka. Dobivene jednačine 6.23. i 6.24. poznat potencijal brzine i neka se traţi strujna funkcija . Rješenja Laplasovih jednačina su harmonijske funkcije i bilo koja od njih predstavlja potencijal brzine. Naime. dobiva se: (6.) Mora se pretpostaviti funkcija koja je za sada nepoznata funkcija od . uvrštavanjem komponenti brzine.19. Kako Laplasova jednačina istovremeno izraţava uslov kontinuiteta i nevrtloţnosti. Koši-Riemanovi uslovi glase.22. Ako se dobiveni izraz 6. su Laplasove homogene parcijalne linearne diferencijalne jednačine drugog reda. u uslov nevrtloţnosti ( ). uvrsti u drugu jednačinu 6..19.21. ako postoji kretanje potencijala i strujne funkcije .20. tačke singulariteta.21. dobiva se: (6. moţe se napisati: (6. prema jednačinama 6. pokazuje da je u toj zoni toka zadovoljen uslov kontinuiteta i da je u njoj strujanje nevrtloţno. od vrijednosti do . pokazuju još jedno vaţno svojstvo funkcija i . a druga se dobiva iz Koši-Riemanovih uslova. dobivamo: 90 . Neka je.) Uvrštavanjem izraza 6. Koši-Riemanovih uslova. odnosno strujnu funkciju. dobiva se: (6. npr. izraţenih preko strujne funkcije. a zadovoljava Laplasovu jednačinu. izuzev u nekim tačkama.) Obzirom da funkcija zadovoljava Laplasovu jednačinu. Ako je taj potencijal harmonijski u cijeloj zoni toka.23. onda su te tačke. i 6.24. Samo se jedna od funkcija mora naći primjenom Laplasove jednačine.

28.(6.19. ne mogu se izabrati bilo kakve funkcije i .) 6.26.27. Ali.25. SLAGANJE STRUJANJA U ovom poglavlju će se izloţiti način na koji se dolazi do predstave o sloţenim strujanjima.26. (6. Postupak za iznalaţenje potencijala brzine već prikazanim. kada se zna strujna funkcija . svaki par funkcija koje zadovoljavaju Koši-Riemanove 91 . a na osnovu poznatih jednostavnijih strujanja.25. Zna se da su one vezane Koši-Riemanovim uslovima i da svaka od njih zadovoljava Laplasovu jednačinu.) Ovaj izraz 6. . i smatrati da su one upravo funkcije koje odreĎuju neko strujanje. Ravansko potencijalno strujanje je potpuno definisano funkcijom potencijala i strujnom funkcijom .29. dobiva se: Na kraju se nalazi vrijednost za: (6. od vrijednosti do .) Da se je pri traţenju funkcije dobio bi se izraz: pošlo od druge jednačine 6.27. Komponente brzine i Koši-Riemanovi uslovi. Dakle.) a Laplasova jednačina za ravansko strujanje je data izrazom: (6. sada glase: (6.) Integralenjem dobivog izraza 6. je ekvivalentan izrazu 6. analogan je sa Za neke oblike strujanja pogodnije je strujnu sliku opisati u polarnom koordinatnom sistemu . Koši-Riemanovih uslova. Ove funkcije daju i analitičku i grafičku predstavu o kretanju.4.

Pretpostavimo da su odreĎene dvije funkcije i koje zadovoljavaju uslove: Njima odgovara potencijalno strujanje. očigledno je da takvih funkcija ima beskonačno mnogo. poznavanjem pojedinih jednostavnih strujanja. moguće je upoznati nova.uslove uvijek daju sliku nekog mogućeg strujanja. RAVANSKO STACIONARNO STRUJANJE FLUIDA . zadovoljavaju uslove: Ove funkcije odreĎuju drugo strujanje sa potencijalom brzine i strujnom funkcijom . ANALIZA POTENCIJALNIH STRUJANJA Primjeri potencijalnog strujanja fluida koji će se navesti. Dobivene zbirne funkcije takoĎe zadovoljavaju Koši-Riemanove uslove. Komponente brzine u i pravcu su: Iz izraza za komponente brzine i Koši-Riemanovih uslova. se odnose na najjednostavnije slučajeve stacionarnog ravanskog strujanja fluida. Dakle.5.2. Ne ulazeći u analizu kako će se one prilagoditi graničnim uslovima. Ako je pravac brzine odreĎen uglom u odnosu na pokazano na slici 6.1. pa ih moraju zadovoljiti i funkcije: što znači da njima odgovara neko novo strujanje potencijala brzine i strujne funkcije . kao što je Najjednostavniji primjer strujanja fluida je stacionarno. 6. takoĎe. potencijala brzine Neka su i i strujne funkcije . Koši-Riemanovi uslovi su linearne parcijalne diferencijalne jednačine. dobiva se: (6. Paralelno strujanje se karakteriše konstantnom brzinom fluidnog polja. često.) 92 . u bilo kojoj tački osu. drugi par funkcija koje. .5. kod kojeg su strujne linije meĎusobno paralelne. 6. vrlo sloţena strujanja.30.

Slika 6. izjednačimo sa istim članom iz druge jednačine 6. se odreĎuje iz prve jednačine 6..32. dobiva se: (6.) Analogno.33.30. po drugoj promjenljivoj je: Ako ovaj izvod izjednačimo sa drugom jednačinom iz 6. dobiva se: 93 . dobiva se: odnosno: (6. Koši-Riemanovih uslova: (6.) Izvod funkcije 6. po drugoj promjenljivoj.31.30. Koši-Riemanovih uslova.31.34.30.31.) Dobivena funkcija zadovoljava jednačinu kontinuiteta u obliku Laplasove jednačine. u izraz 6.32.30. Koši-Riemanovih uslova..34..) Uvrštavanjem izraza 6.: Ravansko stacionarno strujanje fluida Ako se integrali prva jednačina 6.2. dobiva se: (6. strujna funkcija Ako izvod ove funkcije 6..

33. Ekvipotencijalne linije su pravci normalni na linije Dobiveni izrazi 6. te mogu biti izjednačene sa nulom.36.. a ekvipotencijalne linije su U cijelom strujnom polju stacionarnog strujanja nema tačaka singulariteta. Zbog toga je cirkulacija po bilo kojoj zatvorenoj liniji jednaka nuli.35. izrazi za funkciju potencijala brzine i strujnu funkciju u Dekartovom sistemu. osom. jer su date funkcije potencijala harmonijske u cijeloj zoni toka. dobiva se: 94 . u izraz 6.odnosno: (6. i 6. postaju: a u polarnom koordinatnom sistemu su: Za ovaj slučaj strujanja.) Vrijednosti konstanti i su proizvoljne.36. . za uzimajući: i i se mogu transformisati u polarni koordinatni sistem.34. dobiva se: (6. .) Vodeći računa o usvojenom smjeru linije po kojoj se vrši integralenje (pozitivan smjer je smjer suprotan kretanju kazaljke na satu) i pravcu brzine.35. izraz 6. Strujne linije su pravci pod uglom prema osi. slika 6. strujne linije su paralelne sa parelelne sa osom. i Za slučaj strujanja paralelnog sa osom.) Uvrštavanjem nepoznate funkcije. Ovo je prikazano na izdvojenoj zatvorenoj liniji ..2.

po zatvorenoj krivoj.) Komponente brzine u bilo kojoj tački ovog toka. jednaka nuli. 6.) ili u Dekartovom koordinatnom sistemu: (6. sistem strujnih i potencijalnih linija će biti kao na slici 6.) Ako se naĎe izvod za po drugoj promjenljivoj i izjednači sa drugom jednačinom iz KošiRiemanovih uslova 6. je: (6. odrediće se nepoznata funkcija : 95 . izraţene preko funkcije potencijala.3.) Da bi se odredila strujna funkcija.38.40.3. funkcija potencijala izraţena u cilindričnim koordinatama.Dakle. POTENCIJALNI USAMLJENI VRTLOG U slučaju rotacije fluida u koncentričnim krugovima oko neke ose.28. Slika 6.: Potencijalni usamljeni vrtlog Za ovaj vid strujanja fluida.5.37.. su: (6. treba primijeniti Koši-Riemanove uslove 6.39. tako da se brzina u njemu mijenja obrnuto proporcijalno sa rastojanjem od ose rotacije. u polju potencijalnog toka je cirkulacija.2. Iz prve jednačine se dobiva: (6.28.

(6.) Funkcija potencijala 6. u Dekartovom koordinatnom sistemu glase: (6. Fluid kruţi u strujnoj ravni oko ose rotacije (koordinatni početak) u koncentričnim krugovima sa smjerom suprotnim smjeru kretanja kazaljke na satu . koja je veoma prostrana i gdje se brzine ponašaju prema zakonu  drugu.42.) (6. u izraz 6. Sa druge strane. singularna oblast.40. Na konstantnom rastojanju od centra krugova brzine su istog intenziteta.) ne obuhvata vrtloţno jezgro pa se nalazi: Pri analiziranju i odreĎivanju cirkulacije. (slika 6. ukoliko se odmičemo od centra.41.41. intenzitet brzina opada obratno proporcijalno radijusu i u beskonačnosti teţi nuli . nailazi se na dva slučaja:   U prvom slučaju. kriva 96 .44. vrlo malu. dobiva se: (6.37. Ali. Na osnovu navedenog. Obično se pretpostavlja da u njoj fluid rotira kao čvrsto tijelo. u kojoj naprijed navedeni zakon ne vrijedi. i strujna funkcija 6. Singularna oblast se naziva i vrtložnim jezgrom. a tangencijalna komponenta je duţ svake strujne linije konstantna. strujno polje se moţe podijeliti na dvije oblasti:  prvu.42. Ukoliko se primićemo osi rotacije brzina teţi beskonačno velikoj brzini .43. nepromijenjenom ugaonom brzinom. kad integralska kriva ne obuhvata tačku singulariteta. sistem potencijalnih linija se sastoji od sistema radijalnih linija. kad integralska kriva obuhvata tačku singulariteta. Ova oblast. i usvajajući da je .3. Moţe se smatrati da fluidni elementi iz singularne oblasti pripadaju jednom jedinom vrtloţnom vlaknu po kojem se cjelokupno kretanje fluida naziva strujanje u polju usamljenog vrtloga.3. kao sto je prikazano na slici 6. da su strujne linije sistem koncentričnih krugova sa aksijalnom i radijalnom komponentom brzine jednakom nuli.) Uvrštavajući dobiveni izraz 6. za . U prirodi nisu poznate tako velike brzine pa je jasno da posmatrano strujanje ne moţe vaţiti za brzinu ose rotacije. ima podreĎenu ulogu prema prostranstvu toka.) U ovom slučaju se vidi.

je pokazano da je u polju usamljenog vrtloga cirkulacija po zatvorenoj krivoj. onda će cirkulacija po njoj biti: (6.45.45. tako da je obuhvaćena tačka singulariteta. Zbir svih pojedinih integrala opet je . dobiva se novi vid strujanja fluida poznat kao izvor ili ponor. izraţene preko funkcije potencijala. Dobiveni izraz 6.3. definisan funkcijom potencijala i strujnom funkcijom kao: (6. Cirkulacija je konstantna i ne zavisi od veličine jezgra.46.Integrali duţ dijelova i .. koncentrični krug.) Dakle. Kako je: integralske krive jednaki su nuli uslijed ortogonalnosti vektora na putu i na putu . da bi se ovaj vid strujanja Komponente brzina. ako se za integralnu krivu uzme bilo koja od strujnih linija. tačku singulariteta. Ako se površina podjeli u niz elementarnih kruţnih isječaka.) 6. kao jačine vrtloga: (6. vidi se da jedino integrali duţ elementarnih lukova daju doprinos cirkulaciji.48.46. daje fizičko značenje konstante . uzeta je konstanta razlikovao od prethodnog. cirkulacija nije više jednaka nuli.47. koja ne obuhvata tačku singulariteta.) Funkcija potencijala i strujna funkcija se mogu pisati: (6. jednaka nuli.) U ovom slučaju umjesto konstante . izraz 6. STRUJANJE U POLJU USAMLJENOG IZVORA I PONORA Primjenom svojstva o zamjeni uloga funkcije potencijala i strujne funkcije na prethodni slučaj.) Izrazom 6. Rezultat se neće promijeniti kada se singularitet obuhvati proizvoljnom krivom. Prema tome jezgro se moţe svesti na tačku. dobiva se: (6.49.5. za cirkulaciju. su: 97 . U drugom slučaju.48. .

glase: 98 .52.51. i 6.) Iz izraza 6. koja se moţe odrediti iz veličine protoka kroz jediničnu cilindričnu površinu. strujne linije su radijalni pravci. Za . kao što je prikazano na slici 6. Karakter strujanja u ova dva slučaja zavisi od konstante . (6.4. imaju iste dimenzije. Za prvi slučaj se kaţe da je strujanje u polju usamljenog izvora.4. Njena apsolutna vrijednost se povećava sa pribliţavanjem centru i u njemu postaje beskonačno velika. Strujanje je dvodimenzijalno (ravansko).) gdje je jedinični protok (izdašnost) izvora ili ponora. sa istim smjerom .) Izrazi 6.52. brzina je pozitivna i smjer strujanja je od centra u polje. a u drugom.51. Za . sa povećanjem radijusa (pozitivan smjer).50. brzina je negativna i smjer strujanja je iz polja prema centru. da je strujanje u polju usamljenog ponora. za slučaj izvora.50. dimenzija: Iz izraza 6.51. U Dekartovim koordinatama funkcija potencijala i strujna funkcija. a potencijalne linije koncentrični krugovi. koja obuhvata liniju izvora ili ponora. Slika 6.(6. se dobiva intenzitet (jačina) dvodimenzionalnog izvora ili ponora: (6.: Strujanje u polju usamljenog izvora Intenzitet izvora ili ponora je definisan konstantom . se vidi da je polje brzina predstavljeno samo radijalnom brzinom. . tačka singulariteta.

6.(a).54.4.: Superpozicija izvora i ponora Za proizvoljnu tačku strujna funkcija je: (6. jediničnih protoka . Slika 6.(6.5. zamjenom . SUPERPOZICIJA IZVORA I PONORA ISTIH INTENZITETA Posmatraće se rezultujuće strujanje nastalo superpozicijom (sabiranjem) izvora i ponora. dobivamo: 99 .53.5.54.5. smjer brzine se mijenja za . kao što je prikazano na slici 6.53 i 6.55. postavljenih na osi na i udaljenosti od koordinatnog početka.54. za strujnu funkciju izvora i ponora. te se izrazi za funkciju potencijala i strujnu funkciju dobivaju iz izraza 6.) Uvrštavajući izraz 6.) Za slučaj ponora.) a u cilindričnim koordinatama: (6.

) Iz geometrijskih odnosa na bazi slike 6.60. predstavlja jednačinu kruga sa centrom na osi.5.) Jednačine strujne linije se dobivaju za funkciju: .57.(a).) Sada strujnu funkciju.62.59.59.5.) Koristeći trigonometrijsku relaciju za razliku arkusa dva ugla. moţemo napisati kao: (6. odnosno da cijeli protok iz izvora biva zahvaćen ponorom.) Koristeći sliku 6.. Na sličan način potencijal superponiranog strujanja postaje: (6.(a) je: tako da se funkcija potencijala moţe pisati kao: 100 .58. Za . za strujnu (6.(b) su punom linijom nacrtane strujne linije dobivene promjenom vrijednosti konstante . se dobiva . izraz 6. iz izraza 6. u tački: i sa radijusom: Na slici 6.61. iz izraza 6.(6.5. Ovo znači da segmenti luka kruga povezuju izvor i ponor. dobivamo slijedeće odnose: (6.56.58.) Izraz 6. što uvrštavamo u izraz 6.56. se moţe napisati: (6.61.61.) Poslije sreĎivanja dobiva se: (6.

63.6. cijeli protok izvora će biti zahvaćen ponorom ne uzrokujući nikakvo kretanje.64.5.) Kada i . dobiva se: 101 .6. tako da proizvod teţi konačnoj vrijednosti : Uz označavanje kao na slici 6. DVOPOL ILI DIPOL Interesantna strujna slika se dobije kada se izvor i ponor istovremeno pribliţavaju koordinatnom početku sistema.6.: Dvopol ili dipol Ako su izvor i ponor istog jediničnog protoka (izdašnosti). Slika 6. potencijal nastalog strujanja je: (6. Analizirat će se slučaj kada udaljenost teţi nuli .(6.5. a jedinični protok beskonačnosti . Neto protok je jednak nuli.) 6. kao na slici 6.(a).

.) Obzirom da se dobiva: i količnik je male vrijednosti. predstavlja parametarsku jednačinu sa parametrom .66. dobiva se: (6.(a). uz uslov : ili poslije sreĎivanja: (6.67.) Zanemarujući članove višeg u izrazu 6.72. dobiva se: (6. i uvrštavanjem u izraz 6. u izraz 6.71.65.69.6. (6.) Ekvipotencijalne linije se dobiju iz izraza 6.71.68.69. dobiva se: odnosno: (6.) Primjenom teoreme kosinusa na trouglove prikazane na slici 6.68.) Izraz 6.) Uvrštavajući izraz 6.) Oduzimajući drugu jednačunu od prve. dobiva se: (6.70. u izrazu 6.66.67. Razvojem logaritamske funkcije u red..72.65.) ili u Dekartovom koordinatnom sistemu: (6.(6.. odnosno predstavlja familiju krugova sa centrom na osi i sa koordinatama centra: i radijusom: 102 .

75.5.) ili u Dekartovom koordinatnom sistemu: (6. 6.28. sa vrijednošću parametra u tački: predstavlja familiju krugova sa centrom na osi i radijusom: osa je tangenta na krugove – strujne linije. strujna funkcija superponiranog strujanja je: Ako se usvoji cilindrični koordinatni sistem dobiva se: 103 .) Jednačina 6.74.što pokazuje da je osa tangenta na ekvipotencijalne linije.) Strujne linije se dobivaju za .75.70. Kako su oba strujanja nevrtloţna.6. Neka paralelno strujanje ima konstantnu brzinu u pravcu ose.a). izraz 6. i neka je dvopol lociran u centar koordinatnog sistema .7. analogno kao i kod ekvipotencijalnih linija: (6..73.: i već prikazanog načina izvoĎenja: (6. dobivamo komponente brzine: Na osnovu funkcije potencijala Strujnu funkciju dobivamo primjenom Koši-Riemanovih uslova 6. . SUPERPOZICIJA DVOPOLA I PARALELNOG STRUJANJA Posebno zanimljivu sliku strujanja daje superpozicija dva prethodno analizirana nevrtloţna strujanja: dvopol i paralelno strujanje (slika 6.

Dobivena slika strujanja odgovara nevrtloţnom strujanju oko cilindra.) Koristeći se dobivenim izrazima 6.79. . i .(c). kao: (6.7.(6.76.77.. 6.) Komponente brzine su: (6. Koši-Riemanovim uslovima 6. je zadovoljena za: Dakle.80.78. je: Od posebnog interesa je nulta strujna linija (6. Ove tačke se nazivaju zaustavnim tačkama i označene su sa i Maksimalna brzina fluida se postiţe u tačkama cilindra za i iznosi tj.76.77. Za brzina .79. Kako kroz nultu strujnu liniju nema protoka fluida ista se moţe smatrati kao čvrsta kontura. ili iz izraz 6.76.) Jednačina 6.) Raspored brzine po konturi cilindra se odreĎuje iz uslova : Promjena brzine po periferiji cilindra grafički je prikazana na slici 6.78. nulta strujna linija je osa i krug radijusa: Veličina radijusa zavisi od jačine dvopola i brzine paralelnog tečenja .. i već poznatim načinom se moţe odrediti funkcija potencijala brzine. radijusa . 104 . izrazi pomoću radijusa : (6.28. Zato je pogodno da se strujna funkcija 6. .) Strujne linije se dobivaju za . brzina je dva puta veća od brzine u neporemećenom toku.

dovoljno daleko od cilindra. Primjenjujući Bernulijevu jednačinu na strujanje neporemećenog toka. Tada se prva sila naziva silom otpora .) Obzirom da je strujanje u horizontalnoj ravni i . Da bi se odredila sila kojom fluid djeluje na cilindar. slika 6. dobiva se: (6. Uobičajeno je da se rezultujuća sila po jedinici visine tijela razloţi na komponente: silu u pravcu strujanja i silu u pravcu koji je normalan na pravac neporemećenog strujanja.: Superpozicija dvopola i paralelnog strujanja Jedan od problema mehanike fluida je odreĎivanje sila kojom fluid djeluje na okolna tijela. i stanje na konturi cilindra. analizirat će se raspored pritisaka kod nevrtloţnog strujanja na bazi poznatog rasporeda brzina i Bernulijeve jednačine.Slika 6.81. a druga silom uzgona . Interesantno je odrediti kojom silom fluid djeluje na cilindar radijusa .8.7. dobiva se: 105 .

uz uvrštavanja vrijednosti za na simetričan raspored pritisaka u odnosu na osu: . 6.) Integralenjem prve jednačine izraza 6. METODE ODREĐIVANJA FUNKCIJE POTENCIJALA U poglavlju 6. od dejstva sile su: (6.ili u bezdimenzijalnoj formi: (6. Na elementarnu površinu djeluje sila .) Dakle sile otpora i uzgona su jednake nuli.84. Komponente otpora i uzgona..: Sile otpora i uzgona Bezdimenzionalni raspored pritiska. je prikazan na slici 6.) Slika 6. a time je i rezultujuća sila jednaka nuli .83.6.. a da je pri potencijalnom opstrujavanju tog tijela ona jednaka nuli. se polazilo od poznate funkcije potencijala i strujne funkcije. Činjenica da pri opstrujavanju potopljenog tijela realnim fluidom uvijek postoji odreĎena sila. izraz 6.8. sile uslijed dejstva pritiska predstavljaju jedine sile kojim fluid djeluje na cilindar. i njihovim ispitivanjem se došlo do rješenja za strujanje fluida pri odgovarajućim konturnim uslovima.83.) Za silu uzgona se dobiva: (6. U 106 . i za njega vrijedi: Strujanje je neviskozno.85.82.5. obzirom (6. poznata je kao Dalamberov paradoks. dobiva se.8.82.

i dr.1.1. Za date konturne uslove potrebno je naći sistem strujnih linija i linija potencijala. radi čega i konačno rješenje predstavlja pribliţno rješenje postavljenog problema. Postupak prelaska sa Laplasove diferencijalne jednačine na algebarski diferentni izraz koji opisuje dati tok. koje je teško definisati. za tačku mora biti: (6.inţenjerskoj praksi najčešći slučajevi su upravo suprotni. Za kompleksniji oblik konture.6. Leţandrovih30 ili Beselovih31 funkcija. RAČUNSKE METODE Za egzaktno rješavanje Laplasove jednačine na raspolaganju nam stoje metode rješavanja parcijalnih diferencijalnih jednačina.) Izvodi potencijala u tački se mogu izraziti pribliţno preko vrijednosti potencijala u okolnim tačkama: . Njihove konačne vrijednosti trebaju biti takve da je za svaku tačku zadovoljena Laplasova jednačina.9. 6. mora se prići pribliţnim numeričkim metodama rješavanja Laplasove jednačine. njihovo rješenje moţe biti egzaktno ili pribliţno. Ovdje se daje klasičan primjer prevoĎenja razvijanjem u Tajlorov32 red i rješavanje dobivenog sistema metodom relaksacije. slika 6. Da bi se došlo do potrebnog stepena tačnosti rješenja. One se baziraju na korištenju Furjeovih 29 redova. mada se u tu svrhu sve više koristi metod Gausove33 eliminacije ili inverzije matrice. koje treba da zadovolje ove funkcije pri datim konturnim uslovima. Postoji čitav niz metoda prevoĎenja diferencijalnih jednačina u sistem algebarskih diferencijalnih jednačina kao i njihovo rješavanje.6. METOD KONAČNIH RAZLIKA Ovom metodom se diferencijalne jednačine. prevode u sistem algebarskih diferencijalnih jednačina. U zavisnosti od uslova toka i oblika granica. U čvornim tačkama nacrtane kvadratne mreţe trebaju se pretpostaviti vrijednosti potencijala. koji zahtjeva pretpostavljanje vrijednosti funkcije potencijala u pojedinim tačkama mreţe. se moţe aproksimirati Tajlorovim polinomom kao: 29 30 Joseph Fourier Andrien-Marie Legendre 31 Friedrich Bessel 32 Brook Taylor 33 Carl Friedrich Gauss 107 . prvobitno rješenje je potrebno sukcesivno popravljati (metod relaksacije). U tom cilju funkcija .86. U osnovi problem se svodi na rješavanje Laplasove diferencijalne jednačine strujanja. na metodu integralnih jednačina i dr. da bi se preko njih došlo do rješenja problema. u okolini tačke . u ovom slučaju Laplasove.1. 6. Ove matematske metode fizike su pogodne za matematski definisane konture. pokazan je na primjeru dvodimenzijalnog strujanja fluida oko neke čvrste granice. Tako na primjer. Ovaj metod je pogodan za primjenu računara.

) Sabiranjem izraza 6. 108 . U ovako formiranom sistemu jadnačina potrebno je izvršiti korekciju pretpostavljenih vrijednosti potencijala u pojedinim tačkama metodom relaksacije.: Metod konačnih razlika Za tačku .91. dobiva se: (6.87.) Zanemarujući sve članove reda veličine i veće.88..) Na sličan način se moţe dobiti izraz za tačke i : (6.88. dok se ne doĎe do vrijednosti koje će zadovoljiti posljednji izraz sa odgovarajućom tačnošću.90.87. algebarski izraz kao najjednostavnija aproksimacija Laplasove jednačine za tačku je: (6.) Na isti način će se dobiti odgovarajući algebarski izrazi za sve tačke kvadratne mreţe. dobivamo: (6.) i za tačku . : (6.89.9.Slika 6. i 6. . posmatrajući ih kao i tačku .

zato što se električne veličine mogu lako mjeriti. ako su granični uslovi slični. što pokazuje da je normalno na osu kanala. strujna mreţa se moţe pribliţno odrediti pomoću analogije sa električnim potencijalom.Ovakav metod je mukotrpan i dug ukoliko se ne koriste računari. Takve su: provoĎenje toplote ili elektriciteta.2. a da su ugibi membrane tako maleni da se sekundarni naponi uslijed njih mogu zanemariti. raspored napona u polju provodnika je analogan rasporedu funkcije potencijala brzine. Nadalje. itd. pretpostavlja se da su unutrašnji naponi svugdje i u svim pravcima isti.1.6. Dovoljno daleko ispred i iza cilindra raspored brzina je konstantan. MEMBRANSKA ANALOGIJA Izohipse tanke trodimenzionalne elastične membrane (od gume ili filma sapunice) projektovane na horizontalnu ravan odgovaraju strujnim linijama dvodimenzionalnog potencijalnog strujanja fluida.2. Kod ove metode odreĎivanja strujne slike problemi su isključivo tehničke prirode – formiranje membrane traţenih karakteristika i odreĎivanje izohipsi na njoj. ELEKTRO ANALOGIJA Ako analitički oblici strujne funkcije i funkcije potencijala nisu poznati. Svaka od ovih pojava moţe posluţiti kao model (analog) odgovarajućem potencijalnom strujnom polju fluida. Čvrsta kontura u fluidnom polju analogno odgovara ploči izolatora. Pretpostavlja se da je membrana tako tanka da su njena krutost kao i sile gravitacije zanemarljive. METOD ANALOGIJE Uslov da karakteristična veličina neke pojave zadovoljava Laplasovu jednačinu. Analogno. pored primjera strujanja idealnog fluida. 6. je prikazano odreĎivanje potencijala brzine kod opstrujavanja cilindra u dvodimenzionalnom kanalu. električno polje mora biti i geometrijski slično fluidnom polju. Taj dio polja izraĎen je od dobrog provodnika i spojen sa izvorom potencijala (baterija). Dakle. 6. Za homogeni električni provodnik polje napona je definisano jednačinom: gdje je veličina napona. a oblast 109 . Koji od navedenih uzeti kao model za posmatrano strujanje fluida zavisi od najpodesnije eksperimentalne opreme.10. Jednačina je identična sa jednačinom koja vaţi za funkciju potencijala brzine i strujnu funkciju .6. naponsko stanje membrane. Analogija sa električnim poljem napona posebno je pogodna. Konstantan potencijal brzine odgovara dobrom provodniku. Cilindar i bočne konture izraĎene su od izolatora. Na slici 6. laminarno strujanje izrazito viskoznog fluida.6. 6. prostiranje magnetnih i drugih talasa. Osnovna prednost ove metode je u mogućnosti dobivanja strujne slike za konturne granice bilo kakve konfiguracije.2. susreće se i u nizu drugih fizičkih pojava. odnosno nagiba površine membrane u pojedinim tačkama.1.

razlika potencijala izmeĎu elektroda . Kada je most u ravnoteţi i galvanometar pokazuje nulti otklon. električni otpornici se podešavaju prema navedenom izrazu. 34 Sir Charles Wheatstone 110 . a njena veličina je jednaka gradijentu potencijala u toj tački. Tada se sondom traţe tačke na provodniku za koje je most u ravnoteţi. električni otpori koji su unaprijed poznati i definišu se pomoću kliznog reostata. vrijedi: gdje su: razlika potencijala izmeĎu elektrode i bilo koje tačke (tačka N). Slika 6. Na taj način se dolazi do odgovarajućeg sistema strujnih linija. Praktično.koja odgovara fluidnom polju izraĎena je od homogenog električnog provodnika u obliku ravne ploče. U svakoj tački tako dobivenog sistema ekvipotencijalnih linija brzina je normalna na njih. kako bi dali isti količnik. kada se ţeli odrediti ţeljena površina potencijala . Te tačke leţe na ekvipotencijalnoj liniji.10.: Elektro analogija Mjerenje rasporeda električnog potencijala homogenog električnog provodnika ostvareno je pomoću Vistonovog34 mosta.

Zato meĎu njima nastaje 'trenje' uz posljedicu koja je opisana. nastaje razlika brzina izmeĎu njih i susjednih elemenata fluida. MeĎutim. opadati 111 . brzine obliţnjih fluidnih slojeva bi se izjednačile tek na beskonačnom rastojanju od ploče. Iz kinetičke teorije gasova je poznato. od ploče do mjesta izjednačenja brzina. nalaze u relativnom mirovanju prema brţim elementima. izjednačenje nastupilo već na mjestu gdje je brzina manja za 1% od brzine u neporemećenom toku. što fizički znači da ih ubrzava. koja bi cijelom toku imala istu vrijednost. Ovaj prostor. Teoretski. elementarni ili konačni. pa tako ulaze i u slojeve fluida koji se kreće. Istog trenutka kada se uspore elementi fluida uz ploču. DINAMIKA VISKOZNOG FLUIDA FIZIČKA RAZMATRANJA Moţe se zamisliti slika o razvoju strujanja iznad neograničene idealno ravne i glatke čvrste konture i to od stanja mirovanja pa do neke ustaljene brzine. iako se to prostim okom ne primjećuje. fluidni elementi rotiraju. kao kada bi fluid bio neviskozan. u granicama svoje slobodne molekularne putanje. Pri ovom se povećava unutrašnja energija fluida. Ova sila usporava kretanje fluida i predstavlja otpor. Naravno. Time bi se dobio formalan prelaz od realnog fluida prema neviskoznom. a rastojanje od ploče do mjesta izjednačenja brzina predstavlja debljinu graničnog sloja.7. a posljedica toga se ispoljava kao sila u dodirnoj površini slojeva. kao sporiji. u funkciji udaljenosti od ploče. Ova pojava se nastavlja sve dok se strujanje ne ustali. 7. tada bi se u dodiru sa 'zalijepljenim' slojem stvorila neizmjerno jaka sila koja bi mogla da se suprotstavi silama adhezije.1. tako da se oni bliţe ploči.) Dakle. naziva se granični sloj (prema Prandtlu). u opštem slučaju. kada se fluid pokrene moţe se očekivati da će u kretanju biti ometani samo oni elementi koji su u kontaktu sa pločom. a ne pritisak i brzina. Običajno je da se vidljivo rotiranje fluidne mase označava kao vrtlog. tj. dok je opravdano i korisno da se tako postupi i kada su brzine velike. Iz ovoga slijedi da nema smisla zanemarivati granični sloj pri malim brzinama kretanja fluida. svjedoči o tome da je u tom dijelu struje: (7. Promjenljivost brzine u graničnom sloju. da se molekule kreću kaotično. Granični sloj bi teţio veoma maloj debljini jedino kada bi se fluid kretao veoma brzo. fluidu. Zato se mora pretpostaviti da će zbog otpora. Uobičajeno je da se taj otpor pripisuje djelovanju unutrašnjeg fluidnog trenja. potencijalnom. Svaki vrtlog. Ovaj ih povlači. sadrţi kinetičku energiju koja se tokom vremena transformiše u toplotnu energiju. ovi zaključci vaţe samo za slojevito-laminarno strujanje fluida. pa bi se ovi nevidljivi vrtlozi mogli nazvati 'elementarnim vrtlozima'. uslijed adhezije. Nastanak elementarnih vrtloga je usko vezan za unutrašnje trenje fluida. Tada bi se moglo smatrati da granični sloj pripada konturi tijela. ali je za praktičnu primjenu. upravo kao da je uz nju očvrsnuo.1. za otpor koji struja fluida mora savladati prilikom prelaska preko čvrste konture.

to bi značilo uspostavljanje veze izmeĎu mehaničkih i termodinamičkih pojava.) gdje su: koeficijent dinamičkog viskoziteta. pri čemu normalne sile više nisu nezavisne od pravca.pritisak i brzina u struji fluida.2. Ojlerove jednačine su izvedene. Zato i one vrijede. Drugo slovo odreĎuje pravac djelovanja napona. slika 7. takoĎe. Kao što je poznato. DEJSTVO SILA VISKOZITETA Da bi se u diferencijalne jednačine za kretanje fluida uvele sile koje zavise od viskoziteta treba. Posmatraće se. tjeme diferencijalno malog pravouglog paralelopipeda sa stranicama i . da stanje napona u tački odreĎuje 9 veličina: tri normalne komponente i šest tangencijalnih i . Indeksi uz normalne napone pokazuju stranu paralelopipeda na koju naponi djeluju. bočne strane paralelopipeda trpe normalne i tangencijalne sile. to zavisi od intenziteta rotora vektora brzine.2. indeks pokazuje i pravac u kojem djeluje odgovarajući normalni napon. 7. ako je fluid nestišljiv: (7. Posljedica toga će biti da viskozitet ostaje konstantan iako se on mijenja sa temperaturom. komponenta brzine u pravcu ose. S jedne strane. vaţi i za viskozni fluid. i dalje. od promjene brzine po jedinici okomito na čvrstu konturu. Kako trenje izaziva promjenu toplotnog stanja fluida. kao u idealnom fluidu. nestišljiv fluid ili adijabatska promjena stanja stišljivog fluida. izvora još jedne sile koja veoma jako utiče na kretanje fluidne mase. pa će jednačina kontinuiteta imati oblik: (7. zbog veza: 112 . ali pod uslovom da se dopune novim članovima koji zavise od trenja.3.) odnosno. kontinuiteta. U isto vrijeme. najprije. uglavnom. a označavaju pravac normalne na toj strani. Neka je tačka proizvoljna tačka u fluidu. utvrditi stanje napona. Uslijed velikih teškoća koje oko ovoga nastaju. Njutn je postavio slijedeći izraz za napon smicanja u laminarnoj struji: (7. U tangencijalnih napona. Uslijed viskoziteta. iz nauke o otpornosti materijala. prvo slovo u indeksu pokazuje pravac normale i time odreĎuje stranu paralelopipeda na koju se odnosi. pretpostavlja se da je uticaj toplote beznačajan pa se neće uzimati u obzir. a sa druge strane. Jasno je i to. Uslov neprekidnosti. zadrţat će svoj raniji oblik i karakteristična jednačina. da će se otpor povećavati ukoliko se više vrtloga formira u jedinici vremena. Poznato je.) Prirodno je da na snazi. Iz ovih razloga. na istom principu. tj.1. ostaju Njutnovi principi koji odraĎuju sile kao proizvod mase i ubrzanja. od gustine fluida i od dubine do koje prodiru molekuli usporenih elemenata fluida.4.

a) (7. imaju vrijednosti: (7.6.6. poslije sreĎivanja: Analogno se moţe uraditi i za pravce i ose: Odavde slijedi da projekcije sile.b) 113 .5.: Dejstvo sila viskoziteta Da bi se dobila sila koja djeluje na stranicu paralelopipeda treba svaki napon pomnoţiti površinom odgovarajuće stranice. računate po jedinici zapremine. Slika 7.(7. Rezultujuće sile u pravcu i se dobivaju sabiranjem svih sila u odgovarajućem pravcu vodeći računa o smjeru.) Broj komponenata tangencijalnih napona se sada svodi na tri. ima se: odnosno.1. Za pravac ose.

Prirodno je da se naponi poveţu sa brzinama deformacije fluidnih elemenata jer su ove brzine posljedica napona.3.(7. Uobičajeno je da se koeficijent proporcionalnosti uzima jednak i da je konstantan (polovina vrijednosti koeficijenta proporcionalnosti je jednaka dinamičkom viskozitetu). Pretpostavka je. One trebaju biti jednostavne i prirodne. PRETPOSTAVKE O NAPONIMA Ako se posmatraju samo naponi prouzrokovani viskozitetom. javljaju se normalni pritisci i razne tangencijalne sile. što odgovara Njutnovom zakonu. kako bi se dobili rezultati koji će se slagati sa eksperimentima.) 114 . i principu simetrije. pretpostavka o tangentnim naponima dovodi do izraza: (7. Dakle.c) Dakle. normalni naponi koji zavise od viskoziteta su: Tangencijalni naponi su posljedica viskoziteta fluida i ne mogu se pojaviti u idealnom fluidu. Što se tiče veličine napona.8. treba jednostavno oduzeti od normalnih napona. Duţine stranica paralelopipeda se mijenjaju proporcionalno sa .) gdje je nepoznati koeficijent proporcionalnosti.7. odgovarale bi slijedeće veze izmeĎu napona i brzina deformacije: (7. umjesto normalnog pritiska jednakog u svim pravcima. Prema učinjenoj pretpostavci.6. da se komponente napona mogu izraziti kao linearne funkcije odgovarajućih brzina deformacije. pritisak koji je jednak u svim pravcima. Ove promjene su posljedica djelovanja normalnih napona i . a javlja se i u idealnom fluidu. kako normalnih tako i tangencijalnih. i koji zavise od pravca. treba uvesti neke pretpostavke. kao što je u idealnom fluidu. 7. Na sličan način.

) Obzirom da je: (7. Za projekciju u pravcu ose imamo: 115 .) Obično se pretpostavlja da ne zavisi od pravca.14. podrazumjeva se srednja vrijednost pritisaka .Kao što se vidi.4. i .6. U mehanici viskoznog fluida. i 7.10. koji djeluju u pravcima koordinatnih osa. izraţene projekcijama brzine.11. dobivamo: (7. u izraze 7. NAVIJE-STOKSOVE JEDNAČINE Uvrštavanjem izraza 7. na koordinatnim osama.: (7. Sabiranjem jednačina (7.8.7. i 7..) Sada izrazi za normalne napone glase: (7.) Na osnovu izraza 7. normalni naponi i zavise od pravca.13. da je jednak pritisku javlja u jednačinama izvedenim za strujanje neviskoznog fluida. pod nazivom fluidni pritisak u nekoj tački .) 7.10.14.) ili (7.9. dakle. tj. dobivaju se projekcije unutrašnjih sila.12.) se dobiva: koji se (7.11.

18. izraz 4.19.18.. i čitav izraz podjeli sa . ako se ovaj član. za : . od uticaja viskoziteta fluida postoji.15. dobiva se jednačina za kretanje viskoznog fluida u obliku: 116 . izraz 7. doda Ojlerovoj jednačini 4.16.11.4. (7..) Dakle. u jednačini kretanja 7.) Izraz za rezultujuću unutrašnju silu po jedinici zapremine.15.17. poslije uvrštavanja komponenti.: U Ojlerovoj jednačini. izraz 7.. član: (7..) Odnosno.) Vidi se. unutrašnjim silama po jedinici zapremine odgovara član – Za viskozne fluide ovaj član treba zamijeniti izrazom 7.17. je izvedena Ojlerova diferencijalna jednačina u vektorskom obliku za kretanje idealnog fluida.ili (7.19.11. i sreĎivanja: (7. u vektorskom obliku.15.) U poglavlju 4. u opštem slučaju glasi: (7.) gdje je Laplasov operator: Analogno se moţe izvesti i za projekcije u pravcima i osa: (7.

navedene su Navije-Stoksove jednačine u ovom sistemu : (7.22. konvektivne ili viskozne članove.. a zbog članova drugog su reda.23. predstavlja Navier35 . poznate još iz devetnaestog stoljeća.. nemaju opšte rješenje.) gdje su: zapreminska sila po jedinici mase fluida. Zbog prisustva konvektivnih članova tipa jednačine su parcijalne i nelinearne.20..21. Kada je fluid nestišljiv. Dobiveni izraz 7. predstavlja sistem diferencijalnih jednačina koje sluţe za odreĎivanje i kretanje viskoznog fluida.20. 7. u skalarnom obliku: (7. neke ili sve. Danas ne postoji niti jedno rješenje Navije-Stoksovih jednačina koje bi istovremeno sadrţavalo. i postaje: dopušta da se Navije-Stoksova jednačina (7. jednačina 7.) odnosno. Vektorska jednačina 7.) 35 36 Claude-Louis Navier George Gabriel Stokes 117 . u prezentiranom obliku.(7. a koje vjerno predstavljaju slučaj strujanja u nekim graničnim uslovima.20. kinematski viskozitet. zajedno sa jednačinom kontinuiteta i karakterističnom jednačinom.) Iako su Navije-Stoksove jednačine.Stoksovu36 jednačinu kretanja viskoznog fluida u vektorskom obliku.20.21. uprosti. i koje uz pomoć početnih i graničnih uslova potpuno definišu Zbog pogodnosti rada u cilindričnom koordinatnom sistemu.4. pa je njihovo rješavanje veoma teško. odnosno 7.

slika 7. Kod ovakvog kretanja se moţe zamisliti da se fluid kreće u slojevima.: Ustaljeno kretanje fluida izmeĎu paralelnih ploča 118 . Pojednostavljenje Navije-Stoksovih jednačina se postiţe izostavljanjem pojedinih članova iz jednačina. Analitičko rješenje Navije-Stoksovih jednačina se najlakše nalazi kada se one mogu pojednostavniti.5. Koordinatni sistem je postavljen tako da je osa usmjerena u pravcu kretanja fluida.1. a osa je normalna na x-z ravan.2. uz kontinualnu promjenu brzine toka. kada takve jednačine vjerno prikazuju kretanje. Laminarno kretanje se pojavljuje kod nekih jednostavnih graničnih uslova. NESTIŠLJIVOG FLUIDA KONSTANTNOG VISKOZITETA Za ustaljeno kretanje izmeĎu paralelnih ploča postoji egzaktno rješenje Navije-Stoksovih jednačina. Ovdje se pod egzaktnim rješenjem Navije-Stoksovih jednačina podrazumijeva analitičko rješenje pojednostavljenih jednačina.) 7.(7. Ploče mogu mirovati ili se kretati konstantnom brzinom. Najjednostavniji oblik kretanja viskoznog fluida je laminarno. NEKA EGZAKTNA RJEŠENJA NAVIJE-STOKSOVIH JEDNAČINA Navije-Stoksove jednačine se primjenjuju u širokoj kategoriji kretanja viskoznog fluida. kada ti članovi zbog prirode kretanja ne postoje. osa je normalna na horizontalnu ravan. odnosno svesti samo na linearne članove. USTALJENO KRETANJE IZMEĐU PARALELNIH PLOČA. 7.23. Slika 7. Pokazat ćemo neka egzaktna rješenja Navije-Stoksovih jednačina za laminarno kretanje u jednostavnim graničnim uslovima.5. Pretpostavlja se da su ploče beskonačne površine i da se nalaze na konstantnom rastojanju.2.

ustaljenosti. u Dekartovom koordinatnom sistemu: Obzirom da je fluid nestišljiv. Neka od zapreminskih sila djeluje samo sila gravitacije.22.Za opis kretanja fluida izmeĎu paralelnih ploča prirodno je izabrati Navije-Stoksove jednačine. tada je: Uvrštavanjem ovih uslova u jednačinu kontinuiteta dobiva se: Diferenciranjem ove jednačine dobiva se: Obzirom da je moţe se napisati . dobiva se: 119 . kretanja ukazuje da su svi članovi: Ako je osa orjentisana u pravcu kretanja fluida. izraz 7.. tada je: Uvrštavajući ovo u jednačine kretanja dobiva se: Ako se umjesto pritiska i zapreminske sile uvede generalisani pritisak: koji obuhvata djelovanje pritisnih i vanjskih sila. jednačina kontinuiteta se moţe pisati: Uslov stacionarnosti.

se kreće konstantom brzinom U. a komponenta brzine funkcija samo varijable.25. Ovakav opis uslova kretanja fluida nameće slijedeće granične uslove za brzinu: Granični uslovi za pritisak su: 37 Maurice Marie Alfred Couette 120 .1. 7.5.) i (7. respektivno. odnosno: Kako je funkcija samo od varijable. jednačinu je moguće zadovoljiti samo ako je: Integracijom ovih jednačina dobiva se: ili (7. a druga. slika 7.) Konstante i se odreĎuju iz graničnih uslova.1.24. Nadalje će biti analizirana strujanja za dva tipa graničnih uslova. oznaka za parcijalno diferenciranje u prvoj jednačini se mogu zamjeniti izrazima za totalno diferenciranje: odnosno: Kako je lijeva strana jednačine funkcija samo od . KUETOVO KRETANJE Kod Kuetovog37 kretanja donja ploča se nalazi u stanju mirovanja.3.Iz posljednje dvije jednačine se vidi da nije funkcija i . a desna funcija od . gornja.

u jednačinu 7.24. dobiva se: a odavde se odreĎuju konstante: (7. iz jednačine 7. izrazi 7. u jednačinu 7.Slika 7. i 7.27...30.24.26.28.) (7. i 7.31.3.27.) (7. dobiva se: ili (7.31.: Kuetovo kretanje Uvrštavanjem graničnih uslova u jednačinu 7..25. se dobiva: Odavde se odreĎuju konstante: (7.) gdje je sa označeno: (7.25. izrazi 7.30...29.26.) Korištenjem graničnih uslova za pritisak.) Zamjenom konstanti. dobiva se: 121 .) Zamjenom konstanti.

skica 7. raspored brzina izmeĎu ploča je prikazan na slici 7. Granične uslovi za brzinu: Granični uslovi za pritisak: 38 Jean Louise Marie Poiseuille 122 . Ovakav pritisak uzrokuje silu koja se suprotstavlja dejstvu pokretne ploče. ako ne postoji gradijent pritiska u pravcu kretanja Pozitivnim vrijednostima parametra. za dobiva se: (7..5.4.. Tada. počinje povratno strujanje.29. Kada vrijednosti opadne ispod vrijednosti . fluid struji u smjeru koji je suprotan smjeru kretanja ploče. ploče . .) Za razne vrijednosti parametra . na dijelu visine rastojanja ploča neposredno iznad nepokretne ploče.(7.4.31. . izraz 7. . Slika 7.) Uvrštavanjem konstante . u izraz 7.32. su posljedica porasta pritiska u pravcu kretanja ploče Negativne vrijednosti parametra.1.1.33. tj. odgovara smanjenje pritiska u pravcu kretanja i povećanje brzine u odnosu na linearni raspored.: Raspored brzina izmeĎu ploča Vrijednosti odgovara linearni raspored brzina. Ta vrijednost je moguća samo ako je . 7. PUAZEJEVO KRETANJE Kod Puazejevog38 kretanja obadvije ploče su nepokretne i kretanje fluida je posljedica dejstva pritiska.5.

Slika 7.5.: Puazejevo kretanje

Uvrštavajući granične uslove za brzine u izraz 7.25.:
(7.34.)

dobiva se:
(7.35.) (7.36.)

U prvom slučaju oduzimajući, a u drugom sabirajući jednačine 7.35. i 7.36., dobivamo vrijednosti za konstante:
(7.37.) (7.38.)

Zamjenom konstanti, izrazi 7.37. i 7.38., u izraz 7.34. za raspored brzine, dobiva se:
(7.39.)

Korištenjem graničnih uslova za pritisak, iz jednačine 7.24. se dobiva: Odavde se odreĎuju vrijednosti za konstante:
(7.30.) (7.31.)

Konačno se moţe dobiti izraz za raspored pritiska:
(7.32.)

i vidi se da je raspored pritiska u presjeku hidrostatski. Uvrštavajući vrijednost konstante , izraz 7.31., u izraz za raspored brzine, dobiva se:

123

(7.33.)

Raspored brzine je paraboličan, slike 7.5. i 7.6., sa maksimalnom brzinom na osi

:
(7.34.)

Slika 7.6.: Raspored brzina

Prema definiciji srednje brzine, slijedi:
(7.35.)

odnosno,
(7.36.)

Iz izraza 7.36. za vrijednost srednje brzine, se moţe pisati:
(7.37.)

ili izraţeno preko jediničnog protoka (dimenzija normalno na ravan crteža je jedinična):
(7.38.)

gdje je

jedinični protok.

Dobivena razlika pritisaka, izraz 7.38., je potrebna da bi se kroz jediničnu površinu presjeka transportovala jedinična količina fluida na udaljenost . Eksperimenti su pokazali, da navedeni izrazi vrijede za male brzine strujanja, odnosno za strujanja sa Rejnoldsovim brojem:

7.5.1.1.

HAGEN-PUAZEJEVO KRETANJE

Ustaljeno kretanje nestišljivog fluida konstantne viskoznosti kroz cijev, okruglog poprečnog presjeka, beskonačne duţine je poznato kao Hagen39- Puazejevo kretanje. Oblik cijevi nameće

39

Gotthilf Heinrich Ludwig Hagen

124

izbor cilindričnog koordinatnog sistema. Navije-Stoksove jednačine u cilindričnom koordinatnom sistemu, prema izrazu 7.23., glase:

a jednačina kontinuiteta, prema izrazu 3.51.:

Ovaj sistem od četiri parcijalne diferencijalne jednačine predstavlja zatvoreni sistem dovoljan da se odrede četiri varijable: i . Fluid se kreće u polju gravitacije i na njega djeluje sila gravitacije. Naprijed uraĎene analize Kuetovog i Puazejevog kretanja su pokazale da sila gravitacije uzrokuje hidrostatički raspored pritisaka u posmatranom presjeku. Imajući u vidu tu činjenicu, iz Navije-Stoksovih jednačina se mogu izostaviti članovi: i . Nadalje, uproštenja datog sistema jednačina se mogu postići uvoĎenjem uslova stacionarnosti,

Za kretanje paralelno

osi, bez vrtloţnog kretanja fluida, moţe se pisati:
(7.39.)

Uvrštavanjem uslova 7.39. u jednačinu kontinuiteta 3.51. se dobiva:

i poslije diferenciranja,

Iz prethodnog izraza slijedi:

Konačno, izostavljanjem komponenti zapreminskih sila i uvoĎenjem navedenih uslova, dobiva se:

125

se dobiva: (7. treća jednačina 7. tj.41.40.42. tzv.(7.: funkcija samo varijable .40.42. su linearne diferencijalne jednačine.) Jednačine 7. samo ako je : (7. Integracijom prve jednačine 7.) Iz prve i druge jednačine 7. se vidi da je pritisak funkcija samo od varijable . smjenom : i ona ima..40. se moţe Kako je komponenta brzine napisati: (7.41.43.) Jednačina 7.42. je zadovoljena. se svodi na linearnu diferencijalnu jednačinu prvog reda. Ojlerov multiplikator: Opšti integral dobivamo po formuli: odnosno: 126 .) Druga jednačina 7.42.

) Uvrštavajući vrijednosti konstanti 7. imamo: (7. i 7. u izraz za brzinu.Konstante integracije se odreĎuju iz graničnih uslova.7.46.47.) 127 .: Hagen-Puazejevo kretanje Granični uslovi za pritisak: Uvrštavajući granične uslove u jednačinu 7.) Granične uslovi za brzinu: Drugi granični uslov je posljedica simetrije oko ose.44. vidi sliku 7.48.) Sada moţemo napisati izraz o rasporedu pritisaka u cijevi: (7. Na osnovu ovih graničnih uslova se dobivaju vrijednosti konstanti: (7.7.: dobivamo vrijednosti za konstante: (7.43.) (7.47.45. Slika 7.) (7.48.49.

55. za srednju brzinu.Ako se u izraz 7..) Korištenjem definicije srednje brzine u presjeku. za koje vrijedi (laminarno kretanje). 40 Georg Simon Om 128 .) Iz izraza 7.50.53.) ili izraţeno preko protoka. gdje je pad napona proporcionalan jačini struje. dobiva se izraz za raspored brzine u cijevi: (7. iz izraza 7. dobiva se: (7. .56.49. U skladu sa izrazima za pad pritiska pri turbulentnom strujanju.) Pad pritiska je proporcionalan protoku . uobičajeno je da se jednačina 7.54.) Izjednačavajući izraze 7. za : (7.52.52.: (7.. prečnika : (7.) Eksperimenti su potvrdili korektnost izraza za raspored brzine i pritiska. piše u obliku: (7. za pad pritiska. se moţe dobiti izraz za pad pritiska u dionici cijevnog voda duţine i radijusa .51.54. sa maksimalnom brzinom u osi cijevi.44. Kretanje fluida pri je nestabilno i pri najmanjem poremećaju prelazi u turbulentno kretanje. uvrsti i vrijednost konstante . odnosno. se moţe vidjeti da je raspored brzina paraboličan.55. i 7.50.53.) Iz izraza 7. Dobivena relacija je analogna Omovom40 zakonu u elektrotehnici. dobiva se: ili (7..

Raspored brzine fluida u blizini je konstantan. što se prenosi mehanizmom viskoznih sila u vidu usporavanja fluidnih slojeva u neposrednoj blizini zida. uniforman.57.8. To uzrokuje formiranje graničnog sloja čija debljina raste niz struju. je pribliţno konstantna . Uslijed ubrzanog kretanja fluida i oblikovanog ulaza u cijev. brzina fluida na zidu cijevi je . vaţan praktični značaj ima i konačna duţina cijevi.8. Langhaar 129 . Hagen-Puazejevo 41 Henry L.: Raspored brzine pri ulasku u cijev Pod dejstvom meĎumolekularnih sila. Dakle. za razvojna duţina iznosi rješenje vrijedi za dio cijevi gdje je . Rješenja izvedena za Hagen-Puazejevo kretanje ne mogu biti primijenjena unutar razvojne duţine. raspored brzina na ulazu u cijev. sa aspekta reţima kretanja. Niz struju fluida debljina graničnog sloja raste uz povećanje brzine u osi cijevi.) Na primjer. Da bi se zadovoljila jednačina kontinuiteta i da bi kroz presjek prolazio isti protok kao kroz presjek . Langar 41 je izveo pribliţnu formulu za razvojnu duţinu: (7.Pored korektnosti dobivenih izraza. . Na udaljenosti granični sloj se širi do ose cijevi i dalje je promjena brzine zanemarljiva. slika 7. fluid se u blizini ose mora ubrzati. Duţina se naziva razvojnom dužinom. . Slika 7.

Ovu zabludu o jedinom mogućem vidu kretanja fluida korigovali su hidrodinamičari tek u drugoj polovini XIX vijeka.1.8. sa ili bez prisustva čvrste granice. Ovom pojavom razlike pritisaka na stranama poremećene kontaktne površine formirao se dopunski. i obratno.(a).1. unutrašnji – indukovani poremećaj koji moţe da dovede do povećanja devijacije kontaktne površine kroz dalje faze. slika 8. Prandtlova šema nastanka turbulencije. slika 8. a u zavisnosti od rasporeda brzine i pritisaka u toku. Laminarno strujanje moţe preći samo u neku drugu formu laminarnog toka ili moţe doći do prigušenja i uspostavljanja prvobitnog laminarnog reţima. Poremećaj moţe biti unutarnji ili vanjski. Ova haotičnost i nepravilnost u kretanju fluida je uzrok pojavi fluktuacija. uvijek kreću u lamelama. veličina toka kao što su brzine. ne mora rezultirati pojavom turbulencije. temperatura i dr. pritisak. njegovih linearnih dimenzija i fizičkih svojstava fluida. bez obzira na veličinu brzine.1. Sam poremećaj u toku. Ovakvo nepravilno i kaotično kretanje fluida. Ovdje se neće izlagati matematska analiza nestabilnosti laminarnog toka nego će se dati. definisanih njihovom talasnom duţinom. koja u potpunosti specificira karakter turbulentnog kretanja fluida. viskoziteta. NESTABILNOST LAMINARNOG TOKA – NASTAJANJE TURBULENCIJE O postanku turbulencije do danas je dato niz teorija od kojih su najpoznatije teorije o nestabilnosti laminarnog toka. U ovakvoj definiciji. poremećen je i uslov konstantnosti pritiska u susjednim slojevima fluida zbog nastale lokalne razlike u rastojanju izmeĎu strujnih linija. Sve one imaju zajedničku postavku da do turbulencije dolazi uslijed poremećaja u toku.1. Ako je jedna od ovih zavisnosti izostavljena. uslijed dominantnog dejstva sila viskoziteta. mora biti uključena funkcionalna zavisnost posmatrane veličine toka po vremenu i prostoru. 8. Ukazano je da postoji i drugi vid kretanja fluida kod kojega dolazi do procesa miješanja na nivou elemenata i veće mase fluida. kretanje fluida nije turbulentno. kao na slici 8. gustine i dimenzija toka. na primjeru strujanja dva paralelna toka neviskoznog fluida sa brzinama suprotnog smjera. Fluid ne mijenja poloţaj samo unutar lamela nego dolazi i do razmjene mase fluida kako izmeĎu susjednih tako i izmeĎu udaljenih slojeva fluida. unutar već postojećeg glavnog toka (koje u osnovi predstavlja intenzivni proces miješanja fluida u kojem razne veličine toka pokazuju karakter slučajne pojave po vremenu i prostoru iz kojih se uvijek mogu izdvojiti statističke srednje vrijednosti) naziva se turbulentno kretanje fluida ili prosto. tj. odnosno do povećanja pritiska. Na obadvije strane kontaktne površine ova dva sloja fluida pritisci su isti. Smatralo se da se fluidi pod bilo kojim uslovima toka. slučajnog karaktera po vremenu i prostoru. 130 . TURBULENCIJA Ideja o isključivo laminarnom kretanju fluida bila je dugo zastupana meĎu hidrauličarima i hidrodinamičarima. Nepravilnost promjene ovih veličina je ipak takvog karaktera da se one mogu opisati zakonima vjerovatnoće. turbulencija. analogno onom na nivou molekula.(b). danas najšire prihvaćena.(c). Ukoliko na neki način doĎe do poremećaja kontaktne površine. bez odgovarajućih navedenih uslova. Na mjestima povećanja ovog razmaka dolazi do smanjenja brzine.

kao što je to pretpostavljeno na slici 8. tako da se i pri najmanjem daljem poremećaju strujna slika mijenja u odnosu na prvobitnu. Moţe doći i do odvajanja odreĎene mase fluida od glavnog toka. povećava se sila inercije pa prema tome i tendencija pojave turbulencije. Formiranjem cijelog niza ovakvih vrtloga i njihovim nošenjem glavnom strujom toka. a istovremeno je nošen glavnom strujom toka fluida.1. Mada je u viskoznom fluidu nemoguće ostvariti diskontinuitet u rasporedu brzina. uslijed dejstva sila viskoziteta na kontaktnoj površini ovih slojeva moţe doći do prigušenja početnih i indukovanih poremećaja u toku i strujna slika poprima izglede reverzibilno kroz faze (c).) je parametar nestabilnosti laminarnog toka i kriterij za prelaz iz laminarnog u turbulentni reţim kretanja fluida.. viskozitet i blizina čvrste konture utiče na stabilnost laminarnog toka. dok za prelazi u turbulentni reţim kretanja. Ako je tok nestabilan. Za ovakav laminarni tok se kaţe da je stabilan. Konačan rezultat ovog procesa će biti sasvim nepravilno kretanje mase fluida u formi kaotičnog kretanja velikog broja vrtloga unutar struje glavnog toka.: Nestabilnost laminarnog toka Ako je poremećeni laminarni tok viskozan. Za razne granične uslove je pokazano.Slika 8. Jedino se povećanjem viskoziteta poremećaj u laminarnom toku moţe prigušiti i mogućnost njegovog prelaza u turbulentni tok se smanjuje. I pored njegove univerzalnosti u pogledu graničnih uslova toka. ona ukazuje da će u fluidu većeg gradijenta brzine prije doći do pojave turbulencije. dolazi do njihovog meĎusobnog sudaranja. (b) i na kraju početnu fazu (a). Isto tako povećanjem gustine .(a) i (b) u početnoj fazi nastanka turbulencije. promjene oblika i poloţaja. da je za laminarni tok stabilan za bilo kakav poremećaj u njenu.1. a ne za tok kao cjelinu.1. u formi vrtloga. koje predstavlja turbulentno kretanje fluida. Naravno. Za praktičnu analizu reţima kretanja fluida potrebno je raspolagati nekim kriteriumom nestabilnosti laminarnog toka koji će se odnositi na tok kao cjelinu i koji će u 131 . itd. sile inercije postaju dominantnije od sila viskoziteta i proces devijacije kontaktne površine se nastavlja kroz dalje faze (d). parametar nestabilnosti laminarnog toka nije pogodan za praktičnu primjenu jer se odnosi na odreĎenu zonu toka . Bezdimenzionalna kombinacija navedenih veličina: (8. koji rotira oko svoje ose. a istovremeno oni postaju uzrok novim poremećajima u toku.

da bi se kod većih brzina potpuno razbila. Iz rezervoara D se vodi tanka cjevčica E do ulaza u cijev B. 8. na primjer od stanja fluida na ulazu u cijev. Daljnje povećanje brzine vode ne mijenja tip strujanja. koja ističe iz rezervoara D.2. stabilnosti eksperimentalne konstrukcije i tako dalje. obojena strujnica izgleda kao tanka neprekidna nit koja se proteţe od ulaza u cijev B do ventila C. na kratkoj udaljenosti od ulaza u cijev i pomiješala sa okolnom masom fluida (slika 8. U većem rezervoaru A.b).: Rejnoldsov eksperiment UreĎaj se sastoji od dva rezervoara i staklenih cijevi. Pri maloj brzini vode kroz cijev boja. takoĎe. Talasasto ponašanje strujne linije i njeno miješanje sa okolnim fluidom smatra se indikacijom da je došlo do prelaza laminarnog kretanja u turbulentno. Daljnji eksperimenti su pokazali da prelaz laminarnog kretanja u turbulentno. Ovakvo tečenje se naziva turbulentnim.(c).2. Slika 8.2. REJNOLDSOV EKSPERIMENT I REJNOLDSOV BROJ Rejnoldsovi eksperimenti.d). 132 . zavisi od vanjskih uzroka.d).2. Brzina vode pri kojoj kretanje ponovo postaje laminarno naziva se kritičnom brzinom. zakrivljenosti ulazne sekcije. ali miješanje boje i vode počinje bliţe ulazu u cijev B. izvedeni pred kraj prošlog vijeka. Rezultati Rejnoldsovog eksperimenta su prikazani na slici 8. nalazi se voda koja ističe kroz staklenu cijev B na čijem kraju se nalazi ventil C. Rejnoldsov eksperiment je vrlo jednostavan. (b.sebi sadrţati karakteristične parametre toka kao cjeline.2. na sistematičan način su omogućili da se dobije korektna slika o turbulenciji i trasira put naučnoj analizi ovog problema. Pri nekoj brzini obojena strujnica počinje da se talasa kao na slici 8. hrapavosti cijevi. se ne miješa sa vodom (8. Prvi koji je usvojio takav kriterij je Rejnolds. Ventilom se mijenja otpor strujanja i time se dobiva različita brzina fluida u cijevi B. Laminarno kretanje se ponovo uspostavlja ako se smanji brzina vode.2. Postepenim otvaranjem ventila povećava se brzina vode u cijevi. i izveden je sa ureĎajem koji je prikazana na slici 8.c.2. U rezervoaru D se nalazi boja koja nije rastvorljiva u vodi.

nikakav poremećaj ne moţe prevesti laminarno kretanje u turbulentno. 4000 biti laminarno ili turbulentno zavisi od ukupnih uslova kretanja. gdje je dubina karakteristična linearna dimenzija toka. poistovjećuju ova dva pojma za sve tokove. gdje je prečnik zrna porozne sredine kritična linearna dimenzija toka.) Eksperimenti Rejnoldsa i drugih su pokazala da je tok u cijevi okruglog poprečnog presjeka uvijek laminaran za . za kretanje kroz poroznu sredinu. gdje je razmak ploča karakteristična linearna dimenzija toka. Dakle.Kada je brzina kretanja fluida manja od kritične. Rejnolds je utvrdio da prelaz od laminarnog u turbulentno kretanje zavisi od srednje brzine . za kretanje fluida izmeĎu paralelnih ploča. Rejnoldsov broj ima i fizički smisao. Na primjer: = = = 2300 1000 500 za razne karakteristične linearne dimenzije toka za kretanje fluida kroz cijevi okruglog poprečnog presjeka.3. svaki pa i najmanji poremećaj inicira prelazak laminarnog kretanja u turbulentno. gdje je prečnik karakteristična linearna dimenzija toka. meĎutim.: (8. tj. uslovno će se smatrati da je kretanje laminarno ako je . Vrlo preciznim eksperimentima se uspjelo odrţati laminarno kretanje čak i pri . Isto tako. dajući numeričku vrijednosti kritičnog Rejnoldsovog broja za kretanje u cijevima. prečnika cijevi i koeficijenta viskoziteta . Kritična vrijednost Rejnoldsovog broja je drukčija. Rejnoldsovi eksperimenti su izvedeni sa vodom. pojava turbulentnog kretanja nije privilegija tečnosti nego se jednako manifestuje i kod strujanja gasova. tada je: 133 .2. odnosno granični uslovi ne ograničavaju pojavu turbulencije. a da je tok turbulentan ako je Rejnoldsov broj veći od 3000 ili 4000. Inercijalna sila je proporcionalna proizvodu mase i ubrzanja. Od ovih relevantnih veličina formiran je bezdimenzionalni parametar (broj) koji je nazvan Rejnoldsovim brojem: (8. za kretanje u širokim kanalima.) Ako se sa oznaći karakteristična duţina u posmatranom problemu. recimo. = 1 10 Ove vrijednosti kritičnog Rejnoldsovog broja za različite tokove fluida su date da bi se istakla razlika izmeĎu pojma kritičnog Rejnoldsovog broja i njegove numeričke vrijednosti za dati tok. geometrija. Pri paţljivom eksperimentisanju moţe se tok zadrţati laminarnim i kod brzina koje su znatno veće od kritične brzine. Često se. Da li će kretanje u dijapazonu od 2300 i. MeĎutim. kao odnos inercijalnih i viskoznih sila u fluidu.

8. pored poremećaja.7.3. uzrok njenog nastanka je prisustvo čvrste konture. što su viskozne sile veće to je Rejnoldsov broj manji.) Sila viskoziteta je proporcionalna površini i tangencijalnom naponu.6. 134 . umjesto izraza 8. a ovaj je indikator dejstva smičućih napona u viskoznom fluidu. Nastanak turbulencije je. Kao primjeri zidne turbulencije mogu posluţiti: strujanje u cijevi. Kod zidne turbulencije. Primjer ovog strujanja je isticanje jednog fluida u drugi.) Dakle. slijedi da su turbulentni tokovi disipativni.) i viskozne sile (8.: (8. i Rejnoldsov broj prelazi kritičnu vrijednost. nepokretan ili pokretan fluid. Prema načinu na koji je nastala turbulencija fluidnog polja. Haotičnost pri kretanju i prelaz fluida iz jedne zone toka u drugu pokazuju da se u turbulentnom toku odigravaju intenzivni procesi miješanja. tj.) Formirajući količnik inercijalne (8.Tada je inercijalna sila iz izraza 8. usko vezan i za postojanje gradijenta brzine. razlikuju se zidna i slobodna turbulencija. odnosno one igraju ulogu prigušivača turbulentnog kretanja. dobiva se: (8.).5. Ako su inercijalne sile dominantne u odnosu na viskozne.4. Slobodna turbulencija nastaje kretanjem dva sloja fluida različitim brzinama.5.4. viskozne sile neće biti u stanju da priguše poremećaje i kretanje postaje turbulentno.: (8.6. OSNOVNE KARAKTERISTIKE TURBULENTNIH TOKOVA Iz opisanog mehanizma nastanka turbulentnog toka i njegovog kaotičnog karaktera slijedi da je turbulentno kretanje fluida u osnovi nestacionarna pojava toka.) Obzirom da je: Dobiva se.3. strujanje oko ravne ploče i dr. koji turbulentnom toku daju difuzioni karakter.: (8.

Nestacionarni karakter turbulentnog toka se odraţava u nestacionarnim i u stacionarnim uslovima toka. na primjer. u odnosu na iste u laminarnom toku. glavnog. Vrtlozi nastali u odreĎenoj zoni toka su nosioci karakteristika te zone toka kao što su kinetička energija. to se u analizama praktičnih problema molekularna difuzija zanemaruje.3. dok će brzina sekundarnog. Difuzioni karakter turbulentnih tokova se odraţava većoj transportnoj sposobnosti karakterističnih veličina toka koji rezultira ujednačavanjem rasporeda njihovih polja po presjeku. Obzirom da je difuzioni proces na nivou molekula manje izraţen nego na nivou vrtloga u razvijenom turbulentnom toku.3. slučajnog karaktera po vremenu i prostoru. u svakom turbulentnom toku se moţe govoriti o postajanju primarnog i sekundarnog dijela turbulentnog toka. i obratno. Ovaj mehanizam transporta vrloga rezultira ujednačenim rasporedom brzina. Koordinatni sistem izabran je tako da je brzina primarnog. vrlog pri prelasku iz zone veće u zonu manje brzine nosi sa sobom odgovarajuću količinu kinetičke energije zone toka u kojoj je nastao i doprinosi povećanju brzine toka u zoni u koju je došao. Tako. Turbulentne fluktuacije brzine su obično reda veličine 10% od srednje brzine toka.: Fluktuacija brzine Kao što se vidi na slici 8. ne samo u tački nego i po presjeku toka. toplota.3. Ove promjene će se odigravati oko srednjih vrijednosti brzina glavnog toka u tački i presjeku kao što je to pokazano na slici 8. proces miješanja vrtloga u turbulentnom toku isto tako doprinosi prenosu odgovarajućih veličina toka. ali i do povećanja gradijenta brzine u blizini čvrste granice (slika 8. fluktuirajućeg dijela toka. zbog prirode pojave. Konačno uspostavljeni raspored brzina u turbulentnom toku je doveo do ujednačenja brzina po većem dijelu poprečnog presjeka. U procesu miješanja vrtlozi pri prelasku u drugu zonu sa sobom nose navedene karakteristike toka zone u kojoj su nastali i predaju ih zoni u koju dolaze.). Povećanjem gradijenta brzine povećava se veličina smičućih napona 135 . toka data sa ..3. . Znači za najčešći domen srednjih brzina glavnog toka one će varirati izmeĎu sa frkvencijom od . imati sve tri komponente tj. Potpuno isti mehanizam je uzrok promjeni rasporeda i drugih veličina. brzina će se mijenjati u toku vremena. Tako. Pored uvijek prisutnog molekularnog procesa miješanja. Slika 8. masa i dr. količina kretanja. Posljedica nestacionarnosti je fluktuacija. raznih veličina toka oko njihovih odgovarajućih osrednjenih vrijednosti u glavnom toku. na primjer.

Veliko dejstvo smičućih napona unutar vrtloga je usmjereno u pravcu formiranja manjih vrtloga i smanjenju jačine rotacije. tako da strujanje opet postaje laminarno. Lokalno povećanje gradijenta brzine glavnog toka nije jednini uzrok povećanju disipacije energije. Za tok kao cjelinu ukupna kinetička energija je. pa se prema tome povećava i količina izvršenog rada sila viskoziteta u jedinici vremena. Ova posljednja. transformacije u toplotu. zbog otpora okolnog fluida. Raspored brzina u vrtlogu je djelomično kao u potencijalnom vrtlogu. a za turbulentni reţim postaje funkcija kvadrata brzine.4.4. i dejstvo smičućih napona unutar formiranih vrtloga su uzrok disipaciji energije. odnosno količina disipacije energije. a djelomično kao u realnom vrtlogu. Opisani proces disipacije energije u toku fluida predstavlja kaskadni proces transformacije korisne energije u druge vidove energije sve do njene konačne forme tj. ali sa raspoloţivom korisnom energijom manjom za količinu koja je izgubljena u ovom kaskadnom procesu transformacije. U udaljenim slojevima od ose rotacije . brzina je obrnuto proporcionalna rastojanju . ostala nepromijenjena s tim da se ona sada sastoji pored translatorne kinetičke i od kinetičke energije rotiranja vrtloga. Vrtlozi postepeno izumiru i vrtloţno dejstvo se svodi na viskozno meĎumolekularno dejstvo. slika 8. Bliţe osi rotacije on ima karakter potencijalnog vrtloga i raspored brzina je proporcionalan sa rastojanjem od ose rotacije . u osnovi. prevazilazi količinu disipacije uslijed postojanja smičućih napona u glavnom toku. Isto tako. zbog velikog gradijenta brzine u njima. I ova činjenica ukazuje na izrazito disipativni karakter turbulentnih tokova u poreĎenju sa laminarnim. u turbulentnom toku. Količina ovako transformisane energije u toplotnu energiju često.na granici. je nepovratno izgubljeni dio kinetičke energije za glavni tok. Ako bi se disipacija korisne energije izrazila preko pada pritiska duţ toka (strujanje u cijevnim provodnicima fluida) onda je za laminarni tok linearna funkcija brzine. Dejstvo smičućih napona unutar formiranih vrtloga transformišu kinetičku energiju rotiranja u toplotu. mada je u osnovi forma mehaničke energije. do izrazito velike disipacije energije. Slika 8. se djelomično transformiše u energiju rotiranja vrtloga.: Kaskadni proces transformacije korisne energije Prva stepenica ove kaskade je transformacija energije toka pri formiranju turbulencije. U ovoj fazi translatorna kinetička energija laminarnog toka. pri formiranju vrtloga. 136 . Formiranje vrtloga je posljedica dejstva smičućih napona vezanih za postojanje gradijenta brzine. Vrtlozi dovode.

Ukoliko su karakteristike turbulentnog toka u svim tačkama presjeka iste onda je to homogen turbulentni tok. statističkom analizom ma koje slučajne karakteristike turbulentnog toka se moţe pokazati da i u toj kaotičnosti postoje izvjesne zakonitosti. Turbulentni tok. Komponente osrednjene brzine će se označiti sa i . 8. onda se turbulencija naziva slobodna turbulencija. Ukoliko je gradijent brzine rezultat slobodno formiranih uslova toka. Ova brzina predstavlja neku vrstu srednje brzine u pogledu vremenskih promjena i nema ništa zajedničko sa srednjom brzinom u presjeku . Bez obzira na haotičnost turbulentnog kretanja fluida. tj.Ako je gradijent brzine rezultat prisustva čvrste konture onda se nastala turbulencija naziva zidna turbulencija. u pogledu njegovih karakteristika po presjeku i u tački je homogen i anizotropan. a ne direktnog dejstva konture. jer su fluktuacije slučajne veličine. U njemu nema formiranja novih vrtloga nego dolazi do izumiranja u njemu već postojećih. Trenutna brzina u nekoj tački osciluje oko neke stalne vrijednosti. prosječne brzine. Za njeno postojanje su negdje uz struju toka morali postojati uslovi zbog kojih je došlo do formiranja vrtloga. Ako turbulentne karakteristike toka u ma kojoj tački ne zavise od orijentacije onda za takav tok kaţemo da je izotropan. je prikazana eksperimentalno dobivena promjena brzine u nekoj tački . Primjer za ovo je strujanje iza rešetke. u opštem slučaju. To je slučaj sa tokovima u kojima postoji gradijent brzine glavnog toka.5.5. Slika 8.. Izotropnu turbulenciju je moguće očekivati u zonama toka bez gradijenta brzine. slika 8.4. U tom cilju analizirajmo oscilogram brzine kao reprezentativne slučajne pojave turbulentnog toka. oko osrednjene.: Oscilogram brzine pri turbulentnom toku Na oscilogramu. STATISTIČKO OPISIVANJE TURBULENTNIH TOKOVA Neposredna mjerenja turbulentnih fluktuacija uz statističko prikazivanje izmjerenog je metoda koja odgovara turbulenciji. i iznose: 137 .

za razliku od osrednjene vrijednosti. Pored intenziteta turbulencije. koja je uvijek jednaka nuli. Relativni intenzitet turbulencije.gdje je period posmatranja koji mora biti dovoljno velik da promjene intenziteta osrednjene vrijednosti postane dovoljno malena. Mean (srednja vrijednost). Ako je problem traţenje veze izmeĎu samo dvije karakteristike turbulentnog toka. a njena relativna vrijednost je koeficijent korelacije. definisan kao: predstavlja odnos RMS vrijednosti i osrednjene vrijednosti funkcije iste slučajne promjenljive (u ovom slučaju. se moţe pisati: kao i: Osrednjena vrijednost fluktuirajuće komponente brzine se odreĎuje kao: Osrednjena vrijednost fluktuirajuće komponente je jednaka nuli. Relativni intenzitet turbulencije je poznat i kao stepen ili nivo turbulencije datog toka. Ovakva veličina je poznata pod imenom korelacija. kao osnovne statističke veličine. brzine) za posmatranu tačku. je uvijek različita od nule. daljnji uvid u svojstva turbulentnih tokova dobiva se iz veze izmeĎu različitih ili istih veličina toka u posmatranoj tački ili u različitim tačkama u prostoru. Analogno se dobiva i za: Srednje kvadratno odstupanje fluktuirajuće komponente brzine: ili kako se često naziva RMS 42 vrijednost. Dalje. Square (kvadrat) 138 . onda se govori o dvostrukoj korelaciji čiji je koeficijent dat izrazom: 42 RMS: Root (korjen).

njihovim osrednjavanjem je moguće dobiti jednačine kretanja osrednjenog toka.22. nisu vaţne tačne promjene osobina toka te se zadovoljavamo i osrednjenim vrijednostima.5. To je obično slučaj sa brzinom i pritiskom ili pritiskom i gustinom. MeĎutim. po prirodi. zamjenom trenutnih vrijednosti osobina toka sa njihovim ekvivalentnim srednjim fluktuirajućim vrijednostima. onda govorimo o trostrukoj korelaciji itd.1. a zatim. Ako ne postoji veza izmeĎu posmatranih veličina koeficijent korelacije je jednak nuli.46. U njima se pojavljuju trenutne vrijednosti osobina fluidnog toka i .) Osrednjavanjem izraza 8. sa obzirom na: 139 . i ponovo napišimo Navije-Stoksove jednačine kretanja viskoznog nestišljivog fluida u Dekartovom koordinatnom sistemu: i jednačinu kontinuiteta: Ako se trenutne brzine zamjene odgovarajućim osrednjenim i fluktuirajućim vrijednostima: dobivamo za jednačinu kontinuiteta: (8. Korelacija se moţe traţiti izmeĎu dvije ili više. 8.Vrijednost koeficijenta korelacije zavisi od graničnih uslova toka.5. (1) Podsjetimo se. i Navije-Stoksove jednačine 7. u većini tehničkih primjena turbulentnog tečenja.8. TURBULENTNO KRETANJE FLUIDA REJNOLDSOVE JEDNAČINE Navije-Stoksove jednačine su izvedene bez ograničenja za sve Njutnove fluide te se mogu primijeniti na laminarno i turbulentno kretanje.8. Ako je u pitanju veći broj promjenljivih. a za idealnu korelaciju on je jednak jedinici. 8. vaţe za turbulentno kretanje fluida. različitih karakteristika toka.. Uz pretpostavku da jednačina kontinuiteta 3.

iz jednačine 8. dobivamo: (8. Ukoliko se trenutne vrijednosti zamjene sa odgovarajućim osrednjenim i fluktuirajućim vrijednostima u jednačine kretanja za turbulentni tok.) Zbog jednostavnosti.8.: Poslije osrednjavanja.dobiva se: i..) 140 . analizirajmo samo prvu jednačinu u izrazu 8. jednačinu kontinuiteta moraju zadovoljiti.9. kako osrednjene komponente brzina (jednačina kontinuiteta primarnog osrednjenog dijela toka) tako i fluktuirajuće komponente brzina (jednačina kontinuiteta sekundarnog.10.: Dakle. označeni su svi članovi koji su jednaki nuli. dobiva se: (8.9. fluktuirajućeg toka).

dobiva se: ili napisano jednostavnije: (8. Tenzor Rejnoldsovih napona je: 141 .12. poznatih kao Rejnoldsovi naponi.12. za veličinu turbulentnih napona.) analogno dobivamo i za druge dvije komponente: (8. se nazivaju Rejnoldsove jednačine kretanja turbulentnog toka.) Jednostavnim matematičkim operacijama se dobiva: (8.11.Ako jednačinu kontinuiteta za fluktuirajuće komponente: pomnoţimo sa : zatim.) Jednačine 8.. osrednjimo: i na kraju saberemo sa jednačinom 8.12.10. One se razlikuju od odgovarajućih za laminarni tok.

) Rejnoldsovi naponi su jedini članovi u jednačini turbulentnog kretanja fluida koji pokazuju neto efekt turbulentnih fluktuacija na tok fluida kao cjelinu.13. Mada su navedenim jednačinama grupirani sa viskoznim naponima. MeĎutim. primarnog ili sekundarnog. 8. (1) Rezultujuća veličina napona u turbulentnim tokovima uslijed molekularnog i turbulentnog prenosa količine kretanja je: (8. turbulentni viskozitet .14. što se vidi iz jednačine 8. koji je postavio Busineski.8. za tangencijalni napon: Prandtl je. je transformirana u toplotu jedino i samo kroz dejstvo sila viskoziteta. mogao koristiti u Rejnoldsovim jednačinama potrebno je poznavati vezu izmeĎu koeficijenta i osobina toka. Ukupna izgubljena energija toka. prihvatio tezu da postoji analogija izmeĎu viskoznih i turbulentnih napona. to je fizičko svojstvo fluida.(8.14.11. Sa druge strane. oni su u osnovi članovi inercije. kroz miješanje i transport fluida na nivou molekula i postoji bez obzira da li se fluid kreće ili miruje. Očigledno. do danas nije naĎena takva veza u prihvatljivom obliku.) U izrazu 8. dolazi do izraţaja samo pri kretanju fluida. Dakle.) Da bi se izraz 8. Ovu tezu je prvi postavio Businesk 43. Oni odraţavaju promjenu inercije uslijed nastalih fluktuacija brzine i ne doprinose direktnoj transformaciji mehaničke energije toka u toplotu..2.15. 43 Joseph Valentin Boussinesq 142 . koji mora imati iste dimenzije kao dinamički viskozitet. Pri mirovanju fluida i pri laminarnom kretanju on je jednak nuli. kao i većina istraţivača.15. turbulentni viskozitet nije fizičko svojstvo fluida. dinamički viskozitet odraţava meĎumolekularnu interakciju u fluidu. PRANDTLOVA TEORIJA PUTANJE MIJEŠANJA U slučaju ravanskog strujanja imamo izraz 7. Po analogiji sa naprijed navedenim izrazima me se napisati izraz za turbulentnu komponentu napona: (8. zbog čega formalno i nose ovaj naziv.5.

18. veličina .19.) gdje je novodefinisana duţina miješanja u kojoj je sadrţan koeficijent proporcionalnosti. se naziva dužina puta miješanja. moţe izraziti: (8. Slika 8. izraz 8. za rastojanje . Vodeći računa o predznaku komponenti i izraz 8. gdje je osrednjena brzina .) Neka se elementi fluida iz sloja koji ima brzinu . izraz 8. djelujući pri tome kao fluktuacija brzine u pravcu.6. veličina fluktuacije će biti: (8. se moţe napisati kao: 143 .: tako se turbulentna komponenta napona. Elementi fluida iz sloja u sloj prelaze bez meĎudejstva sa elementima fluida na putu od do . elementi fluida će poprimiti osrednjenu brzinu fluida u sloju. tj.) uz dodatnu pretpostavku da su fluktuacije istog reda veličine.16..15.Na primjeru ustaljenog paralelnog dvodimenzionalnog kretanja fluida preko ravne ploče će se pokazati odreĎivanje koeficijenta turbulentnog viskoziteta prema Prandtlovoj teoriji putanje miješanja.16. pod dejstvom turbulentne fluktuacije premjeste u sloj .17.19. Razlika brzina je: .: Raspored brzine preko ravne ploče Na slici 8. postaje: (8. Poslije miješanja u sloju .. (8.6. koja ima demenzije duţine. iz predhonih izraza. Prema Prandtlu. je prikazan raspored brzine u sloju koji se moţe definisati kao: Prema ovome.) Prema Prandtlu. komponenta turbulentnog napona.

se moţe zaključiti da je koeficijent turbulentnog viskoziteta: (8. . Koeficijent karakter i odreĎen je eksperimentalno.22.) Duţina puta miješanja je linearna funkcija udaljenosti od ploče. uzeta je apsolutna i stvarna vrijednost gradijenta brzine. PoreĎenjem izraza 8. izraz 8.) Prandtl je predloţio. umjesto kvadratnog člana u izrazu 8.(8.19.21.20. Cilj ovoga je da se iz karaktera gradijenta brzine moţe zaključiti karakter napona (pozitivan ili negativan)..19.16 i 8.20.) Dakle. ima univerzalni 144 . da za kretanje u graničnom sloju preko ravne ploče vaţi odnos: (8.

Zona toka. (a) sa početnom i (b) bez početne laminarne oblasti Kada fluid male viskoznosti dodirne ploču. KARAKTERISTIKE GRANIČNOG SLOJA U beskonačan stacionaran tok viskoznog fluida. u kojoj je dejstvo sila viskoziteta izrazito veliko. postavi se beskonačno tanka čvrsta ploča paralelno sa tečenjem fluida. strujanje u blizini čvrste granice je zona vrtloţenja u kojoj se njena veličina mijenja kao rezultat kombinovanog efekta molekularne viskozne difuzije i konvekcije. Germany. GRANIČNI SLOJ Kretanje viskoznog fluida u blizini čvrste granice odraţava se u formiranju zone toka u kojoj dolazi do promjene brzine fluida od one koju ima čvrsta granica do one u kojoj je raspored brzina takav da se strujanje moţe smatrati neviskoznim.1. naziva se granični sloj. Drugim riječima. Posljedice toga su pojave velikih tangencijalnih napona što usporava kretanje fluida.: Razvoj graničnog sloja. u dodiru sa njom. Slika 9. vrtloţenje nestaje.9. Elementi fluida. unutar koje se brzina rapidno mijenja od nule na ploči. zadrţavaju veliku brzinu što uzrokuje pojavu velikih gradijenata brzine u pravcu normalnom na ploču. Pojava je prvi put uočena.1. fluidni elementi. Mada se granični sloj moţe slobodno formirati i u toku fluida. u kojima postoji izraziti gradijent brzine normalno na pravac toka. kao što je prikazano na slici 9. do pribliţno konstantne 44 Third International Congress of Mathematicians in Heidelberg. Do ove pojave. 9. udaljenije od ploče. Ta oblast strujanja. bez obzira na vrijednost Rejnoldsovog broja toka kao cjeline. bivaju zaustavljeni. izrazitog dejstva viskoziteta. 1904. čiji je raspored brzina ravnomjeran – uniforman. 145 . dolazi i u zonama slobodnog strujanja fluida. bez prisustva čvrste granice.1. obraĎena i prezentirana44 od strane Ludvig Prandtla na primjeru strujanja viskoznog fluida duţ čvrste granice. nosi ovaj naziv jer se najčešće pojavljuje uz čvrstu granicu.

viskozan fluid ne klizi po čvrstoj konturi kao što je to slučaj sa idealnim fluidom. postaje turbulentan granični sloj.2. početnog nivoa turbulencije. uslijed velikih gradijenata brzine.vrijednosti daleko od ploče.1. gdje je -osa u pravcu kretanja fluida. uz dovoljno nizak nivo turbulencije. Dakle. neposredno iznad površine ploče.) čija brojna vrijednost leţi u granicama od do . laminarni granični sloj postaje nestabilan. Poloţaj prelaza laminarnog u turbulentni granični sloj zavisi od hrapavosti površine. a ne samo normalna komponenta brzine. niz fluidnu struju. Kod hidraulički glatkih površina kod kojih laminarni podsloj prekriva neravnine hrapavosti. On nastaje kao posljedica smanjenja inercijalnih sila u neposrednoj blizini ploče i velikih viskoznih sila. naziva se hidrodinamičkim graničnim slojem. veći gradijent promjene brzine na samoj ploči i povećanje debljine graničnog sloja. Debljina graničnog sloja raste sa udaljavanjem od početka ploče niz fluidnu struju. Posljedica toga je znatno uniformniji raspored brzina u sloju. ili jednostavno. Pozitivan gradijent pritiska uzrokuje usporavanje kretanja fluida u oblasti izvan graničnog sloja. kao što je to slučaj u laminarnom graničnom sloju. uvijek se formira laminarni podsloj (slika 9. pa se taj sloj naziva laminarnim graničnim slojem. dogaĎa se i usporavanje fluidnih elemenata u graničnom 146 . koja je uzrokovana pozitivnim gradijentom pritiska . prelaz laminarnog sloja u turbulentni je odreĎen kritičnom vrijednosti Rejnoldsovog broja: (9. Posljedica toga je da na čvrstu konturu ne djeluju samo normalne sile pritiska nego i tangencijalne sile. Na razvoj graničnog sloja dominantan uticaj ima pojava separacije ili odvajanja. Slika 9. uniformnosti početnog profila brzina.2. Paralelno sa tim usporavanjem. Unutar turbulentnog graničnog sloja. Početnu oblast graničnog sloja karakteriše kretanje fluidne mase u slojevima. Na nekoj udaljenosti . U odnosu na nevrtloţno strujanje. intenziteta brzina i udaljenosti. a ne samo molekula. graničnim slojem.). Postojanje tangencijalnih sila znatno povećava otpor kretanju tijela. bitna karakteristika strujanja uz čvrstu konturu je i nulta tangencijalna komponenta. i nakon prelazne oblasti.: Razvoj graničnog sloja Turbulentni granični sloj se karakteriše intenzivnim miješanjem fluidne mase. viskoznosti.

45 Iz filma: ”Fundamentals of Boundary Layers”. je koordinata u pravcu normalno na konturu). slika 9.4.4. te se u ovoj oblasti moraju primijeniti kompleksni matematski modeli.3.: Povratno strujanje U oblasti povratnog strujanja je vrtloţenje intenzivno.: Granični sloj i separacija u difuzoru Na kopijama. u kojoj vrijedi . b) granični sloj i separacija u difuzoru sa većim uglom. predstavlja tačku separacije. Slika 9. Tačka na čvrstoj konturi. Kinetička energija i količina kretanja fluidnih elemenata u graničnom sloju je manja od istih u oblasti izvan sloja. Od tačke separacije. ( je brzina u pravcu strujnice. strujanje u smjeru suprotnom od smjera strujanja fluidne mase van graničnog sloja.sloju. slika 9. tj. se vide: a) granični sloj u difuzoru sa malim uglom. 147 . formira se povratno strujanje. by the National Committee for Fluid Mechanics Films and the Education Development Center. Slika 9. Za ovu oblast ne vrijede Prandtlove jednačine graničnog sloja.45. Istovremeno dejstvo sila pritiska i viskoznosti moţe dovesti do potpunog zaustavljanja fluidnih elemenata u graničnom sloju. U mnogim tehničkim problemima pojava separacije je štetna.3. niz fluidnu struju.

slika 9. oko kojeg se odvija strujanje glavnog toka (slika 9. jer u toku vremena dolazi do oscilatornog pomjeranja tačke separacije po konturi tijela. u jednom momentu. su prikazani na slici 9.Po nastanku separacije. i nesimetričnog poloţaja tačaka separacije. Slika 9. Iza tijela dolazi do formiranja strujanja fluida poznatog kao vrtložni trag. Povećavanjem Rejnoldsovog broja.6.5. jer odvajanjem vrtloga od čvrste konture. Na taj način. Razvoj graničnog sloja po konturi cilindra. kao što je šematski prikazano sistemom strujnih linija za strujanje oko cilindra u dva različita vremenska trenutka. ove dvije zone vrtloţnog i nevrtloţnog toka fluida postaju više meĎusobno zavisne. on je nošen u zonu toka koja je u osnovi nevrtloţna.b). normalno na pravac toka. pri malim vrijednostima Rejnoldsovog broja.5.5. U početnoj fazi. vrtloţenje fluidnih elemenata nije više ograničeno sam ona granični sloj. dolazi do simetričnog odvajanja vrtloga i formiranja vrtloţnog 'džepa' iza tijela. u zoni separacije. (slika 9. pa prema tome. a tim i razlika pritisaka.a).c) dolazi do pojave nesimetričnog odvajanja vrtloga. zajedno sa pojavom separacije i reţima strujanja iza cilindra pri povećanju Rejnoldsovog broja.5.5. koja. Naizmjenično pomjeranje tačke separacije je nestacionarna pojava. ukoliko se prenosi na tijelo dovodi do njegovog pomjeranja u tom pravcu. Ono sada postoji i u drugim zonama toka.: Razvoj graničnog sloja po konturi cilindra Daljnjim povećanjem Rejnoldsovog broja (slika 9. To uzrokuje pojavu sile pritiska. 148 . Pomjeranje tačke separacije po konturi tijela uzrokuje pojavu hidrodinamičkih vibracija: prema pokazanoj nesimetričnoj konfiguraciji strujnih linija postojeće razlike brzina toka u odgovarajućim tačkama separacije. separacije praktično nema.

potencijalnog toka i zone toka sa izrazitim dejstvom sila viskoziteta potrebno je definisati i neku praktičnu granicu graničnog sloja.1. Pored prednosti ovako definisane debljine graničnog sloja u odnosu na ostale definicije. najbolje prihvaćena definicija granice oraničkog sloja je ona koja definiše debljinu graničnog sloja .2. 149 . Dakle. ona ima i nedostataka sa aspekta njenog praktičnog odreĎivanja. tj. Treba napomenuti da linija koja spaja debljine graničnog sloja nema značaja za analizu kinematskih karakteristika toka. će uzrokovati pojavu hidrodinamičkih vibracija. U tom pogledu bilo je više pokušaja.Slika 9. . Ova pojava je poznata kao hidrodinamičke vibracije. Slika 9.: Debljina graničnog sloja Do danas. DEBLJINA GRANIČNOG SLOJA U cilju praktičnih analiza strujanja fluida i razgraničenja zone nevrtloţnog. kao što je slučaj sa strujnom linijom. jer obuhvata najveći dio zone efekta viskoziteta. u nekim presjecima duţ ravne ploče. slika9.7. kao normalno rastojanje od čvrste granice do tačke u kojoj je brzina fluida za 1% manja od brzine u zoni uniformnog toka. Predstava o redu veličine debljine graničnog sloja je data u tabeli 9.7.. Moţe se zaključiti. razvoj graničnog sloja zajedno sa pojavom separacije i njenim oscilatornim pomjeranjem po konturi.: Oscilatorno pomjeranje tačke separacije Naizmjeničnost ove pojave će rezultirati u naizmjeničnom pomjeranju tijela u pravcu normalnom na pravac glavnog toka. 9. Raspored brzina u graničnom sloju dobiva se mjerenjem. strujne linije presijecaju liniju koja definiše debljine graničnog sloja i ulaze u granični sloj.6.

3. Devijacija strujnih linija uslijed razvoja graničnog sloja odraţava se u istiskivanju cijelog sistema strujnih linija duţ ravne ploče normalno na nju. slika 9.1. koje indirektno pokazuju nominalnu debljinu graničnog sloja .: Debljina graničnog sloja Fluid 50 100 Vazduh 100 200 1 2 Voda 5 10 1 1 5 10 2 5 50 200 18 26 60 90 40 75 385 1000 Mogućnost disipacije tačaka.2. Izraţavajući promjene dinamičkih karakteristika toka uslijed razvoja graničnog sloja. koje predstavljaju vrijednosti mjerenih brzina u zoni asimptotskog pribliţavanja brzina u graničnom sloju onoj u zoni toka izvan njega. na visini njegove nominalne debljine došlo je do smanjenja protoka fluida u odnosu na onaj koji je postojao u tom presjeku prije postavljanja ploče u njega. Veličina tog smanjenja protoka je: (9. uslijed razvoja graničnog sloja do njega.8. one eliminišu efekt asimptotskog pribliţavanja brzine brzini van graničnog sloja.2. je uzrok dosta nepreciznom odreĎivanju ovako definisane debljine graničnog sloja. iznosi: 150 . Zbog ovoga se došlo i do drugih definicija debljine.) Iz izraza 9. U stvari. Efekat disipacije eksperimentalno dobivenih tačaka sveden je na minimum. Ukupna veličina istiskivanja strujnih linija u nekom presjeku.) Debljina istiskivanja je uvijek manja od nominalne debljine graničnog sloja . zbog razvoja graničnog sloja. poznata kao debljina istiskivanja .Tabela 9. i za ploču u posmatranom presjeku. a u odnosu na konfiguraciju strujnih linija prije razvoja graničnog sloja. se odreĎuje debljina istiskivanja: (9. definisane preko integrala a ne duţine direktno. moţe posluţiti kao indikator debljine graničnog sloja.

5. je debljina impulsa ili količine kretanja jednaka: (9. pa da protok fluida bude isti.) Linija debljine istiskivanja se definiše kao normalna udaljenost od zida za koju bi trebalo izmjestiti čvrstu konturu kada bi preko nje sada proticao idealan fluid. pored promjene fluksa količine kretanja.7.(9.8. i jednaka je: (9. to su jedino sile viskoziteta izraţene preko smičućih napona.) Iz izraza 9. uniformnom brzinom . Slika 9.: Debljina istiskivanja Promjena brzine se odraţava na promjenu protoka količine kretanja uslijed razvoja graničnog sloja do posmatranog presjeka. i jednaka je: (9. jer su sile prema osnovnom principu impulsa i količine kretanja. U slučaju ravne ploče u beskonačnom fluidu.4. uslijed razvoja graničnog sloja do posmatranog presjeka.) Dakle. za koji je količina kretanja idealnog fluida jednaka smanjenju količine kretanja realnog fluida. jednake promjeni fluksa količine kretanja.) 151 .6. Ovako definisana debljina količine kretanja je indikator veličine sila do posmatranog presjeka.8. Promjena brzine.) odakle je debljina energije jednaka: (9. debljina impulsa ili debljina količine kretanja se definiše kao udaljenost od čvrste konture ploče. odraţava i promjenu protoka kinetičke energije toka.5. izraz 9.5.

od Rejnoldsovog broja. 152 . Sve se one mijenjaju. δ2 i δ3 su znatno odreĎenije veličine od nominalne debljine graničnog sloja δ. povećavajući se kao i nominalna debljina graničnog sloja duţ toka i zavise. Obzirom da su definisane preko integrala.6. slijedi da je ovako definisana debljina energije indikator veličine izvršenog rada sila u jedinici vremena unutar graničnog sloja. Pored toga što daju uvid u efekt razvoja graničnog sloja na dinamičke karakteristike toka. za debljine. konstantne.3. kao i δ. u stvari. do posmatranog presjeka. 9. ovako definisane debljine δ1. TakoĎe se vidi da je . slijedi da su one za.8. se odnose na slučaj dvodimenzionalnog strujanja fluida.Prema osnovnom principu energije i rada. Dobiveni izrazi 9. indikator veličine gubitaka energije unutar graničnog sloja na savladavanju trenja do tog presjeka.. To je. dati presjek. i 9.

pri malim vrijednostima Rejnoldsovog broja. slika 10. gdje dolazi do pojave separacije. a time i vrijednost razlike pritisaka. Kako sa obe strane strujne linije mora da vlada isti pritisak (u suprotnom bi došlo do tečenja fluida normalno na strujnu liniju. Ukoliko bi se ploča postavila normalno na pravac toka. o ovom fenomenu nije bilo riječi pri izučavanju nevrtloţnog potencijalnog opstrujavanja tijela.1. u tačkama separacije. mora vladati i u čitavoj zoni separacije iza tijela. 10. funkcija i oblika tijela. Prema tome će se ova vrsta otpora nazivati otpor oblika. odnosno otpor trenja. U slučaju opstrujavanja tijela bilo kakvog oblika. otpor talasa. Relativni odnos veličine pojedinih otpora u ukupnom otporu tijela pri kretanju kroz fluid. Pojava separacije je rezultat viskoznosti fluida. neće doći do separacije pa ni do pojave otpora oblika. nastala uslijed pojave separacije. onda bi na njenim ivicama došlo do pojave separacije.(b).2. bez obzira na činjenicu da je ovaj otpor poznat kao otpor razlike pritisaka ili otpor oblika tijela. moţe doći i do pojave drugih otpora. Pored ovih vrsta otpora. Ova vrsta otpora je u suštini rezultat sila viskoziteta. dat je za slučaj kretanja broda. 153 . je pored viskoziteta. gdje su sile viskoziteta zanemarljive. Ukupna veličina sila viskoziteta u blizini čvrste površine predstavlja veličinu otpora kojeg pruţaju sile viskoziteta kretanju fluida po nekoj površini. Zato se ova vrsta otpora naziva otpor površine ili otpor viskoziteta. U sredini prednje strane ploče bi vladao maksimalni pritisak jer se u toj tački nalazi zaustavna tačka .(a). Razlika pritisaka ispred i iza tijela. HIDRODINAMIČKI OTPORI VRSTE OTPORA U cilju objašnjenja pojma graničnog sloja u poglavlju 9.1. jer kako je viĎeno. (2) Slika 10. slika 10.1. a to je prema definiciji strujne linije nemoguće) to znači da dobiveni minimalni pritisak. slika 10.: Vrste otpora Razvoj graničnog sloja nije ništa drugo nego rezultat opiranja sila viskoziteta kretanju fluida u blizini čvrste površine. Od tačke prema ivicama ploče dolazi do povećanja brzine od nule do maksimalne vrijednosti na samoj ivici ploče. daje jednu rezultujuću silu otpora kretanju fluida oko tijela. posmatrana je vrlo tanka ploča postavljena paralelno sa pravcem uniformnog toka viskoznog fluida. Pojava separacije i njen poloţaj. ukoliko se tijelo kreće na površini tečnosti.1. koji se skoro uvijek pojavljuju zajedno i izraţavaju se pomoću odgovarajućeg zajedničkog koeficijenta otpora.10. uzimajući u obzir i otpor talasa. Prema jednačini pritiska u tačkama maksimalne brzine dolazi do minimalnog pritiska. kao što je npr.

1.2.3. unoseći u posmatrani element količinu kretanja u 154 . (2) Veličina ovog otpora po jedinici površine. tj.) Masa fluida mora proći i kroz površinu jedinici vremena: . koja djeluje na izdvojeni element fluida . uz samu čvrstu konturu.2. se moţe naći primjenom principa impulsa i količine kretanja na izdvojeni element fluida u zoni graničnog sloja.2. slika 10.3. Slika 10. mora biti jednaka neto protoku količine kretanja u jedinici vremena kroz posmatrani element.: Ukupni otpor tijela 10. veličina smičućeg napona.Slika 10. Ukupna sila po jedinici širine je: (10. Zato se ovakav otpor kretanju fluida naziva otpor površine.: Element fluida u zoni graničnog sloja Ukupna sila u pravcu. OTPOR POVRŠINE Ukoliko se kretanje fluida odvija preko čvrste konture najveći otpor njegovom kretanju je uslijed dejstva sila viskoziteta unutar graničnog sloja.) a neto protok mase fluida kroz površine i je: (10. tj.

5.. znatna promjena brzine se odigrava. i podjeli sa dobiva se: (10. tako da se jednačina 10. izrazi 10.(10. upotrebom „koeficijenta lokalnog trenja“ .7. ili pak raspolagati odgovarajućim izrazima za raspored brzine unutar graničnog sloja iz kojih bi se mogli odrediti smičući naponi prema jednačini 10. kako je to u teoriji graničnog sloja istakao Prandtl.1.3. i 10. svodi na: (10.3.) Višak količine kretanja koji napušta presjek presjek je: u odnosu na količinu kretanja koja je ušla kroz (10. za odgovarajući reţim strujanja unutar graničnog sloja. vidi poglavlje 9.) Ako se izjednači ukupna sila.4.5. izraz 10.8..6.6. kao: (10.) Za ravnu ploču i . tj.) Ako se ukupni otpor površine podjeli sa odgovarajućom veličinom površine dobiva se veličina srednjeg smičućeg napona po cijeloj površini koja se opet moţe izraziti preko kinetičke energije neporemećenog toka i preko srednjeg koeficijenta otpora . Od praktičnog značaja je izraţavanje veličina otpora površine preko kinetičke energije neporemećenog toka. sa navedenim promjenama količine kretanja. Bez obzira na ovo.) Veličina uticaja sila viskoziteta na bilo kom rastojanju od granice je izraţena preko razlike brzine u neporemećenom toku i brzine u posmatranoj tački. koja u stvari predstavlja debljinu graničnog sloja.: odakle je lokalni koeficijent otpora: (10.) 155 . pod izvjesnim uslovima u relativno uskoj zoni blizu konture.4. Kako strujanje u graničnom sloju moţe da bude laminarno ili turbulentno. to se za nalaţenje veličine otpora treba poznavati odgovarajuće izraze za smičuće napone.

Ojlerov broj igra vaţnu ulogu kod problema kod kojih su.9.7.9. (2) (3) Prandtl je pretpostavio da je: i Funkcija zadovoljava granične uslove. jednačinu 10. trećeg ili višeg stepena.1.) Na samoj granici je: (10. a koeficijent otpora ima vaţnu ulogu pri kretanju fluida kod kojeg smičući naponi imaju dominantnu ulogu. i 10. Zbog ovoga. vidi se da su oni slični po strukturi sa Ojlerovim brojem (kod kojeg se umjesto smičućih napona pojavljuje normalni napon ).2.6. dominantni normalni naponi. ali je opšti zakon razvoja graničnog sloja isti.. moţemo pisati kao: odnosno: (10.UporeĎujući dobivene izraze 10.) Izjednačavajući izraze 10. mogu se izraziti jednom analitičkom funkcijom oblika: koja ne zavisi od varijable . U zavisnosti od izbora parabole u konačnom rezultatu za razvoj debljine graničnog sloja pojavit će se različita konstanta. Parabola moţe biti drugog. i 10. pri kretanju fluida.10. 10. LAMINARNO KRETANJE U GRANIČNOM SLOJU Eksperimentalna analiza karakteristika toka u graničnom sloju je pokazala da su za dati reţim kretanja u graničnom sloju profili brzine u raznim poprečnim presjecima meĎusobno slični. za koeficijente otpora sa izrazom za Ojlerov broj. dobivamo: 156 . Za slučaj laminarnog kretanja fluida raspored brzine je paraboličan. Ova funkcija treba da zadovoljava granične uslove kada je i kada je .10. tj.8. Sada.

157 .) gdje je sloja. koja se kreće oko 5.12. Rejnoldsov broj baziran na veličini rastojanja od početka razvoja graničnog Jednačina 10. po jedinici širine.) Otpor ploče na jednoj strani. je: 46 Vertex – Tačka na krivoj sa lokalnim minimumom ili maksimumom.11. samo se razlikuju u konstanti.) gdje uzimamo i 10.13.12.10. po dobiva se konačni izraz za razvoj graničnog sloja u obliku: (10.7. pokazuje da se debljina laminarnog graničnog sloja povećava kao kvadratni korijen rastojanja od mjesta gdje se granični sloj počinje razvijati.14.: tako da joj verteks46 leţi na rastojanju sloja dobio izraz: od granice.. npr.11. prema izrazu 10. iz izraza 10. aproksimativno.) Ako je za . Rješavajući jednačinu 10. Poslije integralenja izraza (10.13.ili poslije sreĎivanja: (10.) odakle je.13. u izraz 10. razvoj debljine graničnog sloja po jednačini: Zamjenjujući vrijednost .15. lokalni koeficijent otpora: (10.. onda bi se za debljinu graničnog što je isti izraz kao i izraz 10. Ako se za funkciju rasporeda brzina uzme neka druga kvadratna parabola. Zato se za bilo koji paraboličan raspored brzina u graničnom sloju moţe uzeti. . dobivamo: (10.. onda je i ntegraciona konstanta jednaka nuli.13. dobivamo: umjesto i jer je funkcija samo od .

14.2.(10. 47 Paul Richard Heinrich Blasius 158 . došao do tačnih vrijednosti i za koeficijente u izrazima 10. Slika 10.) odakle je. Proces miješanja teţi da napravi raspored brzine uniformnijim u većem dijelu graničnog sloja.2. oblika ulazne ivice ploče kao i od hrapavosti površine ploče. respektivno.. a time i otpor površine. tako da uz čvrstu konturu dolazi do veoma naglih promjena brzine. radijus cijevi.4. srednjeg koeficijenta otpora: (10.: Promjena debljine graničnog sloja i smičućeg napona Blasius47 je.) gdje su: rastojanje od zida cijevi. koristeći generalnu jednačinu kretanja viskoznog fluida.8. i 10. odnosno smičućeg napona sa rastojanjem od mjesta razvoja graničnog sloja. Promjena debljine graničnog sloja kao i veličina sile otpora po jedinici površine. TURBULENTNO KRETANJE U GRANIČNOM SLOJU Prisustvo turbulencije u graničnom sloju povećava brzinu širenja graničnog sloja i znatno mijenja raspored brzine.17. je prikazana na slici 10.4.) Obadva koeficijenta trenja. Pri kojoj vrijednosti kritičnog Rejnoldsovog broja će doći do prelaza u turbulentno kretanje zavisi od turbulentnih karakteristika samog toka. 10. uslijed činjenice da gradijent brzine na samoj granici postaje manji sa povećanjem debljine graničnog sloja. U zoni izrazito turbulentnog toka Prandtl je za raspored brzine koristio eksperimentalne podatke za raspored brzine u glatkoj cijevi: (10.16.16.18. lokalni i srednji opadaju sa razvojem graničnog sloja. prema izrazu 10. Kada Rejnoldsov broj dostigne vrijednost izmeĎu i kretanje u graničnom sloju postaje turbulentno.

) Ako se izraz 10.) a slično kao i u slučaju laminarnog kretanja u graničnom sloju je: (10. odnosno pretpostavlja se da je ploča dovoljno dugačka tako da se dio laminarnog graničnog sloja moţe zanemariti. analogno naprijed navedenom.23.20.Primjenjujući izraz 10.21.dobivamo: (10.22.23. dobiva se: ili rješavajući po : (10. integrali uz granične uslove.18. i 10. za koju je pretpostavio: (10.20..) Napomena uz izraz 10. je: (10.21.) Izjednačavanjem izraza 10.) Debljina graničnog sloja raste mnogo brţe ako je u graničnom sloju turbulentno.19.20.22.20..24. i 10. lokalni koeficijent otpora je: 159 .7. Da bi se odredio otpor na glatkoj ravnoj ploči. eliminisati : (10. na kretanje fluida preko ravne ploče. potrebno je iz izraza 10. a ne laminarno kretanje.) Na osnovu izraza 10.: Navedeni izraz je dobiven iz slijedećeg izraza za cijev: Za prelaz sa cijevi na ravnu ploču je korišteno: Smičući napon na površini glatke ploče. za .

27. laminaran na prvom dijelu ploče uz struju fluida. rasporeda brzine vrijedi za Kao što je napomenuto. i iznosi: (10.5.. 160 .26.28. srednji koeficijent otpora: (10.: Srednji koeficijent otpora u funkciji Rejnoldsovog broja Za područja na slici 10.) Granični sloj je. Prandtlov eksponencijalni zakon Rejnodsove brojeve veličine: . prema eksperimentalnim podacima. srednji koeficijent otpora.29.27. izraz 10. i 10. te će za ove vrijednosti vaţiti i izrazi 10. Treba napomenuti da za navedeni dijapazon Rejnoldsovih brojeva.) Slika 10. vrijedi:  laminarno.29.(10.26.: (10.8.5. izraz 10.24..25.17. po jedinici širine. je: (10. naravno. prema izrazu 10. je nešto veći od izvedenog.) gdje je Rejnoldsov broj baziran na duţinu ploče..) odakle je. Prandtl je oduzeo laminarni dio graničnog sloja do kritičnog Rejnoldsovog broja i dobio izraz 10.) Sila otpora ploče na jednoj strani.

PRIMJER i duţine . Koristeći logaritamski raspored brzine za cijevi. širine temperature Odrediti silu otpora na jednoj ploče..30.28. izraz 10.2.  turbulentno. 10. strani ploče i silu otpora na prva RJEŠENJE: Rejnoldsov broj za cijelu ploču je: Na osnovu izraza 10.30. dobivamo: (10.29.) gdje je konstanta odgovara najboljoj aproksimaciji eksperimentalnih podataka. duţina do prelaznog područja je: Za prva dobiva se: ploče je Rejnoldsov broj je i uz ponovno korištenje izraza 10. se kreće brzinom kroz mirnu vodu Glatka ravna ploča. 161 . dobivamo vrijednost za srednji koeficijent otpora: Sila otpora na jednoj strani ploče je: Ako je kritični Rejnoldsov broj .30.1.2. prelazno. izraz 10.

sa veličinom Rejnoldsovog broja: (10. a posebno otpor oblika ili lokalne gubitke i na kraju njihova suma daje ukupni otpor ili ukupne gubitke u datom sistemu.4. površina projekcije tijela na ravan koja je normalna na pravac toka. kod kojih se ukupni otpor sastoji od sume ova dva elementarna otpora. eksperimentalnim putem.(a) i (b). odlučujući faktor za dizajn i dimenzionisanje konstruktivnih elemenata potpuno potopljenih u fluid.3.1. oblika i drugih. posebno otpor površine ili linijske gubitke. tj.10. kao kod cijevnih vodova. MeĎutim. gustina fluida. to se ukupni otpor odreĎuje pomoću koeficijenta otpora. rijedak je slučaj odreĎivanja veličine pojedinačnih otpora sadrţanih u ukupnom otporu.3. slika 10. OdreĎivanje veličine otpora je bazirano na veličini koeficijenta otpora koji se mijenja. – brzina fluida u zoni uniformnog toka. UKUPNI OTPOR Relativno mali broj slučajeva u praksi je takav da samo otpor površine ili samo otpor oblika predstavlja ukupni otpor.2.) gdje su: ukupna sila otpora. tj. kako sa oblikom tijela tako i sa uslovima toka. Kako je njegovo izračunavanje u većini slučajeva nemoguće na bazi sume elementarnih otpora. 162 . Poznavanje pojedinih vrsta otpora u ukupnom otporu nema nekog praktičnog značenja jer je ukupni otpor. Ukupni otpor kretanju fluida predstavlja sumu otpora površine. jer je u najvećem broju slučajeva sa inţenjerske tačke gledišta. 10. OTPOR TIJELA POTPUNO POTOPLJENIH U FLUID IzmeĎu graničnih slučajeva. Izuzetak čini ukupni otpor nekog cijevnog voda koji se računa parcijalno. koji mogu doći u obzir kao što je to slučaj pri kretanju broda na površini vode. postoji mnogo tijela upotrebljavanih u inţenjerskog praksi. od interesa ukupni otpor. OTPOR U GLATKIM I VJEŠTAČKI HRAPAVIM CIJEVIMA 10.1. otpora površine i oblika.

osnosimetrična tijela. U ovom poglavlju će se opisati promjena koeficijenta otpora obrtnih tijela. granica vaţenja Stoksovog zakona je pribliţno .2. dolazi do separacije laminarnog graničnog sloja počevši prvo kod zaustavne tačke niz struju fluida.) Slika 10.2. Na slici 10. U oblasti malih Rejnoldsovih brojeva nema separacije i fluid potpuno prati čvrstu konturu. Ovo se objašnjava prelazom laminarnog graničnog 163 .2. čime se povećava udio otpora pritiska. Stoks je ovo zanemario pri analizi sporog padanja sfere u fluidu. Do ove vrijednosti Rejnoldsvog broja otpor površine predstavlja ukupni otpor sfere pri kretanju kroz fluid.izraz 10.: Promjena koeficijenta otpora u funkciji Rejnoldsovog broja Eksperimentalni podaci za počinju da ostupaju od prave. Najveći broj eksperimentalnih podataka je definisan za sferu... dobivenih rotacijom geometrijski pravilnih likova. Sila otpora je u potpunosti posljedica trenja. da bi kod zauzela fiksnu poziciju na uglu . U oblasti koeficijent otpora ima pribliţno konstantu vrijednost .1. Prema dijagramu. Kada Rejnoldsov broj raste.2. Stoks je analitički našao vrijednost koeficijenta otpora.10. u dvostruko logaritamskoj razmjeni je prikazan dijagram promjene koeficijenta otpora u funkciji Rejnoldsovog broja i oblika osnosimetričnog tijela. slika 10. Kod daljnjeg povećanja Rejnoldsovog broja tačka separacije se pomiče uz struju.6. mjereno od zaustavne tačke uz struju fluida. zanemarujući inercijalne sile: (10. OTPOR OBRTNIH – OSNOSIMETRIČNIH TIJELA Većina konstruktivnih elemenata i tijela koja se kreću kroz fluid imaju geometrijski pravilne oblike.. Pri kritičnoj vrijednosti Rejnoldsovog broja dolazi do naglog smanjenja koeficijenta otpora na vrijednost .4. čim uticaj ubrzanja okolnog fluida dolazi do izraţaja.

da za date uslove toka. mjereno od zaustavne tačke uz struju fluida. a time smanjiti otpor. Pomjeranjem tačke separacije suţava se vrtloţna zona. se vidi da koeficijent otpora postaje konstantan iznad . su prikazane vrijednosti koeficijenta otpora dvodimenzionalnih tijela u zavisnosti od Rejnoldsovog broja.4. moguće je raznim pobuĎivaćima u obliku vještačkih neravnina na površini sfere inicirati raniji prelaz laminarnog u turbulentni sloja . tijela sa oštrim ivicama kao što je disk imaju karakteristiku konstantnosti koeficijenta otpora čim se preĎe zona otpora površine. OTPOR DVODIMENZIONALNIH TIJELA Zbog geometrijske sličnosti navedenih trodimenzionalnih obrtnih tijela i odgovarajućih dvodimenzionalnih tijela (cilindri kruţnog i eliptičnog presjeka) postoji sličnost i dijagrama zavisnosti koeficijenta od Rejnoldsovog broja.: Koeficijenta otpora za neka dvodimenzionalna tijela U ovom slučaju zbog nepostojanja bočne separacije treba očekivati nešto veće vrijednosti koeficijenta otpora od odgovarajućih za trodimenzionalna tijela.sloja u turbulentni i pomjeranjem tačke separacije sa na . a time i oblik vrtloţnog traga ostaje pribliţno konstantan iznad neke vrijednosti Rejnoldsovog broja. direktno riješimo otpor tijela koja se kreće kroz fluid odgovarajućom brzinom. Ovo se moţe objasniti činjenicom da je tačka separacije fiksna na ivici diska bez obzira da li je sloj laminaran ili turbulentan. Dijagram zavisnosti koeficijenta od Rejnoldsovog broja omogućava.7..2. U dijagramu na slici 10. za nekoliko Slika 10.3. Sa dijagrama. kada je od interesa smanjiti koeficijent otpora. slika 10. Moţe se zaključiti.2. 164 . a time i otpor pritiska. 10. Nasuprot sferi.

koljena. suţenje. linijski otpori ili otpori površine. je prikazan stacionarni uniformni tok u otvorenom ili zatvorenom provodniku. OTPORI U OTVORENIM I ZATVORENIM PROVODNICIMA FLUIDA otpori na pravolinijskom putu.3. LINIJSKI GUBICI ENERGIJE Uniformno stacionarno kretanje nestišljivog fluida u provodniku se moţe smatrati kao granični slučaj razvoja graničnog sloja.) gdje su: koeficijent otpora (za cijevi: ).8.: Dejstvo aksijalnih sila na kontrolnu zapreminu (c. tangencijalni napon se koristi kao srednja vrijednost tangencijalnog napona. (1) Slika 10.4.) u provodniku 48 49 Henry Darcy Julius Weisbach 165 . U ovom slučaju. 10. U otvorenim provodnicima-kanalima i zatvorenim necilindričnim provodnicima tangencijalni napon nije konstantan duţ čvrste konture. armature itd. bezdimenzionalni Darsi48-Vajsbahov49 koeficijent otpora.10. Na slici 10.5.v. lokalni otpori ili otpori oblika. Pod linijskim gubitkom se podrazumijeva gubitak energije na pravolinijskoj dionici provodnika uslijed trenja fluida o dodirne površine sa čvrstim tijelom.1.5.). srednja brzina. U hidraulici se otpori u provodnicima fluida dijele na dvije grupe i to:   Gubici energije prouzrokovani ovakvim otporima kratko se zazivaju: linijski i lokalni gubici. Lokalni gubici se odnose na energiju koja se gubi uslijed nagle promjene pravca kretanja ili oblika strujanja fluida (proširenje. te se intenzitet smičućih napona na površini zida provodnika moţe izraziti kao: (10.

imamo: (10. i 10.Za otvoreni kanal i su identični i kretanje je rezultat promjene potencijalne energije . jednačina količine kretanja u pravcu je: gdje je okvašeni obim konture tj. koristeći 166 .) da bi se obezbjedila energija koja će savladati Budući da je visina brzinske energije ista u obadva presjeka. Kako je .. Jednačina energije. pritisak moţe rasti u pravcu toka. Ako posmatramo vertikalnu cijev i tok u njoj sa smjerom prema dole. dobivamo: (10. Za kretanje u zatvorenom provodniku.) Zbog pretpostavke o uniformnom toku. u koju su uključeni i gubici redukciji raspoloţive energije. dio obima gdje je kontura u kontaktu sa fluidom (uključujući slobodnu površinu tečnosti). se moţe napisati kao: (10. energija toka je definisana promjenom potencijalne i pritisne energije .5.6.5. ali pad potencijalne energije mora biti veći od tangencijalne napone uz zid cijevi.6.) Iz jednačine 10.4.

Samo u izvjesnom veoma malom broju konkretnih slučajeva. izraţenih u bezdimenzionalnoj formi. u kojima uslijed pogodnih graničnih uslova dolazi do znatnog uproštenja jednačina. koje utiču na proces u njima. Problem formiranja modela. kao npr. ili objekt.1. Iz definicije hidrodinamičke sličnosti slijedi i pojam hidrodinamičkog modela.) Jednačine su. veoma su skupa ali daju veoma pouzdane rezultate unutar tačnosti mjernih metoda.22. Upravo sada moţemo postaviti pitanje od velike vaţnosti: Koji su to uslovi pod kojim se dva kretanja mogu smatrati sličnim? Jedno je očigledno. TEORIJA SLIČNOSTI HIDRODINAMIČKA SLIČNOST I MODEL U poglavlju 7 su izvedene Navije-Stoksove jednačine. prenošenje dobivenih rezultata sa modela na prototip ili na pojavu u prirodi. Preostali. eksperiment se obavlja na modelu umjesto na prototipu. (4) Navije-Stoksove jednačine su vektorske jednačine i mogu se napisati u tenzorskoj notaciji: (11. najveći dio problema hidrodinamike je praktično nerješiv direktno iz osnovnih jednačina kretanja fluida. u najopštijem slučaju kretanja fluida.11. za izotermno kretanje nestišljivog fluida konstantnog viskoziteta u i pravcu. sličnost 167 . geometrijska sličnost je potrebna. sa tim da se dobiveni rezultati mogu prenijeti na pojave u svim sličnim objektima. razumije se. 11. kao i uopštavanje dobivenih rezultata predstavlja problem hidrodinamičke sličnosti. će biti meĎusobno slični ako sve veličine. Hidrodinamička sličnost je bazirana na identičnosti odnosa odreĎenih veličina.1. povlači sličnost vanjskih geometrijskih uslova. stoje u odreĎenom odnosu. Hidrodinamički model se odnosi na modeliranje nekog procesa koji se eksperimentalno proučava. Za rješavanje ovakvih problema pribjegava se eksperimentima. koji karakteriše dva hidrodinamička toka. moguće je doći do njihovog egzaktnog ili pribliţnog rješenja. Model i prototip. Pojam hidrodinamičke sličnosti je znatno kompleksnija od pojma geometrijske sličnosti.. Eksperimentalna rješenja imaju ograničenu valjanost i sa obzirom na uslove pod kojima su izvedena. nerješive. U obadva kretanja strujne linije moraju biti slične što. Da bi se proširila valjanost eksperimentalnih podataka i smanjili troškovi izvoĎenja eksperimenta. koriste se metode dimenzionalne analize. izraz 7.

2. slika 11. Tačke i su odgovarajuće tačke za meĎusobnu analizu. 11.2.1. hrapavost.1. presjeka kanala. Slika 11.1. Slika 11. su geometrijski slične ako su odgovarajuće duţine u stalnom odnosu.:Hrapavost površine Ako su odgovarajuće duţine u odnosu odnosu: .: Geometrijska sličnost dva toka Geometrijska sličnost zahtjeva: Ako je kvalitet površine. tijela oko kojih se strujanje odvija itd. a odgovarajući uglovi jednaki.1. U geometrijsku sličnost ulazi i sličnost hrapavosti čvrste konture. POJMOVI VEZANI UZ SLIČNOST KRETANJA Putanje. od bitnog uticaja pri kretanju. treba i tu ostvariti geometrijsku sličnost. tada je jasno da će odgovarajuće površine biti u a odgovarajuće zapremine: 168 . odnosno trajektorije.cijevnih vodova. slika 11.

ne samo analogne duţine. da bi se zadovoljio uslov kinematske sličnosti. u ovom slučaju. Kako je čvrsta kontura istovremeno i strujna površina. pritiska i viskoziteta. izraz 4. model i prototip moraju biti i geometrijski slični. već i analogne brzine i ubrzanja: Kod kinematski sličnih strujanja. U meĎusobnoj razmjeri treba da stoje. zapremina.2. Tek tada je zadovoljena dinamička sličnost. odnosi ili razmjere su: duţina. Na osnovu Dalamberovog principa.Dakle. Navije-Stoksovim jednačinama. Ovo uslovljava srazmjernost sila koje djeluju na fluid. u obliku: a za drugo: Kako se obadvije jednačine odnose na slična strujanja to se one izmeĎu sebe mogu razlikovati samo nekim konstantnim odnosom. za jedno strujanje. Neka su za dva slična strujanja: i sile: inercije. geometrijski oblici strujnih linija su slični. da bi sličnost dva strujanja bila potpuna. sama geometrijska sličnost ne garantuje kinematsku sličnost. Suprotno.. Dinamička sličnost predstavlja jednakost razmjera sila inercije i svakog para homolognih sila u sistemu: 169 . se moţe Navije-Stoksova jednačina napisati. respektivno. Sama geometrijska sličnost nije dovoljna već mora postojati i kinematska sličnost. gravitacione vanjske. To znači da odnos intenziteta bilo koje dvije sile u posmatranoj tački mora biti konstantan i neovisan o izboru tačke. površina. trebaju obadva strujanja biti odreĎena istim jednačinama. Na kraju.

2. za: Ako napišemo Navije-Stoksovu jednačinu. tada svi ostali odnosi proizlaze iz propisanih i ne mogu biti proizvoljni. izraz 7.) Iz odgovarajućih razmjera imamo: Uvrštavajući navedene razmjere u izraz 11. Zato se postavlja prirodno pitanje: Da li postoji jednostavan.2. racionalan način kojim se mogu riješiti problemi kretanja. razmjera za brzinu ne moţe biti proizvoljna. 11. Odgovor je potvrdan za obadva dijela pitanja. koje figurišu u dimenziji dotične veličine. UPROŠTENI PRISTUP RJEŠAVANJU PROBLEMA KRETANJA Matematičko rješenje problema kretanja viskoznog fluida je veoma teško. razmjera za gustinu je: gdje je razmjera za masu.2. i ako postoji da li se taj metod može koristiti pri interpretaciji eksperimentalnih rezultata. Npr. dobivamo: 170 ..Ako su propisani neki odnosi osnovnih veličina. SLIČNOST NA OSNOVU DIFERENCIJALNIH JEDNAČINA pravcu. tj. duţine i vremena. jer je : Razmjera za ubrzanje se dobiva iz odnosa : Izraz za razmjeru neke veličine se dobiva tako da dimenziju dotične veličine zamijenimo razmjerama osnovnih fizikalnih veličina. u o prototip: o model: (11.22.2. Na primjer.1. odnosi mase. 11.

dobivamo jednakost Rejnoldsog broja: (11.8...4. iz izraza 11.4. dobivamo jednakost Strouhalovog51 broja: (11. poslije sreĎivanja: (11.4.3. iz izraza 11.) Izjednačavajući članove i .) Prema izrazu 11.) Izjednačavajući članove i .. dobivamo jednakost Ojlerovog broja: (11..4.) Izjednačavajući članove i . iz izraza 11. iz izraza 11.) Izjednačavajući članove i .5. dobivamo jednakost Frudovog50 broja: (11.ili..) Izjednačavajući članove i . iz izraza 11.7. dobivamo jednakost Mahovog52 broja: (11.9. treba biti zadovoljeno: (11.6.3.4.) gdje je brzina zvuka: 50 51 Williams Froude Vincenc Strouhal 52 Ernst Mach 171 .4.

2.Ako su za razna strujanja isti i broj. za Rejnoldsov broj.12. da pored geometrijske sličnosti bude ispunjena kinematska i dinamička sličnost. zadovoljavati tzv.2. kinematsku sličnost. u analizi modela i prototipa. Neke druge kombinacije ne daju suštinski nove uslove.11. nemoguće jednostavno zadovoljiti Frudov i Rejnoldsov broj. rješenja diferencijalnih jednačina će biti ista.) Uvrštavajući iz izraza 11.11. da bi sličnost dva kretanja bila potpuna potrebno je. dobivamo: (11.  FIZIČKI SMISAO REJNOLDSOVOG I FRUDOVOG BROJA Sila inercije prema Njutnovom zakonu je: Kod sličnih strujanja mora biti zadovoljen uslov: (11.13. Naglasimo još jednom. To pokazuje slijedeća analiza: (11.10.)  Sila teţe neke mase je: Za slična strujanja imamo: 172 . 11. Ovdje treba napomenuti da je sa istim fluidom.) Sa druge strane Rejnoldsov broj je: (11.) što nije tačno.10. tokovi će posjedovati. Kako su bezdimenzionalne veličine iste. u izraz 11.

na nekom odreĎenom mjestu.(11.15.) Frudov broj je proporcionalan odnosu sila inercije.: (11.15.17.14.14.)  Sila trenja na nekoj površini. ispunjen uslov: moţemo napisati: 173 . i sila viskoziteta. Kao što smo već naveli.13..16. Navije-Stoksove jednačine moţemo napisati za:   prototip ili original: (11.) dok je Rejnoldsov broj proporcionalan odnosu sila inercije.) model: (11.19.: (11. izraz 11.. na osnovu Dalamberovog principa. prema Njutnovom zakonu. izraz 11.) Sile pritiska će automatski ispunjavati uslove sličnosti ako ih ispunjavaju i ostale sile. izraz 11. izraz 11.) Ako je. je: ili za slična strujanja moţemo pisati: (11.13. i viskoziteta.18.

u ovom osnovnom zakonu kretanja je usvojeno da je koeficijent proporcionalnosti uvijek jednak jedinici: (11. koji kaţe da je sila proporcionalna proizvodu mase i ubrzanja. dobivamo: (11.24.. koeficijent proporcionalnosti.22. Takav izraz će biti tačan ako pored numeričke tačnosti postoji i dimenzionalna ravnoteţa izmeĎu članova te jednačine.20. Napomena: Pritisak će igrati ulogu kod pojave kavitacije.23. 11.21. tj.(11. masa. koja moţe potpuno onemogućiti sličnost strujanja.22.) UporeĎivanjem izraza 11. Znajući dimenzije ubrzanja: (11. jednačina oblika: zahtjeva ne samo da broj predstavlja proizvod izmeĎu jednake proizvodu dimenzija brojeva i .3. i 11. DIMENZIONALNA ANALIZA .25. Drugim riječima.) Bez obzira na sistem jedinica koje se upotrebljavaju pri analizi problema. nego da su i dimenzije broja Ovo opšte pravilo dimenzionalne homogenosti mora biti zadovoljeno ma kako kompleksan fenomen bio opisan datom jednačinom.18.20.) jednačina 11. Pogledajmo dimenzionalnu homogenost izraza koji predstavlja II Njutnov zakon.) gdje su: sila. iako su Rejnoldsov i Frudov broj jednaki. će biti homogena ako koeficijent proporcionalnosti ima dimenzije: (11. i .: (11.HOMOGENOST Fizička pojava koja je predstavljena nekim algebarskim izrazom u sebi sadrţi članove sa različitim fizičkim svojstvima.) 174 .) odakle vidimo da pritisak ne trebamo uzimati u obzir pri uporeĎivanju.

) gdje i trebaju biti takvi da dobivena dimenzija člana na desnoj strani jednačine mora biti jednaka dimenziji veličine na lijevoj strani jednačine 11. To su duţina . veličine.. tako da će vrijednost veličine opisane dimenzionalnim izrazom 11. nije jednačina u pravom smislu riječi.27. se moţe napisati u obliku: (11.27. Za dobivanje brojne vrijednosti veličine.26. akustičnih. Na primjer. i one definišu dimenzionalni sistem koji se koristi u mehanici. Na osnovu prethodne diskusije o homogenosti izraza 11. nego zavisi samo od oblika tijela: Ovakvo bezdimenzionalno izraţavanje funkcija pokazuje odreĎene prednosti u odnosu na njihovu dimenzionalnu formu.26. i poluose elipsoida onda je Izraţavanje zapremine nekog tijela u bezdimenzionalnoj formi pokazuje da njena veličina nije vezana za izbor mjernog sistema i razmjere. uključuje i veličine za odreĎivanje toplotnih. Opšti princip dimenzionalne homogenosti nekog algebarskog izraza. Izraz pokazuje dimenzionalnu homogenost. ali ništa ne govori o kvantitativnoj vrijednosti veličine koju opisuje. onda su: Navedeni izraz 11.26. On je dio fizičkog dimenzionalnog sistema koji pored ovih.22. jedinice duţine. dimenzionalne kategorije. optičkih. Uzmimo da je zapremina nekog tijela dimenzije i : data kao proizvod njegove tri karakteristične linearne gdje je faktor proporcionalnosti. daje fizička svojstva veličine koju opisuje kao i kvalitet te veličine.26. Ako su . biti: (11.) U izrazu 11. a za paralelopiped je . pomoću kojih su izvedene sve ostale. je koeficijent proporcionalnosti i predstavlja mjerni broj posmatrane 175 . ako je ubrzanje. slijedi da u osnovi postoje tri osnovne veličine. vremena. Bezdimenzionalna veličina: predstavlja zapreminu tog tijela ma koje veličine. vrijeme i masa . koji opisuje fizičku pojavu za izabrani dimenzionalni sistem . koji predstavlja II Njutnov zakon. bezdimenzionalni broj. koji karakteriše opšti oblik tijela. magnetnih drugih pojava. sile i mase su tako kombinovane da se bilo koja od njih moţe izraziti pomoću ostale tri. u izraz se mora uključiti bezdimenzionalni koeficijent proporcionalnosti .Drugim riječima. vrijeme i sila ili duţina .

fizička svojstva fluida (gustina. to je indikacija da u proračunu postoji greška tj. greška u dimenziji je sigurna indikacija numeričke greške. granični uslovi). odnosno pojavu. modul elastičnosti. 11.28. onda se sve promjenljive u njoj mogu grupisati u bezdimenzionalnih parametara. sile trenja i sl. treba voditi računa da predstavnika linearne dimenzije toka (duţina) koji definiše geometrijske granične uslove (veličina tijela.) U svakom bezdimenzionalnom parametru će biti sadrţano promjenljivih. tako da se dobije bezdimenzionalna funkcija oblika: (11. Bakingem.) koja odraţavaju materijalnost fluida. Osnova teoreme je: Ako se funkcija koja opisuje neku pojavu sa promjenljivih moţe opisati sa osnovnih dimenzionalnih kategorija ili .29.) koje definišu uslove kretanja fluida. TEOREMA Kao osnova koja opisuje neku pojavu u bezdimenzionalnoj formi je Vaši53-Bakingemova54 –teorema. pad pritiska.Značaj dimenzionalne homogenosti nekog izraza je očigledan i sa praktične tačke gledišta.) U izrazu 11. od kojih su njih isti u svim parametrima. a imamo kategorije. bezdimenzionalne brojeve označavao grčkim slovom . dubina toka. koja je poznata od 1915.29.4. Naziv teorema je dobila po tome što je jedan od autora. sile gravitacije. Veoma je vaţno procijeniti dominantne veličine za neki problem. koje se pojavljuju u svakom oni uključuju:    parametru. viskozitet. ubrzanje. Sve promjenljive se mogu grupisati u parametra. godine. a samo se jedna promjenljiva mijenja u svakom od njih. osnovne dimenzionalne bezdimenzionalna 53 54 Aimée Vaschy Edgar Buckingham 176 . specifična teţina. Posmatrajmo problem za koji se moţe tvrditi da postoji funkcionalna zavisnost: (11. jer ukoliko se pokaţe da neki izraz nije dimenzionalno homogen. a za to je potrebno znanje i iskustvo. je broj promjenljivih . Pri izboru promjenljivih. stišljivost itd. kinematske i/ili dinamičke karakteristike toka (brzina.

se moţe dalje napisati kao: (11.: (11. nije jednak 177 .30. U nekim slučajevima je pokazano da broj bezdimenzionalnih parametara.) (11.) ili (11.38.) (11. i 11.36.) Izraz 11.Poslije sreĎivanja desne kolone dobivamo: (11. slika 11.35.) gdje se treba odrediti eksperimentalno.30. Primjena dimenzionalne analize i Sve veća primjena teoreme otkriva i neke njene nedostatke.36. izraz 11.31.) Rješenja jednačina u eksponentima izraza 11.) Sada moţemo napisati bezdimenzionalnu jednačinu koja je ekvivalentna početnoj.34.32.) (11.37. koji opisuju kretanje fluida.32. teoreme su značajne pri eksperimentalnom radu.3.: daju: odnosno: (11.) Analogno uradimo i za jednačine u izrazima 11.31.: (11.28.33.

Dimenzionalnu matricu formiraju elementi promjenljivih. onda se funkcionalna zavisnost između zavisno promjenljive i nezavisno promjenljivih. gdje je rang dimenzionalne matrice .. U svakom parametru će biti u svakom od njih. U tom slučaju broj parametara se ne izraţava više razlikom .4. slika 11.) Formirajmo dimenzionalnu matricu: (11. a da nisu jednaki nuli. promjenljivih veličina od kojih se samo jedna mijenja Ako se za neki problem moţe tvrditi da postoji funkcionalna zavisnost: (11.40. gdje je rang dimenzonalne matrice.: Dijagram eksperimentalnih podataka Prema ovome. kako je to dato orginalnom teoremom. modificirani oblik teoreme će glasiti: Ako je potrebno promjenljivih za opis neke fizičke pojave i ako ove veličine uključuju dimenzionalnih kategorija. 178 . može svesti na bezdimenzionalnih parametara.3.) Napomena: Minorom tog reda matrice nazivamo determinantu dobivenu (sa odrţavanjem reda) i elemenata matrice. tako da one predstavljaju kolone.39. koji leţe na presjeku nekih njenih kolona i redova. koje je opisuju. nego da njihov broj moţe biti i veći. a dimenzionalne kategorije ili predstavljaju redove matrice. Rangom matrice nazivamo najveći red koji mogu imati njeni minori. Slika 11. nego razlikom .

42. i 11.43. Rang dimenzionalne matrice je .. nam daju vrijednost parametara: daju: odnosno: (11.) 179 .41. odnosno: Promjenljive se mogu grupirati u bezdimenzionalna parametra. ili poslije sreĎivanja desne kolone: (11. 11.Slika 11.41.43.42.4.) Rješenja jednačina u eksponentima izraza 11.: Minor trećeg reda Vratimo se našem primjeru.) (11.44.45.) (11.) (11.

11.) Sam eksperiment će pokazati koji su parametri dominantni. izraz 11.: (11.) Formirajmo tabelu: Formirajmo dimenzionalnu matricu: 180 . Koristeći URAĐENI PRIMJERI PRIMJER teoremu provjeriti da li je moguća zavisnost: ili prilikom kretanja viskoznog fluida kroz cijevi. 11.) Sada moţemo napisati bezdimenzionalnu jednačinu koja je ekvivalentna početnoj. RJEŠENJE: Funkcionalna zavisnost: (11.48.47.5.(11.46.39.1.5.

11.52.50.. i 11. odnosno: Promjenljive se mogu grupirati u bezdimenzionalna parametra.51. nam daju vrijednost parametara: (11.51. ili poslije sreĎivanja desne kolone: (11.50.) 181 .) (11.) (11.) Rješenja jednačina u eksponentima izraza 11.49.Rang dimenzionalne matrice je .) (11.53.49.

ubrzanja zemljine teţe i od visine nivoa vode u rezervoaru : odnosno (11.: ili odnosno.2. (11. Moţemo očekivati da će brzina isticanja zavisiti od gustine tečnosti . kvalitativno odgovara početnom izrazu.) izraz 11. PRIMJER Odrediti kvalitativni izraz za brzinu isticanja tečnosti kroz otvor na beskonačno velikom rezervoaru.5.) Formirajmo tabelu: 182 .) Sada moţemo napisati bezdimenzionalnu jednačinu ekvivalentnu početnoj.: Isticanje tečnosti iz rezervoara RJEŠENJE (A): Pretpostavimo da iz posude ističe neviskozan fluid kroz mali otvor.55.54.5.(11.56.5. izraz 11.48.55. prema slici 11. 11. Slika 11.

. Konstantu ne moţemo odrediti na ovaj način.Formirajmo dimenzionalnu matricu: Rang dimenzionalne matrice je .60.58.) Rješenja jednačina u eksponentima izraza 11. odnosno: (11.) Vidimo da brzina isticanja ne zavisi od gustine. srazmjerna je kvadratnom korijenu visine tečnosti . ili poslije sreĎivanja desne kolone: (11. nam daju vrijednost parametra: (11.) (11.58. prema Toričeliju. 183 .) Promjenljive se mogu grupirati u bezdimenzionalni parametar.57.59. ali znamo da je konstanta.

) Formirajmo tabelu uz izostavljanje uticaja gustine.61.62.) Rješenja jednačina u eksponentima izraza 11. i 11. uz saznanja iz dijela riješena (A).) 184 .) (11.RJEŠENJE (B): Ako bismo ţelili riješiti isti problem tačnije. odnosno: Promjenljive se mogu grupirati u bezdimenzionalna parametra.62.64.63. ili poslije sreĎivanja desne kolone: (11. onda bismo u obzir trebali uzeti i viskozitet fluida.. nam daju vrijednost parametara: (11.: Formirajmo dimenzionalnu matricu: Rang dimenzionalne matrice je .63. (11.

kinematska sličnost.66.: ili odnosno. predstavlja odnos inercijalne i viskozne sile: Ojlerov broj. da bi dva kretanja bila slična.) Neki karakteristični brojevi su (1): Rejnoldsov broj.65. izraz 11. (11. dinamička sličnost. 11.6.61.) Vidimo da je brzina isticanja srazmjerna . funkcija Rejnoldsovog broja. moraju biti ispunjeni slijedeći uslovi:    geometrijska sličnost. Oblik ove funkcije se moţe naći samo eksperimentalnim putem.) Sada moţemo napisati bezdimenzionalnu jednačinu ekvivalentnu početnoj. PRIMJENA HIDRODINAMIČKE SLIČNOSTI NA MODELIRANJE KRETANJA FLUIDA Kao što je ranije navedeno. Uslov dinamičke sličnosti je: (11.(11. odnosno proporcionalnosti. predstavlja odnos inercijalne i gravitacione sile: 185 .67. odnosno sličnost strujnog polja. predstavlja odnos sile pritiska i inercijalne sile: Frudov broj. ali je sada koeficijent srazmjernosti.

6. pritisak zasićenja na temperaturi fluida. Povećanje brzine po pravilu vodi smanjenju pritiska i pojavi kavitacije. koliki treba biti period nastajanja talasa na modelu da bi se obezbjedila sličnost? b) Kolika je sila po duţnom metru na objektu. Model za ispitivanje vodenih talasa izraĎen je u razmjeri a) Ako je period talasa na objektu . 11.Košiev broj. koja odgovara sili od na modelu? RJEŠENJE: a) Iz Frudove sličnosti dobivamo: b) Iz Ojlerove sličnosti: 186 . Razlika pritisaka pokazuje koliko rezerve pritiska postoji dok se ne počnu formirati prvi mjehurići pare.1. PRIMJER . predstavlja odnos inercijalne sile i sile elastičnosti nastalih kao posljedica stišljivosti fluida: Kavitacijski broj: gdje su: apsolutni statički pritisak. Kavitacijski broj ukazuje na mogućnost pojave kavitacije.

2. se ispituje u vazduhu: Model aviona..) Iz izraza 11.6.68.70. imamo: (11. i 11.(11.) Iz Frudove sličnosti: (11.) Odnos traţenih sila je: pa je sila po jedinici duţine: 11.69. ako je otpor modela u vodi: RJEŠENJE: a) Iz Rejnoldsove sličnosti dobivamo: 187 . PRIMJER .68.69. izraĎen u razmjeri pri brzini od: a) Kojom brzinom treba vući model ako se ispitivanja obavljaju u vodi: b) Koliki će biti otpor aviona u vazduhu.

b) Iz Rejnoldsove sličnosti: Brzina objekta u vazduhu treba biti: Iz Ojlerove sličnosti: Odnos sila objekta u vazduhu i modela u vodi je: odnosno: Otpor aviona u vazduhu je: 188 .