1.

1.1.

UVOD U MEHANIKU FLUIDA
POJAM FLUIDA I NJEGOVA PODJELA

Mehanika čvrstog i čvrsto-elestičnog tijela, kao što su otpornost materijala i teorija elestičnosti, izučavaju problematiku onih materija koje se ne deformišu ili je njihova deformacija vrlo mala dok su smičuće sile u dejstvu. Klasifikaciji materije na bazi veličine dejstva smičućih napona i odgovarajuće veličine deformacije dovodi do pojma fluida. U tom cilju, podsjetimo se na pojmove napona i deformacije. Napon se definiše kao granična vrijednost odnosa sile kada posmatrana površina teţi nuli: i površine na koju djeluje ova sila,

Ako je sila normalna na površinu govorimo o normalnom naponu , a ako je tangencijalna, govorimo o smičućem naponu . Deformacija se definiše kao promjena rastojanja izmeĎu dvije tačke u tijelu. Ako se posmatra apsolutna veličina ove promjene govori se veličini deformacije, a ako se posmatra količina ove promjene u jedinici vremena, govori se o brzini deformacije. Fluid se može definisati kao materija koja se kontinualno deformiše, tj. kreće se, struji ili teče kada je podvrgnuta i najmanjem dejstvu smičućih napona. Prema ovoj definiciji fluida, tečnosti i gasovi se mogu svrstati u fluide bez obzira na velike razlike u nekim njihovim fizičkim svojstvima. Isti zakoni kretanja su primjenljivi za strujanje oba medija dokle god su pri tom strujanju dominantna ista fizička svojstva. Ovakav pristup izučavanja i klasifikacije materijala je doveo do razvoja nove fundamentalne inţinjerske discipline Reologije, podjednako interesantne za izučavanje čvrsto–elastičnog i fluidnog tijela. Grafički prikaz funkcionalnih relacija napona i brzina deformisanja za izvjestan broj reoloških materija je prikazan na slici 1.1. U opštem slučaju, veza izmeĎu tangencijalnih napona i brzine deformacije se naziva krivom tečenja materijala:

Kako se vidi, prema reološkom tretiranju materije, klasifikacija počinje od jednog idealnog ekstrema:  Paskalove1 materije, koja ne posjeduje unutarnje trenje pa prema tome ni otpor dejstvu smičućih sila. Pretpostavke o neviskoznom, idealnom fluidu su uvedene u svrhu aproksimativnih analiza.

1

Blaise Pascal

1

 

Njutnov2 fluid je materija kod koje je veza izmeĎu smičućih napona i brzine deformacije linearna. To su fluidi sa kojima se najčešće susrećemo u praksi (voda, ulja i druge tečnosti, zatim vazduh i drugi gasovi). Nenjutnovi fluidi su materije kod kojih je veza izmeĎu smičućih napona i brzine deformacije nelinearna. Tu spadaju guste suspenzije, krv, med, rastvor gume i dr. Mada postoji razlika izmeĎu ovih fluida u pogledu relacije napon – brzina deformacije ipak njutnovi i nenjutnovi fluidi posjeduju jedno zajedničko svojstvo koje ih karakteriše kao fluide, a to je da se oni počinju deformisati i pri najmanjem dejstvu smičućih napona.

Slika 1.1.: Reološka podjela materije

Plastično tijelo je materija za koju je karakteristično da mora proći zonu elastičnosti da bi prešla u zonu plastičnosti. Dok je dati element materije u zoni elastičnosti, po prestanku dejstva smičućih napona element poprima prvobitni oblik. Ordinatna osa dijagrama predstavlja čvrste – elastične materije. Plastični materijali zahtijevaju neki početni napon prije nego se počnu deformisati. To znači da se ne deformišu kontinualno pod dejstvom tangencijalnih napona te ne pripadaju kategoriji fluida.

Na prvi pogled, razlika izmeĎu tečnosti i gasova je velika da bi se oni mogli nazvati fluidi. Razlog je što je masa po jedinici zapremine kod tečnosti obično i do hiljadu puta veća nego kod gasova. MeĎutim, sa kinematske tačke gledišta meĎu njima nema razlike. Mehanizam vjetra u niţim slojevima atmosfere i mehanizam podvodnih strujanja u jezerima i morima principijelno se ne razlikuje i pored velike razlike u gustinama gasa i tečnosti. Isto tako, pri kretanju tijela kroz vazduh ili tečnost slika strujanja će biti ista. Iz tog razloga projektovanje velikog sistema ventilacije i sistema za razvod tečnosti, gasa ili ulja, u osnovi se ne razlikuju. Kako je god bila data veza izmeĎu čvrstih i tečnih materija, analogno se moţe povući paralela izmeĎu disciplina koje ih izučavaju. Mehanika fluida uključuje izučavanje tečnosti i gasova dokle god razlika u stišljivosti nije od dominantnog uticaja. Ako se relativno velika kompresibilnost fluida pojavi kao problem u analizi, onda termalni efekt igra dominantnu ulogu i problem nije više problem mehanike fluida nego postaje problem termodinamike.
2

Isaac Newton

2

Prema tome mehanika fluida je disciplina koja izučava kontinuume koji se deformišu i pri najmanjem dejstvu smičućih sila i obuhvata vrlo širok dijapazon ponašanja materije, počevši od momenta koji nije više od interesa za teoriju elastičnosti i teoriju plastičnosti, pa sve do momenta dok problem ne postane izrazito termodinamički. Na bazi reološke klasifikacije razlikujemo: Materija: Neviskozan fluid Viskozan fluid Viskozan – elastičan fluid (med, krv i sl.) Elastično – viskozno tijelo (katran i sl.) Elastično – plastično tijelo Čvrsto (kruto) tijelo Paskalova Stoksova Maksvelova Kelvinova Hukova Euklidova Naziv materije prema geniju: Blaise Pascal George Gabriel Stokes James Clerk Maxwell William Thomson – 1892.godine postaje Baron Kelvin of Largs, tj. Lord Kelvin Robert Hooke Euclid of Alexandria

1.1.1.

IZ ISTORIJATA RAZVOJA MEHANIKE FLUIDA

Filozofi i matematičari, koji su proučavanju prirode prilazili sa stanovišta kvalitativne analize problema (zašto? i kako?), formirali su disciplinu pod imenom mehanika fluida. Sa druge strane, praktičari i inţenjeri koje je interesovao kvantitativni aspekt problema (koliko?) formirali su disciplinu pod imenom hidraulika. Prvi su za rješavanje problema upotrebljavali matematske metode, a drugi su se oslanjali na iskustvo i empiriju. Prvi, da bi riješili matematski postavljen problem, su često morali činiti takve pretpostavke koje su ih udaljavale od realnosti, tako da se mehanika fluida udaljavala od onoga što je trebala da bude. Drugi, u cilju dobivanja kvantitativnih rezultata, nisu ulazili u uzroke pojave i probleme su rješavali upotrebom empirijskih koeficijenata, tako da je hidraulika dobila i svoj ne zvanični naziv – nauka o koeficijentima. Divergencija izmeĎu ove dvije discipline, jedne te iste nauke, je dosegla kulminaciju krajem pretprošlog i početkom prošlog vijeka. Primjer za ovo je da su pri rješavanju jednog te istog problema ove dvije discipline davale potpuno kontradiktorna rješenja (npr. otpor tijela u fluidu, uzgon i cirkulacija). Krajem XIX vijeka pojavile su se tendencije zbliţavanja ovih disciplina. Tako je pobornik teoretskog tretiranja problema , engleski fizičar Osborn Rejnolds 3 osjetio potrebu da postojeće teorije o kretanju fluida više pribliţi realnosti, odnosno da teoriju koriguje eksperimentalnim rezultatima.

3

Osborne Reynolds

3

posjeduju submikroskopsku strukturu u kojoj su elementarni dijelovi u neprekidnom pokretu kroz relativno veliki prazan prostor. Izučavanje njihovog ponašanja spada u posebnu disciplinu – Mehaniku neprekidnih sredina. kao i sve ostale materije. smatra Ludvig Prandtl sa zasluţnim sinonimom „Otac moderne mehanike fluida“. kao na slici 1. onda se i sva njegova svojstva kontinuirano mijenjaju ili su konstantna unutar posmatrane zapremine. čija je posljedica da su pored fizičkih svojstava tog medija isto tako i kinematske i dinamičke veličine neprekidne funkcije prostornih koordinata tačke. itd. i rezultat je potrebe za uproštenjem prirode u cilju njene lakše analize i aplikacija rezultata. a zatim i na pitanje „koliko?“. Osnovna pretpostavka je da fluidni medij u potpunosti ispunjava prostor izabranog elementa i posjeduje inercijska i druga fizička svojstva. pri konstantnoj temperaturi i pritisku. ova hipoteza o kontinuumu moţe se i grafički prikazati.2. njemački naučnik. Zato se kao osnivač moderne nauke o kretanju fluida. 1. Zbog navedenih pretpostavljenih svojstava takvih tijela ona se nazivaju neprekidne sredine. molekularna struktura fluida se zanemaruje (kretanje molekula nije od interesa). element fluida.2. Smatrajući ga kao redukovanu zapreminu u kojoj je masa molekula kontinuirano raspoređena bez praznog međuprostora..Ruski naučnik Nikolaj Jegorovič Ţukovski usmjerava teoriju potencijalnog strujanja fluida prema rješavanju inţenjerskih problema. Ovo su svojstva tijela koje. MeĎutim. pri rješavanju problema kretanja mase fluida. Istina. koja se danas pojavljuje pod različitim imenima: Mehanika fluida . 1. Putem statističke analize većeg broja uzoraka uzetih iz posmatranog medija veće zapremine. Teorijska hidraulika. o njoj se vodi računa u izuzetnim slučajevima. Sa druge strane. Tek početkom prošlog vijeka Ludvig Prandtl5. on je dovoljno malen da se. Rješenja postaju aplikativna i imaju odgovarajuću fizičku interpretaciju. odnosno kontinuumi.. gdje je: 4 5 William Froude Ludwig Prandtl 4 . FIZIČKA SVOJSTVA FLUIDA POJAM KONTINUUMA Fluidi. u stvari ne postoji. Element je dovoljno velik i u sebi sadrži veći broj molekula tako da su njegova fizička i kinematsko–dinamička svojstva odraz srednjeg efekta molekula u njemu.1.u koju spada i mehanika fluida. na njega u cijelosti može primijeniti princip diferencijalnog računa. sa svojom teorijom graničnog sloja objedinjuje ova shvatanja. Sa druge strane. a hidraulika i mehanika fluida nalaze „jezik“ sporazumijevanja i tijesnu saradnju u rješavanju inţenjerskih problema. Nauka o strujanju. kao što je slučaj rješavanje problema pri vrlo niskim pritiscima. kao na diferencijalno malu veličinu. kao Viliam Frud4. postavljaju korelacije izmeĎu eksperimentalnih činjenica i teoretskog razmatranja. inţenjeri. Njena osnovna postavka je: Umjesto tačke posmatra se elementarna zapremina.2. kojoj je na prvom mjestu zadatak pri rješavanju problema da odgovori na pitanja „zašto?“ i „kako?“.

i on se moţe povećati ili smanjiti zavisno od medija.2. Prema tome. Slika 1.2. Povećanjem zapremine. broja molekula po jedinici zapremine se smanjuje i zato se masa po jedinici zapremine asimptotski pribliţava konstantnoj vrijednosti. Za tako izabranu malu zapreminu uzoraka je nemoguće ustanoviti konstantnu vrijednost odnosa mase i zapremine.: Grafički prikaz hipoteze o kontinuumu Ukoliko se zapremina uzorka poveća onda će svaki uzorak u sebi sadrţati glavninu molekula prvobitnog uzorka.Ukoliko se izabere manji uzorak onda postoji i manja vjerovatnoća da će on sadrţavati molekule.2. ako je izabrana elementarna zapremina veličine unutar zone efekta molekula. kada posmatrana zapremina teţi nuli. odraţava za ma kako izabranu zapreminu po obliku i njenom poloţaju u kontinuumu. u kojoj molekuli ne izraţavaju svoje individualne karakteristike. onda je takav kontinuum homogen. 1. količina mase u datoj zapremini varira sa poloţajem i vremenom. kao što je pokazano na slici 1. Pošto su molekule u stalnom pokretu moguće je da se dobije dovoljno malen uzorak. tj.2. Ovo je slučaj. Ova zapremina se naziva granica neprekidne sredine ili kontinuuma. Osnovni uslov za posmatranje fluida kao kontinuuma je da karakteristična veličina posmatranog elementa fluida bude mnogo veća od srednje vrijednosti slobodne putanje molekula. GUSTINA FLUIDA Gustina je fizičko svojstvo fluida koja se definiše kao granična vrijednost odnosa mase i zapremine. . tako da oni postaju sve homogeniji. Ako pak dolazi do promjene gustine povećanjem izabrane zapremine preko neke veličine onda postoji prostorna promjena gustine što odraţava nehomogenost posmatranog kontinuuma. 5 . Ako se konstantnost mase po jedinici zapremine (gustina) kontinuuma. za sve zapremine veće od granice neprekidne sredine. koja u sebi sadrţi ovu masu. neki drugi uzorak iste veličine moţe u sebi sadrţati izvjestan broj molekula. S druge strane. Zapremina predstavlja minimalnu zapreminu fluidnog elementa koji zadovoljava uslove neprekidne sredine. bez molekula.

pokazuje da smanjenju pritiska odgovara povećanje zapremine i obratno. tako da se u najopštijem slučaju moţe pisati da je gustina zavisno promjenljiva funkcija koordinate tačke i vremena. Relativna zapreminska promjena ( ) uslijed promjene pritiska je mjera stišljivosti fluida i naziva se koeficijent stišljivosti: (1. U velikom broju problema je i ovaj dio mehanike fluida će biti proučavan. To je svojstvo fluida da pod dejstvom normalnih površinskih sila mijenja svoju zapreminu.4. STIŠLJIVOST – ELASTIČNOST FLUIDA Svaki fluid u manjoj ili većoj mjeri pokazuje svojstvo stišljivosti.(1. Po prestanku dejstva ovih sila posmatrana zapremina poprima prvobitnu veličinu.) Znak minus u izrazu 1. Obično se kao referentna specifična teţina uzima specifična teţina vode pri normalnim stanju. 1.3. Prema definiciji slijedi da je relativna specifična teţina bezdimenzionalni broj. zapreminsku ili specifičnu teţinu: (1. specifična teţina je suštinski vektor sa smjerom dejstva u smjeru ubrzanja zemljine teţe.) Dimenzija je: Iako je poznata kao skalarna veličina.3. Njena relativna u odnosu na neku referentnu veličinu se naziva relativna specifična težina . a u posmatranoj tački i u toku vremena. Promjena zapremine uzrok je promjeni gustine.) Dimenzija gustine je: Gustina se mijenja sa pritiskom i temperaturom prema jednačini stanja.2.2. SPECIFIČNA TEŽINA FLUIDA Dejstvo sila gravitacije na jedinicu zapremine fluida predstavlja teţinu jedinice zapremine.1.3.2. Sve ove veličine kao zavisno promjenljive u najopštijem slučaju mogu se mijenjati od tačke do tačke. 1. tj. pa iz zakona o odrţanju mase slijedi: 6 . odnosno elastičnosti.

Modul elastičnosti je recipročna vrijednost koeficijenta stišljivosti i predstavlja relativnu promjenu gustine uslijed promjene normalnih sila. molekule sa sobom prenose termodinamičke karakteristike (definisane stanjem kretanja molekula). Njutnov obrazac za brzinu prostiranja zvuka (c) u homogenoj sredini glasi: Stišljivost fluida se moţe zanemarit u slučajevima gdje je brzina zvuka velika. 7 . 1. a u vodi c ≈1500 m/s.(1. rezultirati uspostavljanjem i tangencijalne komponente napona. Ako je u blizini te tačke brzina fluida jednolika. Prema tome. kao i svim ostalim pravcima i smjerovima. Do ovoga će doći ako u tom momentu. toplote i količine kretanja) u fluidu. izmeĎu dvije grupe molekula sa obe strane površine elementa djeluje sila. onda će ma kakva molekularna interakcija. prolazom molekula kroz površinu elementa i kohezionih sila koje djeluju izmeĎu molekula na obe strane površine. Ovaj kaotični proces miješanja na nivou molekula se naziva molekularna difuzija i predstavlja osnovu transportnih procesa (mase. Molekule kao nosioci mase su nosioci i količine kretanja .) Na ovaj način je definisana mjera elastičnosti fluida preko modula elastičnosti. Isti mehanizam prenosa se odigrava i u suprotnom smjeru. predajući ih zoni u koju dolaze. koja će uvijek djelovati tako da nastoji eliminisati razliku brzina izmeĎu susjednih slojeva fluida. Kombinovani efekt protoka količine kretanja. Prenos količine kretanja kroz površinu fluidnog elementa dogaĎa se kada molekule proĎu kroz površinu tog elementa.4. napon je isti kao da fluid miruje. Elastičnost-stišljivost fluida je zanemarljiva ako je brzina strujanja znatno manja od brzine prostiranja zvuka u datoj sredini.4. stvara unutrašnji otpor kretanju fluida ili unutrašnje trenje u fluidu. U ovom difuznom procesu moţe doći i do sudara molekula.5. a strujni prostor mali.2. VISKOZITET Mehanika fluida kao mehanika kontinuuma zanemaruje submikroskopsku strukturu materije. U vazduhu je brzina zvuka c ≈330 m/s. transport količine kretanja kao posljedica intermolekularnog dejstva. normalan je na površinu i ne zavisi od orijentacije površine elementa. koja je osnova za fizičku interpretaciju viskoziteta kao isključivog svojstva fluida. poprečno na površinu elementa. Pri kaotičnom kretanju prelazeći iz jedne zone. predstavlja veličinu lokalnog napona. izraz 1. Ako je u okolini posmatrane tačke raspored brzina fluida nejednolik.

napon je veličina tangencijalne komponente napona.5.5.Fluidi koji pokazuju ovo svojstvo su viskozni fluidi. od kojih jedna miruje. gradijent brzine (promjena brzine po jedinici duţine u pravcu normalnom na pravac kretanja fluida). U navedenom izrazu.: 8 . Raspored brzina je dat funkcijom opšteg oblika: Slika 1. Koeficijent proporcionalnosti. a fluidi koji se po njemu ponašaju. nazivaju se Njutnovi fluidi. Postavimo relaciju izmeĎu unutarnjeg napona i lokalnog gradijenta brzine za jednostavno smičuće kretanje fluida. Relacija koja daje vezu izmeĎu unutarnjeg napona i nejednolikosti rasporeda brzina uključivat će koeficijent proporcionalnosti kao predstavnika opisanog mehanizma.5. To je koeficijent viskoziteta kao predstavnik ovog novog fizičkog svojstva fluida.tangencijalni napon (smičuća sila na jedinicu površine ).) gdje su: . IzmeĎu ploča brzina se mijenja linearno od nule. izmeĎu i gradijent brzine je konstantan u svim tačkama presjeka pa će u ma kojoj ravni paralelnoj sa ravni doći do uspostavljanja smičućeg napona veličine: (1.3. do na gornjoj pokretnoj ploči. U ovom primjeru fluid se kreće izmeĎu dvije beskonačno velike. u izrazu 1. a druga se kreće brzinom . tangencijalni napon se moţe interpretirati kao molekularni – viskozni fluks količine kretanja glavnog pravca toka u pravcu normalno na njega.3.: Jednostavno smičuće kretanje fluida Zbog linearnog rasporeda brzina. koja ima takav pravac i smjer da nastoji eliminisati nejednakosti rasporeda brzina. paralelne ploče. Dobivena relacija 1. kroz ravan u kojoj se formira ovaj napon.koeficijent dinamičkog viskoziteta. kao što je prikazano na slici 1. Zbog dejstva viskoziteta brzine čestica fluida u kontaktu sa pločama su jednake brzini ploča. . predstavlja Njutnov zakon unutrašnjeg trenja u fluidu. u ravnima paralelnim sa ravni. na donjoj ploči. Na osnovu navedenog.

Odgovarajući koeficijenti prenosa toplote i mase imaju dimenzije kvadrata duţine u jedinici vremena Koeficijent viskoziteta koji ima dimenzije isključivo kinematske veličine dobiva se djeljenjem koeficijenta dinamičke viskoznosti sa gustinom fluida: (1. a opada za tečnosti. jer nema dimenzije koeficijenta difuznosti.6. u CGS sistemu se koristila jedinica Stoks Dakle. u fizičkom CGS sistemu.) Ovo je koeficijent kinematskog viskoziteta i njegove dimenzije su: Jedinica za mjerenje kinematskog viskoziteta u SI sistemu je kvadratni metar po sekundi Ranije. direktno ne predstavlja koeficijent prenosa količine kretanja. Navedimo još da je koeficijent dinamičkog viskoziteta funkcija temperature. koeficijent kinematskog viskoziteta je koeficijent difuzije količine kretanja i predstavlja sposobnost molekularnog transporta da eliminiše nejednolikost intenziteta veličine koja doprinosi transportu količine kretanja (u ovom slučaju brzine fluida). a i u tehničkom sistemu koristila se jedinica: Ovako. on je za Njutnove fluide pri datim termodinamičkim uslovima konstantan. Kao predstavnik fizičkog svojstva fluida. jer u sebi sadrţi dimenzije dinamičke veličine.7. 9 .(1. bilo da je fluid u stanju mirovanja ili kretanja. kako je dat koeficijent dinamičkog viskoziteta. Za nenjutnove fluide koeficijent dinamičkog viskoziteta je funkcija i stanja i kretanja izraţenog preko gradijenta brzine Dimenzija koeficijenta dinamičkog viskoziteta je: U SI sistemu jedinica. a ne pritiska i da sa porastom temperature koeficijent dinamičkog viskoziteta raste za gasove. jedinica mjere za koeficijent dinamičkog viskoziteta je: Ranije.) se naziva koeficijent dinamičkog viskoziteta.

posebno onih koje su predmet mehanike fluida. Unutrašnje sile su one koje djeluju na kontaktnoj površini izmeĎu dvije mase i pojavljuju se u parovima (po zakonu akcije i reakcije). 1. ali pošto se ukupna vanjska sila na neko tijelo izraţava preko zapreminskog integrala elementarnih sila.8. centrifugalna) i druge. masa) koji pokazuje transportne osobine fluidne mase. koja pokazuje koliko energije treba utrošiti za zagrijavanje fluida. gravitaciona sila. npr. Vanjske sile su one koje djeluju izmeĎu ma koje mase datog sistema i mase nekog drugog sistema koji nema direktnog kontakta sa prvim. Ako vanjsku silu jedinice zapremine označimo sa . Vanjske sile se još nazivaju i zapreminske. to se uobičajeni naziv 'zapreminska' sila moţe opravdati i ovom činjenicom. pa im je naziv 'vanjske' adekvatniji nego 'zapreminske'.) gdje su: potencijal. a u datom sistemu se pojavljuju samo jednom. odnosno funkcija jedinične sile . sila inercije (Koriolisova. ima svoj potencijal. u reţimima strujanja kada dolazi do promjene temperature od značaja su i druge osobine:     specifična toplota.2. ANALIZA SILA KOJE DJELUJU NA FLUID I NJEGOVA RAVNOTEŽNA STANJA Sve sile koje djeluju na fluidnu masu u odreĎenoj zapremini se mogu podijeliti na unutrašnje i vanjske. tj. U suštini ona je proporcionalna masi.6. rezultat neke druge mase na posmatranu masu. OSTALE OSOBINE FLUIDA Naprijed su navedene najvaţnije osobine fluida vezane za problematiku koja će se razmatrati u ovoj knjizi.3. čija je dimenzija posmatranu zapreminu fluida ukupna vanjska sila biti: onda će za Veliki broj vanjskih sila.. dakle. koja je funkcija kako mase tijela tako i mase zemlje koja na ovu masu djeluje. sila zemljine teţe. I naziv 'zapreminske' bi bio u potpunosti adekvatan ukoliko bi se radilo o tijelima (masi) kod kojih je gustina konstantna. toplota provoĎenja. skalarnu funkciju koja zadovoljava uslov: odnosno. i koeficijent difuzije (toplota. 10 . jer u tom slučaju ta sila je zaista proporcionalna zapremini. One su.1. Kao najbolji primjer moţe da posluţi sila teţe. unutrašnja energija. MeĎutim. čije promjene ukazuju na razmjenu energije izmeĎu fluidne struje i okoline. entalpija i entropija. koja pokazuje koliko efikasno fluid provodi toplotnu energiju. a to su. u notaciji vektorske analize: (1.

) gdje je z ordinata sa smjerom prema gore. dimenzije: Elementarna sila pritiska je: Znak minus je zbog toga što sile pritiska djeluju u suprotnom smjeru od vanjske normale na površinu. pa se oko nje površina sve predstavljati . Unutrašnje sile se nazivaju i površinske sile. kada normalne napone.: Unutrašnje sile Ako se dio II ukloni. koji ima smjer normale na nivo-ravan. podijeliti na dva dijela pomoću ravni . tj. koju ispunjava fluid.4. Ako se na nekoj elementarnoj površini više suţava onda će u limesu. Da bi se to pokazalo treba posmatranu zapreminu. površinske sile nisu jednake u raznim tačkama površine. tj. Realni fluid u stanju mirovanja se ponaša kao idealan. Pri kretanju realnog 11 . Pritisak je skalarna veličina.je vektor definisan u svakoj tački polja. Kao primjer uzmimo silu teţine (zemljine teţe) čija je jedinična vanjska sila jednaka sili gravitacionog ubrzanja.: tako da je potencijal sile zemljine teţe: (1. bez trenja. pa ni u tačkama elementarne površine koja je proizvoljno izabrana.9.4. tangencijalne (smičuće) sile moraju biti u ravnoteţi kada fluid miruje. Tangencijalne komponente površinskih sila izazivaju klizanje fluidnih elemenata i pri najmanjem dejstvu. a količnika odabere proizvoljna tačka . tada se dio I moţe zadrţati u istom stanju samo ako se uticaj dijela II zamjeni dejstvom ekvivalentnih sila u svim tačkama koje pripadaju zajedničkoj površini Zato se ovakve sile nazivaju površinskim silama i označimo ih sa površine trpi elementarnu površinsku silu Mali dio granične i . Sile koje imaju svoj potencijal se nazivaju konzervativne sile. U opštem slučaju. za razliku od čvrstih tijela. Sila gravitacije je jedna od vanjskih sila koje najčešće srećemo u mehanici fluida. slika 1. koja se moţe rastaviti na normalnu tangencijalnu komponentu . jer fluid ne moţe podnijeti silu istezanja. granična vrijednost količnika tangencijalne ili smičuće napone. Dakle.: U unutrašnjosti fluida normalni napon moţe biti samo pritisak . Slika 1.

u toj tački. Prvo svojstvo je očigledno jer kada bi sila statičkog pritiska djelovala pod nekim uglom prema normali na površinu. uvijek bi se mogla rastaviti na komponente u pravcu normale i tangente. pa i najmanjeg elementa ista u svim pravcima. Tako je moguće matematički obuhvatiti mnoge pojave koje bi bez toga ostale neobjašnjene. pretpostavlja da je materija homogena i izotropna. Zna se da kroz jednu tačku moţe prolaziti bezbroj površina pod raznim uglovima. Zbog ovog svojstva površinske sile u fluidu koji miruje dobile su kratak naziv pritisak. pa i najmanjeg elementa ista u cjelokupnom fluidnom prostoru. Zato moţe da postoji samo normalna komponenta koja pritiskuje fluid ne narušavajući ravnoteţu. On miruje. Pritisak pri mirovanju fluida se definiše kao statički pritisak. ukoliko u fluidnom prostoru nema nekih izuzetnih mjesta. Razne fizičke veličine. Dokaz će biti izveden ako se dokaţe da statički pritisak ostaje isti u pravcu normale svake od tih površina. 1. singulariteta. Zato je elementarna sila pritiska .1. pritisak itd. dalje. intenzitet joj je isti na jednom mjestu bez obzira na orijentaciju površine. postaju sada funkcije koordinata u prostoru i mijenjaju se neprekidno od tačke do tačke.fluida je situacija sasvim drugačija. Izotropan fluid podrazumijeva da su svojstva svakog. Drugo svojstvo pritiska treba dokazati. spajanjem njihovih krajeva izdvojiće se fluidni tetraedar MABC. viskozitet igra vaţnu ulogu i nema kretanja fluida bez većeg ili manjeg otpora. pa se mogu napisati uslovi za njegovu ravnoteţu pod dejstvom normalnih sila (normalno na stranu ABC). brzina.5. koja djeluje na element površine .3. 12 . Drugačiji fluidi se ne proučavaju u mehanici fluida. kao što su gustina. Ako se kroz tačku (slika 1. vektor i to jednak pritisku pomnoţenim elementom površine i sa predznakom minus jer je smjer sile pritiska suprotan smjeru normale na vanjsku površinu: Pritisak u fluidu postoji bez obzira da li fluid miruje ili se kreće. PRITISAK Već smo naveli da se pod pritiskom u nekoj tački fluida podrazumijeva skalarna veličina čija vrijednost odgovara površinskoj sili normalnoj na površinu.) povuku koordinatne ose i na njima uoče odsječci . Sila uzrokovana statičkim pritiskom ima dva vaţna svojstva:   uvijek je normalna na svakoj stvarnoj ili zamišljenoj površini u fluidu. U mehanici fluida se. Homogenost fluida podrazumijeva da su fizička svojstva svakog. Uvijek se pretpostavlja da masa neprekidno ispunjava prostor koji zauzima fluid. Tangencijalna komponenta bi izazvala klizanje fluidnih elemenata i ravnoteţa bi se pokvarila. Zato treba praviti razliku izmeĎu ova dva slučaja.

12. elementarne sile pritiska će biti: (1.Pritisak u tački S1 površine je: i za ostale pravce: Slika 1.5.10.) a elementarnu zapreminsku silu u pravcu ose kao: 13 .11.: Svojstvo pritiska Na osnovu ovoga.) Elementarna sila pritiska na površinu pritisak u teţištu površine je: (1.) gdje je Pošto na izdvojeni element fluida djeluju i zapreminske sile (sila teţe) njihovu rezultantu po jedinici mase označavamo sa: Elementarnu masu fluidnog elementa moţemo napisati kao: (1.

: Svojstvo pritiska u ravni Na osnovu ovoga dobivamo: Zanemarujući članove niţeg (trećeg) reda i analogno ponavljajući postupak za dobiva se: i pravac. Dakle.14.) ili gdje je: ugao izmeĎ unutrašnje normale na površinu 1.13.15.6. statički pritisak u nekoj tački fluida je isti u svim pravcima koji prolaze kroz tu tačku.).) Na osnovu d'Alember6-ovog principa dinamička ravnoteţa za pravac će biti: (1. (u smjeru sile )i ose (slika Slika 1.) Elementarne sile pritiska su normalne na elementarnu površinu koju posmatramo. 6 Jean le Rond d'Alembert 14 . tj.: (1.(1.6.

2. i dijeljenjem sa gustinom . Komponenta vanjske ili zapreminske sile po jedinici mase je: Uslov statičke ravnoteţe sila koja djeluje u pravcu ose je i daje: (2. dobiva se: 15 . posmatraće se ravnoteţa fluidnog elementa mase u stanju mirovanja.) Sabiranjem jednačina 2.1.: Statička ravnoteža sila u pravcu Analogno se dobiva za i pravac: (2. .1.2.) Slika 2.2.1. 2. Obzirom da se fluid nalazi u stanju mirovanja svejedno je da li je fluid idealan ili realan. a za ostale pravce ćemo primijeniti analogiju. Ako se pretpostavi da je pritisak u koordinatnom početku na bočnim stranama kao na slici 2. Na posmatrani fluidni element djeluju površinske i zapreminske sile. DIFERENCIJALNI OBLIK Da bi se dobila osnovna jednačina hidrostatike. Zapreminske sile (sile teţe) su izraţene po jedinici mase fluidnog elementa i imaju komponente tj. tada su sile pritiska Analizirat ćemo slučaj u pravcu. Površinske sile su definisane veličinom statičkog pritiska .1. i 2.1. koji djeluje normalno na površine fluidnog elementa. HIDROSTATIKA OSNOVNA JEDNAČINA HIDROSTATIKE.

.) odnosno: (2.) Za dobiva se vrijednost konstante: (2. izraz 2. skalarnu funkciju koja zadovoljava uslov: 16 .7. uslijed teţine stuba fluida visine i jediničnog poprečnog presjeka.8.ili (2.3. Ranije je navedeno da je pri mirovanju fluida ravnoteţa moguća ako zapreminske (vanjske) sile imaju svoj potencijal. Kada su poznate komponente zapreminskih sila osnovna jednačina hidrostatike se moze iskoristiti za dobivanje zakona rasporeda pritiska u fluidu.: Analiza apsolutnog pritiska u nekoj tački fluida Uvrštavajući izraz 2.) gdje su: atmosferski pritisak.) Ako jednačinu 2. integralimo po bilo kojoj liniji .3. Jednačina 2.6.2. dobiva se: (2.8.) Izraz 2. pokazuje da je apsolutni pritisak u nekoj tački jednak zbiru atmosferskog (tj. dubina na kojoj se nalazi posmatrana tačka. tj. predstavlja osnovnu jednačinu hidrostatike u diferencijalnom obliku.5. Površine istog pritiska se dobivaju iz uslova odnosno Ako od zapreminskih sila uzmemo silu teţe. a smjer ose prema gore (slika 2.2). vanjskog pritiska) i hidrostatičkog pritiska.4. u osnovnu jednačinu hidrostatike. i ako je za fluid dobivamo: (2.3.) Slika 2.5. dobiva se: (2.4.

13.(2.) odnosno.1. ustava. znači da je odnosno odnosno ekvipotencijalne površine su 2. i pritisak je razlika izmeĎu apsolutnog i atmosferskog pritiska – relativni pritisak.11. 2.14. slika 2.12.2.) Intenzitet rezultujuće sile pritiska se dobiva integralenjem izraza 2. problem je odrediti silu pritiska na ravnu površinu nagnutu pod uglom prema ravni horizonta. je prikazano. Dakle. Sada ćemo odrediti potencijal sile teţe: (2.2. Elementarne sile pritiska su normalne na elementarnu površinu rezultujuća sila normalna na posmatranu površinu. U slučaju sile teţe horizontalne.: 17 .14.) Iz izraza 2. nasipa i dr.3. da je u tački A sila teţe po jedinici mase R i dobiveno je: (2.10.) Na slici 2.) Skalarna funkcija je potencijal sile.2. imamo: (2. i 2.10. prema tome je i Kako se atmosferski pritisak prenosi na obe strane površine on neće doprinositi rezultujućoj sili.9.) Ako se u koordinatnom sistemu krećemo tako da je slijedi da je Na ovaj način dolazimo do pojma ekvipotencijalne površine. Intenzitet elementarne sile pritiska je: (2. . odnosno potencijalna funkcija.11. potencijal sile teţe: (2. pravca i smjera dejstva rezultujuće sile pritiska (hidrostatičkog pritiska) daje osnovne podatke projektantima brana. PRITISAK NA POVRŠINE PRITISAK NA RAVNE POVRŠINE U slučaju apsolutnog mirovanja fluida odreĎivanje intenziteta. sile koje imaju svoj potencijal se nazivaju konzervativne sile. Kao što je već napomenuto.

18. Vidi se da je intenzitet rezultujuće sile pritiska jednak proizvodu pritiska u teţištu površine i površine .15. se vidi da intenzitet sile pritiska ne zavisi od ugla .) U izrazu 2.) mjerene u ravni u kojoj leţi površina.) Slika 2. U opštem slučaju centar pritiska se razlikuje od teţišta površine.: (2. osu. tj. Iz izraza 2. hvatište ili centar dejstva.19. dobivamo: u odnosu na odnosno: (2. i označava se sa se naziva aksijalni moment inercije površine Dakle.) gdje je: koordinata teţišta površine Sada je: (2.18.17. Poloţaj centra pritiska se odreĎuje iz uslova da je moment rezultante jednak sumi momenata komponenti.(2.3. Tačka u kojoj djeluje rezultujuća sila naziva se centar pritiska..) 18 .: Pritisak na ravnu površinu Integral se naziva statički moment površine za osu (presjek ravni sa slobodnom površinom tečnosti) i označava se sa Prema definiciji srednje vrijednosti integrala: (2.16.17.

Korištenjem izraza 2.4.) je (2.) Kako je aksijalni moment inercije pozitivna veličina. centar pritiska je uvijek dublje od teţišta posmatrane površine. Smjer djelovanja rezultujuće sile pritiska se odreĎuje prema smjeru djelovanja elementarnih sila Na primjeru rezervoara sa bočnim zidom pod uglom ćemo prikazati ćemu su jednake komponente sile pritiska.20. tada se primjenom teoreme o paralelnoj translaciji osa dobiva: (2.4.) uzmemo da je gdje je: moment inercije u odnosu na teţišnu osu površine.) gdje je: zapremina tečnosti iznad pritisnute površine zida do slobodne površine tečnosti. Slika 2.) kako je: dobivamo: (2.19.: Djelovanje sile pritiska na bočni zid 19 .22. i 2.21.23.. Širina zida (normalno na ravan crteţa.20.Ako sa označimo ose koje prolaze kroz teţište površine . slika 2. dobivamo: (2.

komponente se dobivaju integralenjem navedenih izraza 2. integral: se naziva statički moment površine za odgovarajuće vrijednost integrala je: ose.2. srednja 20 . Prema definiciji.2.2. Vektori su kolinearni i moţe se pisati: (2.24.5.26.) odnosno.5.25.: (2. PRITISAK NA ZAKRIVLJENE POVRŠINE Kao što se vidi sa slike 2.26.) Kao što nam je poznato iz izraza 2.) a komponente sile iz izraza 2. Slika 2. su: (2. a osa z orjentisana prema dole. (2.) Dalje.25..16.27. koordinatni sistem je postavljen tako da x – y ravan leţi na slobodnoj površini.: Pritisak na zakrivljene površine Na elementarnu površinu površine djeluje elementarna sila koja sa koordinatom zaklapa uglove respektivno. Kada element površine u tački se moţe zamjeniti elementom koji leţi u tangencijalnoj ravni koja prolazi kroz tu tačku.

(2. OdreĎivanje odgovarajućih centara pritiska.: Centar pritiska ili hvatište ( ravan) Primjenom teoreme o paralelnoj translaciji osa (na ose koje prolaze kroz teţište) dobiva se: gdje je: 21 .30.). i 2.28.27.) . odnosno hvatišta. se dobiva: (2.6.) gdje je: aksijalni moment inercije površine u odnosu na osu. Slika 2. odnosno ravan (2.28.) gdje je: koordinata teţišta površine Iz izraza 2. odnosno projekciju površine na ravan.29.6. Posmatrajmo površinu (slika 2.

moment inercije u odnosu teţišnu osu površine. Na osnovu navedenog, dobiva se:

(2.31.)

Pomoću izraza 2.31. odreĎujemo dubinu na kojoj se nalazi pravac komponente sile pritiska Da bi se jednoznačno odredio poloţaj centra pritiska primjeniće se princip ravnoteţe momenta za osu:

odnosno:
(2.32.)

gdje je: centrifugalni moment inercije površine za i osu.

Slika 2.7.: Centar pritiska ili hvatište (

ravan)

Analogno će se uraditi za površinu ravan, slika 2.7.:

projekciju površine

na

ravan, odnosno

22

(2.33.)

gdje je: aksijalni moment inercije površine Primjenom teoreme o paralelnoj translaciji osa, dobiva se: u odnosu na osu.

gdje je: moment inercije u odnosu na teţišnu osu površine. Nadalje se dobiva:

gdje je: centrifugalni moment inercije površine Na kraju, posljednja komponenta sile pritiska je:
(2.34.)

za

i

osu.

Integral na desnoj strani izraza 2.34. predstavlja zapreminu koja je ograničena izmeĎu zakrivljene površine, slobodne površine tečnosti i vertikalnih izvodnica koje dodiruju ivice zakrivljene površine. Na osnovu izraza 2.34. se moţe pisati:

23

(2.35.)

To znači, prema izrazu 2.35., da je intenzitet vertikalne komponente sile pritiska jednak teţini tečnosti koja se nalazi u prostoru izmeĎu posmatrane površine i slobodne površine tečnosti. Pravac djelovanja ove komponente prolazi kroz teţište zapremine Do sada je pokazano kako se odreĎuje intenzitet i pravac djelovanja komponenti sile pritiska. Što se tiče smjera on je uvijek suprotan smjeru normale okvašenog dijela pritisnute površine.

2.3.
2.3.1.

POTISAK I PLIVANJE
HIDROSTATIČKI UZGON – POTISAK

Posmatraće se tijelo potpuno potopljeno u tečnost sa ciljem da se odredi intenzitet, pravac i smjer djelovanja sile kojom tečnost djeluje na tijelo, slika 2.8.

Slika 2.8.: Hidrostatički uzgon-potisak

Kako je tijelo ograničeno zatvorenom površinom rezultante komponenti u i pravcu su jednake nuli, odnosno na potopljeno tijelo ne djeluju horizontalne sile. Na površinu vertikalna sila djeluje vertikalna sila : a na njoj odgovarajuću površinu djeluje

(2.36.)

Rezultanta sila, prema izrazu 2.36. je:

(2.37.)

Iz izraza 2.36. i 2.37. se moţe vidjeti da je smjer sile smjer sile je prema gore Intenzitet sile iz izraza 2.37. je:

suprotan smjeru

ose, odnosno

24

Rezultanta ove sile prolazi kroz teţište istisnute zapremine. kao ravan plivanja. tijelo se kreće prema gore dok jednim dijelom ne izroni. Tada kaţemo da tijelo pliva (slika 2. Dobivena površina se naziva površina plivanja. 7 Archimedes of Syracuse 25 . a središte potiska se naziva središte deplasmana . Dio tijela ispod površine plivanja se naziva deplasman. presijeca tijelo. U presjeku ravni simetrije i ravni plivanja dobiva se uzduţna osa (normalno na ravan crteţa. u stanju ravnoteţe. Tačku dejstva ove uzgonske sile – potiska. Rotacija oko ose inklinacije predstavlja bočno ljuljanje.tijelo u tečnost se kreće prema gore dok jednim dijelom ne izroni. Slobodna površina tečnosti. 2. zapremina tijela. Dio tijela u i uzgonske sile . imamo slučajeve: tečnosti trpi potisak koji je jednak teţini tijela. Ako uporedimo intenzitete sila: teţine tijela .38. Rastojanje od ravni plivanja do najniţe tačke tijela se naziva dubina potapanja. pokazuje da je intenzitet rezultante vertikalnih komponenta sila jednak teţini tijelom istisnute tečnosti. treba razlikovati od teţišta uronjenog tijela. PLIVANJE I STABILNOST TIJELA PRI PLIVANJU Ako je potisak veći od teţine potpuno potopljenog tijela. koja se naziva centrom potiska ili uzgona. kroz tačku ) koja se naziva osa inklinacije.9.38. Prava na kojoj leţi teţište tijela i središte deplasmana. rotacijom oko ose inklinacije za ugao prvobitno teţište ili središte deplasmana će se pomjeriti u tačku a pravac dejstva potiska će biti u pravcu U presjeku pravca dejstva potiska i ose plivanja dobiva se tačka metacentar. Plovni objekti su pravilnog oblika i imaju jednu ili više vertikalnih ravni simetrije.ili poslije integralenja: (2. Izraz 2.3. Ovo je dobro poznat Arhimedov7 zakon koji glasi: svako tijelo uronjeno u tečnost prividno gubi onoliko od svoje težine koliko teži tijelom istisnuta tečnost.tijelo tone. IzvoĎenjem tijela iz ravnoteţnog poloţaja.2.tijelo lebdi u tečnosti.).) gdje su: specifična teţina tečnosti. . . se naziva osa plivanja.

Za odreĎivanje stanja ravnoteţe. tzv. Sile teţine i potiska sada formiraju spreg čiji obrtni moment teţi da okrene objekt oko ose inklinacije. Veličina momenta koji ţeli da vrati tijelo u ravnoteţni poloţaj. poluprečnik metacentra se moţe dobiti iz momentne jednačine sila koje djeluju na tijelo. u kome se nalazi plovni objekt. U zavisnosti od poloţaja metacentra i teţišta tijela u odnosu na središte deplasmana mogu se definisati tri ravnoteţna stanja: stabilna ravnoteţa.) Za uglove Potopljena polovina tijela je podvrgnuta višku.: Plivanje tijela Intenzitet potiska se ne mijenja jer je povećanje potopljene zapremine kompenzirano isplivavanjem iste veličine zapremine Dakle. potrebno je odrediti poluprečnik metacentra . indiferentna ravnoteţa. 26 . pri ovom zakretanju je došlo samo do pomjeranja središta deplasmana.Slika 2. a polovina koja je iznad tečnost smanjuje silu potiska.39. labilna ravnoteţa. koje su zbog jednakosti zapremina jednake po intenzitetu. Za dati nagib tijela. ali su suprotnog smjera. moment uravnoteţenja je: (2.9. odnosno do pomjeranja napadne tačke dejstva sile pritiska.

jer nema sile koja bi je izvela iz tog ravnoteţnog poloţaja. Da bi se u ovakvim slučajevima odredio raspored pritisaka u tečnosti i oblik slobodne površine treba primijeniti osnovnu jednačinu hidrostatike. Inercijalne sile su zapreminske i zato pri proučavanju relativnog mirovanja fluida.Obzirom da je: dobivamo: (2. RELATIVNO MIROVANJE FLUIDA U mehanici fluida. pod projekcijama sile treba podrazumjevati ne samo projekcije teţine nego i svih inercijalnih sila. JEDNOLIKO UBRZANO TRANSLATORNO KRETANJE Ako se posuda kreće pravolinijski. 2. Tečnost moţe mirovati u odnosu na posudu u kojoj se nalazi. prema d'Alember-ovom.) gdje su: moment inercije površine plivanja u odnosu na zapremina potopljenog dijela tijela – deplasman.40. Dakle.10. tečnost u posudi će relativno mirovati u odnosu na posudu. Radijus metacentra direktno je proporcijalan momentu inercije površine plivanja u odnosu na poduţnu osu u koju ulaze i geometrijske karakteristike plovnog objekta. nego i relativna. konstantnom brzinom. ali istovremeno se moţe kretati u prostoru zajedno sa posudom. svaki dinamički sistem se moţe tretirati kao statički pod uslovom da se efekt ubrzanja uzme u obzir preko fiktivnih inercijalnih sila. osu 2. ali uzimajući u obzir i inercijalne sile.4. proučavaju se ne samo apsolutna kretanja ili mirovanja. 27 .4. Pri analizi takvih kretanja treba uvesti u proračun inercijalne i prividne sile (centrifugalne i dr.1. kao i u mehanici krutog tijela. slika 2.).

) Dobiveni izraz 2.43.3.) ili kada se integrali: (2.. i sreĎivanjem. Jednačina slobodne površine tečnosti dobiva se iz izraza 2.43. dobiva se: (2. nagnutu pod uglom ubrzanjem dobivamo: Sada osnovna jednačina za hidrostatiku fluida 2.10. predstavlja raspored relativnog pritiska u tečnosti.: Jednoliko ubrzano translatorno kretanje Pri jednoliko ubrzanom pravolinijskom kretanju relativna ravnoteţa tečnost prema posudi zavisi od djelovanja dvije sile: teţine i inercije Vektorskim sabiranjem ovih sila dobiva se rezultujuća sila Na slici 2. su prikazane te sile izraţene po jedinici mase. poprima oblik: (2.) Konstanta integracije se odreĎuje iz uslova: Uvrštavanjem konstante integracije u izraz 2.44.Slika 2.44..) konstantnim (2. Površine jednakih pritisaka će biti ravni normalne na pravac rezultujuće sile Na primjeru posude koja se kreće niz strmu ravan.44.41.10.42.) Nagib slobodne površine tečnosti prema horizontu je: 28 .45. uz uslov (2.

: Rotacija tečnosti oko vertikalne ose U ovom slučaju tečnost relativno miruje u odnosu na posudu.) Osnovna jednačina hidrostatike sada glasi: ili poslije integralenja: (2.4. i sreĎivanjem. dobiva se: 29 . u izraz 2. sili teţine treba dodati horizontalnu centrifugalnu silu.47. Slika 2. Uzrok tome je trenje tečnosti o zid posude koji se prenosi u unutrašnjost.47. slika 2.) Iz uslova dobivamo odnosno: (2.2. poslije izvjesnog vremena.48. JEDNOLIKA ROTACIJA TEČNOSTI OKO VERTIKALNE OSE Cilindrična posuda napunjena tečnošću rotira konstantnom ugaonom brzinom oko vertikalne ose.46.) Uvrštavanjem konstante 2. Dakle.Površine konstantnog relativnog pritiska se dobivaju iz uslova paralelne sa slobodnom površinom tečnosti. Ako se posuda kreće horizontalno onda je i i one su 2. i tečnost će početi rotirati zajedno sa posudom. Ako je ugaona brzina dobiva se: (2.11. te sva masa rotira.48.11.

30 .50. predstavlja jednačinu paraboloida. zid posude. ako je H bila visina tečnosti u posudi prije rotacije. Prema slici 2. .) Sa druge strane. dobiva: i visina do koje se podigne pa se iz posljednje (2. poluprečnik posude je . predstavlja raspored relativnog pritiska u tečnosti. Dalje slijedi da je: Vidi se.49.(2.51. visina paraboloida tečnost uz zid posude je . njena zapremina ostaje ista i za vrijeme rotacije.. da se tečnost u sredini posude.50. Sada je potrebno odrediti visinu na koju će se podignuti tečnost uz zid posude u odnosu na početnu visinu (prije rotacije) i na koju dubinu će se spustiti tečnost u osi rotacije. spusti za istu vrijednost za koju se podigne uz Probleme iz ove oblasti je praktičnije rješavati u cilindričnim koordinatama: Sada izraz za raspored relativnog pritiska glasi: Naprijed prikazano je vezano za postavljanje koordinatnog početka u tjeme paraboloida. odnosno: Primjećuje se da je zapremina paraboloida jednaka polovini zapremine cilindra iste baze i visine. Jednačina slobodne površine tečnosti se dobiva iz uslova : (2.50.11. izraz 2. Za tačke na zidu vrijedi jednačine.) Dobiveni izraz 2.49.) Izraz 2.

tečnosti teţe da se rasloje (razdvoje. nafte. 31 . separiraju) i da lakša tečnost zauzme poloţaj iznad teţe. Na ovom principu su sagraĎeni separatori koji se koriste u industriji proizvodnje mlijeka. za rad centrifugalnih pumpi i dr. kada cijela masa fluida rotira istom ugaonom brzinom kao i posuda. Ista pojava se moţe iskoristiti ako su u posudi pomiješane dvije tečnosti različitih specifičnih teţina. šećera.Osnovna jednačina rotacije oko ose. odreĎujemo iz poznatog uslova. itd. glasi: Konstantu integracije sistemu. npr. Uzrok raslojavanju je nejednak pritisak koji se javlja u pojedinim tačkama na istoj dubini i koji je posljedica specifičnih teţina fluidnog elemenata. pri livenju ţeljeza u kalupe. onda kao što se zna. a prema odabranom koordinatnom Saznanja iz ovog poglavlja se koriste kada se ţeli povećati pritisak.

čime predstavlja osnove za analizu kretanja pod dejstvom sila.2.3. koja ima radijus vektor .) gdje su: (3. Pored matematičkog opisivanja kretanja. onako kako se to radi u mehanici materijalne tačke. oblik i zapreminu. moţe se deformisati. i po njemu se uoči tačka u prostoru za koju se odreĎuje brzina i ubrzanje. isti fluidni element se nalazi u tački .) ili (3. KINEMATIKA FLUIDA Kinematika fluida proučava kretanje fluidnih elemenata i fluida kao cjeline ne vodeći računa o silama koje uzrokuju kretanje. U proizvoljnom vremenskom trenutku .1. LAGRANŽEOV METOD Posmatrajmo kretanje fluida u prostoru koji je definisan Dekartovim koordinatnim sistemom. Postoji bitna razlika meĎu promjenama koje mogu nastupiti pri kretanju elemenata krute materije i fluidnih elemenata.) 8 9 Joseph Louise Lagrange Leonhard Euler 32 . Neka se u trenutku vremena posmatrani fluidni element nalazi u tački koja ima svoj radijus vektor . ukratko.1.: (3. 3. što se proučava u dinamici fluida. Ako se za sve tačke prostora uspiju odrediti ove veličine. dok fluidni element pri kretanju mijenja poloţaj. kinematika fluida daje matematičke opise kretanja fluida. U suštini. tj. onda će strujanje biti potpuno definisano.3. Poznavati kretanje fluida znači poznavati brzinu i ubrzanje svakog fluidnog elementa. 3. a suština mu je u tome što se svaki element fluida prati na putu kroz prostor.1. kinematika fluida upotpunjava saznanja o kretanju fluida eksperimentalnim putem. Prvi metod je dao Lagranţ. Element krute materije se moţe kretati translatorno i da pri tome rotira bez promjene oblika.1. Za ovo se primjenjuju dva metoda: Lagranţeov8 i Ojlerov9. BRZINA I UBRZANJE Teškoće u opisivanju kretanja fluida su uzrokovane neprekidnošću sredine koja sadrţi veliki broj elemenata fluida. Drugi metod je postavio Ojler. u svakom trenutku vremena.

) ili izraţeno preko komponenti: (3. moguće je dobiti Lagranţeov opis kretanja..4. Umjesto toga..7.) ili izraţavajući vektor brzine preko komponenti: (3. ali praktična primjena u dinamici fluida.) Prednost Ojlerovog metoda je u tome što vodi prema jednostavnim jednačinama.2. označava kao element .10.6.12. se nazivaju Lagranţeovim varijablama.: (3.9.12. formalno matematički.11. brzina moţe predstaviti: (3. 3.: (3.) ili ako se ubrzanje.8. izrazi preko komponenata ubrzanja: (3.3.) 33 . izraz 3. Kada su poznata rješenja u obliku 3. Ovako se. OJLEROV METOD Prema ovoj metodi nije potrebno označavati pojedine fluidne elemente. koje je teško rješavati. rješavajući sistem jednačina 3.) gdje su: (3.) Prednost ovakvog rješavanja je u tome što je putanja svakog fluidnog elementa odmah poznata. u izrazima 3. Po definiciji. Tako se.) Prema definiciji ubrzanja: (3. karakteristika strujanja se odreĎuje u proizvoljnoj tački u proizvoljnom trenutku vremena .Vrijednosti .. brzina neke materijalne tačke je jednaka prvom izvodu radijus-vektora poloţaja u vremenu. tj. Pogodno je da se svaki fluidni element označi (definiše) početnom pozicijom.5. vodi veoma sloţenim jednačinama.) gdje su komponente brzine odreĎene sa: (3. naprijed posmatrani element.11. i 3.7.1.2.

zanemarujući članove višeg reda.16. dobiva se: (3.) uz početne uslove: . posmatraće se promjena brzine izmeĎu tačke odreĎene vektorom i tačke odreĎene sa Neka se fluidni element. koji se u ternutku vremena .) Da bi se definisali izrazi za ubrzanje po Ojlerovoj metodi.. zatekne u poloţaju odreĎenom sa nakon isteka vremena preĎe u poloţaj odreĎen sa Zbog pojednostavljenja posmatraće se promjena brzine samo u ili prema jednačini iz izraza 3. dobiva se: 10 ili (3. : (3.) Razvojem prvog člana na desnoj strani izraza 3.17.(3.) Kako je.18.) koristeći izraz 3.) pravcu: (3.11.14. po definiciji.13.12.19. njegove komponente se mogu izraziti Sada se promjena komponente brzine moţe predstaviti kao: (3.15.15.) Obzirom da je kao: element putanje fluida.17.) ili 10 Brook Taylor 34 . dobiva se: (3. ubrzanje: (3. u Taylorov red.

i 3. Izbor sistema zavisi od graničnih uslova.23.20. Preostala tri člana predstavljaju promjenu brzine uslijed promjene poloţaja elemenata fluida i nazivaju se konvekcijsko. respektivno. odnosno supstancijalni izvod ili Stoksov totalni izvod.) Analogno se mogu izvesti izrazi i za druge dvije komponente ubrzanja: (3.20. 35 . za komponente ubrzanja.2. Obzirom da je ubrzanje vektorska veličina moţe se napisati kao: (3.21. Izrazi za komponente ubrzanja u cilindričnom koordinatnom sistemu glase: (3.1. su prikazane komponente brzine u cilindričnom i sfernom koordinatnom sistemu. prvi član materijalnog izvoda je promjena brzine sa vremenom u posmatranoj tački i naziva se lokalnim ubrzanjem.) gdje je operator: (3.21.) Izrazi za komponente ubrzanja u cilindričnom koordinatnom sistemu glase: (3.25.(3.22.) Pored Dekartovog koordinatnog sistema u mehanici fluida se često koriste cilindrični ili sferni koordinatni sistemi. prenosno ili usputno ubrzanje.) Na slikama 3. i 3.24.) poznat pod nazivom materijalni. U izrazima 3.

Dobar primjer 36 . PRINCIP RELATIVNOG KRETANJA (3. poloţaja te tačke u odnosu na centar mase (koji je konstantan) i ugaone brzine tačke oko trenutne ose rotacije u odnosu na centar mase.2. je funkcija poloţaja tačke i vremena.:Komponente brzine u cilindričnom koordinatnom sistemu Slika 3.1.) Brzina je vektor koji se moţe izraziti preko svojih komponenti: i u opštem slučaju. U ovome je osnovna razlika u analizi kretanja fluida i čvrstog tijela.26.Slika 3. jer se u masi fluida pri njenom kretanju svi ovi parametri mijenjaju u toku vremena. relativnim poloţajem tačke i njenom ugaonom brzinom.: Komponente brzine u sfernom koordinatnom sistemu 3. U najopštijem slučaju kretanja fluida. U slučaju kretanja čvrstog tijela za poznavanje brzine ma koje tačke u njemu dovoljno je poznavanje brzine centra mase. brzina pojedinih elemenata se ne moţe definisati brzinom centra mase.2.

27. gdje je za tijelo izabrana kugla. pa se prišlo izvjesnoj generalizaciji kretanja elemenata uvoĎenjem pojma kao što su strujna linija. dobiva se relativna brzina (3. Slika 3. Dato strujanje se moţe znatno uprostiti primjenom principa relativnog kretanja. trajektorija. ovim principom tijelo koje se kretalo kroz fluid će doći u stanje mirovanja. kretanje fluida se razlikuje od kretanja čvrstog tijela po tome što brzina mora biti poznata u nizu karakterističnih tačaka.3. Dakle.3.kompleksnosti kretanja fluida je njegovo kretanje prilikom pomjeranja nekog tijela kroz fluid. onda se kaţe da je definisano strujanje. a okolni fluid će obstrujavati potopljeno tijelo.. Ovakav pristup izučavanju kretanja fluida je praktično nemoguć.) Vektor je brzina elementa fluida kakva bi ona bila za posmatrača fenomena kretanja kada bi se on nalazio na tijelu prilikom njegovog kretanja. da bi za opisivanje kretanja mase trebalo poznavati zakone kretanja svih pojedinih elemenata fluida unutar te mase. mada su tada promjene znatno manje. Pravci i intenziteti brzine u raznim tačkama mijenjat će se promjenom pravca kretanja tijela. kako strujanja fluida kao mase tako i kretanja njegovih elemenata u pojedinim zonama toka. Sistem ovakvih linija daje uvid u kretanje fluida i predstavlja neku vrstu vizualizacije fenomena. . a po mogućnosti i u izvjesnim uzastopnim intervalima. se vidi. STRUJNA SLIKA Iz prirode kretanja elemenata fluida unutar mase fluida. Primjena principa relativnog kretanja je prikazana na slici 3. Ovaj princip ima veliku primjenu u eksperimentalnoj mehanici fluida kao i pri analizi kvazistacionarnih fenomena.3. trag i strujna mreţa. . a kretanje će se nastaviti i poslije zaustavljanja tijela.: Princip relativnog kretanja Tijelo se kroz fluid kreće brzinom Oduzimanjem brzine kretanja elementa fluida dok je brzina fluidnog elementa u tački . 3. mjerenih sa iste tačke posmatranja. od apsolutne brzine elementa fluida u odnosu na tijelo. 37 . Za navedeni primjer. jednaka vektorskoj razlici izmeĎu brzina jednog i drugog tijela. koji kaţe da je brzina nekog tijela u odnosu na drugo. Ako je poznata ovakva promjena brzine.

tj. Sistem strujnih linija će konvergirati ili divergirati u zavisnosti od oblika graničnih površina kroz ili oko kojih fluid struji. PUTANJA ILI TRAJEKTORIJA Putanja ili trajektorija je linija koja povezuje sve tačke u prostoru kroz koje je prošao jedan te isti.: (3.28. u datom trenutku vremena.2. 3.1.30. Slika 3. vektori brzine svih elemenata fluida na toj liniji imaju pravac tangente na nju. Iz definicije se vidi da je element strujne linije napisati kao: paralelan sa vektorom brzine što se moţe (3.: Strujna linija ili strujnica Prema ovoj definiciji strujna linija pokazuje trenutni pravac kretanja fluida u svakoj svojoj tački.) Odavde slijedi: (3.3.4.3. Matematičke jednačine trajektorije su date izrazom 3.3.) 38 . STRUJNA LINIJA ILI STRUJNICA Strujna linija ili strujnica se definiše kao linija na koju.29. fluidni element u toku vremena kretanja. posmatrani. ne moţe biti kretanja fluida poprečno na strujnu liniju.30.) Strujne linije su u najopštijem slučaju krive linije. jer je komponenta vektora brzine u ovom pravcu jednaka nuli.

kao na slici 3.3. brzine u svim tačkama poprečnog presjeka su jednake. U najopštijem slučaju.) gdje su: 39 . strujnica. npr.31.3..5. Jedino ako se sistem strujnih linija ne mijenja po obliku u toku vremena onda će ovaj sistem predstavljati i sistem trajektorija. koji time odreĎuju i fluidni Prema navedenom. Slika 3. igla kroz koju se moţe ubrizgavati boja i svakih sekundi ubrizgavamo minimalnu količinu boje. TRAG povezuje sve elemente fluida koji Trag predstavlja liniju koja u datom trenutku vremena su prošli kroz neku fiksnu tačku prostora. 3.5. dok je sistem strujnih linija momentalna slika kretanja. strujnice i trajektorije su dva sistema linija koje se meĎusobno znatno razlikuju.3. putanja i trag predstavljaju jednu te istu liniju. Jednačina kontinuiteta primijenjena na strujno vlakno daje elementarni protok kroz ma koji presjek vlakna. Ako se u odreĎenu tačku prostora postavi marker malih dimenzija. onda se tako ograničen prostor ovom strujnom površinom naziva strujno vlakno ili strujna cijev. za pojedina strujna vlakna poprečnog presjeka diferencijalnog reda veličine. i jednak je: (3. STRUJNO VLAKNO ILI STRUJNA CIJEV Masa fluida koja se kreće ispunjena je cijelim nizom zamišljenih strujnica.: Strujno vlakno ili strujna cijev Dok se brzina moţe znatno mijenjati u nekom poprečnom presjeku toka.4. sistem trajektorija je slika kretanja fluida u toku vremena. Kada je strujanje stacionarno. 3. Uskoro će u fluidnom polju biti označeni (vidljivi) ti elementi. Spajanjem vidljivih tačaka fluida se dobiva trag. Ako se zamisli kretanje dijela fluidne mase unutar prostornog niza strujnih linija.sa početnim uslovima za element.

analogno se moţe napisati i za vektor vrtloţenja Ova dva vektora meĎusobno su povezana pojmom cirkulacije. vrtloţna linija u svakom trenutku vremena i u svakoj tački fluidne mase ima vektore vrtloţenja kao svoje tangente.35.5. VRTLOŽNA LINIJA Na isti način.36.) Analogno formiranju strujne cijevi. a za strujnu cijev je vezan pojam konstantnosti protoka za svaki presjek cijevi.3. Za vrtloţnu cijev je vezan pojam konstantnosti cirkulacije za svaki presjek.6.) Ovako definisana veličina .33. Vektor brzine zadovoljava diferencijalnu jednačinu kontinuiteta za nestišljiv fluid. izraz 3. Kako je element vrtloţne linije paralelan sa vektorom vrtloţenja vektorski proizvod te dvije veličine mora biti nula: (3.3.6.) onda se zapremina fluida koja proĎe u jedinici vremena kroz posmatrani presjek naziva protokom. u Dekartovom koordinatnom sistemu se moţe pisati kao: (3. Obzirom da je elementarna zapremina fluida: (3.3.33.34.konstantne veličine brzina u odgovarajućim presjecima vlakna. je: (3.) koja zadovoljava vektor vrtloţenja i vaţi uvijek kada je zadovoljen uslov Odgovarajući integralni oblik jednačine 3.) što predstavlja jednačinu vrtložne linije. predstavlja zapreminski protok fluida. (3. 3. pa se kombinacijom ovih izraza moţe napisati jednačina kontinuiteta: (3.32.4.) Navedeni izraz 3. 11 Hermann Ludwig Ferdinand von Helmholtz 40 . kao što strujna linija ima vektore brzina kao svoje tangente u svakoj tački kroz koje prolazi.34. 3..36.). Ovo je prva Helmholcova11 teorema o vrtlogu. elementarni dio strujnog toka ili preciznije vrtloţnog toka moţe se ograničiti površinom od sistema vrtloţnih linija koja će sačinjavati vrtloţnu cijev (slika 3. VRTLOŽNA CIJEV ILI VRTLOŽNO VLAKNO Sve što je napisano za brzinu u poglavlju 3.37.

3.: Vrtložna cijev ili vrtložno vlakno Treća Helmholcova teorema glasi: stepen vrtloţenja fluida. cirkulacija po zatvorenoj krivoj se moţe mijenjati samo pod dejstvom smičućih napona unutar fluida. Pod ovim uslovima promjena mase u jedinici vremena unutar posmatrane zapremine mora biti jednaka fluksu mase fluida kroz površinu koja opkoljava tu zapreminu.7.39.4. 3.1. što znači da se i gustina fluida moţe mijenjati.) gdje je brzina normalna na površinu .) Od interesa je posmatrati kako se mijenja proizvod paralelopipeda . JEDNAČINA KONTINUITETA U DIFERENCIJALNOM OBLIKU Ako postoji ulaz i izlaz mase fluida kroz površinu koja opkoljava posmatranu zapreminu onda uslovu odrţanja mase dodajemo uslov neprekidnosti sredine fluida.Druga Helmholcova teorema glasi: data vrtloţna cijev se uvijek sastoji od istih elemenata fluida bez obzira da li je ona prenošena ili deformisana prilikom strujanja fluida. Posmatrajmo zapreminu paralelopipeda fluida površinu čija je gustina je dat jednačinom: (slika 3. Za vrijeme kretanja zapremina moţe mijenjati oblik i veličinu.) u polju vektora brzina Maseni protok fluida kroz elementarnu (3. Vrijednost tog proizvoda u centru (3. je: 41 .38. ali ukupna masa u njoj ostaje ista.4. JEDNAČINA KONTINUITETA Osnovni princip kontinuiteta je zakon o odrţanju mase. tj. koji glasi: povećanje mase fluida u jedinici vremena sadrţane u nekoj ograničenoj zapremini mora biti jednaka razlici mase u jedinici vremena koja je ušla i izašla iz posmatrane zapremine. Slika 3.6.

) Analogno se dobije i za druga dva pravca: (3.41.) U izrazu 3.43.) Dakle. je upotrjebljen parcijalni izvod da označi diferenciranje u odnosu na vrijeme u nekoj specifičnoj tački prostora. tj. ukupna promjena mase je: (3.Slika 3.: Zapremina paralelopipeda u polju vektora brzina fluida Promjena mase paralelopipeda u vremenskom periodu odreĎena kao: .: (3. je (3.42.40.40.) Promjena mase unutar nepromijenjene zapremine mora se odraziti na promjenu gustine. dobivamo: (3.7.. uslijed kretanja u pravcu. 42 .43.) gdje su: Uvrštavanjem i u izraz 3.41.

i 3. obzirom da tačka predstavlja proizvoljno odabranu tačku i izjednačavajući izraze 3.44. dobiva se: ili (3.45.Izostavljajući indeks .) 43 . Jednačina kontinuiteta ili jednačina neprekidnosti za stacionarno strujanje fluida glasi: ili (3.) jer je: Za stacionarno strujanje homogenog nestišljivog fluida.42.) ili Napomena: Jednačina kontinuiteta 3.44..46. imamo: i jednačina kontinuiteta glasi: (3.44.) Dobiveni izraz 3.47. predstavlja jednačinu kontinuiteta u diferencijalnom obliku za nestacionarno strujanje stišljivog fluida. se moţe pisati kao: ili (3.43.

U njoj nema protoka kroz omotač cijevi i strujanje se odvija samo kroz površine koje predstavljaju poprečne presjeke diferencijalnog reda veličine.48.8.) 3.52. Napomena: Treba napomenuti da na slici 3.48. sama po sebi. pokazuje da gustina eksplicitno ne zavisi od vremena.50.47. glasi: (3.. izraz 3. što se moţe dogoditi i u stišljivom fluidu.49. nego i za koje zadovoljava jednačine 3. Posmatraće se konačna zapremina poznata kao strujna cijev. Te površine ortogonalno sijeku linije elementarne strujne cijevi – strujnog vlakna. Jednačina kontinuiteta 3.8. da bi se definisao nestišljiv fluid. jednačinu je potrebno napisati za konačnu zapreminu fluida. U tom cilju. nije dovoljna. gustina i brzina ne zavise eksplicitno od vremena te je prvi član jednačine 3.50.44.2. Brzina je u ovom slučaju uvijek normalna na gradijent gustine. a druga samo to da se elementi fluida kreću u slojevima jednake gustine.4. oblika kao na slici 3. treba integraliti odgovarajuću diferencijalnu jednačinu.)  u sfernom koordinatnom sistemu : (3.48.47.50. za date uslove toka. predstavljaju ortove površina i sa svojim pravcima (iako to nije prikazano na slici). je ort površine Za integralenje diferencijalne jednačine kontinuiteta potrebno je uvesti dopunski uslov o stacionarnosti tako da je integralni oblik diferencijalne jednačine kontinuiteta za strujanje stišljivog fluida kroz strujnu cijev: 44 . Ako je fluid nestišljiv jednačina kontinuiteta se uproštava: (3. se moţe pisati:  u cilindričnom koordinatnom sistemu : (3.) Jednačina 3. Za njenu praktičnu primjenu.51. se poklapaju sa pravcima brzina i i on je normalan na brzinu . jednak nuli.: (3.) Prva jednačina 3.) i moţe biti zadovoljena ne samo za . Na osnovu samo ovog uslova. JEDNAČINA KONTINUITETA U INTEGRALNOM OBLIKU Jednačina kontinuiteta u diferencijalnom obliku daje samo uvid u mehanizam toka jer se odnosi na element fluida. jednačina kontinuiteta 3.Pri stacionarnom strujanju.

imamo: 12 13 Carl Friedich Gauss George Green 14 Mikhail Vasilievich Ostrogradsky 45 . Slika 3.8.: Strujna cijev Napomena: Zapreminski integral se transformiše u površinski i obratno pomoću Gausove teoreme. kao npr.) gdje je ukupni protok kroz površinu .ili poslije primjene Gausove 12 teoreme: odnosno: (3. koja se ponekad naziva Grinova13 teorema ili teorema Ostrogradskog14.53.: Prema slici 3.8.

57.57.57.58.) 3.56.(3. u presjecima u kojima su brzine u svim tačkama iste. Maseni i zapreminski protok imaju dimenzije Dobivena jednačina kontinuiteta u integralnom obliku 3.) koja se interpretira kao:  Protok zapremine fluida u jedinici vremena kroz površinu normalnu na pravac vektora brzine je konstantan u svim presjecima. respektivno. je zbog suprotnih smjerova vektora je srednja brzina u poprečnom presjeku . i . (3.55.) Izraz 3.54. pored translacije i 46 .54. postaje jednačina protoka zapremine fluida: (3. u najopštijem slučaju.) i (3. odnosno pravac strujanja. Fluidni element. predstavlja jednačina kontinuiteta u integralnom obliku za stišljiv fluid. Njeno tumačenje:  Protok mase fluida u jedinici vremena je isti kroz svaki presjek normalan na pravac brzine. pa je doprinos ovoga člana jednak Sada moţemo napisati: ili (3. kao element neprekidne sredine.)   znak minus na desnoj strani izraza 3. U slučaju da je fluid nestišljiv jednačina 3. se moţe primijeniti ako je strujanje stacionarno. je pri svom kretanju.5.59. normalan na ort površine . .57. VIDOVI KRETANJA FLUIDNOG ELEMENTA Kretanje čvrstog tijela je definisano veličinom translacije i rotacije. Ako brzina u posmatranom presjeku nije ista u svim tačkama onda se maseni i zapreminski protok izraţava preko srednje brzine protoka kroz dati presjek: (3.)  jer je vektor nuli.

u ravni slike 3.rotacije. sa deformacijom: linearno i ugaono. U mehanici fluida se govori o ovim promjenama u jedinici vremena. tj.9. Za analizu vidova kretanja fluidnog elementa pogodno ih je klasificirati u slijedeće grupe:   bez deformacije: translatorno i rotaciono. koji ima oblik pravougaonika . Uzmimo da su u posmatranom trenutku vremena brzine fluida u tačkama: Kako se uglovi pravougaonika kreću različitim brzinama. što je osnovna razlika u odnosu na kretanje čvrstog tijela. pa su brzine u tačkama različite. 47 . Slika 3. podvrgnut promjeni veličine i oblika koja se naziva deformacija.9. govori se o brzini deformacije.: Kretanje fluidnog elementa U opštem slučaju brzina fluida se mijenja u cijelom fluidnom polju. U cilju analize svih vidova kretanja fluidnog elementa posmatrajmo element. njihova meĎusobna udaljenost se mijenja.. dok se u teoriji elastičnosti ili teoriji plastičnosti tretiraju apsolutne veličine ovih promjena.

stranica a stranica : (3. izrazi 3.62. Veličina translacije u pravcu je . Linearno deformaciono kretanje analizira se pomoću slike 3.: Translatorno kretanje elementa fluida Karakteristika ovog kretanja je da stranice ostaju paralelne početnoj poziciji. Uvremenskom intervalu . i 3.) 48 . Kao mjera rotacije fluidnog elementa definiše se ugao zakretanja dijagonale. fluidni element se premjestio u poloţaj . i 3.61.au pravcu je .: Translatorno kretanje elementa fluida Slika 3.. Kretanje kreće brzinom je definisano brzinom njene srednje tačke . Translatorno i rotaciono kretanje je svojstveno kretanju čvrstog tijela.60.) pravcu.60.11. Kod rotacionog kretanja fluidni element rotira.61. dok .11.Translatorno kretanje elemenata fluida prikazano je na slikama 3.10.10. Posmatraće se kretanje samo u se stranica preĎe put: (3. Nakon isteka vremena . i da elementi ne mijenjaju svoje dimenzije. daje veličinu istezanja fluidnog elementa: (3.12. U početnom trenutku vremena fluidni element se nalazi u poziciji . Slika 3. ali se uglovi izmeĎu stranica i dijagonala ne mijenjaju.) Razlika u preĎenim putevima.

se dobiva: (3.13.63.) iz izraza 3.64. Zakretanje diagonale se moţe pribliţno izraziti kao: (3. poznata je kao brzina linearne deformacije: (3. Isprekidanim linijama je naznačeno samo početno translatorno pomjeranje elemenata.65.64.) Parcijalni izvodi komponenata brzine deformacije u pravcu istoimenih osa predstavljaju brzine relativnih linearnih deformacija u pravcu istih osa.) 49 .) Analogno se dobiva za kretanje u i pravcu: (3.12. Zbog različitih brzina uglova fluidnog elementa dolazi do deformacije uglova za i kao i zakretanja dijagonale u odnosu na pravac dijagonale za ugao .66.) Obzirom da je: (3. U trenutku fluidni element se nalazi u poziciji .Slika 3. i 3. Kretanje fluidnog elementa pri kome dolazi do deformacije uglova analizira se pomoću slike 3.: Linearno deformaciono kretanje fluidnog elementa Brzina relativnog istezanja fluidnog elementa. a poslije isteka vremenskog perioda fluidni element zauzima poziciju .63.65.

68.13.68.) Zanemarujući članove višeg reda u izrazu 3.71.66. dobiva se: (3.Slika 3.67.69.67..69.: Kretanje fluidnog elementa sa deformacijom uglova Na osnovu geometrijskih odnosa sa slike 3.) Brzina rotacije fluidnog elementa je: (3. izraz 3.70.. za slučaj prostornog fluidnog elementa.) 50 ..13. i znajući da je za male vrijednosti uglova . za ugao zakretanja kao: se moţe pisati (3. se mogu dobiti i druge dvije prostorne komponente vektora rotacije (vrtloţenja): (3.) Analogno se moţe dobiti i: (3.71. i 3. dobiva se: (3.) Analogno.) Na osnovu izvedenih izraza 3.

tj. jednačine u izrazu 3.(3. imamo:   Brzine translacije: Brzine linearne deformacije:  Brzine ugaone deformacije:  Brzine rotacije: Ugaona deformacija je poznata i kao deformacija smicanja. Sa slike 3. 51 .14.71. jer je ona posljedica dejstva smičućih sila.: (3.) i za slučaj prostornog fluidnog elementa.13.) Kao mjera brzine deformacije uzima se jedna polovina vrijednosti izraza 3. kretanja fluidnog elementa..72. zaključuje se da je vektor rotacije jednak polovni rotora vektora brzine. pri kome dolazi do deformacije. I rotacija je posljedica dejstva smičućih sila jer se moţe interpretirati kao specijalni slučaj ugaone deformacije.75. tj.) Vektor rotacije se naziva vrtlog.74. u Dekartovom koordinatnom sistemu. preostale dvije komponente brzine deformacije su: (3.75.) gdje se . se moţe odrediti ugaona deformacija fluidnog elementa koja predstavlja ukupnu promjenu ugla stranica: ili (3. kao što je prikazano na slici 3.: (3.71.) Rezimirajmo: Ako posmatramo opšti slučaj kretanja prostornog fluidnog elementa. definiše kao: (3.74.) Obzirom na komponente vektora rotacije fluidnog elementa.73.

Slika 3.15.: Rotacija fluidnog elementa Translacija i linearna deformacija su posljedice dejstva normalnih sila. za cirkulaciju glasi: (3. 3.6.76.76.: (3. Suma komponenti brzina linearne deformacije je brzina zapreminske deformacije ili diletacije.16. Ako su i projekcije brzine u tački .14. Posmatraće se elementarni pravougaonik u ravni . Slika 3. 52 . Kontura se obilazi u pozitivnom smijeru. slika 3. sa starnicama i .16.15.) Analogno se dobije i za ostale stranice. onda su u tačkama one date izrazima napisanim na slici 3.) gdje je zatvorena kriva.77.) Sada ćemo pokazati vezu izmeĎu vrtloţnosti (vrtloga) i cirkulacije. Elementarnoj stranici pripada srednja brzina: (3. CIRKULACIJA Cirkulacija se definiše kao linijski integral vektora brzina po zatvorenoj krivoj . a traţi se elementarna cirkulacija duţ stranica pravougaonika. izraz 3.: Cirkulacija Bez vektorskih oznaka. slika 3.78.

Dakle. na odgovarajućim stranicama. posmatrala elementarna površina u prostoru. koju opkoljava kriva .79. se moţe primijeniti i na krivu površinu konačnih elemenata.16. elementarna cirkulacija je srazmjerna dvostrukoj projekciji vrtloţnosti (vrtloga) u pravcu normale elementarne površine .: Elementarna cirkulacija Elementarna cirkulacija je: ili poslije sreĎivanja: (3.80. Analogno dolazimo i do izraza elementarnih cirkulacija za ravnima i duţ stranica : i oko pravougaonika u (3.Slika 3.17.. Izrazi za cirkulaciju duţ stranica i su negativni jer je smjer brzina suprotan smjeru kojim se obilazi pravougaonik.) Uzimanje srednjih brzina umjesto stvarnih brzina. Da bi se ovo dokazalo podjeliće se površina na elementarne površine i na svaku od njih će se primjeniti izraz 3.80. slika 3. 53 .) Kriva ograničava površinu .80. poloţenih u koordinatne ravni.79.) Ništa se ne bi promijenilo kada bi se umjesto elementarnih pravougaonika. Za elementarnu cirkulaciju imamo opšti izraz: (3. je dopušteno obzirom na male dimenzije pravougaonika. Izraz 3.

82. Izraz 3.7.81.17. Moglo se uočiti da se podjela kretanja moţe izvršiti prema ponašanju elemenata fluida i prema načinu promjene polja toka pri njegovom kretanju.82. Sabiranjem izraza 3. Bez vektorskih oznaka..) Ovaj izraz slijedi direktno iz Stoksove teoreme o pretvaranju linijskog integrala u površinski. se moţe interpretirati kao: cirkulacija duţ krive ma kakvog oblika je jednaka protoku rotora brzine kroz površinu ograničenu tom krivom.: Cirkulacija Zbir elementarnih cirkulacija očigledno: daje traţenu cirkulaciju . Zato preostaje samo cirkulacija duţ krive .Slika 3. KLASIFIKACIJA VIDOVA KRETANJA FLUIDA Do sada smo se sreli sa više vidova kretanja fluida. 54 . postaje (3.80. Stoksov izraz glasi: 3. Mogući vidovi kretanja fluida prema načinu promjene polja toka zavise od toga da li se polje mijenja u tački ili u polju. Prema tome je: (3. koja opkoljava površinu .) Treba primijetiti da se poništavaju cirkulacije duţ graničnih linija dva susjedna elementa jer se oko njih obilazi u suprotnom smjeru.

U zavisnosti od toga da li oni rotiraju ili ne oko svoje ose.7.7.7.83. 3. slika se mijenja sa vremenom. gustina. Kod uniformnog kretanja konvekcijsko ubrzanje je jednako nuli.) Pri nevrtloţnom kretanju elementi fluida mogu da trpe čistu ugaonu deformaciju ili čisto klizanje. kretanje moţe da bude vrtloţno ili nevrtloţno. Kako su svi fluidi u manjoj ili većoj mjeri viskozni oni će u zavisnosti od uslova kretanja da se ponašaju kao realni ili idealni. tj. a strujne linije predstavljaju sistem meĎusobno paralelnih linija.) a nevrtloţno kretanje je kretanje kod kojeg elementi fluida ne rotiraju oko svoje ose: (3. temperature itd. Kao primjer se moţe 55 . STACIONARNO I NESTACIONARNO KRETANJE FLUIDA Stacionarno kretanje fluida je kretanje kod kojeg u posmatranoj tački prostora nema promjene polja toka u vremenu.84. napona. U stacionarnim uslovima strujanja slika ostaje nepromijenjena. 3. 3.4.1.7. UNIFORMNO I NEUNIFORMNO KRETANJE FLUIDA Uniformno ili jednoliko kretanje fluida je kretanje kod kojeg nema promjene brzine duţ strujne linije. a sistem strujnih linija će konvergirati ili divergirati u zavisnosti od toga da li se brzina povećava ili smanjuje. Kod neuniformnog kretanja konvekcijsko ubrzanje postoji. a neuniformno ili nejednoliko kod kojeg se brzina mijenja duţ strujne linije. Nestacionarno kretanje fluida je kretanje kod kojeg dolazi do promjene polja toka po vremenu u posmatranoj tački prostora. Ako je pojam stacionarnosti ili nestacionarnosti vezan za polje brzine.3. Kod nestacionarnog kretanja fluida.) gdje je bilo koje polje toka.85. VRTLOŽNO I NEVRTLOŽNO KRETANJE FLUIDA Ovi vidovi kretanja su vezani za ponašanje elemenata fluida pri kretanju mase fluida. VISKOZAN I NEVISKOZAN FLUID Postojanje ili zanemarivanje efekta viskoziteta dovodi do pojma realnog (viskoznog) i idealnog (neviskoznog) fluida. ali su komponente brzine rotacije jednake nuli. u posmatranoj zoni toka. onda su ovi vidovi kretanja definisani na bazi postojanja ili nepostojanja lokalnog ubrzanja.2. polje brzina. Vrtloţno kretanje fluida je takvo kretanje kod kojega dolazi do rotacije elemenata fluida oko njihove ose pri kretanju mase fluida: (3. Ova dva vida kretanja fluida su usko vezana za postojanje konvekcijskog ubrzanja.: (3. npr.3.

kretanje je jednodimenzionalno. Ova dva vida kretanja fluida su od posebnog značaja pri izučavanju kretanja fluida pod dejstvom sila viskoziteta. Ako pak. Ukoliko pri kretanju mase fluida ne dolazi do prelaza elemenata fluida iz jednog sloja u drugi.7. DVO. onda takvo kretanje nazivamo laminarno kretanje fluida. 3.18.6. se pri svom kretanju ponaša kao neviskozan. U prvom slučaju fluidni element će rotirati oko svoje ose. je identična u bilo kojem presjeku za brzine u pravcu. MeĎutim. funkcija: Ovdje je komponenta 56 .: Dvodimenzionalno kretanje fluida Prikazana slika 3.18.5. strujanje je nevrtloţno i fluid. u drugom slučaju nema rotacije fluidnih elemenata oko njihove ose. LAMINARNO I TURBULENTNO KRETANJE FLUIDA Ova dva vida kretanja fluida se isto tako odnose na ponašanje elemenata fluida pri kretanju mase fluida. onda takvo kretanje nazivamo turbulentno kretanje fluida. 3. Dimenzionalnost kretanja se odreĎuje prema broju nezavisnih geometrijskih koordinata. tj. je dat primjer dvodimenzionalnog kretanja fluida. pri kretanju fluida dolazi do kaotičnog kretanja elemenata fluida i njihovog prelaza ne samo u susjedne nego i u udaljenije slojeve. Granični uslovi i uticaj viskoziteta uzrokuju da je dvo. strujanje je vrtloţno i efekt viskoziteta je očigledan.18. Slika 3. To znači da su osobine normalno na osu strujne cijevi konstantne. Ako osobina toka zavisi samo od jedne koordinate. tj. idealan.7. itd. Najčešći oblik jednodimenzionalnog kretanja je kretanje u strujnoj cijevi. mada je viskozan. ako se strujanje fluida zamišlja kao slojevito.navesti kretanje viskoznog fluida pri rotaciji posude oko svoje ose u kojoj se nalazi fluid i slučaj rotacije tankog cilindra oko svoje ose postavljenog u fluid. npr.i trodimenzijalno kretanje fluida od velikog interesa. Na slici 3.I TRODIMENZIONALNO KRETANJE FLUIDA U opštem slučaju osobine fluida se mogu izraziti u funkciji geometrijskih koordinata. gdje su promjene osobina normalno na strujnicu zanemarljive u odnosu na promjene niz strujnicu. JEDNO-.

87. a drugi. imamo: Ovdje se primjenjuje Toričelijev15 izraz.7. teorema ili zakon: (3.19.86. STACIONARNO I UNIFORMNO KRETANJE Prema slici 3.7. brzina je funkcija koordinate i vremena.) gdje se prvi član na desnoj strani jednačine 3.7. lokalni član brzine. i imamo: odnosno: (3. 3. strujanje fluida oko aviona je trodimenzionalnog karaktera. KARAKTERISTIČNI PRIMJERI Ako je kretanje jednodimenzionalno.1.86. naziva konvekcijski. 3.7. Na primjer.Trodimenzionalno strujanje je najopštiji slučaj kretanja. Što je manja dimenzionalnost toka smanjuju se matematske teškoće u rješavanju takvih tokova. vrijedi primjena izraza: Slika 3.) Nadalje.19.: Stacionarno i uniformno kretanje 15 Evangelista Torricelli 57 .

21. imamo: Slika 3. imamo: 58 .1. vrijedi primjena izraza: 3.: Nestacionarno i uniformno kretanje 3. NESTACIONARNO I NEUNIFORMNO KRETANJE Prema slici 3.1.7.21. imamo: Nadalje.20.7.3.7.7.7.22.20.1. STACIONARNO I NEUNIFORMNO KRETANJE Prema slici 3.7.: Stacionarno i neuniformno kretanje Nadalje. vrijedi primjena izraza: Slika 3. NESTACIONARNO I UNIFORMNO KRETANJE Prema slici 3.

kvadratići strujne mreţe mijenjaju veličinu i oblik.: Nestacionarno i neuniformno kretanje Nadalje. Presjek dijagonala je ujedno i centar upisanog kruga u kvadratić mreţe. Strujna mreţa nije idealno tačna jer je ona jedna od grafičkih metoda koje su pribliţno rješenje egzaktno postavljenih algebarskih izraza. trajektorije i tragovi se mogu odrediti eksperimentalno ili grafičkom metodom koja se oslanja na matematske principe klasične dinamike fluida. a daljnje crtanje zavisi od oblika konture. Naravno. beskonačno velika kako bi se ispunio uslov dvodimenzionalnosti kretanja.22.24. Oblik strujne mreţe zavisi od oblika granice kroz ili oko koje fluid struji.8. Strujna mreţa se sastoji od sistema strujnih linija i sistema linija normalnih na strujne linije. Na slici 3.23. normalno na ravan crteţa. Ako su konture zakrivljene i još uz to konvergiraju ili divergiraju. je prikazana strujna mreţa koja predstavlja strujanje fluida izmeĎu dvije zakrivljene površine čija je duţina. pa je i brzina u svim tačkama toka ista. vrijedi primjena izraza: 3. nacrta najpovoljniji broj strujnih linija na jednakom meĎusobnom rastojanju. STRUJNA MREŽA Strujne linije. Na ovako nacrtan sistem strujnih linija crta se sistem normalnih linija po navedenom principu .Slika 3. slika 3. Protok izmeĎu svakog para ovih strujnih linija je konstantan. Za strujanje izmeĎu paralelnih ploča kvadratići strujne mreţe u cijeloj zoni toka su meĎusobno jednaki. 59 . gdje su konture meĎusobno paralelne. Ova dva sistema linija grade ortogonalnu mreţu kod koje je rastojanje izmeĎu strujnih i normalnih linija u elementarnom kvadratu te mreţe meĎusobno jednako. Bez obzira na promjenu veličine i oblika kvadratića strujne mreţe oni uvijek moraju zadovoljavati uslov da se kod svakog od njih strujne i normalne linije kao i dijagonale sijeku pod pravim uglom. nije moguće odmah dobiti tačnu strujnu mreţu pa se proces crtanja sa korekcijama mora ponavljati nekoliko puta dok se ne dobije zadovoljavajući oblik strujne mreţe. Crtanje mreţe se izvodi na taj način da se u zoni toka.

) pa je elementarni protok kroz strujno vlakno jednak: (3.:Strujna mreža izmeĎu zakrivljenih površina Dimenzija normalno na ravan crteţa. 60 .Slika 3. Slika 3.brzina..91. slika 3. . U ovom slučaju je elementarna površina jednaka: (3.90.) gdje su: .89.) ili (3.24.) jer je .25. slijedi da je: (3.:Približno rješenje egzaktnog algebarskog izraza Kako je protok kroz bilo koji presjek strujnog vlakna isti.23. je jedinična.88.rastojanje izmeĎu normalnih linija.

pa prema tome brzine postaju beskonačne. odnosno normalnih linija u okolini te tačke. U izrazima 3. brzinu i pritisak. za datu strujnu mreţu. u bilo kojoj drugoj tački.90. Sa druge strane. I pored nekih nedostataka strujne mreţe.: Analiza jediničnog protoka u strujnoj mreži Iz izraza 3. Slika 3. jer je svaka mreţa pribliţno rješenje realnog kretanja fluida. njena praktična primjena je značajna. nije stavljen znak jednakosti. što je fizički moguće. To su obično zone gdje su strujne linije meĎusobno paralelne.91. i 3.rastojanje izmeĎu strujnih linija u zoni toka gdje su mu karakteristike poznate. brzina teţiti nuli. nego znak pribliţnosti. imaju svoju primjenu u matematskom tretmanu strujanja fluida i nazivaju se singularne tačke. odrediti uslove strujanja. 61 . iako praktično ne mogu postojati. se moţe vidjeti da je brzina u bilo kojoj tački toka obrnuto proporcionalna rastojanju strujnih. Tu se fluid zaustavlja. rastojanja .91.25.. ako za neke tačke toka . Iz istog izraza slijedi da na mjestima malih radijusa krivine. pa se takve tačke nazivaju zaustavne tačke. Ovakve tačke. jer iz poznatih uslova strujanja samo u jednoj tački je moguće.

4.
4.1.

DINAMIKA FLUIDA
OSNOVNI ZAKONI KRETANJA

U prethodnom poglavlju razmatrani su kinematski elementi kretanja fluida. U ovom i slijedećim poglavljima će biti razmatrana i njihova veza sa silama koje djeluju pri kretanju fluida. Ta veza je data dinamičkom jednačinom ravnoteţe. Uslov ravnoteţe u stanju kretanja izraţen je preko dinamičke ravnoteţe, odnosno inercijskim svojstvom materije i principom ubrzanja koje je Njutn16 formulirao kroz svoja tri zakona. Njutnovi zakoni (u slobodnom prevodu) glase: I II Tijelo će ostati u stanju mirovanja ili u postojećem (datom) stanju kretanja sve dok na njega ne djeluje neka vanjska sila. Ubrzanje tijela će biti u pravcu i smjeru sile koja izaziva dato ubrzanje, ono je direktno proporcijalno veličini sile i obratno proporcionalno masi tijela,

III Svaka akcija je praćena jednom reakcijom istog intenziteta i pravca, ali suprotnog smjera. Prvi zakon opisuje karakteristike materije, a drugi u svijetlu trećeg postavlja da se ubrzavajućem dejstvu sile suprotstavlja inercijska sila reakcije materije na koju sila djeluje.

(4.1.)

gdje su: gustina fluida, ubrzanje fluida. Izraz:

predstavlja silu inercije jedinice zapremine fluida. Ona je uzeta sa negativnim predznakom zbog njenog karaktera u odnosu na ostale sile. Nadalje,

je sistem svih vanjskih i unutrašnjih sila koje se odnose na jedinicu zapremine fluida. Primjenom Dalamberovog17 principa dinamička jednačina ravnoteţe se moţe pisati kao:
(4.2.)

16 17

Isaac Newton Jean le Rond d'Alambert

62

4.2.

OPŠTA JEDNAČINA DINAMIKE FLUIDA U DIFERENCIJALNOM OBLIKU

Neka se posmatra kretanje fluidnog elementa mase koja u trenutku vremena zauzima zapreminu , kao što je prikazano na slici 4.1.

Slika 4.1.: Djelovanje napona na površinama paralelopipeda

Na fluidni element djeluju zapreminske sile svedene na jedinicu zapremine, čije su komponente u pravcima , respektivno. Sila djeluje u teţištu posmatranog elementa. Dejstvo površinskih sila definisano je tenzerom napona u tački ,

Na površinama paralelopipeda djeluju naponi kao na slici 4.1., od kojih su upisani samo oni koji djeluju u pravcu ose. Kako je izabrani element dovoljno malen pri prelazu od tačke u tačku na površini paralelopipeda zanemarena je promjena napona višeg reda. Koordinatni početak je postavljen u centar paralelopipeda (tačka Radi jednostavnijeg izvoĎenja, osnovna jednačina kretanja: ).

gdje su: količina kretanja, rezultanta sila koje djeluju na fluidni element, će se napisati u Ojlerovom obliku za komponente kretanja u pravcima, 63

(4.3a.)

(4.3b.)

(4.3c.)

Navedeno je da će se posmatrati kretanje u vremena se moţe predstaviti kao:

pravcu. Član promjene količine kretanja u toku

(4.4.)

Drugi član desne strane jednačine 4.4. je jednak nuli (prema jednačini kontinuiteta) jer predstavlja masu fluidnog elementa koja ne moţe biti promjenljiva. Na osnovu ovoga, imamo:
(4.5.)

Komponenta zapreminske sile za zapreminu

iznosi

.

Vodeći računa o površini na koju djeluju pojedine komponente napona, jednačina 4.5. postaje:

(4.6.)

Obzirom da je

, poslije sreĎivanja jednačine 4.6. dobiva se:
(4.7a.)

i analogno za

pravce:
(4.7b.) (4.7c.)

Ove tri skalarne jednačine 4.7. predstavljaju zakon o odrţanju količine kretanja fluidnog elementa, napisan u diferencijalnom obliku. Jednačine su poznate kao Sen-Venanove18 jednačine kretanja. Jednačine sadrţe deset nepoznatih veličina: gustinu , tri komponente brzine komponenti napona ( pošto su i šest ).

18

Jean Claude Barré de Saint-Venant

64

dinamike fluida koja u vektorskom obliku glasi: Obzirom da se ovdje analizira kretanje idealnog fluida.) gdje su: 4.3.9.) Već ranije je navedeno da izmeĎu tri normalna napona postoji odnos: (4..10. kod koga se moţe zanemariti dejstvo sila viskoziteta. 4.8. OJLEROVE JEDNAČINE KRETANJA IDEALNOG FLUIDA U poglavlju 4. U odsustvu viskoznosti ne postoji mogućnost da se generišu površinske sile u fluidu te je: Sada su površinske sile odreĎene tenzorom napona koji se pojavljuje u obliku: (4.4.9.2. Uvaţavajući naprijed navedeno. koji se naziva hidrostatičkim pritiskom ili pritiskom u posmatranoj tački. Negativan predznak pokazuje da je hidrostatički pritisak usmjeren suprotno smjeru vanjske normale na površinu.) Dakle veličina normalnog napona ne zavisi od pravca te se tenzor redukuje na skalar .Dobivene tri skalarne jednačine 4. DEJSTVO SILA NA IDEALAN FLUID Fluid konstantne gustine.8.7. je izvedena opšta jednačina 4. se mogu napisati u obliku jedne vektorske jednačine: (4. se naziva idealnim.11.3. površinske sile su odreĎene tenzorom napona u poglavlju 4. jednačina 4.) gdje su: 65 . dobiva se: (4.

Naravno. predstavlja Ojlerovu diferencijalnu jednačinu u vektorskom obliku za kretanje idealnog fluida.) (4.12c. Projekcije vektorske jednačine na koordinatne ose su: (4. a druga jednačina stanja.13. poznate kao jednačine pritiska. Kao takve one daju uvid u mehanizam toka. koje je kao takve formalno nemoguće integraliti. Ojlerove diferencijalne jednačine kretanja fluida su izvedene za fluidni element.12.) Dobivene jednačine 4. tj. Ojlerove jednačine vrijede za opis kretanja neviskoznog. Da bi sistem jednačina postao zatvoren potrebno je definisati još dvije jednačine.13c. 4. gradijent pritiska koji ima prirodu vektora.12a. prisustvo komponenata konvekcijalnog ubrzanja ovim jednačinama daje karakter nelinearnih parcijalnih diferencijalnih jednačina. potrebno je Ojlerove jednačine transformisati. predstavljaju diferencijalne jednačine u skalarnom obliku. integraliti ih po toj zapremini. da bi se našlo rješenje za neki posmatrani problem potrebno je definisati početne i granične uslove. odnosno napisati u specifičnom obliku.12b.13b. Za praktičnu primjenu ovih jednačina iste treba izraziti za konačnu zapreminu fluida.) (4. Jedna od jednačina će biti jednačina kontinuiteta.5.11. Pri analizi će se posmatrati komponenta ubrzanja u pravcu ose: 66 . od sila bi ostale samo sile pritiska.13a. i 4. Navedena jednačina 4. Kada ne bi bilo dejstva zapreminskih sila.zapreminska sila po jedinici zapremine. Onda bi izvedene jednačine postale uopštene Ojlerove jednačine. Jednačine sadrţe pet nepoznatih veličina: . Odnos pritiska i gustine moţe biti odreĎen i eksperimentalno. OJLEROVE JEDNAČINE U GROMEKA-LAMBOVOJ FORMI ILI TRANSFORMISANE OJLEROVE JEDNAČINE Da bi se dobile jednačine pristupačnije za analizu strujanja i integralenje.) (4.) ili u razvijenom obliku: (4. MeĎutim.) (4. koja daje daje vezu izmeĎu pritiska i gustine. nestišljivog (i stišljivog) fluida.

) Ako zapreminske sile imaju potencijal . vrijednost ili Obzirom da su: dobiva se: Ovo se je moglo pisati jer je poznato da je vektorski proizvod dvostruke vrijednosti vektora vrtloţenja i vektora brzine: TakoĎe. dodamo i oduzmemo članove izraza se neće promijeniti.15b. znajući da je . tada su komponente sile mogu izraziti kao: 67 .15a.14.) Ako na desnoj strani izraza 4.) (4. Ojlerove jednačine se (4.(4. i .) (4. moţe se pisati: Ako se analogno uradi i za komponente ubrzanja u mogu napisati kao: i pravcima.14.15c.

Ako je sila gravitacije jedina zapreminska sila.17b. Ovo nema fizičkog smisla obzirom da tada nema kretanja.) (4.6. Ovaj vid kretanja se naziva nevrtloţnim ili potencijalnim. 4.) Član    je jednak nuli za tri slučaja: Kada je brzina fluida jednaka nuli . Kada je vektor vrtloţenja jednak nuli .18.) Navedene jednačine 4.18.17c. kao i vektorska jednačina 4.) gdje je osa usmjerena prema gore. tada je: (4.) (4. Kada je član: Ojlerove jednačine se znatno uproštavaju i postaju: (4. Kretanje fluida kod kojeg su vektor vrtloţenja i vektor brzine kolinearni.17a.17. odnosno njegove komponente. BERNULIJEVA JEDNAČINA – JEDNO RJEŠENJE OJLEROVE JEDNAČINE . tada je njihov vektorski proizvod jednak nuli. je u formi svrdla i naziva se zavojnim ili helikoidnim kretanjem i poznato je kao Gromeka-Beltrami kretanje. Ojlerove jednačine se mogu integraliti i kada je strujanje nestacionarno i nevrtloţno u cijeloj oblasti toka i Ojlerova jednačina glasi: Za potencijalno strujanje je 68 . prethodne jednačine se mogu pisati kao: (4. u skalarnom obliku. ali kada brzina ima svoj potencijal . odnosno paralelni. Kada je vektor vrtloţenja paralelan vektoru brzine .) ili u vektorskom obliku: (4.16. Specifičnost dobivenih izraza je u tome što u sebi sadrţe vektor vrtloţenja. se nazivaju Ojlerovim jednačinama u Gromeka-Lambovoj formi ili transformisane Ojlerove jednačine. Obzirom da je za idealan fluid gustina konstantna.19.

Prvi član, poslije smjene

, postaje:

jer se red operacija

i

moţe izmjeniti. Ovim načinom se dobiva:

Izraz u zagradi zavisi od koordinata i od vremena . Gradijent predstavlja operaciju prostornog diferenciranja, a ne vremenskog, nad funkcijama. Uslov da on bude jednak nuli zahtjeva da funkcija ne zavisi od , ali moţe da zavisi od vremena:
(4.20.)

gdje je

proizvoljna funkcija od vremena.

Ovim načinom je naĎen integral Ojlerove jednačine za potencijalno strujanje, a dobiveni izraz 4.20. predstavlja Koši19-Lagranţeovu20 jednačinu. Ona je veoma slična Bernulijevoj21 jednačini, ali ipak postoje bitne razlike:   Izraz 4.20. nije dobiven integralenjem duţ putanje fluidnih elemenata, nego je integralenje izvedeno za čitav fluidni prostor. Zbog toga se ne mijenja od strujnice do strujnice i vaţi za čitavo polje. ne predstavlja konstantu već zavisi od vremena. Dakle, pri potencijalnom i nestacionarnom strujanju energija se mijenja sa vremenom.

Ako je strujanje potencijalno i stacionarno imamo:

i ako je fluid u polju zemljine teţe:

izraz poprima oblik:
(4.21.)

Izraz 4.21. predstavlja jedno rješenje Ojlerove jednačine i naziva se Bernulijeva jednačina, Kao što je u postupku izvoĎenja navedeno, ona se moţe primijeniti za stacionarno, nevrtloţno kretanje idealnog (nestišljivog i neviskoznog) fluida. Vaţno je primijetiti da konstanta ima istu vrijednost za cijelu oblast kretanja fluida jer nisu uočena nikakva ograničenja u pogledu

19 20

Augustin-Louis Cauchy Joseph Louis Lagrange 21 Daniel Bernoulli

69

putanje integralenja. Zato, u ovom slučaju, zakon o odrţanju strujne energije ima širi značaj jer vaţi za cijeli prostor kretanja.

4.7.

BERNULIJEVA JEDNAČINA ZA STRUJNU LINIJU
i nisu kolinearni. strujne linije:
(4.22.)

Analizirat će se opšti slučaj vrtloţnog kretanja fluida, kada vektori Unutar fluidne oblasti posmatrajmo usmjereni element

Skalarnim mnoţenjem elementa , jednačina 4.22., sa Ojlerovom jednačinom 4.18. u Gromeka-Lambovoj formi, dobiva se:
(4.23.)

Kako je usmjereni element strujne linije kolinearan brzini (posljednji član jednačine 4.23.) jednak nuli, tj.:

to je mješoviti proizvod

Ovo znači da duţ strujne linije ili vrtloţne linije vaţi:
(4.24.)

Ako se izraz 4.24. integrali duţ strujne linije od tačke 1 do tačke 2, dobiva se:

Obzirom da su tačke 1 i 2 izabrane proizvoljno na strujnoj liniji, moţe se pisati:
(4.25.)

Izraz 4.25. predstavlja Benulijevu jednačinu. Konstanta ima vrijednost za tačke koje leţe na istoj strujnoj liniji. Ako se kroz tačke na odabranoj strujnoj liniji povuče familija vrtloţnih linija, slika 4.2., dobiva se površina u prostoru. Kako i duţ vrtloţne linije vaţi Bernulijeva jednačina, a svaka vrtloţna linija ima jednu zajedničku tačku sa strujnom linijom, zaključuje se da za sve tačke na uočenoj površini, konstanta ima istu vrijednost. Formalno posmatrano, Bernulijeva jednačina 4.25. i 4.21.su identične, ali se razlikuju po domenu vaţeće primjene obzirom na uslove pod kojima su izvedene. Konstanta je vaţeća za cijelu oblast toka.

70

Slika 4.2.: Familija vrtložnih linija

4.8.

ANALIZA BERNULIJEVE JEDNAČINE

Za fluid u oblasti dejstva zemljine teţe, kao jedine zapreminske sile potencijala , moţe se napisati Bernulijeva jednačina u obliku:
(4.26.)

Posmatrati će se kretanje fluidnog elementa, mase jednačine 4.26. sa , dobiva se:

, niz strujnu liniju. Mnoţenjem

(4.27.)

Prvo se moţe konstatovati da suma tri člana na lijevoj strani jednačine 4.27. ostaje konstanta, ako fluidni element ostaje na istoj strujnoj liniji. Prvi član predstavlja kinetičku energiju fluidnog elementa ili energiju kretanja predstavlja kinetičku energiju po jedinici mase. i označava sposobnost fluida da

brzinom . Dakle, član Drugi član

ima dimenziju energije

uslijed povišenog pritiska vrši rad. Treći član označava rad učinjen protiv dejstva sile zemljene teţe. Dakle, ovo je energija uslijed poloţaja u odnosu na referentnu ravan. U suštini, Bernulijeva jednačina predstavlja zakon o odrţanju energije duţ strujne linije. Pri kretanju niz strujnu liniju moţe se npr. povećati brzina, ali to mora biti popraćeno odgovarajućim smanjenjem pritiska ili promjenom poloţaja. Ako Bernulijevu jednačinu 4.27. podijelimo sa teţinom fluidnog elementa se: , dobiva

71

Za slučaj kada je fluid u stanju mirovanja. Bernulijeva jednačina se svodi na oblik: (4.3. predstavljaju energiju po jedinici teţine fluida i imaju dimenzije duţine . BERNULIJEVA JEDNAČINA ZA STRUJNU CIJEV Kako je presjek elementarne strujne cijevi beskonačno mali.: Napori Kao što se vidi sa slike 4.(4.9. i konačno. moţe se smatrati da je Bernulijeva jednačina za strujnu liniju primjenljiva i za kretanje duţ te cijevi.). 4. ukupni napor kao suma tri prethodna.) Ako se zamisli.: (4.) Svi članovi jednačine 4. da se strujna cijev sastoji od beskonačno mnogo elementarnih strujnih cijevi. da se od ukupnog napora. oduzme vrijednost brzinskog napora.3.) Slika 4.3.31.: 72 . piezometarska linija se najlakše crta tako. linija energije. tj.30. geodetskom ili geometrijskom naporu (treći član).28. energija koju nosi fluid u jedinici vremena se moţe dobiti sabiranjem.28. Ovako dobivena vrijednost energije se naziva naporom. energija fluida po jedinici vremena iznosi: (4. Kod masenog protoka ..29. slika 4.28. pa se govori o brzinskom naporu (prvi član lijeve strane jednačine 4. piezometarskom naporu (drugi član). .) i predstavlja osnovnu jednačinu hidrostatike.

33.odnosno: (4.) Kada se strujne linije udaljavaju ili pribliţavaju pod malim uglom.35. tj.) Na osnovu jednačine 4. Izjednačavajući ovu veličinu kinetičke energije sa odgovarajućom veličinom energije koja proĎe kroz ovaj presjek.32.37. srednja brzina po poprečnom presjeku. (4.) Vezano za drugi član desne strane jednačine 4.36. se moţe izvući ispred integrala i moţe se pisati: (4.32. ..33. Količina kinetičke energije prenesena brzinom fluida u posmatranom presjeku jednaka je: (4.34. mogu se dati slijedeća objašnjenja: Ukoliko u presjecima u kojima treba primijeniti jednačinu energije ne vladaju uslovi jednodimenzionalne analize treba uvesti koeficijent korekcije rasporeda brzina za energiju.34. slijedi da je: (4. uključujući koeficijent korekcije brzine za energiju.) Sada se moţe pisati: 73 . moţe se pokazati da u nekom poprečnom presjeku pribliţno vaţi hidrostatički zakon rasporeda pritiska. jer je očigledno da: (4.) gdje su: teţina fluida koja u jedinici vremena proĎe kroz presjek kinetička energija jedinice teţine fluida.) gdje su: brzina u pojedinim tačkama poprečnog presjeka. u prvom integralu na desnoj strani jednačine 4. izraţene preko srednje brzine po presjeku. izraz u zagradi.

10. Centralna cijev sluţi za mjerenje zaustavnog pritiska (dinamički + statički pritisak).gdje su: srednja brzina fluida u posmatranom poprečnom presjeku. koji se prema jednačini 4. Uz definiciju koeficijenta korekcije moţe se dodati da: predstavlja srednju kinetičku energiju fluida po jedinici mase koja prolazi kroz posmatrani presjek. Na vrhu Pito-Prandtlove cijevi su pijezometarski i brzinski napor: a pijezometerski napor na periferiji cijevi je: 22 23 Gaspard-Gustave Coriolis Pitot-Prandtl 74 . Za laminarno strujanje kroz cijev okruglog poprečnog presjeka je . a periferna cijev sa bočnim otvorima mjeri samo statički pritisak.4. slika 4.39.) Koeficijent korekcije za kinetičku energiju se naziva i Koriolisov 22 koeficijent. PRIMJERI PRIMJENE BERNULIJEVE JEDNAČINE MJERENJE BRZINE Mjerenje brzine fluida je moguće izvršiti pomoću Pito-Prandtlove23 cijevi.) 4. Koeficijent korekcije je veći od jedinice. 4. a za turbulentno strujanje kroz istu cijev je Ako se jednačina za energiju podjeli sa teţinskim protokom jednačina za strujnu cijev u formi napora: dobiva se Bernulijeva (4. Ona je izvedena u obliku dvije koaksijalne cijevi malog poprečnog presjeka.1.37. koeficijent korekcije kinetičke energije.10. moţe pisati:: (4.38.

) gdje su: gustina fluida kojim je napunjen diferencijalni manometar (manometarski fluid). alkohol. gustina fluida čija se brzina mjeri.40.Prandtlova cijev je spojena sa diferencijalnim -manometrom ( -cijev) koji je napunjena manometarskim fluidom. 75 . Analizirajući pritisak u odgovarajućim presjecima diferencijalnog manometra uz poštivanje uslova neprekidnosti sredine. Pritisak iznad slobodnog nivoa tečnosti je . voda. Isticanje je u atmosferu. 4. ISTICANJE TEČNOSTI IZ REZERVOARA Na slici 4.10. gustine Ako se Pito-Prandtlova cijev postavi u struju fluida brzine .Slika 4.5.4. je prikazan rezervoar sa tečnošću. Ako je poprečni presjek otvora mnogo manji od površine poprečnog presjeka rezervoara. kao ţiva. itd. tada se spuštanje slobodnog nivoa tečnosti moţe zanemariti i problem tečenja smatrati stacionarnim. onda se u diferncijalnom dijelu manometra fluid postavi kao na slici 4.2.: Pito-Prandtlova cijev Pito.4.. dobiva se: (4.

24 Evangelista Torricelli 76 . i izraz 4.43.41. Protok realne tečnosti kroz otvor na rezervoaru se moţe odrediti pomoću izraza: (4. za brzinu isticanja.41. Bernulijeva jednačina primijenjena na strujanje izmeĎu tačaka 1 i 2 glasi: (4. Pritisak u mlazu nije tačno poznat.44. iz Bernulijeve jednačine 4. Ova zakonitost je poznata kao Toričelijeva24 teorema. Kao dobra aproksimacija se uzima da je pritisak u mlazu jednak okolnom atmosferskom pritisku .) Brzina tečnosti na izlazu iz rezervoara je jednaka brzini padanja krutog tijela sa visine . koeficijent protoka koji uzima u obzir uticaj realnih osobina tečnosti.Slika 4.: Isticanje tečnosti iz rezervoara Zamišljena linija koja spaja tačke 1 i 2 predstavlja strujnu liniju.42. (4.42. onda je postaje: .) Ako je rezervoar otvoren prema atmosferi. se dobiva: odnosno: (4.5. Uvaţavajući ovo.) Obzirom da je brzina mala moţe se zanemariti.) gdje su: površina poprečnog presjeka otvora.

odnosno razlike pritisaka. poslije postepenog proširenja dostigao početni poprečni presjek . da bi konačno.3. zatim se presjek suţava na neku minimalnu vrijednost . koji je ispunjen fluidom gustine . Na početnom i najuţem presjeku izbušeni su otvori za priključke koji sluţe za mjerenje pritiska.10.41. MJERENJE PROTOKA POMOĆU VENTURIJEVE CIJEVI Venturijeva25 cijev je instrument koji sluţi za mjerenje protoka fluida. slika 4.6. respektivno. Razlika pritisaka se mjeri manometrom. On ima kratku sekciju istog poprečnog presjeka kao i priključni cijevni vod . dobivamo: odnosno: Protok kroz Venturijevu cijev je: Primjenjujući jednačinu hidrostatike na fluid u protok: cijevi. moţe se dobiti izraz za teoretski 25 Giovanni Battista Venturi 77 . Bernulijeve jednačine 4. iz Ako uzmemo da su koeficijenti korelacije kinetičke energije jednaki jedinici.4. . Za kretanje nestišljivog fluida integralna jednačina kontinuiteta je: gdje su i srednje brzine u presjecima 1 i 2..

te je realni protok: Koeficijent protoka se odreĎuje eksperimentalno za datu Venturijevu cijev.: Venturijeva cijev Uticaj realnih osobina fluida obuhvata se pomoću koeficijenta protoka .Slika 4. 78 .6.

u svakoj tački fluidnog polja nije neophodno nego je od interesa poznavanje ukupnog dejstva fluida na tijelo. Posmatraće se dejstvo fluida pri prolasku kroz graničnu površinu na slici 5. U tim slučajevima poznavanje detaljnih karakteristika toka.5.1.1. gdje su promjene osobina.1. kao sto je prikazano Slika 5. MeĎutim.1. To znači da su osobine fluida normalno na osu strujne cijevi konstantne. JEDNODIMENZIONALNA ANALIZA TOKA Dimenzionalnost kretanja se odreĎuje prema broju nezavisnih geometrijskih koordinata. normalno na strujnu liniju zanemarljive u odnosu na promjene niz istu. Prema Njutnovim zakonima. rezultujuća sila koja djeluje na fluidni element. promjena brzine tijela nastaje kao posljedica dejstva sila. 79 . U opštem slučaju kretanja su trodimenzionalna. Drugi Njutnov zakon primijenjen na materijalni element mase ima oblik: (5. Pri rješavanju takvih problema koristi se osnovna jednačina dinamike o promjeni količine kretanja u integralnom obliku. 5. količina kretanja. kaţe se da je kretanje jednodimenzionalno. npr. Najčešći oblik jednodimenzionalnog toka je kretanje u strujnoj cijevi.: Granična površina Granična površina moţe biti nepokretna ili translatorno pokretna sa konstantnom brzinom. od interesa je odreĎivanje sile kojom fluid u kretanju djeluje na potopljeno tijelo ili uopšte na čvrstu konturu. brzine i pritiska. PROMJENA KOLIČINE KRETANJA U velikom broju problema mehanike fluida.) gdje su: brzina kretanja fluidnog elementa. ako osobina toka zavisi od jedne koordinate.

od . U slučaju gravitacionog polja. zapreminska sila je: (5. vremenska promjena količine kretanja je jednaka rezultujućoj sili koja djeluje na fluidni element.4.Prema jednačini 5. kao što su gravitaciono i elektromagnetno.) gdje je ubrzanje zemljine teţe. odnosno: (5. te je doprinos ovog člana jednak nuli. U ovom članu brzina izmeĎu vektora i mani od igra dvostruku ulogu. ako je ugao veći od ovoga. a tako i količina kretanja fluidnog elementa kada prolazi kroz tu tačku. predstavlja promjenu količine kretanja mase unutar granične zapremine. Ako je kretanje stacionarno. Na osnovu ovoga.2. 80 . fiksirane u odnosu na koordinatni sistem . a manji granične površine fluid izlazi iz granične zapremine. Ako je ugao predznak proizvoda je pozitivan i kroz taj segment . Drugi član predstavlja uticaj promjene količine kretanja uslijed ulaza i izlaza fluida iz granične površine. Pravac djelovanja gravitacione sile prolazi kroz teţište granične zapremine. predznak proizvoda je negativan i označava ulaz fluida u graničnu zapreminu.3.1.3. Naprotiv.. se moţe napisati: (5.) gdje su: količina kretanja mase unutar granične zapremine sila koja djeluje na posmatranu fluidnu masu. U skalarnom proizvodu odreĎuje da li se radi o ulazu ili izlazu fluida iz granične zapremine.) Prvi član jednačine 5. brzina se pojavljuje i kao intenzivna osobina količine kretanja. Primjenom zakona transformacije (na član graničnu zapreminu moţe se pisati: ) izmeĎu sistemskog pristupa i pristupa za . Osim Desna strana jednačine predstavlja sumu svih vanjskih sila koje djeluju na graničnu zapreminu fluida. brzina u proizvoljnoj tački ostaje konstantna. Zapreminske sile potiču od vanjskog polja. Kao što je već napomenuto. vanjske sile se mogu podijeliti na zapreminske i površinske.

2. U opštem slučaju.) Komponenta fluidne konture odreĎena je veličinom normalnih i tangencijalnih napona na odgovarajućem segmentu konture.) Konačno. reakciju elemenata uslijed dejstva fluidne mase.5. Granična površina označena crtkanom linijom ima segment konture koja prolazi kroz fluid: i segment konture u dodiru sa čvrstim tijelom: 81 .7. kroz oslonac.9.9. je primijenjena za odreĎivanje sile . te se moţe napisati: (5. 5. Dominantan uticaj ima hidrostatički pritisak. se moţe napisati: (5.3.2. Zato se površinske sile prikazuju kao suma tri komponente: (5. kojom fluid u stacionarnom kretanju djeluje na redukciono koljeno (u horizontalnoj ravni ).) Ilustracije radi. jednačina 5.. korištenjem jednačina 5. granična površina se sastoji od segmenta konture koja prolazi kroz fluid.2. izračunava se pomoću tenzora napona : (5.4.) Komponenta predstavlja dejstvo čvrste konture. npr. Na dijelu slike 5. (a) je prikazano redukciono koljeno.6.) Dejstvo sile reakcije oslonca.(b) je prikazan poligon sila (vektorski dijagram). nastale u presjeku granične površine i čvrstog tijela. segmenta konture koji se poklapa sa konturom čvrste površine i segmenta koji presijeca konturu čvrstog tijela. prikazano na slici 5.Površinske sile djeluju na graničnu površinu i predstavljaju dejstvo okolnog fluida i dejstvo čvrste konture koji su u kontaktu sa graničnom površinom. odreĎenih tenzorom napona . a na dijelu 5. koja se na fluid prenosi pomoću normalnih i tangencijalnih napona. i 5. (5.8.5.

Slika 5. obzirom da je maseni protok .10.9. Zapreminska sila predstavlja teţinu fluida unutar granične zapremine. član jednačine 5. se moţe napisati po segmentima granične površine kao: (5.10. je: Drugi član jednačine 5.: Okolni fluid djeluje na graničnu površinu u presjecima i .: Djelovanje fluida na redukciono koljeno Obzirom da je strujanje stacionarno.) Doprinos trećeg člana sa desne strane jednačine 5. tj. te se moţe napisati: 82 . i nepromjenjive.2. je: obzirom da su vektori i po konturi meĎusobno normalni. imamo: U slučaju kada su brzine fluida u presjecima ili.9.

14. Drugim riječima. Prema III Njutnovom zakonu dejstvo fluida na čvrstu konturu je jednak negativnom dejstvu konture na fluid. Da bi se princip jednodimenzionalne analize kretanja mogao primijeniti na fluks količine kretanja i u slučajevima nejednolikog rasporeda brzina po presjeku potrebno je uvesti koeficijent korekcije. nije poznata jer granična površina ne siječe noseće elemente konstrukcije. Uslov jednodimenzionalne analize proširen na bilo koju vektorsku veličinu kaţe da je dovoljno poznavanje posmatrane vektorske veličine samo u jednoj tački presjeka za poznavanje tog vektorskog polja u cijelom presjeku. tj.12. jednačina 5. se moţe iskoristiti za odreĎivanje su poznati ostali članovi te vektorske jednačine. onda pod uslovima jednodimenzionalne analize slijedi da u posmatranom presjeku strujne linije moraju biti paralelne ili bar pribliţno paralelne kako bi brzine u svim tačkama presjeka bile praktično meĎusobno jednake.) Navedeni izraz 5. Sa koeficijentom korekcije stvarni protok količine kretanja kroz neki presjek. Alternativno. bio bi: (5. Pretpostavlja se da su relativni pritisci konstantni u posmatranom presjeku. izraţen preko srednje brzine protoka u tom presjeku.) ili (5. kako bi se mogli dimenzionisati nosaći koljena: (5.13a. se koristi za odreĎivanje dejstva fluida na element.13b. uz pomoć vektorskog dijagrama.) Postavljeni uslov o konstantnosti brzina u svim tačkama presjeka predstavlja uslov jednodimenzionalne analize toka. moţe se napisati: (5.12.Smjer sila pritiska i odreĎuje vrijednost relativnog pritiska i jer isti mogu biti veći ili manji od nule.2. Reakcija oslonca .: (5.(b) je prikazan vektorski dijagram – poligon sila. koji u sebi sadrţi efekt promjene brzine po poprečnom presjeku toka.9.) gdje je jedinični vektor normale na površinu.11. Ukoliko je to vektorsko polje – polje brzina. u ovom slučaju. Dejstvo konture se moţe odrediti ako se poznaje raspored normalnih i tangencijalnih ako napona na konturi . On se svodi na to da je brzina u bilo kojoj tački presjeka predstavnik brzinskog polja u cijelom presjeku. u presjecima gdje se moţe primijeniti princip jednodimenzionalne analize kretanja na polje brzina. Koristeći naprijed navedene izraze.) Na slici 5. konvekcijalno ubrzanje je jednako nuli. 83 .

za slučaj laminarnog kretanja fluida u cijevi okruglog poprečnog presjeka je: 84 .15.) Koeficijent korekcije uzima u obzir nekonstantnost rasporeda brzina. Njegova vrijednost je uvijek veća od jedan. Na primjer.Koeficijent korekcije ili Bazenov koeficijent za količinu kretanja se odreĎuje iz: (5.

Pri ravanskom strujanju.1. Tada se govori o ravanskom strujanju fluida. Ovdje se ne misli na kretanje fluida u tankom sloju. što ima drukčiju fizičku interpretaciju. naravno uz izvjesna ograničenja. kao uopšte i sve veličine koje se odnose na ravansko strujanje budu nezavisne od promjenljive . Zato. da projekcije brzine i . POTENCIJALNO STRUJANJE FLUIDA RAVANSKO STRUJANJE NESTIŠLJIVOG FLUIDA Ponekad se fluid kreće tako da je strujna slika identična ili skoro identična u svim ravnima koje su paralelne nekoj referentnoj ravni. Protok kroz izabranu krivu u ravni znači da fluid u jedinici vremena prolazi kroz odgovarajuću cilindričnu površinu. eventualno.) a gradijent bilo koje funkcije : (6. ) pa je: Uslov nije dovoljan da strujno polje definišemo kao ravansko.2. kretanje vode kroz velike pravougaone kanale. Zato izvod ma koje veličine mora biti jednak nuli pri ravanskom strujanju. podrazumijeva se da je to trag prave koja je normalna na ravan. meĎusobne razlike su toliko male da oslanjanje na pretpostavku o istovjetnosti strujanja ne vode pogrešnim zaključcima.1. MeĎutim. a da se izvedeni zaključci mogu primijeniti i za strujanje kroz sve ostale ravni. jer se fluid moţe kretati u paralelnim slojevima raznim brzinama. i od vremena . Kao primjer ravanskog strujanja moţe posluţiti. 6. Prednost ovakvog uproštenja se sastoji prvenstveno u tome da se kretanje fluida moţe posmatrati u jednoj od paralelnih ravni. Potrebno je još. kada se govori o tački u ravni.) iz kojeg se saznaje da vektor stoji uvijek normalno na ravan kretanja.6. U prirodi nema ravanskih strujanja jer se slike strujanja razlikuju čak i kad su ravni paralelne. Jednačina kontinuiteta nestišljivog fluida postaje: (6. Za vrtlog se dobiva izraz: (6.3. STRUJNA FUNKCIJA Diferencijalna jednačina strujne linije (strujnice) pri ravanskom strujanju je: 85 . npr.) 6. a da zavise jedino od i . koja graniči sa paralelnim ravnima čije je rastojanje jedinično. brzina se uvijek moţe smatrati paralelnom ravni.2.

koji se ovdje posmatra. Ovaj uslov je uvijek ispunjen pri strujanju nestišljivog fluida. jednačina 6.5. predstavlja jednačinu krive linije u ravni . Uvaţavajući naprijed navedeno.10. Kada je jednačina egzaktna moţe se neposredno napisati: (6. u protivnom treba traţiti integralni faktor kojim bi se lijeva strana pomnoţila i tako dovela do potpunog diferencijala.) Za odreĎenu vrijednosti konstante .) što predstavlja uslov da bi početna jednačina bila egzaktna.5. strujne linije svodi na: (6.6.) ili poslije integralenja: (6.8. egzaktna..7.10. odnosno 6. jednačina 6. odreĎuju funkciju koja zavisi od promjenljivih i .) Vidi se da jednakost drugih izvoda: funkcije moţe postojati jedino kada je: (6.2. neke funkcije ..4.5.4. jer se podudara sa jednačinom kontinuiteta 6.) Ova jednačina se moţe integraliti kada se lijeva strana dovede do oblika potpunog diferencijala .(6. Ako je navedena jednačina 6. koja se moţe mijenjati tokom vremena. 6. Tada se diferencijalna jednačina 6. Jednačine 6.. i 6.7.10.6.4. onda njena lijeva strana predstavlja potpuni diferencijal..) to se poreĎenjem ova dva izraza.) a kako je: (6. dobiva: (6. predstavlja cilindričnu površinu u prostoru.9. Za proizvoljne vrijednosti konstante dobiva se 86 . a u opštem slučaju i od vremena . koja se mora zadovoljiti.

1. ograničenu paralelnim ravnima i .: Protok kroz proizvoljnu krivu AB u ravni 0xy (6. funkcija mora zadovoljiti Laplasovu (6. Funkcija se naziva strujna funkcija. Pri potencijalnom strujanju. kada je jednačinu: .12.: Laplasov operator ili Laplasian. u opštem slučaju. iz izraza 6.13.) gdje je. ustvari. onda je: (6. Kada je strujanje stacionarno.: Slika 6. strujne linije su nepromjenjene u ravni i poklapaju se sa putanjom fluidnih elemenata.14.) Funkcija moţe posluţiti i za izračunavanje protoka kroz proizvoljnu krivu u ravni .13.1. vidi sliku 6. strujna funkcija ne zavisi od vremena.11. slijedi: 87 .14. predstaviti kao: (6.sistem krivih linija u ravni. Primjenom strujne funkcije moţe se vrtlog .. To je.) Iz izraza 6.) Ako predstavlja usmjereni element krive .1. odnosno kroz cilindričnu površinu normalnu na ravan . odnosno sistem strujnih površina. i 6. sistem strujnih linija.

: ..) Prema izrazu 6. na ovaj način.16. tj.15.) onda moţemo reći da je strujanje potencijalno. Ako je moguće naći skalarnu funkciju preko koje se moţe izraziti brzinsko polje onda se rješenje problema strujanja fluida znatno uproštava jer se ono svodi na nalaţenje odgovarajuće skalarne funkcije. za komponente brzina na neke kinematske karakteristike strujanja dolazi se do dopunskih svojstava potencijalnog strujanja fluida. Činjenica da je brzina vektorska funkcija. Primjenom izraza 6..) 88 .15. Ako skalarna funkcija zadovoljava uslov da su komponente brzine izvod te funkcije u odgovarajućim pravcima. Funkcija ima karakteristike funkcije potencijalnog polja. Ako se iste uvrste u izraz za komponente vrtloţenja. polje gravitacionih sila je definisano funkcijom potencijala gdje je osa usmjerena naviše). dobiva se: (6. Za polja za koja se moţe specificirati skalarna funkcija. protok kroz konturu funkcija u krajnjim tačkama krive.16. kao nezavisno promjenljivih veličina. se nazivaju potencijalna polja (npr. Da je ona potencijal brzine pokazuje činjenica da se iz njenih izvoda dobivaju komponente brzina. sa matematske tačke gledišta.Obzirom da strujna funkcija ne zavisi od . POTENCIJALNO STRUJANJE Poznavanje rasporeda brzina i pritisaka nekog strujanja u prostoru i vremenu problem je riješen jer se ostale veličine mogu dobiti iz ovih poznatih rješenja. dobiva se: (6. Obzirom da ona opisuje njihovu kontinualnu raspodjelu u funkciji koordinata i vremena. jednak je razlici vrijednosti koje ima strujna 6.17. izraz 3.71. Obuhvatajući obadva njena svojstva slijedi da je funkcija zaista funkcija potencijalnog polja. oteţava nalaţenje rješenja.: (6. onda je funkcija polja.3. Funkcija koja zadovoljava ovaj uslov je funkcija potencijala brzine i ona u potpunosti definiše polje brzine.

Svaka od funkcija i zadovoljava Laplasovu jednačinu 28.) 26 27 Augustin Cauchy Bernhard Riemann 28 Funkcije koje zadovoljavaju Laplasovu jednačinu (neprekidne i sa neprekidnim parcijalnim izvodima prvog i grugog reda) nazivamo Laplasovim ili harmonijskim funkcijama. fluida dolazi do formiranja zona u kojima sile viskoziteta ne dolaze do izraţaja.Iz navedenih jednačina u izrazu 6.) Jednačine 6.19. skalarni proizvod gradijenta ovih funkcija je jednak nuli: što znači da su gradijenti meĎusobno normalni.7. imamo: Izjednačavajući izraze za komponente brzina dobiva se: (6. u prirodi ne postoji neviskozan fluid. Tako se dobiva: (6. otvoreni tokovi konstantnog pritiska na slobodnoj površini i slično). To dokazuje. Ako ravansko strujanje ima potencijal brzine .. ali pri kretanju realnog. iz izraza 6. koje predstavljaju uslove nevrtloţnosti elemenata fluida moţe se doći do osnovnih svojstava potencijalnog strujanja fluida. se nazivaju Koši26-Riemanovim27 jednačinama. viskoznog. većinom i nevrtloţno (isticanje i prelijevanje.. u principu. One pokazuju da strujne ( ) i ekvipotencijalne linije ( ) predstavljaju dva sistema.20. To su slučajevi u zonama izrazito velikog ubrzanja fluida gdje je strujanje. 89 . teorija potencijalnog strujanja fluida se primjenjuje na kretanje idealnog fluida.19. Ovo se lako moţe dokazati.) S druge strane.17. MeĎutim. uvrštavanjem komponenti brzine izraţenih preko funkcije potencijala u jednačinu kontinuiteta. Nevrtloţnost je usko vezana za odsustvo dejstva sila viskoziteta. Prema ovome. meĎusobno normalnih linija. konvergentno strujanje. biće: (6.18. Na takva strujanja se moţe primijeniti teorija potencijalnog strujanja. Fluid u kojem je moguće zanemariti viskozitet je idealan fluid. neki slučajevi kretanja tijela kroz fluid.

. npr. dobiva se: (6.: Ako se integrali prva jednačina.23. poznat potencijal brzine i neka se traţi strujna funkcija .21. ako postoji kretanje potencijala i strujne funkcije . Neka je. uvrštavanjem komponenti brzine.Analogno. to skalarna funkcija koja opisuje neko strujanje fluida u zoni toka.21. Jednačine 6.24.20. a zadovoljava Laplasovu jednačinu.19. Rješenja Laplasovih jednačina su harmonijske funkcije i bilo koja od njih predstavlja potencijal brzine. izraţenih preko strujne funkcije. od vrijednosti do . Ako je taj potencijal harmonijski u cijeloj zoni toka. dobiva se: (6. izuzev u nekim tačkama. tačke singulariteta.20.19. u izraz 6. pokazuju još jedno vaţno svojstvo funkcija i .22.22.) Obzirom da funkcija zadovoljava Laplasovu jednačinu.) Mora se pretpostaviti funkcija koja je za sada nepoznata funkcija od . moţe se napisati: (6.21. uvrsti u drugu jednačinu 6. dobivamo: 90 . i 6. Ako se dobiveni izraz 6. Naime.) Uvrštavanjem izraza 6. Koši-Riemanovi uslovi glase. Dobivene jednačine 6. onda moţe postojati i kretanje potencijala i strujne funkcije ( ). a druga se dobiva iz Koši-Riemanovih uslova. Kako Laplasova jednačina istovremeno izraţava uslov kontinuiteta i nevrtloţnosti. Koši-Riemanovih uslova. dobiva se: (6. prema jednačinama 6.) gdje je Laplasov operator ili Laplasijan.23.24. i 6. su Laplasove homogene parcijalne linearne diferencijalne jednačine drugog reda. pokazuje da je u toj zoni toka zadovoljen uslov kontinuiteta i da je u njoj strujanje nevrtloţno. u uslov nevrtloţnosti ( ). onda su te tačke. odnosno strujnu funkciju. Samo se jedna od funkcija mora naći primjenom Laplasove jednačine.

dobiva se: Na kraju se nalazi vrijednost za: (6. kada se zna strujna funkcija . Koši-Riemanovih uslova. od vrijednosti do . je ekvivalentan izrazu 6.4. sada glase: (6. Komponente brzine i Koši-Riemanovi uslovi. Postupak za iznalaţenje potencijala brzine već prikazanim. Zna se da su one vezane Koši-Riemanovim uslovima i da svaka od njih zadovoljava Laplasovu jednačinu.) Ovaj izraz 6.) 6.19.) Da se je pri traţenju funkcije dobio bi se izraz: pošlo od druge jednačine 6.25.) Integralenjem dobivog izraza 6.26. ne mogu se izabrati bilo kakve funkcije i .25. analogan je sa Za neke oblike strujanja pogodnije je strujnu sliku opisati u polarnom koordinatnom sistemu .29. a na osnovu poznatih jednostavnijih strujanja. i smatrati da su one upravo funkcije koje odreĎuju neko strujanje.(6. .27. Ali. svaki par funkcija koje zadovoljavaju Koši-Riemanove 91 .26. Ove funkcije daju i analitičku i grafičku predstavu o kretanju.28. (6. Dakle.) a Laplasova jednačina za ravansko strujanje je data izrazom: (6. Ravansko potencijalno strujanje je potpuno definisano funkcijom potencijala i strujnom funkcijom . SLAGANJE STRUJANJA U ovom poglavlju će se izloţiti način na koji se dolazi do predstave o sloţenim strujanjima.27.

Dakle. 6. dobiva se: (6. Paralelno strujanje se karakteriše konstantnom brzinom fluidnog polja. ANALIZA POTENCIJALNIH STRUJANJA Primjeri potencijalnog strujanja fluida koji će se navesti. RAVANSKO STACIONARNO STRUJANJE FLUIDA . se odnose na najjednostavnije slučajeve stacionarnog ravanskog strujanja fluida. u bilo kojoj tački osu. Ako je pravac brzine odreĎen uglom u odnosu na pokazano na slici 6. . pa ih moraju zadovoljiti i funkcije: što znači da njima odgovara neko novo strujanje potencijala brzine i strujne funkcije . potencijala brzine Neka su i i strujne funkcije . vrlo sloţena strujanja. moguće je upoznati nova.uslove uvijek daju sliku nekog mogućeg strujanja.30.5. drugi par funkcija koje.5. Komponente brzine u i pravcu su: Iz izraza za komponente brzine i Koši-Riemanovih uslova. kod kojeg su strujne linije meĎusobno paralelne. očigledno je da takvih funkcija ima beskonačno mnogo. zadovoljavaju uslove: Ove funkcije odreĎuju drugo strujanje sa potencijalom brzine i strujnom funkcijom . Pretpostavimo da su odreĎene dvije funkcije i koje zadovoljavaju uslove: Njima odgovara potencijalno strujanje. Koši-Riemanovi uslovi su linearne parcijalne diferencijalne jednačine. često.) 92 . kao što je Najjednostavniji primjer strujanja fluida je stacionarno. Ne ulazeći u analizu kako će se one prilagoditi graničnim uslovima.1.2. poznavanjem pojedinih jednostavnih strujanja. takoĎe. Dobivene zbirne funkcije takoĎe zadovoljavaju Koši-Riemanove uslove. 6.

31. dobiva se: odnosno: (6. po drugoj promjenljivoj je: Ako ovaj izvod izjednačimo sa drugom jednačinom iz 6. Koši-Riemanovih uslova: (6.) Analogno.30..30.32. izjednačimo sa istim članom iz druge jednačine 6..32. strujna funkcija Ako izvod ove funkcije 6. dobiva se: (6. Koši-Riemanovih uslova. u izraz 6. Koši-Riemanovih uslova. po drugoj promjenljivoj.) Izvod funkcije 6. dobiva se: (6. dobiva se: 93 . se odreĎuje iz prve jednačine 6.: Ravansko stacionarno strujanje fluida Ako se integrali prva jednačina 6.31.Slika 6.30.34..2.) Uvrštavanjem izraza 6..) Dobivena funkcija zadovoljava jednačinu kontinuiteta u obliku Laplasove jednačine.33.34.30.31.

osom.36. dobiva se: (6.2. Zbog toga je cirkulacija po bilo kojoj zatvorenoj liniji jednaka nuli. te mogu biti izjednačene sa nulom. izraz 6.33. Ekvipotencijalne linije su pravci normalni na linije Dobiveni izrazi 6. Ovo je prikazano na izdvojenoj zatvorenoj liniji . a ekvipotencijalne linije su U cijelom strujnom polju stacionarnog strujanja nema tačaka singulariteta. za uzimajući: i i se mogu transformisati u polarni koordinatni sistem. .35..) Vodeći računa o usvojenom smjeru linije po kojoj se vrši integralenje (pozitivan smjer je smjer suprotan kretanju kazaljke na satu) i pravcu brzine.) Uvrštavanjem nepoznate funkcije. . postaju: a u polarnom koordinatnom sistemu su: Za ovaj slučaj strujanja.odnosno: (6. strujne linije su paralelne sa parelelne sa osom..35. i 6. slika 6.36.34. dobiva se: 94 . Strujne linije su pravci pod uglom prema osi. u izraz 6.) Vrijednosti konstanti i su proizvoljne. i Za slučaj strujanja paralelnog sa osom. jer su date funkcije potencijala harmonijske u cijeloj zoni toka. izrazi za funkciju potencijala brzine i strujnu funkciju u Dekartovom sistemu.

6.40.) Komponente brzine u bilo kojoj tački ovog toka. Iz prve jednačine se dobiva: (6.3. tako da se brzina u njemu mijenja obrnuto proporcijalno sa rastojanjem od ose rotacije.39. izraţene preko funkcije potencijala. POTENCIJALNI USAMLJENI VRTLOG U slučaju rotacije fluida u koncentričnim krugovima oko neke ose.5.) ili u Dekartovom koordinatnom sistemu: (6. je: (6.3. jednaka nuli. su: (6..Dakle.2.) Ako se naĎe izvod za po drugoj promjenljivoj i izjednači sa drugom jednačinom iz KošiRiemanovih uslova 6.28. funkcija potencijala izraţena u cilindričnim koordinatama. sistem strujnih i potencijalnih linija će biti kao na slici 6. odrediće se nepoznata funkcija : 95 .: Potencijalni usamljeni vrtlog Za ovaj vid strujanja fluida. po zatvorenoj krivoj.) Da bi se odredila strujna funkcija.38.28. Slika 6.37. treba primijeniti Koši-Riemanove uslove 6. u polju potencijalnog toka je cirkulacija.

42.41. Ali. i strujna funkcija 6.) U ovom slučaju se vidi. kriva 96 .3. Fluid kruţi u strujnoj ravni oko ose rotacije (koordinatni početak) u koncentričnim krugovima sa smjerom suprotnim smjeru kretanja kazaljke na satu . Ukoliko se primićemo osi rotacije brzina teţi beskonačno velikoj brzini .42. (slika 6. Sa druge strane.41. Singularna oblast se naziva i vrtložnim jezgrom. kad integralska kriva obuhvata tačku singulariteta. u izraz 6.) ne obuhvata vrtloţno jezgro pa se nalazi: Pri analiziranju i odreĎivanju cirkulacije. za . kao sto je prikazano na slici 6. strujno polje se moţe podijeliti na dvije oblasti:  prvu. vrlo malu. Na osnovu navedenog.) Uvrštavajući dobiveni izraz 6. Ova oblast.) (6. intenzitet brzina opada obratno proporcijalno radijusu i u beskonačnosti teţi nuli .40.3. nepromijenjenom ugaonom brzinom. singularna oblast. U prirodi nisu poznate tako velike brzine pa je jasno da posmatrano strujanje ne moţe vaţiti za brzinu ose rotacije. dobiva se: (6. kad integralska kriva ne obuhvata tačku singulariteta. Obično se pretpostavlja da u njoj fluid rotira kao čvrsto tijelo.) Funkcija potencijala 6.(6. nailazi se na dva slučaja:   U prvom slučaju.43. Moţe se smatrati da fluidni elementi iz singularne oblasti pripadaju jednom jedinom vrtloţnom vlaknu po kojem se cjelokupno kretanje fluida naziva strujanje u polju usamljenog vrtloga. u Dekartovom koordinatnom sistemu glase: (6. da su strujne linije sistem koncentričnih krugova sa aksijalnom i radijalnom komponentom brzine jednakom nuli.37. sistem potencijalnih linija se sastoji od sistema radijalnih linija. Na konstantnom rastojanju od centra krugova brzine su istog intenziteta. i usvajajući da je .44. u kojoj naprijed navedeni zakon ne vrijedi. ukoliko se odmičemo od centra. ima podreĎenu ulogu prema prostranstvu toka. koja je veoma prostrana i gdje se brzine ponašaju prema zakonu  drugu. a tangencijalna komponenta je duţ svake strujne linije konstantna.

45.) Funkcija potencijala i strujna funkcija se mogu pisati: (6.48. daje fizičko značenje konstante . .49. je pokazano da je u polju usamljenog vrtloga cirkulacija po zatvorenoj krivoj. ako se za integralnu krivu uzme bilo koja od strujnih linija. koja ne obuhvata tačku singulariteta. koncentrični krug. vidi se da jedino integrali duţ elementarnih lukova daju doprinos cirkulaciji.48. Kako je: integralske krive jednaki su nuli uslijed ortogonalnosti vektora na putu i na putu . kao jačine vrtloga: (6. jednaka nuli.) U ovom slučaju umjesto konstante . izraz 6. definisan funkcijom potencijala i strujnom funkcijom kao: (6. Prema tome jezgro se moţe svesti na tačku.47. onda će cirkulacija po njoj biti: (6. za cirkulaciju.) Dakle.5. Dobiveni izraz 6. Rezultat se neće promijeniti kada se singularitet obuhvati proizvoljnom krivom. uzeta je konstanta razlikovao od prethodnog. dobiva se: (6.) 6. da bi se ovaj vid strujanja Komponente brzina. STRUJANJE U POLJU USAMLJENOG IZVORA I PONORA Primjenom svojstva o zamjeni uloga funkcije potencijala i strujne funkcije na prethodni slučaj.Integrali duţ dijelova i . tako da je obuhvaćena tačka singulariteta. dobiva se novi vid strujanja fluida poznat kao izvor ili ponor.46. Zbir svih pojedinih integrala opet je . U drugom slučaju. Ako se površina podjeli u niz elementarnih kruţnih isječaka. izraţene preko funkcije potencijala. Cirkulacija je konstantna i ne zavisi od veličine jezgra.3. tačku singulariteta. su: 97 ..) Izrazom 6. cirkulacija nije više jednaka nuli.45.46.

51. koja se moţe odrediti iz veličine protoka kroz jediničnu cilindričnu površinu. sa istim smjerom . strujne linije su radijalni pravci. koja obuhvata liniju izvora ili ponora. Strujanje je dvodimenzijalno (ravansko). brzina je pozitivna i smjer strujanja je od centra u polje. i 6.) Iz izraza 6.52. se vidi da je polje brzina predstavljeno samo radijalnom brzinom. Za prvi slučaj se kaţe da je strujanje u polju usamljenog izvora.51. Za . imaju iste dimenzije. za slučaj izvora.(6.50. se dobiva intenzitet (jačina) dvodimenzionalnog izvora ili ponora: (6.51.50. Njena apsolutna vrijednost se povećava sa pribliţavanjem centru i u njemu postaje beskonačno velika.4. (6. dimenzija: Iz izraza 6.4.52.) gdje je jedinični protok (izdašnost) izvora ili ponora. tačka singulariteta. glase: 98 . brzina je negativna i smjer strujanja je iz polja prema centru. Slika 6. kao što je prikazano na slici 6. U Dekartovim koordinatama funkcija potencijala i strujna funkcija.) Izrazi 6. . sa povećanjem radijusa (pozitivan smjer). da je strujanje u polju usamljenog ponora. a potencijalne linije koncentrični krugovi. a u drugom. Karakter strujanja u ova dva slučaja zavisi od konstante .: Strujanje u polju usamljenog izvora Intenzitet izvora ili ponora je definisan konstantom . Za .

53. smjer brzine se mijenja za . te se izrazi za funkciju potencijala i strujnu funkciju dobivaju iz izraza 6.) Za slučaj ponora. jediničnih protoka .) Uvrštavajući izraz 6.54. dobivamo: 99 . postavljenih na osi na i udaljenosti od koordinatnog početka. 6.53 i 6. za strujnu funkciju izvora i ponora.55.4.54. SUPERPOZICIJA IZVORA I PONORA ISTIH INTENZITETA Posmatraće se rezultujuće strujanje nastalo superpozicijom (sabiranjem) izvora i ponora.(a).) a u cilindričnim koordinatama: (6.5. Slika 6. zamjenom .: Superpozicija izvora i ponora Za proizvoljnu tačku strujna funkcija je: (6.54.(6.5.5. kao što je prikazano na slici 6.

58.5. predstavlja jednačinu kruga sa centrom na osi.) Izraz 6. dobivamo slijedeće odnose: (6.5. Za . Na sličan način potencijal superponiranog strujanja postaje: (6.59.56. Ovo znači da segmenti luka kruga povezuju izvor i ponor.61. za strujnu (6.59.60.57.) Iz geometrijskih odnosa na bazi slike 6. moţemo napisati kao: (6..(a) je: tako da se funkcija potencijala moţe pisati kao: 100 .61.) Koristeći trigonometrijsku relaciju za razliku arkusa dva ugla.5. se dobiva . iz izraza 6.56. se moţe napisati: (6.) Sada strujnu funkciju.) Jednačine strujne linije se dobivaju za funkciju: . iz izraza 6.62.) Poslije sreĎivanja dobiva se: (6.61.) Koristeći sliku 6.(a).(b) su punom linijom nacrtane strujne linije dobivene promjenom vrijednosti konstante . što uvrštavamo u izraz 6.(6. odnosno da cijeli protok iz izvora biva zahvaćen ponorom. izraz 6.58. u tački: i sa radijusom: Na slici 6.

6.5. dobiva se: 101 .) 6.5. a jedinični protok beskonačnosti .63.(a).6.(6. tako da proizvod teţi konačnoj vrijednosti : Uz označavanje kao na slici 6. DVOPOL ILI DIPOL Interesantna strujna slika se dobije kada se izvor i ponor istovremeno pribliţavaju koordinatnom početku sistema. potencijal nastalog strujanja je: (6.: Dvopol ili dipol Ako su izvor i ponor istog jediničnog protoka (izdašnosti). cijeli protok izvora će biti zahvaćen ponorom ne uzrokujući nikakvo kretanje.64. Neto protok je jednak nuli. Analizirat će se slučaj kada udaljenost teţi nuli . Slika 6.6. kao na slici 6.) Kada i .

dobiva se: (6.) Zanemarujući članove višeg u izrazu 6.70.) ili u Dekartovom koordinatnom sistemu: (6. u izraz 6.. Razvojem logaritamske funkcije u red.72..(6. dobiva se: (6. i uvrštavanjem u izraz 6.) Uvrštavajući izraz 6.71.) Ekvipotencijalne linije se dobiju iz izraza 6.) Oduzimajući drugu jednačunu od prve.66.65. predstavlja parametarsku jednačinu sa parametrom .(a).65.6.68.66.69. odnosno predstavlja familiju krugova sa centrom na osi i sa koordinatama centra: i radijusom: 102 .) Izraz 6. dobiva se: odnosno: (6.) Obzirom da se dobiva: i količnik je male vrijednosti. (6. uz uslov : ili poslije sreĎivanja: (6.68.67.71.67.) Primjenom teoreme kosinusa na trouglove prikazane na slici 6.69. u izrazu 6.72.. dobiva se: (6.

. izraz 6. . analogno kao i kod ekvipotencijalnih linija: (6.) Jednačina 6. dobivamo komponente brzine: Na osnovu funkcije potencijala Strujnu funkciju dobivamo primjenom Koši-Riemanovih uslova 6.70.75.74.: i već prikazanog načina izvoĎenja: (6. strujna funkcija superponiranog strujanja je: Ako se usvoji cilindrični koordinatni sistem dobiva se: 103 .a). sa vrijednošću parametra u tački: predstavlja familiju krugova sa centrom na osi i radijusom: osa je tangenta na krugove – strujne linije.75.6.) ili u Dekartovom koordinatnom sistemu: (6.5.što pokazuje da je osa tangenta na ekvipotencijalne linije. SUPERPOZICIJA DVOPOLA I PARALELNOG STRUJANJA Posebno zanimljivu sliku strujanja daje superpozicija dva prethodno analizirana nevrtloţna strujanja: dvopol i paralelno strujanje (slika 6. Kako su oba strujanja nevrtloţna.7.73. Neka paralelno strujanje ima konstantnu brzinu u pravcu ose. i neka je dvopol lociran u centar koordinatnog sistema .28. 6.) Strujne linije se dobivaju za .

78.77.76.) Jednačina 6. brzina je dva puta veća od brzine u neporemećenom toku.80.) Koristeći se dobivenim izrazima 6. 6. 104 . Kako kroz nultu strujnu liniju nema protoka fluida ista se moţe smatrati kao čvrsta kontura.76.77.) Strujne linije se dobivaju za .) Raspored brzine po konturi cilindra se odreĎuje iz uslova : Promjena brzine po periferiji cilindra grafički je prikazana na slici 6.. i . . Koši-Riemanovim uslovima 6. izrazi pomoću radijusa : (6.(6.(c). kao: (6. Za brzina . .76. radijusa .28. i već poznatim načinom se moţe odrediti funkcija potencijala brzine. Dobivena slika strujanja odgovara nevrtloţnom strujanju oko cilindra.79.78. Zato je pogodno da se strujna funkcija 6. je zadovoljena za: Dakle. Ove tačke se nazivaju zaustavnim tačkama i označene su sa i Maksimalna brzina fluida se postiţe u tačkama cilindra za i iznosi tj.7..79. je: Od posebnog interesa je nulta strujna linija (6. nulta strujna linija je osa i krug radijusa: Veličina radijusa zavisi od jačine dvopola i brzine paralelnog tečenja .) Komponente brzine su: (6. ili iz izraz 6.

analizirat će se raspored pritisaka kod nevrtloţnog strujanja na bazi poznatog rasporeda brzina i Bernulijeve jednačine.: Superpozicija dvopola i paralelnog strujanja Jedan od problema mehanike fluida je odreĎivanje sila kojom fluid djeluje na okolna tijela. Interesantno je odrediti kojom silom fluid djeluje na cilindar radijusa . a druga silom uzgona . dobiva se: 105 .81. dovoljno daleko od cilindra. i stanje na konturi cilindra. slika 6. Tada se prva sila naziva silom otpora .7.) Obzirom da je strujanje u horizontalnoj ravni i . Primjenjujući Bernulijevu jednačinu na strujanje neporemećenog toka. dobiva se: (6.Slika 6. Da bi se odredila sila kojom fluid djeluje na cilindar.8. Uobičajeno je da se rezultujuća sila po jedinici visine tijela razloţi na komponente: silu u pravcu strujanja i silu u pravcu koji je normalan na pravac neporemećenog strujanja.

i njihovim ispitivanjem se došlo do rješenja za strujanje fluida pri odgovarajućim konturnim uslovima. METODE ODREĐIVANJA FUNKCIJE POTENCIJALA U poglavlju 6. Na elementarnu površinu djeluje sila .) Slika 6. poznata je kao Dalamberov paradoks.82.) Za silu uzgona se dobiva: (6.) Dakle sile otpora i uzgona su jednake nuli.) Integralenjem prve jednačine izraza 6.6. od dejstva sile su: (6. 6.8. je prikazan na slici 6. se polazilo od poznate funkcije potencijala i strujne funkcije. Komponente otpora i uzgona.82. a time je i rezultujuća sila jednaka nuli . izraz 6.83. dobiva se.85. Činjenica da pri opstrujavanju potopljenog tijela realnim fluidom uvijek postoji odreĎena sila. i za njega vrijedi: Strujanje je neviskozno..84.: Sile otpora i uzgona Bezdimenzionalni raspored pritiska.8. uz uvrštavanja vrijednosti za na simetričan raspored pritisaka u odnosu na osu: .. sile uslijed dejstva pritiska predstavljaju jedine sile kojim fluid djeluje na cilindar. U 106 . a da je pri potencijalnom opstrujavanju tog tijela ona jednaka nuli. obzirom (6.83.ili u bezdimenzijalnoj formi: (6.5.

Ovaj metod je pogodan za primjenu računara. Tako na primjer. U osnovi problem se svodi na rješavanje Laplasove diferencijalne jednačine strujanja. METOD KONAČNIH RAZLIKA Ovom metodom se diferencijalne jednačine. Postoji čitav niz metoda prevoĎenja diferencijalnih jednačina u sistem algebarskih diferencijalnih jednačina kao i njihovo rješavanje. 6. Leţandrovih30 ili Beselovih31 funkcija. u okolini tačke .inţenjerskoj praksi najčešći slučajevi su upravo suprotni. pokazan je na primjeru dvodimenzijalnog strujanja fluida oko neke čvrste granice. radi čega i konačno rješenje predstavlja pribliţno rješenje postavljenog problema.9. koje treba da zadovolje ove funkcije pri datim konturnim uslovima.) Izvodi potencijala u tački se mogu izraziti pribliţno preko vrijednosti potencijala u okolnim tačkama: . mora se prići pribliţnim numeričkim metodama rješavanja Laplasove jednačine. Ove matematske metode fizike su pogodne za matematski definisane konture. prevode u sistem algebarskih diferencijalnih jednačina. mada se u tu svrhu sve više koristi metod Gausove33 eliminacije ili inverzije matrice.86. U tom cilju funkcija . Njihove konačne vrijednosti trebaju biti takve da je za svaku tačku zadovoljena Laplasova jednačina. One se baziraju na korištenju Furjeovih 29 redova.1. za tačku mora biti: (6. Za kompleksniji oblik konture. prvobitno rješenje je potrebno sukcesivno popravljati (metod relaksacije). U zavisnosti od uslova toka i oblika granica. da bi se preko njih došlo do rješenja problema. koji zahtjeva pretpostavljanje vrijednosti funkcije potencijala u pojedinim tačkama mreţe. 6. Da bi se došlo do potrebnog stepena tačnosti rješenja. RAČUNSKE METODE Za egzaktno rješavanje Laplasove jednačine na raspolaganju nam stoje metode rješavanja parcijalnih diferencijalnih jednačina. Ovdje se daje klasičan primjer prevoĎenja razvijanjem u Tajlorov32 red i rješavanje dobivenog sistema metodom relaksacije.6. u ovom slučaju Laplasove.6. Za date konturne uslove potrebno je naći sistem strujnih linija i linija potencijala. slika 6. Postupak prelaska sa Laplasove diferencijalne jednačine na algebarski diferentni izraz koji opisuje dati tok.1. na metodu integralnih jednačina i dr. U čvornim tačkama nacrtane kvadratne mreţe trebaju se pretpostaviti vrijednosti potencijala. i dr. njihovo rješenje moţe biti egzaktno ili pribliţno.1. se moţe aproksimirati Tajlorovim polinomom kao: 29 30 Joseph Fourier Andrien-Marie Legendre 31 Friedrich Bessel 32 Brook Taylor 33 Carl Friedrich Gauss 107 . koje je teško definisati.

posmatrajući ih kao i tačku .87.91. dok se ne doĎe do vrijednosti koje će zadovoljiti posljednji izraz sa odgovarajućom tačnošću. algebarski izraz kao najjednostavnija aproksimacija Laplasove jednačine za tačku je: (6. i 6. : (6. .87. 108 .9.Slika 6.: Metod konačnih razlika Za tačku .88.89..) Zanemarujući sve članove reda veličine i veće. dobiva se: (6.) Na sličan način se moţe dobiti izraz za tačke i : (6. U ovako formiranom sistemu jadnačina potrebno je izvršiti korekciju pretpostavljenih vrijednosti potencijala u pojedinim tačkama metodom relaksacije.90. dobivamo: (6.) Sabiranjem izraza 6.) i za tačku .88.) Na isti način će se dobiti odgovarajući algebarski izrazi za sve tačke kvadratne mreţe.

naponsko stanje membrane.1. pored primjera strujanja idealnog fluida. laminarno strujanje izrazito viskoznog fluida. a da su ugibi membrane tako maleni da se sekundarni naponi uslijed njih mogu zanemariti. strujna mreţa se moţe pribliţno odrediti pomoću analogije sa električnim potencijalom.6. prostiranje magnetnih i drugih talasa. Analogno. 6. 6.6. Pretpostavlja se da je membrana tako tanka da su njena krutost kao i sile gravitacije zanemarljive. Svaka od ovih pojava moţe posluţiti kao model (analog) odgovarajućem potencijalnom strujnom polju fluida. Kod ove metode odreĎivanja strujne slike problemi su isključivo tehničke prirode – formiranje membrane traţenih karakteristika i odreĎivanje izohipsi na njoj. Koji od navedenih uzeti kao model za posmatrano strujanje fluida zavisi od najpodesnije eksperimentalne opreme. Konstantan potencijal brzine odgovara dobrom provodniku. pretpostavlja se da su unutrašnji naponi svugdje i u svim pravcima isti. Takve su: provoĎenje toplote ili elektriciteta. zato što se električne veličine mogu lako mjeriti. električno polje mora biti i geometrijski slično fluidnom polju. Čvrsta kontura u fluidnom polju analogno odgovara ploči izolatora. ako su granični uslovi slični. Osnovna prednost ove metode je u mogućnosti dobivanja strujne slike za konturne granice bilo kakve konfiguracije.2. što pokazuje da je normalno na osu kanala. a oblast 109 . je prikazano odreĎivanje potencijala brzine kod opstrujavanja cilindra u dvodimenzionalnom kanalu. 6. Nadalje. Analogija sa električnim poljem napona posebno je pogodna. Dovoljno daleko ispred i iza cilindra raspored brzina je konstantan. raspored napona u polju provodnika je analogan rasporedu funkcije potencijala brzine. Na slici 6. Cilindar i bočne konture izraĎene su od izolatora. Dakle. itd. ELEKTRO ANALOGIJA Ako analitički oblici strujne funkcije i funkcije potencijala nisu poznati.Ovakav metod je mukotrpan i dug ukoliko se ne koriste računari.10.6. Za homogeni električni provodnik polje napona je definisano jednačinom: gdje je veličina napona. Taj dio polja izraĎen je od dobrog provodnika i spojen sa izvorom potencijala (baterija). odnosno nagiba površine membrane u pojedinim tačkama. MEMBRANSKA ANALOGIJA Izohipse tanke trodimenzionalne elastične membrane (od gume ili filma sapunice) projektovane na horizontalnu ravan odgovaraju strujnim linijama dvodimenzionalnog potencijalnog strujanja fluida. METOD ANALOGIJE Uslov da karakteristična veličina neke pojave zadovoljava Laplasovu jednačinu. Jednačina je identična sa jednačinom koja vaţi za funkciju potencijala brzine i strujnu funkciju .2. susreće se i u nizu drugih fizičkih pojava.2.1.

Te tačke leţe na ekvipotencijalnoj liniji. električni otpori koji su unaprijed poznati i definišu se pomoću kliznog reostata. razlika potencijala izmeĎu elektroda . električni otpornici se podešavaju prema navedenom izrazu. Na taj način se dolazi do odgovarajućeg sistema strujnih linija.10. kada se ţeli odrediti ţeljena površina potencijala . 34 Sir Charles Wheatstone 110 . Kada je most u ravnoteţi i galvanometar pokazuje nulti otklon. Tada se sondom traţe tačke na provodniku za koje je most u ravnoteţi. Slika 6. vrijedi: gdje su: razlika potencijala izmeĎu elektrode i bilo koje tačke (tačka N). a njena veličina je jednaka gradijentu potencijala u toj tački. kako bi dali isti količnik. Praktično. U svakoj tački tako dobivenog sistema ekvipotencijalnih linija brzina je normalna na njih.koja odgovara fluidnom polju izraĎena je od homogenog električnog provodnika u obliku ravne ploče.: Elektro analogija Mjerenje rasporeda električnog potencijala homogenog električnog provodnika ostvareno je pomoću Vistonovog34 mosta.

u granicama svoje slobodne molekularne putanje. dok je opravdano i korisno da se tako postupi i kada su brzine velike. svjedoči o tome da je u tom dijelu struje: (7. Svaki vrtlog. fluidni elementi rotiraju. upravo kao da je uz nju očvrsnuo. pa bi se ovi nevidljivi vrtlozi mogli nazvati 'elementarnim vrtlozima'. brzine obliţnjih fluidnih slojeva bi se izjednačile tek na beskonačnom rastojanju od ploče. Uobičajeno je da se taj otpor pripisuje djelovanju unutrašnjeg fluidnog trenja.7. Naravno. što fizički znači da ih ubrzava. za otpor koji struja fluida mora savladati prilikom prelaska preko čvrste konture. tako da se oni bliţe ploči. Istog trenutka kada se uspore elementi fluida uz ploču. iako se to prostim okom ne primjećuje. Ova pojava se nastavlja sve dok se strujanje ne ustali. a ne pritisak i brzina. Tada bi se moglo smatrati da granični sloj pripada konturi tijela. Teoretski. Zato se mora pretpostaviti da će zbog otpora. koja bi cijelom toku imala istu vrijednost. MeĎutim. Time bi se dobio formalan prelaz od realnog fluida prema neviskoznom. Nastanak elementarnih vrtloga je usko vezan za unutrašnje trenje fluida. uslijed adhezije. Ova sila usporava kretanje fluida i predstavlja otpor. DINAMIKA VISKOZNOG FLUIDA FIZIČKA RAZMATRANJA Moţe se zamisliti slika o razvoju strujanja iznad neograničene idealno ravne i glatke čvrste konture i to od stanja mirovanja pa do neke ustaljene brzine. pa tako ulaze i u slojeve fluida koji se kreće. Iz kinetičke teorije gasova je poznato. Pri ovom se povećava unutrašnja energija fluida. Promjenljivost brzine u graničnom sloju. fluidu. Granični sloj bi teţio veoma maloj debljini jedino kada bi se fluid kretao veoma brzo. Ovaj prostor. kao kada bi fluid bio neviskozan. sadrţi kinetičku energiju koja se tokom vremena transformiše u toplotnu energiju. opadati 111 . a posljedica toga se ispoljava kao sila u dodirnoj površini slojeva.) Dakle. tj. nalaze u relativnom mirovanju prema brţim elementima. naziva se granični sloj (prema Prandtlu). potencijalnom.1. da se molekule kreću kaotično. Ovaj ih povlači. Iz ovoga slijedi da nema smisla zanemarivati granični sloj pri malim brzinama kretanja fluida. od ploče do mjesta izjednačenja brzina. Zato meĎu njima nastaje 'trenje' uz posljedicu koja je opisana. u opštem slučaju. a rastojanje od ploče do mjesta izjednačenja brzina predstavlja debljinu graničnog sloja. nastaje razlika brzina izmeĎu njih i susjednih elemenata fluida.1. u funkciji udaljenosti od ploče. ovi zaključci vaţe samo za slojevito-laminarno strujanje fluida. kao sporiji. tada bi se u dodiru sa 'zalijepljenim' slojem stvorila neizmjerno jaka sila koja bi mogla da se suprotstavi silama adhezije. izjednačenje nastupilo već na mjestu gdje je brzina manja za 1% od brzine u neporemećenom toku. Običajno je da se vidljivo rotiranje fluidne mase označava kao vrtlog. elementarni ili konačni. 7. kada se fluid pokrene moţe se očekivati da će u kretanju biti ometani samo oni elementi koji su u kontaktu sa pločom. ali je za praktičnu primjenu.

Kao što je poznato. kao u idealnom fluidu. pretpostavlja se da je uticaj toplote beznačajan pa se neće uzimati u obzir.3. U isto vrijeme. komponenta brzine u pravcu ose. na istom principu. takoĎe. da će se otpor povećavati ukoliko se više vrtloga formira u jedinici vremena.1. iz nauke o otpornosti materijala. a sa druge strane. Jasno je i to. Drugo slovo odreĎuje pravac djelovanja napona. a označavaju pravac normalne na toj strani. i dalje. uglavnom. od gustine fluida i od dubine do koje prodiru molekuli usporenih elemenata fluida. pri čemu normalne sile više nisu nezavisne od pravca. Uslov neprekidnosti.2. Njutn je postavio slijedeći izraz za napon smicanja u laminarnoj struji: (7. to zavisi od intenziteta rotora vektora brzine.pritisak i brzina u struji fluida. Posljedica toga će biti da viskozitet ostaje konstantan iako se on mijenja sa temperaturom. bočne strane paralelopipeda trpe normalne i tangencijalne sile. utvrditi stanje napona. izvora još jedne sile koja veoma jako utiče na kretanje fluidne mase. nestišljiv fluid ili adijabatska promjena stanja stišljivog fluida. kontinuiteta. tjeme diferencijalno malog pravouglog paralelopipeda sa stranicama i . U tangencijalnih napona. slika 7. Indeksi uz normalne napone pokazuju stranu paralelopipeda na koju naponi djeluju.) Prirodno je da na snazi. S jedne strane. Poznato je. Uslijed viskoziteta. pa će jednačina kontinuiteta imati oblik: (7. najprije. DEJSTVO SILA VISKOZITETA Da bi se u diferencijalne jednačine za kretanje fluida uvele sile koje zavise od viskoziteta treba. to bi značilo uspostavljanje veze izmeĎu mehaničkih i termodinamičkih pojava. Neka je tačka proizvoljna tačka u fluidu. Iz ovih razloga. zbog veza: 112 . Ojlerove jednačine su izvedene.) gdje su: koeficijent dinamičkog viskoziteta. ostaju Njutnovi principi koji odraĎuju sile kao proizvod mase i ubrzanja.2. zadrţat će svoj raniji oblik i karakteristična jednačina. od promjene brzine po jedinici okomito na čvrstu konturu. vaţi i za viskozni fluid. da stanje napona u tački odreĎuje 9 veličina: tri normalne komponente i šest tangencijalnih i . ali pod uslovom da se dopune novim članovima koji zavise od trenja. Uslijed velikih teškoća koje oko ovoga nastaju. Kako trenje izaziva promjenu toplotnog stanja fluida.) odnosno. Zato i one vrijede. Posmatraće se. tj.4. ako je fluid nestišljiv: (7. indeks pokazuje i pravac u kojem djeluje odgovarajući normalni napon. 7. prvo slovo u indeksu pokazuje pravac normale i time odreĎuje stranu paralelopipeda na koju se odnosi.

računate po jedinici zapremine.b) 113 .6.5. Slika 7. Rezultujuće sile u pravcu i se dobivaju sabiranjem svih sila u odgovarajućem pravcu vodeći računa o smjeru. Za pravac ose.a) (7. imaju vrijednosti: (7.: Dejstvo sila viskoziteta Da bi se dobila sila koja djeluje na stranicu paralelopipeda treba svaki napon pomnoţiti površinom odgovarajuće stranice.6. ima se: odnosno. poslije sreĎivanja: Analogno se moţe uraditi i za pravce i ose: Odavde slijedi da projekcije sile.(7.1.) Broj komponenata tangencijalnih napona se sada svodi na tri.

da se komponente napona mogu izraziti kao linearne funkcije odgovarajućih brzina deformacije. pritisak koji je jednak u svim pravcima. Prirodno je da se naponi poveţu sa brzinama deformacije fluidnih elemenata jer su ove brzine posljedica napona. što odgovara Njutnovom zakonu.(7. umjesto normalnog pritiska jednakog u svim pravcima. Dakle. javljaju se normalni pritisci i razne tangencijalne sile. i koji zavise od pravca. Pretpostavka je. treba jednostavno oduzeti od normalnih napona. a javlja se i u idealnom fluidu.c) Dakle. Duţine stranica paralelopipeda se mijenjaju proporcionalno sa . treba uvesti neke pretpostavke. Na sličan način. PRETPOSTAVKE O NAPONIMA Ako se posmatraju samo naponi prouzrokovani viskozitetom. 7. odgovarale bi slijedeće veze izmeĎu napona i brzina deformacije: (7.) gdje je nepoznati koeficijent proporcionalnosti. kako bi se dobili rezultati koji će se slagati sa eksperimentima. Što se tiče veličine napona.7.8. normalni naponi koji zavise od viskoziteta su: Tangencijalni naponi su posljedica viskoziteta fluida i ne mogu se pojaviti u idealnom fluidu. i principu simetrije. kako normalnih tako i tangencijalnih.) 114 .3.6. pretpostavka o tangentnim naponima dovodi do izraza: (7. Prema učinjenoj pretpostavci. Uobičajeno je da se koeficijent proporcionalnosti uzima jednak i da je konstantan (polovina vrijednosti koeficijenta proporcionalnosti je jednaka dinamičkom viskozitetu). kao što je u idealnom fluidu. One trebaju biti jednostavne i prirodne. Ove promjene su posljedica djelovanja normalnih napona i .

14. na koordinatnim osama.) Na osnovu izraza 7.. izraţene projekcijama brzine. pod nazivom fluidni pritisak u nekoj tački . dakle. i . i 7. koji djeluju u pravcima koordinatnih osa. U mehanici viskoznog fluida.) 7.) ili (7.Kao što se vidi.9.) Sada izrazi za normalne napone glase: (7.12. da je jednak pritisku javlja u jednačinama izvedenim za strujanje neviskoznog fluida. dobivamo: (7.10.10.) Obzirom da je: (7.14. tj. u izraze 7.11.11. Za projekciju u pravcu ose imamo: 115 .) Obično se pretpostavlja da ne zavisi od pravca.8. NAVIJE-STOKSOVE JEDNAČINE Uvrštavanjem izraza 7. podrazumjeva se srednja vrijednost pritisaka . normalni naponi i zavise od pravca. i 7.) se dobiva: koji se (7.: (7.6. dobivaju se projekcije unutrašnjih sila. Sabiranjem jednačina (7.13.7.4.

15.15.) Dakle.ili (7.) U poglavlju 4. (7.) Izraz za rezultujuću unutrašnju silu po jedinici zapremine..11. u vektorskom obliku. unutrašnjim silama po jedinici zapremine odgovara član – Za viskozne fluide ovaj član treba zamijeniti izrazom 7. doda Ojlerovoj jednačini 4. i sreĎivanja: (7. od uticaja viskoziteta fluida postoji. član: (7. dobiva se jednačina za kretanje viskoznog fluida u obliku: 116 . izraz 7.) gdje je Laplasov operator: Analogno se moţe izvesti i za projekcije u pravcima i osa: (7..16.17. je izvedena Ojlerova diferencijalna jednačina u vektorskom obliku za kretanje idealnog fluida. izraz 7.18. i čitav izraz podjeli sa .19.. poslije uvrštavanja komponenti.) Odnosno. u opštem slučaju glasi: (7.15.4. ako se ovaj član. izraz 4.18.19. u jednačini kretanja 7.: U Ojlerovoj jednačini.) Vidi se. za : .17..11.

23. u prezentiranom obliku.22. neke ili sve. u skalarnom obliku: (7.20. uprosti. a koje vjerno predstavljaju slučaj strujanja u nekim graničnim uslovima. Dobiveni izraz 7.) 35 36 Claude-Louis Navier George Gabriel Stokes 117 .. Danas ne postoji niti jedno rješenje Navije-Stoksovih jednačina koje bi istovremeno sadrţavalo. konvektivne ili viskozne članove. Vektorska jednačina 7. poznate još iz devetnaestog stoljeća. i postaje: dopušta da se Navije-Stoksova jednačina (7. a zbog članova drugog su reda. predstavlja Navier35 . navedene su Navije-Stoksove jednačine u ovom sistemu : (7.4.21. kinematski viskozitet.) Iako su Navije-Stoksove jednačine. Kada je fluid nestišljiv.20.20.) odnosno. 7.21. odnosno 7. nemaju opšte rješenje. predstavlja sistem diferencijalnih jednačina koje sluţe za odreĎivanje i kretanje viskoznog fluida. jednačina 7.. zajedno sa jednačinom kontinuiteta i karakterističnom jednačinom. Zbog prisustva konvektivnih članova tipa jednačine su parcijalne i nelinearne.20.Stoksovu36 jednačinu kretanja viskoznog fluida u vektorskom obliku.(7. i koje uz pomoć početnih i graničnih uslova potpuno definišu Zbog pogodnosti rada u cilindričnom koordinatnom sistemu. pa je njihovo rješavanje veoma teško.) gdje su: zapreminska sila po jedinici mase fluida..

(7. Laminarno kretanje se pojavljuje kod nekih jednostavnih graničnih uslova. uz kontinualnu promjenu brzine toka. Slika 7. odnosno svesti samo na linearne članove. Kod ovakvog kretanja se moţe zamisliti da se fluid kreće u slojevima. Pokazat ćemo neka egzaktna rješenja Navije-Stoksovih jednačina za laminarno kretanje u jednostavnim graničnim uslovima.23. 7. a osa je normalna na x-z ravan.2. Pojednostavljenje Navije-Stoksovih jednačina se postiţe izostavljanjem pojedinih članova iz jednačina. USTALJENO KRETANJE IZMEĐU PARALELNIH PLOČA.) 7.1. osa je normalna na horizontalnu ravan. Ploče mogu mirovati ili se kretati konstantnom brzinom. slika 7. kada takve jednačine vjerno prikazuju kretanje. kada ti članovi zbog prirode kretanja ne postoje. Analitičko rješenje Navije-Stoksovih jednačina se najlakše nalazi kada se one mogu pojednostavniti.2.5. NEKA EGZAKTNA RJEŠENJA NAVIJE-STOKSOVIH JEDNAČINA Navije-Stoksove jednačine se primjenjuju u širokoj kategoriji kretanja viskoznog fluida. Najjednostavniji oblik kretanja viskoznog fluida je laminarno. Koordinatni sistem je postavljen tako da je osa usmjerena u pravcu kretanja fluida.: Ustaljeno kretanje fluida izmeĎu paralelnih ploča 118 . Ovdje se pod egzaktnim rješenjem Navije-Stoksovih jednačina podrazumijeva analitičko rješenje pojednostavljenih jednačina. NESTIŠLJIVOG FLUIDA KONSTANTNOG VISKOZITETA Za ustaljeno kretanje izmeĎu paralelnih ploča postoji egzaktno rješenje Navije-Stoksovih jednačina.5. Pretpostavlja se da su ploče beskonačne površine i da se nalaze na konstantnom rastojanju.

dobiva se: 119 . tada je: Uvrštavanjem ovih uslova u jednačinu kontinuiteta dobiva se: Diferenciranjem ove jednačine dobiva se: Obzirom da je moţe se napisati .22. Neka od zapreminskih sila djeluje samo sila gravitacije. ustaljenosti. jednačina kontinuiteta se moţe pisati: Uslov stacionarnosti. kretanja ukazuje da su svi članovi: Ako je osa orjentisana u pravcu kretanja fluida.. izraz 7. tada je: Uvrštavajući ovo u jednačine kretanja dobiva se: Ako se umjesto pritiska i zapreminske sile uvede generalisani pritisak: koji obuhvata djelovanje pritisnih i vanjskih sila.Za opis kretanja fluida izmeĎu paralelnih ploča prirodno je izabrati Navije-Stoksove jednačine. u Dekartovom koordinatnom sistemu: Obzirom da je fluid nestišljiv.

) Konstante i se odreĎuju iz graničnih uslova. gornja.5.1. Ovakav opis uslova kretanja fluida nameće slijedeće granične uslove za brzinu: Granični uslovi za pritisak su: 37 Maurice Marie Alfred Couette 120 . jednačinu je moguće zadovoljiti samo ako je: Integracijom ovih jednačina dobiva se: ili (7. slika 7. KUETOVO KRETANJE Kod Kuetovog37 kretanja donja ploča se nalazi u stanju mirovanja. a komponenta brzine funkcija samo varijable. 7.1. Nadalje će biti analizirana strujanja za dva tipa graničnih uslova. a desna funcija od .3. a druga.) i (7.24. odnosno: Kako je funkcija samo od varijable. se kreće konstantom brzinom U.25. oznaka za parcijalno diferenciranje u prvoj jednačini se mogu zamjeniti izrazima za totalno diferenciranje: odnosno: Kako je lijeva strana jednačine funkcija samo od .Iz posljednje dvije jednačine se vidi da nije funkcija i . respektivno.

28.25. se dobiva: Odavde se odreĎuju konstante: (7. dobiva se: a odavde se odreĎuju konstante: (7. dobiva se: 121 .: Kuetovo kretanje Uvrštavanjem graničnih uslova u jednačinu 7.27.) gdje je sa označeno: (7. dobiva se: ili (7..) Korištenjem graničnih uslova za pritisak.) Zamjenom konstanti.) Zamjenom konstanti. i 7.26. izrazi 7. u jednačinu 7.3..) (7.25. i 7.24. u jednačinu 7.Slika 7.. iz jednačine 7.24.31..29.31.27..30.) (7.26. izrazi 7.30.

5. fluid struji u smjeru koji je suprotan smjeru kretanja ploče. Tada. raspored brzina izmeĎu ploča je prikazan na slici 7. Kada vrijednosti opadne ispod vrijednosti . počinje povratno strujanje. .. za dobiva se: (7. .33. skica 7.29.5.1. su posljedica porasta pritiska u pravcu kretanja ploče Negativne vrijednosti parametra.) Za razne vrijednosti parametra .31. Granične uslovi za brzinu: Granični uslovi za pritisak: 38 Jean Louise Marie Poiseuille 122 . u izraz 7. ploče . PUAZEJEVO KRETANJE Kod Puazejevog38 kretanja obadvije ploče su nepokretne i kretanje fluida je posljedica dejstva pritiska.4. Ta vrijednost je moguća samo ako je .1. ako ne postoji gradijent pritiska u pravcu kretanja Pozitivnim vrijednostima parametra. Ovakav pritisak uzrokuje silu koja se suprotstavlja dejstvu pokretne ploče. na dijelu visine rastojanja ploča neposredno iznad nepokretne ploče.32. izraz 7.(7. .4. odgovara smanjenje pritiska u pravcu kretanja i povećanje brzine u odnosu na linearni raspored. Slika 7.: Raspored brzina izmeĎu ploča Vrijednosti odgovara linearni raspored brzina..) Uvrštavanjem konstante . tj. 7.

Slika 7.5.: Puazejevo kretanje

Uvrštavajući granične uslove za brzine u izraz 7.25.:
(7.34.)

dobiva se:
(7.35.) (7.36.)

U prvom slučaju oduzimajući, a u drugom sabirajući jednačine 7.35. i 7.36., dobivamo vrijednosti za konstante:
(7.37.) (7.38.)

Zamjenom konstanti, izrazi 7.37. i 7.38., u izraz 7.34. za raspored brzine, dobiva se:
(7.39.)

Korištenjem graničnih uslova za pritisak, iz jednačine 7.24. se dobiva: Odavde se odreĎuju vrijednosti za konstante:
(7.30.) (7.31.)

Konačno se moţe dobiti izraz za raspored pritiska:
(7.32.)

i vidi se da je raspored pritiska u presjeku hidrostatski. Uvrštavajući vrijednost konstante , izraz 7.31., u izraz za raspored brzine, dobiva se:

123

(7.33.)

Raspored brzine je paraboličan, slike 7.5. i 7.6., sa maksimalnom brzinom na osi

:
(7.34.)

Slika 7.6.: Raspored brzina

Prema definiciji srednje brzine, slijedi:
(7.35.)

odnosno,
(7.36.)

Iz izraza 7.36. za vrijednost srednje brzine, se moţe pisati:
(7.37.)

ili izraţeno preko jediničnog protoka (dimenzija normalno na ravan crteža je jedinična):
(7.38.)

gdje je

jedinični protok.

Dobivena razlika pritisaka, izraz 7.38., je potrebna da bi se kroz jediničnu površinu presjeka transportovala jedinična količina fluida na udaljenost . Eksperimenti su pokazali, da navedeni izrazi vrijede za male brzine strujanja, odnosno za strujanja sa Rejnoldsovim brojem:

7.5.1.1.

HAGEN-PUAZEJEVO KRETANJE

Ustaljeno kretanje nestišljivog fluida konstantne viskoznosti kroz cijev, okruglog poprečnog presjeka, beskonačne duţine je poznato kao Hagen39- Puazejevo kretanje. Oblik cijevi nameće

39

Gotthilf Heinrich Ludwig Hagen

124

izbor cilindričnog koordinatnog sistema. Navije-Stoksove jednačine u cilindričnom koordinatnom sistemu, prema izrazu 7.23., glase:

a jednačina kontinuiteta, prema izrazu 3.51.:

Ovaj sistem od četiri parcijalne diferencijalne jednačine predstavlja zatvoreni sistem dovoljan da se odrede četiri varijable: i . Fluid se kreće u polju gravitacije i na njega djeluje sila gravitacije. Naprijed uraĎene analize Kuetovog i Puazejevog kretanja su pokazale da sila gravitacije uzrokuje hidrostatički raspored pritisaka u posmatranom presjeku. Imajući u vidu tu činjenicu, iz Navije-Stoksovih jednačina se mogu izostaviti članovi: i . Nadalje, uproštenja datog sistema jednačina se mogu postići uvoĎenjem uslova stacionarnosti,

Za kretanje paralelno

osi, bez vrtloţnog kretanja fluida, moţe se pisati:
(7.39.)

Uvrštavanjem uslova 7.39. u jednačinu kontinuiteta 3.51. se dobiva:

i poslije diferenciranja,

Iz prethodnog izraza slijedi:

Konačno, izostavljanjem komponenti zapreminskih sila i uvoĎenjem navedenih uslova, dobiva se:

125

40.42.42. se dobiva: (7. je zadovoljena. Ojlerov multiplikator: Opšti integral dobivamo po formuli: odnosno: 126 . smjenom : i ona ima.41.41. se svodi na linearnu diferencijalnu jednačinu prvog reda. su linearne diferencijalne jednačine.42.43.40. Integracijom prve jednačine 7. se vidi da je pritisak funkcija samo od varijable .40.) Jednačine 7.: funkcija samo varijable .) Jednačina 7.) Druga jednačina 7.(7. samo ako je : (7..42. tzv.) Iz prve i druge jednačine 7. treća jednačina 7. se moţe Kako je komponenta brzine napisati: (7. tj.

Slika 7. i 7.) (7.) Granične uslovi za brzinu: Drugi granični uslov je posljedica simetrije oko ose.: dobivamo vrijednosti za konstante: (7. imamo: (7. Na osnovu ovih graničnih uslova se dobivaju vrijednosti konstanti: (7.) (7.7.: Hagen-Puazejevo kretanje Granični uslovi za pritisak: Uvrštavajući granične uslove u jednačinu 7.Konstante integracije se odreĎuju iz graničnih uslova.) 127 .46.7.43.49.48.48.47.47. vidi sliku 7.44.45.) Sada moţemo napisati izraz o rasporedu pritisaka u cijevi: (7.) Uvrštavajući vrijednosti konstanti 7. u izraz za brzinu.

.44.52. za koje vrijedi (laminarno kretanje). za srednju brzinu.) Iz izraza 7. piše u obliku: (7. Kretanje fluida pri je nestabilno i pri najmanjem poremećaju prelazi u turbulentno kretanje. se moţe dobiti izraz za pad pritiska u dionici cijevnog voda duţine i radijusa .51.54.53. odnosno.50. 40 Georg Simon Om 128 .) Izjednačavajući izraze 7.) Korištenjem definicije srednje brzine u presjeku. dobiva se: ili (7.. gdje je pad napona proporcionalan jačini struje.55.) Iz izraza 7. za : (7. se moţe vidjeti da je raspored brzina paraboličan.Ako se u izraz 7. Dobivena relacija je analogna Omovom40 zakonu u elektrotehnici. dobiva se: (7.55. uobičajeno je da se jednačina 7. uvrsti i vrijednost konstante ..56. dobiva se izraz za raspored brzine u cijevi: (7.) ili izraţeno preko protoka.53. U skladu sa izrazima za pad pritiska pri turbulentnom strujanju. i 7. sa maksimalnom brzinom u osi cijevi.49.50.) Eksperimenti su potvrdili korektnost izraza za raspored brzine i pritiska. prečnika : (7.) Pad pritiska je proporcionalan protoku .: (7. iz izraza 7. za pad pritiska..52.54.

Raspored brzine fluida u blizini je konstantan.: Raspored brzine pri ulasku u cijev Pod dejstvom meĎumolekularnih sila.Pored korektnosti dobivenih izraza. fluid se u blizini ose mora ubrzati. sa aspekta reţima kretanja.8. Dakle. uniforman. To uzrokuje formiranje graničnog sloja čija debljina raste niz struju. što se prenosi mehanizmom viskoznih sila u vidu usporavanja fluidnih slojeva u neposrednoj blizini zida.57. za razvojna duţina iznosi rješenje vrijedi za dio cijevi gdje je . raspored brzina na ulazu u cijev. brzina fluida na zidu cijevi je . slika 7. Rješenja izvedena za Hagen-Puazejevo kretanje ne mogu biti primijenjena unutar razvojne duţine. . Niz struju fluida debljina graničnog sloja raste uz povećanje brzine u osi cijevi. Langhaar 129 . Na udaljenosti granični sloj se širi do ose cijevi i dalje je promjena brzine zanemarljiva. Hagen-Puazejevo 41 Henry L. Langar 41 je izveo pribliţnu formulu za razvojnu duţinu: (7.) Na primjer. Uslijed ubrzanog kretanja fluida i oblikovanog ulaza u cijev. . Da bi se zadovoljila jednačina kontinuiteta i da bi kroz presjek prolazio isti protok kao kroz presjek . vaţan praktični značaj ima i konačna duţina cijevi. Slika 7.8. je pribliţno konstantna . Duţina se naziva razvojnom dužinom.

turbulencija. a u zavisnosti od rasporeda brzine i pritisaka u toku. Sam poremećaj u toku.8. Ovom pojavom razlike pritisaka na stranama poremećene kontaktne površine formirao se dopunski. bez obzira na veličinu brzine. Nepravilnost promjene ovih veličina je ipak takvog karaktera da se one mogu opisati zakonima vjerovatnoće. koja u potpunosti specificira karakter turbulentnog kretanja fluida. viskoziteta. Ako je jedna od ovih zavisnosti izostavljena. 8. veličina toka kao što su brzine. unutar već postojećeg glavnog toka (koje u osnovi predstavlja intenzivni proces miješanja fluida u kojem razne veličine toka pokazuju karakter slučajne pojave po vremenu i prostoru iz kojih se uvijek mogu izdvojiti statističke srednje vrijednosti) naziva se turbulentno kretanje fluida ili prosto. Prandtlova šema nastanka turbulencije.1.1. uslijed dominantnog dejstva sila viskoziteta.1. Ovdje se neće izlagati matematska analiza nestabilnosti laminarnog toka nego će se dati. U ovakvoj definiciji. slučajnog karaktera po vremenu i prostoru. danas najšire prihvaćena. kao na slici 8. na primjeru strujanja dva paralelna toka neviskoznog fluida sa brzinama suprotnog smjera. tj. sa ili bez prisustva čvrste granice. kretanje fluida nije turbulentno. ne mora rezultirati pojavom turbulencije. unutrašnji – indukovani poremećaj koji moţe da dovede do povećanja devijacije kontaktne površine kroz dalje faze.(c). bez odgovarajućih navedenih uslova. Ovakvo nepravilno i kaotično kretanje fluida. slika 8. temperatura i dr. Poremećaj moţe biti unutarnji ili vanjski. Smatralo se da se fluidi pod bilo kojim uslovima toka. gustine i dimenzija toka. analogno onom na nivou molekula. i obratno.(b). slika 8. Ovu zabludu o jedinom mogućem vidu kretanja fluida korigovali su hidrodinamičari tek u drugoj polovini XIX vijeka.(a). pritisak. TURBULENCIJA Ideja o isključivo laminarnom kretanju fluida bila je dugo zastupana meĎu hidrauličarima i hidrodinamičarima. Ukazano je da postoji i drugi vid kretanja fluida kod kojega dolazi do procesa miješanja na nivou elemenata i veće mase fluida. Na obadvije strane kontaktne površine ova dva sloja fluida pritisci su isti. uvijek kreću u lamelama. Ova haotičnost i nepravilnost u kretanju fluida je uzrok pojavi fluktuacija. njegovih linearnih dimenzija i fizičkih svojstava fluida.1. Na mjestima povećanja ovog razmaka dolazi do smanjenja brzine. poremećen je i uslov konstantnosti pritiska u susjednim slojevima fluida zbog nastale lokalne razlike u rastojanju izmeĎu strujnih linija. NESTABILNOST LAMINARNOG TOKA – NASTAJANJE TURBULENCIJE O postanku turbulencije do danas je dato niz teorija od kojih su najpoznatije teorije o nestabilnosti laminarnog toka. mora biti uključena funkcionalna zavisnost posmatrane veličine toka po vremenu i prostoru. Fluid ne mijenja poloţaj samo unutar lamela nego dolazi i do razmjene mase fluida kako izmeĎu susjednih tako i izmeĎu udaljenih slojeva fluida. 130 . odnosno do povećanja pritiska. Ukoliko na neki način doĎe do poremećaja kontaktne površine. Laminarno strujanje moţe preći samo u neku drugu formu laminarnog toka ili moţe doći do prigušenja i uspostavljanja prvobitnog laminarnog reţima. definisanih njihovom talasnom duţinom. Sve one imaju zajedničku postavku da do turbulencije dolazi uslijed poremećaja u toku.

Slika 8. sile inercije postaju dominantnije od sila viskoziteta i proces devijacije kontaktne površine se nastavlja kroz dalje faze (d).1.) je parametar nestabilnosti laminarnog toka i kriterij za prelaz iz laminarnog u turbulentni reţim kretanja fluida. a istovremeno je nošen glavnom strujom toka fluida.. da je za laminarni tok stabilan za bilo kakav poremećaj u njenu. promjene oblika i poloţaja.1. Moţe doći i do odvajanja odreĎene mase fluida od glavnog toka. koje predstavlja turbulentno kretanje fluida. koji rotira oko svoje ose. Formiranjem cijelog niza ovakvih vrtloga i njihovim nošenjem glavnom strujom toka. uslijed dejstva sila viskoziteta na kontaktnoj površini ovih slojeva moţe doći do prigušenja početnih i indukovanih poremećaja u toku i strujna slika poprima izglede reverzibilno kroz faze (c). viskozitet i blizina čvrste konture utiče na stabilnost laminarnog toka. Mada je u viskoznom fluidu nemoguće ostvariti diskontinuitet u rasporedu brzina. parametar nestabilnosti laminarnog toka nije pogodan za praktičnu primjenu jer se odnosi na odreĎenu zonu toka . u formi vrtloga. (b) i na kraju početnu fazu (a). Konačan rezultat ovog procesa će biti sasvim nepravilno kretanje mase fluida u formi kaotičnog kretanja velikog broja vrtloga unutar struje glavnog toka. Bezdimenzionalna kombinacija navedenih veličina: (8. I pored njegove univerzalnosti u pogledu graničnih uslova toka. itd. Jedino se povećanjem viskoziteta poremećaj u laminarnom toku moţe prigušiti i mogućnost njegovog prelaza u turbulentni tok se smanjuje. ona ukazuje da će u fluidu većeg gradijenta brzine prije doći do pojave turbulencije. Za ovakav laminarni tok se kaţe da je stabilan.: Nestabilnost laminarnog toka Ako je poremećeni laminarni tok viskozan. Naravno. tako da se i pri najmanjem daljem poremećaju strujna slika mijenja u odnosu na prvobitnu.1. Isto tako povećanjem gustine . povećava se sila inercije pa prema tome i tendencija pojave turbulencije. Za razne granične uslove je pokazano. dolazi do njihovog meĎusobnog sudaranja. a istovremeno oni postaju uzrok novim poremećajima u toku.(a) i (b) u početnoj fazi nastanka turbulencije. Ako je tok nestabilan. Za praktičnu analizu reţima kretanja fluida potrebno je raspolagati nekim kriteriumom nestabilnosti laminarnog toka koji će se odnositi na tok kao cjelinu i koji će u 131 . kao što je to pretpostavljeno na slici 8. dok za prelazi u turbulentni reţim kretanja. a ne za tok kao cjelinu.

2. Iz rezervoara D se vodi tanka cjevčica E do ulaza u cijev B. zakrivljenosti ulazne sekcije. se ne miješa sa vodom (8. takoĎe. Brzina vode pri kojoj kretanje ponovo postaje laminarno naziva se kritičnom brzinom. i izveden je sa ureĎajem koji je prikazana na slici 8. nalazi se voda koja ističe kroz staklenu cijev B na čijem kraju se nalazi ventil C. na sistematičan način su omogućili da se dobije korektna slika o turbulenciji i trasira put naučnoj analizi ovog problema. Postepenim otvaranjem ventila povećava se brzina vode u cijevi. Ovakvo tečenje se naziva turbulentnim. U rezervoaru D se nalazi boja koja nije rastvorljiva u vodi.sebi sadrţati karakteristične parametre toka kao cjeline. U većem rezervoaru A.: Rejnoldsov eksperiment UreĎaj se sastoji od dva rezervoara i staklenih cijevi. REJNOLDSOV EKSPERIMENT I REJNOLDSOV BROJ Rejnoldsovi eksperimenti. ali miješanje boje i vode počinje bliţe ulazu u cijev B.2.2. obojena strujnica izgleda kao tanka neprekidna nit koja se proteţe od ulaza u cijev B do ventila C. Ventilom se mijenja otpor strujanja i time se dobiva različita brzina fluida u cijevi B. da bi se kod većih brzina potpuno razbila. Daljnji eksperimenti su pokazali da prelaz laminarnog kretanja u turbulentno. (b. koja ističe iz rezervoara D. Rejnoldsov eksperiment je vrlo jednostavan.d). na kratkoj udaljenosti od ulaza u cijev i pomiješala sa okolnom masom fluida (slika 8. Laminarno kretanje se ponovo uspostavlja ako se smanji brzina vode. Pri maloj brzini vode kroz cijev boja.2. Talasasto ponašanje strujne linije i njeno miješanje sa okolnim fluidom smatra se indikacijom da je došlo do prelaza laminarnog kretanja u turbulentno. zavisi od vanjskih uzroka. hrapavosti cijevi. Daljnje povećanje brzine vode ne mijenja tip strujanja.(c).2. stabilnosti eksperimentalne konstrukcije i tako dalje. Rezultati Rejnoldsovog eksperimenta su prikazani na slici 8.2. na primjer od stanja fluida na ulazu u cijev. Slika 8.2. 132 . Pri nekoj brzini obojena strujnica počinje da se talasa kao na slici 8. 8.d).c.b). izvedeni pred kraj prošlog vijeka. Prvi koji je usvojio takav kriterij je Rejnolds.

pojava turbulentnog kretanja nije privilegija tečnosti nego se jednako manifestuje i kod strujanja gasova. Na primjer: = = = 2300 1000 500 za razne karakteristične linearne dimenzije toka za kretanje fluida kroz cijevi okruglog poprečnog presjeka. = 1 10 Ove vrijednosti kritičnog Rejnoldsovog broja za različite tokove fluida su date da bi se istakla razlika izmeĎu pojma kritičnog Rejnoldsovog broja i njegove numeričke vrijednosti za dati tok. odnosno granični uslovi ne ograničavaju pojavu turbulencije. poistovjećuju ova dva pojma za sve tokove. a da je tok turbulentan ako je Rejnoldsov broj veći od 3000 ili 4000. Od ovih relevantnih veličina formiran je bezdimenzionalni parametar (broj) koji je nazvan Rejnoldsovim brojem: (8. geometrija. prečnika cijevi i koeficijenta viskoziteta . Kritična vrijednost Rejnoldsovog broja je drukčija. Vrlo preciznim eksperimentima se uspjelo odrţati laminarno kretanje čak i pri . Isto tako. svaki pa i najmanji poremećaj inicira prelazak laminarnog kretanja u turbulentno.) Ako se sa oznaći karakteristična duţina u posmatranom problemu. 4000 biti laminarno ili turbulentno zavisi od ukupnih uslova kretanja. Inercijalna sila je proporcionalna proizvodu mase i ubrzanja. MeĎutim. recimo. Rejnoldsovi eksperimenti su izvedeni sa vodom. za kretanje u širokim kanalima. Često se. nikakav poremećaj ne moţe prevesti laminarno kretanje u turbulentno. tj. Rejnoldsov broj ima i fizički smisao. gdje je prečnik zrna porozne sredine kritična linearna dimenzija toka. kao odnos inercijalnih i viskoznih sila u fluidu. gdje je razmak ploča karakteristična linearna dimenzija toka. Da li će kretanje u dijapazonu od 2300 i. gdje je prečnik karakteristična linearna dimenzija toka. Pri paţljivom eksperimentisanju moţe se tok zadrţati laminarnim i kod brzina koje su znatno veće od kritične brzine. za kretanje fluida izmeĎu paralelnih ploča. dajući numeričku vrijednosti kritičnog Rejnoldsovog broja za kretanje u cijevima. Rejnolds je utvrdio da prelaz od laminarnog u turbulentno kretanje zavisi od srednje brzine . Dakle. za kretanje kroz poroznu sredinu.3. meĎutim.: (8.Kada je brzina kretanja fluida manja od kritične.2.) Eksperimenti Rejnoldsa i drugih su pokazala da je tok u cijevi okruglog poprečnog presjeka uvijek laminaran za . uslovno će se smatrati da je kretanje laminarno ako je . gdje je dubina karakteristična linearna dimenzija toka. tada je: 133 .

OSNOVNE KARAKTERISTIKE TURBULENTNIH TOKOVA Iz opisanog mehanizma nastanka turbulentnog toka i njegovog kaotičnog karaktera slijedi da je turbulentno kretanje fluida u osnovi nestacionarna pojava toka.4. Ako su inercijalne sile dominantne u odnosu na viskozne. usko vezan i za postojanje gradijenta brzine. Kao primjeri zidne turbulencije mogu posluţiti: strujanje u cijevi. nepokretan ili pokretan fluid. Kod zidne turbulencije. dobiva se: (8. slijedi da su turbulentni tokovi disipativni. 134 . a ovaj je indikator dejstva smičućih napona u viskoznom fluidu.3. viskozne sile neće biti u stanju da priguše poremećaje i kretanje postaje turbulentno. uzrok njenog nastanka je prisustvo čvrste konture.5. Primjer ovog strujanja je isticanje jednog fluida u drugi.) Dakle. Haotičnost pri kretanju i prelaz fluida iz jedne zone toka u drugu pokazuju da se u turbulentnom toku odigravaju intenzivni procesi miješanja. 8. što su viskozne sile veće to je Rejnoldsov broj manji. pored poremećaja.Tada je inercijalna sila iz izraza 8.: (8. Slobodna turbulencija nastaje kretanjem dva sloja fluida različitim brzinama.6.4.) Obzirom da je: Dobiva se. Nastanak turbulencije je. umjesto izraza 8. koji turbulentnom toku daju difuzioni karakter.) Sila viskoziteta je proporcionalna površini i tangencijalnom naponu. i Rejnoldsov broj prelazi kritičnu vrijednost. odnosno one igraju ulogu prigušivača turbulentnog kretanja.5.3.) i viskozne sile (8.6.).7. razlikuju se zidna i slobodna turbulencija.: (8.) Formirajući količnik inercijalne (8. strujanje oko ravne ploče i dr.: (8. Prema načinu na koji je nastala turbulencija fluidnog polja. tj.

toka data sa . proces miješanja vrtloga u turbulentnom toku isto tako doprinosi prenosu odgovarajućih veličina toka. u svakom turbulentnom toku se moţe govoriti o postajanju primarnog i sekundarnog dijela turbulentnog toka. Tako. Potpuno isti mehanizam je uzrok promjeni rasporeda i drugih veličina. i obratno.). Povećanjem gradijenta brzine povećava se veličina smičućih napona 135 .3. Konačno uspostavljeni raspored brzina u turbulentnom toku je doveo do ujednačenja brzina po većem dijelu poprečnog presjeka. Koordinatni sistem izabran je tako da je brzina primarnog.3. Obzirom da je difuzioni proces na nivou molekula manje izraţen nego na nivou vrtloga u razvijenom turbulentnom toku. Slika 8.3. raznih veličina toka oko njihovih odgovarajućih osrednjenih vrijednosti u glavnom toku. Difuzioni karakter turbulentnih tokova se odraţava većoj transportnoj sposobnosti karakterističnih veličina toka koji rezultira ujednačavanjem rasporeda njihovih polja po presjeku. . Ovaj mehanizam transporta vrloga rezultira ujednačenim rasporedom brzina. brzina će se mijenjati u toku vremena. na primjer. imati sve tri komponente tj. Tako. vrlog pri prelasku iz zone veće u zonu manje brzine nosi sa sobom odgovarajuću količinu kinetičke energije zone toka u kojoj je nastao i doprinosi povećanju brzine toka u zoni u koju je došao. Pored uvijek prisutnog molekularnog procesa miješanja. dok će brzina sekundarnog. to se u analizama praktičnih problema molekularna difuzija zanemaruje.3.: Fluktuacija brzine Kao što se vidi na slici 8. Ove promjene će se odigravati oko srednjih vrijednosti brzina glavnog toka u tački i presjeku kao što je to pokazano na slici 8. Znači za najčešći domen srednjih brzina glavnog toka one će varirati izmeĎu sa frkvencijom od . količina kretanja. Turbulentne fluktuacije brzine su obično reda veličine 10% od srednje brzine toka.Nestacionarni karakter turbulentnog toka se odraţava u nestacionarnim i u stacionarnim uslovima toka. masa i dr. glavnog. Vrtlozi nastali u odreĎenoj zoni toka su nosioci karakteristika te zone toka kao što su kinetička energija.. U procesu miješanja vrtlozi pri prelasku u drugu zonu sa sobom nose navedene karakteristike toka zone u kojoj su nastali i predaju ih zoni u koju dolaze. zbog prirode pojave. slučajnog karaktera po vremenu i prostoru. na primjer. fluktuirajućeg dijela toka. ne samo u tački nego i po presjeku toka. u odnosu na iste u laminarnom toku. Posljedica nestacionarnosti je fluktuacija. ali i do povećanja gradijenta brzine u blizini čvrste granice (slika 8. toplota.

136 . Formiranje vrtloga je posljedica dejstva smičućih napona vezanih za postojanje gradijenta brzine. do izrazito velike disipacije energije. i dejstvo smičućih napona unutar formiranih vrtloga su uzrok disipaciji energije. Za tok kao cjelinu ukupna kinetička energija je. Veliko dejstvo smičućih napona unutar vrtloga je usmjereno u pravcu formiranja manjih vrtloga i smanjenju jačine rotacije. odnosno količina disipacije energije. Lokalno povećanje gradijenta brzine glavnog toka nije jednini uzrok povećanju disipacije energije. u turbulentnom toku. tako da strujanje opet postaje laminarno. a za turbulentni reţim postaje funkcija kvadrata brzine. Ova posljednja. U ovoj fazi translatorna kinetička energija laminarnog toka. pa se prema tome povećava i količina izvršenog rada sila viskoziteta u jedinici vremena. I ova činjenica ukazuje na izrazito disipativni karakter turbulentnih tokova u poreĎenju sa laminarnim. transformacije u toplotu. Ako bi se disipacija korisne energije izrazila preko pada pritiska duţ toka (strujanje u cijevnim provodnicima fluida) onda je za laminarni tok linearna funkcija brzine. a djelomično kao u realnom vrtlogu. Opisani proces disipacije energije u toku fluida predstavlja kaskadni proces transformacije korisne energije u druge vidove energije sve do njene konačne forme tj. zbog otpora okolnog fluida. pri formiranju vrtloga. je nepovratno izgubljeni dio kinetičke energije za glavni tok.4. Isto tako. ali sa raspoloţivom korisnom energijom manjom za količinu koja je izgubljena u ovom kaskadnom procesu transformacije. Vrtlozi postepeno izumiru i vrtloţno dejstvo se svodi na viskozno meĎumolekularno dejstvo. se djelomično transformiše u energiju rotiranja vrtloga. U udaljenim slojevima od ose rotacije . ostala nepromijenjena s tim da se ona sada sastoji pored translatorne kinetičke i od kinetičke energije rotiranja vrtloga.: Kaskadni proces transformacije korisne energije Prva stepenica ove kaskade je transformacija energije toka pri formiranju turbulencije.na granici. zbog velikog gradijenta brzine u njima. Vrtlozi dovode. slika 8. Količina ovako transformisane energije u toplotnu energiju često. Slika 8. Raspored brzina u vrtlogu je djelomično kao u potencijalnom vrtlogu. prevazilazi količinu disipacije uslijed postojanja smičućih napona u glavnom toku. u osnovi. Dejstvo smičućih napona unutar formiranih vrtloga transformišu kinetičku energiju rotiranja u toplotu. mada je u osnovi forma mehaničke energije. brzina je obrnuto proporcionalna rastojanju . Bliţe osi rotacije on ima karakter potencijalnog vrtloga i raspored brzina je proporcionalan sa rastojanjem od ose rotacije .4.

Komponente osrednjene brzine će se označiti sa i . onda se turbulencija naziva slobodna turbulencija. a ne direktnog dejstva konture. u opštem slučaju. oko osrednjene. U njemu nema formiranja novih vrtloga nego dolazi do izumiranja u njemu već postojećih. To je slučaj sa tokovima u kojima postoji gradijent brzine glavnog toka. STATISTIČKO OPISIVANJE TURBULENTNIH TOKOVA Neposredna mjerenja turbulentnih fluktuacija uz statističko prikazivanje izmjerenog je metoda koja odgovara turbulenciji. Slika 8. u pogledu njegovih karakteristika po presjeku i u tački je homogen i anizotropan. Za njeno postojanje su negdje uz struju toka morali postojati uslovi zbog kojih je došlo do formiranja vrtloga.Ako je gradijent brzine rezultat prisustva čvrste konture onda se nastala turbulencija naziva zidna turbulencija. Ukoliko je gradijent brzine rezultat slobodno formiranih uslova toka. 8. Trenutna brzina u nekoj tački osciluje oko neke stalne vrijednosti. prosječne brzine. Primjer za ovo je strujanje iza rešetke.4. Ova brzina predstavlja neku vrstu srednje brzine u pogledu vremenskih promjena i nema ništa zajedničko sa srednjom brzinom u presjeku .: Oscilogram brzine pri turbulentnom toku Na oscilogramu.5. je prikazana eksperimentalno dobivena promjena brzine u nekoj tački . Ukoliko su karakteristike turbulentnog toka u svim tačkama presjeka iste onda je to homogen turbulentni tok. slika 8. Turbulentni tok. jer su fluktuacije slučajne veličine. Bez obzira na haotičnost turbulentnog kretanja fluida. U tom cilju analizirajmo oscilogram brzine kao reprezentativne slučajne pojave turbulentnog toka.5. i iznose: 137 . Izotropnu turbulenciju je moguće očekivati u zonama toka bez gradijenta brzine. Ako turbulentne karakteristike toka u ma kojoj tački ne zavise od orijentacije onda za takav tok kaţemo da je izotropan.. tj. statističkom analizom ma koje slučajne karakteristike turbulentnog toka se moţe pokazati da i u toj kaotičnosti postoje izvjesne zakonitosti.

brzine) za posmatranu tačku. Ovakva veličina je poznata pod imenom korelacija. Mean (srednja vrijednost). za razliku od osrednjene vrijednosti.gdje je period posmatranja koji mora biti dovoljno velik da promjene intenziteta osrednjene vrijednosti postane dovoljno malena. a njena relativna vrijednost je koeficijent korelacije. Square (kvadrat) 138 . Dalje. koja je uvijek jednaka nuli. Analogno se dobiva i za: Srednje kvadratno odstupanje fluktuirajuće komponente brzine: ili kako se često naziva RMS 42 vrijednost. se moţe pisati: kao i: Osrednjena vrijednost fluktuirajuće komponente brzine se odreĎuje kao: Osrednjena vrijednost fluktuirajuće komponente je jednaka nuli. onda se govori o dvostrukoj korelaciji čiji je koeficijent dat izrazom: 42 RMS: Root (korjen). Ako je problem traţenje veze izmeĎu samo dvije karakteristike turbulentnog toka. Relativni intenzitet turbulencije je poznat i kao stepen ili nivo turbulencije datog toka. Relativni intenzitet turbulencije. kao osnovne statističke veličine. je uvijek različita od nule. definisan kao: predstavlja odnos RMS vrijednosti i osrednjene vrijednosti funkcije iste slučajne promjenljive (u ovom slučaju. daljnji uvid u svojstva turbulentnih tokova dobiva se iz veze izmeĎu različitih ili istih veličina toka u posmatranoj tački ili u različitim tačkama u prostoru. Pored intenziteta turbulencije.

To je obično slučaj sa brzinom i pritiskom ili pritiskom i gustinom.8. a za idealnu korelaciju on je jednak jedinici. TURBULENTNO KRETANJE FLUIDA REJNOLDSOVE JEDNAČINE Navije-Stoksove jednačine su izvedene bez ograničenja za sve Njutnove fluide te se mogu primijeniti na laminarno i turbulentno kretanje. nisu vaţne tačne promjene osobina toka te se zadovoljavamo i osrednjenim vrijednostima. u većini tehničkih primjena turbulentnog tečenja.46. i ponovo napišimo Navije-Stoksove jednačine kretanja viskoznog nestišljivog fluida u Dekartovom koordinatnom sistemu: i jednačinu kontinuiteta: Ako se trenutne brzine zamjene odgovarajućim osrednjenim i fluktuirajućim vrijednostima: dobivamo za jednačinu kontinuiteta: (8. a zatim.5. 8. sa obzirom na: 139 .1. i Navije-Stoksove jednačine 7. po prirodi. Ako ne postoji veza izmeĎu posmatranih veličina koeficijent korelacije je jednak nuli. Uz pretpostavku da jednačina kontinuiteta 3. U njima se pojavljuju trenutne vrijednosti osobina fluidnog toka i .8. vaţe za turbulentno kretanje fluida. njihovim osrednjavanjem je moguće dobiti jednačine kretanja osrednjenog toka. 8. zamjenom trenutnih vrijednosti osobina toka sa njihovim ekvivalentnim srednjim fluktuirajućim vrijednostima. onda govorimo o trostrukoj korelaciji itd.5. Ako je u pitanju veći broj promjenljivih.22. Korelacija se moţe traţiti izmeĎu dvije ili više.Vrijednost koeficijenta korelacije zavisi od graničnih uslova toka.. različitih karakteristika toka.) Osrednjavanjem izraza 8. (1) Podsjetimo se. MeĎutim.

9.10. dobivamo: (8. dobiva se: (8.9. Ukoliko se trenutne vrijednosti zamjene sa odgovarajućim osrednjenim i fluktuirajućim vrijednostima u jednačine kretanja za turbulentni tok.) Zbog jednostavnosti.8. označeni su svi članovi koji su jednaki nuli.. analizirajmo samo prvu jednačinu u izrazu 8. kako osrednjene komponente brzina (jednačina kontinuiteta primarnog osrednjenog dijela toka) tako i fluktuirajuće komponente brzina (jednačina kontinuiteta sekundarnog.) 140 . iz jednačine 8. jednačinu kontinuiteta moraju zadovoljiti.: Dakle.: Poslije osrednjavanja.dobiva se: i. fluktuirajućeg toka).

) Jednačine 8. poznatih kao Rejnoldsovi naponi..Ako jednačinu kontinuiteta za fluktuirajuće komponente: pomnoţimo sa : zatim.11.) Jednostavnim matematičkim operacijama se dobiva: (8. osrednjimo: i na kraju saberemo sa jednačinom 8.10. se nazivaju Rejnoldsove jednačine kretanja turbulentnog toka.12. dobiva se: ili napisano jednostavnije: (8. Tenzor Rejnoldsovih napona je: 141 .) analogno dobivamo i za druge dvije komponente: (8.12. One se razlikuju od odgovarajućih za laminarni tok. za veličinu turbulentnih napona.12.

2. primarnog ili sekundarnog. Oni odraţavaju promjenu inercije uslijed nastalih fluktuacija brzine i ne doprinose direktnoj transformaciji mehaničke energije toka u toplotu. dolazi do izraţaja samo pri kretanju fluida. zbog čega formalno i nose ovaj naziv. Ukupna izgubljena energija toka. koji mora imati iste dimenzije kao dinamički viskozitet. 8.5.14. Sa druge strane. mogao koristiti u Rejnoldsovim jednačinama potrebno je poznavati vezu izmeĎu koeficijenta i osobina toka. 43 Joseph Valentin Boussinesq 142 . Očigledno. to je fizičko svojstvo fluida.11. oni su u osnovi članovi inercije.15. Pri mirovanju fluida i pri laminarnom kretanju on je jednak nuli. je transformirana u toplotu jedino i samo kroz dejstvo sila viskoziteta. (1) Rezultujuća veličina napona u turbulentnim tokovima uslijed molekularnog i turbulentnog prenosa količine kretanja je: (8. do danas nije naĎena takva veza u prihvatljivom obliku. turbulentni viskozitet .13. prihvatio tezu da postoji analogija izmeĎu viskoznih i turbulentnih napona. dinamički viskozitet odraţava meĎumolekularnu interakciju u fluidu. koji je postavio Busineski. kao i većina istraţivača. za tangencijalni napon: Prandtl je. turbulentni viskozitet nije fizičko svojstvo fluida.) U izrazu 8. kroz miješanje i transport fluida na nivou molekula i postoji bez obzira da li se fluid kreće ili miruje.14. PRANDTLOVA TEORIJA PUTANJE MIJEŠANJA U slučaju ravanskog strujanja imamo izraz 7.) Rejnoldsovi naponi su jedini članovi u jednačini turbulentnog kretanja fluida koji pokazuju neto efekt turbulentnih fluktuacija na tok fluida kao cjelinu.. što se vidi iz jednačine 8. Mada su navedenim jednačinama grupirani sa viskoznim naponima.(8. Ovu tezu je prvi postavio Businesk 43.15.8. MeĎutim. Po analogiji sa naprijed navedenim izrazima me se napisati izraz za turbulentnu komponentu napona: (8. Dakle.) Da bi se izraz 8.

koja ima demenzije duţine.17. se moţe napisati kao: 143 .19.16.18. pod dejstvom turbulentne fluktuacije premjeste u sloj .15. postaje: (8. Slika 8.. komponenta turbulentnog napona. iz predhonih izraza. je prikazan raspored brzine u sloju koji se moţe definisati kao: Prema ovome. djelujući pri tome kao fluktuacija brzine u pravcu. izraz 8. moţe izraziti: (8. Vodeći računa o predznaku komponenti i izraz 8.19. Poslije miješanja u sloju .6. Razlika brzina je: .) Neka se elementi fluida iz sloja koji ima brzinu . Prema Prandtlu.: Raspored brzine preko ravne ploče Na slici 8. (8. veličina . veličina fluktuacije će biti: (8. izraz 8..) Prema Prandtlu.: tako se turbulentna komponenta napona.Na primjeru ustaljenog paralelnog dvodimenzionalnog kretanja fluida preko ravne ploče će se pokazati odreĎivanje koeficijenta turbulentnog viskoziteta prema Prandtlovoj teoriji putanje miješanja. se naziva dužina puta miješanja. Elementi fluida iz sloja u sloj prelaze bez meĎudejstva sa elementima fluida na putu od do . tj. elementi fluida će poprimiti osrednjenu brzinu fluida u sloju.) uz dodatnu pretpostavku da su fluktuacije istog reda veličine. gdje je osrednjena brzina . za rastojanje .16.) gdje je novodefinisana duţina miješanja u kojoj je sadrţan koeficijent proporcionalnosti.6.

uzeta je apsolutna i stvarna vrijednost gradijenta brzine.19. da za kretanje u graničnom sloju preko ravne ploče vaţi odnos: (8.20. izraz 8. Cilj ovoga je da se iz karaktera gradijenta brzine moţe zaključiti karakter napona (pozitivan ili negativan).21.) Duţina puta miješanja je linearna funkcija udaljenosti od ploče. .16 i 8.22.. ima univerzalni 144 . se moţe zaključiti da je koeficijent turbulentnog viskoziteta: (8.20.(8. umjesto kvadratnog člana u izrazu 8.) Prandtl je predloţio. PoreĎenjem izraza 8.) Dakle.19. Koeficijent karakter i odreĎen je eksperimentalno.

bez obzira na vrijednost Rejnoldsovog broja toka kao cjeline. izrazitog dejstva viskoziteta. Posljedice toga su pojave velikih tangencijalnih napona što usporava kretanje fluida. Slika 9. u dodiru sa njom. udaljenije od ploče. do pribliţno konstantne 44 Third International Congress of Mathematicians in Heidelberg. 145 . strujanje u blizini čvrste granice je zona vrtloţenja u kojoj se njena veličina mijenja kao rezultat kombinovanog efekta molekularne viskozne difuzije i konvekcije. zadrţavaju veliku brzinu što uzrokuje pojavu velikih gradijenata brzine u pravcu normalnom na ploču. 1904. KARAKTERISTIKE GRANIČNOG SLOJA U beskonačan stacionaran tok viskoznog fluida. u kojima postoji izraziti gradijent brzine normalno na pravac toka. Zona toka. obraĎena i prezentirana44 od strane Ludvig Prandtla na primjeru strujanja viskoznog fluida duţ čvrste granice. Mada se granični sloj moţe slobodno formirati i u toku fluida. vrtloţenje nestaje. unutar koje se brzina rapidno mijenja od nule na ploči. (a) sa početnom i (b) bez početne laminarne oblasti Kada fluid male viskoznosti dodirne ploču. kao što je prikazano na slici 9.1. Do ove pojave. dolazi i u zonama slobodnog strujanja fluida. fluidni elementi.: Razvoj graničnog sloja. čiji je raspored brzina ravnomjeran – uniforman. nosi ovaj naziv jer se najčešće pojavljuje uz čvrstu granicu. Ta oblast strujanja. postavi se beskonačno tanka čvrsta ploča paralelno sa tečenjem fluida. u kojoj je dejstvo sila viskoziteta izrazito veliko. Elementi fluida.1.9. 9. Pojava je prvi put uočena. bivaju zaustavljeni. Germany. GRANIČNI SLOJ Kretanje viskoznog fluida u blizini čvrste granice odraţava se u formiranju zone toka u kojoj dolazi do promjene brzine fluida od one koju ima čvrsta granica do one u kojoj je raspored brzina takav da se strujanje moţe smatrati neviskoznim. naziva se granični sloj. Drugim riječima.1. bez prisustva čvrste granice.

graničnim slojem. i nakon prelazne oblasti. ili jednostavno. dogaĎa se i usporavanje fluidnih elemenata u graničnom 146 . viskoznosti.1.2. Posljedica toga je da na čvrstu konturu ne djeluju samo normalne sile pritiska nego i tangencijalne sile. viskozan fluid ne klizi po čvrstoj konturi kao što je to slučaj sa idealnim fluidom. U odnosu na nevrtloţno strujanje. bitna karakteristika strujanja uz čvrstu konturu je i nulta tangencijalna komponenta. Pozitivan gradijent pritiska uzrokuje usporavanje kretanja fluida u oblasti izvan graničnog sloja. veći gradijent promjene brzine na samoj ploči i povećanje debljine graničnog sloja. Početnu oblast graničnog sloja karakteriše kretanje fluidne mase u slojevima. Debljina graničnog sloja raste sa udaljavanjem od početka ploče niz fluidnu struju. Kod hidraulički glatkih površina kod kojih laminarni podsloj prekriva neravnine hrapavosti. gdje je -osa u pravcu kretanja fluida. niz fluidnu struju. a ne samo normalna komponenta brzine. Na nekoj udaljenosti . Poloţaj prelaza laminarnog u turbulentni granični sloj zavisi od hrapavosti površine.2. Postojanje tangencijalnih sila znatno povećava otpor kretanju tijela. uz dovoljno nizak nivo turbulencije. Unutar turbulentnog graničnog sloja. prelaz laminarnog sloja u turbulentni je odreĎen kritičnom vrijednosti Rejnoldsovog broja: (9. uslijed velikih gradijenata brzine. Posljedica toga je znatno uniformniji raspored brzina u sloju. Slika 9.: Razvoj graničnog sloja Turbulentni granični sloj se karakteriše intenzivnim miješanjem fluidne mase. laminarni granični sloj postaje nestabilan. pa se taj sloj naziva laminarnim graničnim slojem.) čija brojna vrijednost leţi u granicama od do . Na razvoj graničnog sloja dominantan uticaj ima pojava separacije ili odvajanja. intenziteta brzina i udaljenosti. On nastaje kao posljedica smanjenja inercijalnih sila u neposrednoj blizini ploče i velikih viskoznih sila. Dakle. Paralelno sa tim usporavanjem.vrijednosti daleko od ploče. naziva se hidrodinamičkim graničnim slojem. a ne samo molekula. početnog nivoa turbulencije. koja je uzrokovana pozitivnim gradijentom pritiska . neposredno iznad površine ploče.). kao što je to slučaj u laminarnom graničnom sloju. postaje turbulentan granični sloj. uniformnosti početnog profila brzina. uvijek se formira laminarni podsloj (slika 9.

45 Iz filma: ”Fundamentals of Boundary Layers”.sloju. Od tačke separacije. Slika 9. by the National Committee for Fluid Mechanics Films and the Education Development Center. tj. te se u ovoj oblasti moraju primijeniti kompleksni matematski modeli. strujanje u smjeru suprotnom od smjera strujanja fluidne mase van graničnog sloja.4.3. formira se povratno strujanje. ( je brzina u pravcu strujnice. slika 9. je koordinata u pravcu normalno na konturu). Za ovu oblast ne vrijede Prandtlove jednačine graničnog sloja.4. niz fluidnu struju. Kinetička energija i količina kretanja fluidnih elemenata u graničnom sloju je manja od istih u oblasti izvan sloja. slika 9. predstavlja tačku separacije.: Povratno strujanje U oblasti povratnog strujanja je vrtloţenje intenzivno. b) granični sloj i separacija u difuzoru sa većim uglom. Slika 9. 147 .3. U mnogim tehničkim problemima pojava separacije je štetna. u kojoj vrijedi .: Granični sloj i separacija u difuzoru Na kopijama. se vide: a) granični sloj u difuzoru sa malim uglom. Tačka na čvrstoj konturi. Istovremeno dejstvo sila pritiska i viskoznosti moţe dovesti do potpunog zaustavljanja fluidnih elemenata u graničnom sloju.45.

5.5. To uzrokuje pojavu sile pritiska. koja. a tim i razlika pritisaka. vrtloţenje fluidnih elemenata nije više ograničeno sam ona granični sloj. dolazi do simetričnog odvajanja vrtloga i formiranja vrtloţnog 'džepa' iza tijela. zajedno sa pojavom separacije i reţima strujanja iza cilindra pri povećanju Rejnoldsovog broja.Po nastanku separacije.6. Naizmjenično pomjeranje tačke separacije je nestacionarna pojava. i nesimetričnog poloţaja tačaka separacije. ukoliko se prenosi na tijelo dovodi do njegovog pomjeranja u tom pravcu. 148 .a). kao što je šematski prikazano sistemom strujnih linija za strujanje oko cilindra u dva različita vremenska trenutka. u zoni separacije.5. pri malim vrijednostima Rejnoldsovog broja. normalno na pravac toka. Na taj način. Povećavanjem Rejnoldsovog broja. slika 9.5. oko kojeg se odvija strujanje glavnog toka (slika 9. U početnoj fazi. (slika 9. on je nošen u zonu toka koja je u osnovi nevrtloţna. Slika 9. pa prema tome. jer odvajanjem vrtloga od čvrste konture.: Razvoj graničnog sloja po konturi cilindra Daljnjim povećanjem Rejnoldsovog broja (slika 9. Pomjeranje tačke separacije po konturi tijela uzrokuje pojavu hidrodinamičkih vibracija: prema pokazanoj nesimetričnoj konfiguraciji strujnih linija postojeće razlike brzina toka u odgovarajućim tačkama separacije. jer u toku vremena dolazi do oscilatornog pomjeranja tačke separacije po konturi tijela.5. u jednom momentu. Razvoj graničnog sloja po konturi cilindra. ove dvije zone vrtloţnog i nevrtloţnog toka fluida postaju više meĎusobno zavisne. separacije praktično nema. Ono sada postoji i u drugim zonama toka. su prikazani na slici 9.c) dolazi do pojave nesimetričnog odvajanja vrtloga.b). Iza tijela dolazi do formiranja strujanja fluida poznatog kao vrtložni trag.

2.7. slika9.: Debljina graničnog sloja Do danas. kao što je slučaj sa strujnom linijom. DEBLJINA GRANIČNOG SLOJA U cilju praktičnih analiza strujanja fluida i razgraničenja zone nevrtloţnog. razvoj graničnog sloja zajedno sa pojavom separacije i njenim oscilatornim pomjeranjem po konturi.. tj. Moţe se zaključiti. 149 . Raspored brzina u graničnom sloju dobiva se mjerenjem. jer obuhvata najveći dio zone efekta viskoziteta. će uzrokovati pojavu hidrodinamičkih vibracija. Pored prednosti ovako definisane debljine graničnog sloja u odnosu na ostale definicije. u nekim presjecima duţ ravne ploče. U tom pogledu bilo je više pokušaja. Treba napomenuti da linija koja spaja debljine graničnog sloja nema značaja za analizu kinematskih karakteristika toka. Dakle. Slika 9. strujne linije presijecaju liniju koja definiše debljine graničnog sloja i ulaze u granični sloj.7. ona ima i nedostataka sa aspekta njenog praktičnog odreĎivanja.1. Predstava o redu veličine debljine graničnog sloja je data u tabeli 9. Ova pojava je poznata kao hidrodinamičke vibracije. 9. potencijalnog toka i zone toka sa izrazitim dejstvom sila viskoziteta potrebno je definisati i neku praktičnu granicu graničnog sloja. .6. najbolje prihvaćena definicija granice oraničkog sloja je ona koja definiše debljinu graničnog sloja .Slika 9. kao normalno rastojanje od čvrste granice do tačke u kojoj je brzina fluida za 1% manja od brzine u zoni uniformnog toka.: Oscilatorno pomjeranje tačke separacije Naizmjeničnost ove pojave će rezultirati u naizmjeničnom pomjeranju tijela u pravcu normalnom na pravac glavnog toka.

1.) Iz izraza 9. one eliminišu efekt asimptotskog pribliţavanja brzine brzini van graničnog sloja. se odreĎuje debljina istiskivanja: (9.3. a u odnosu na konfiguraciju strujnih linija prije razvoja graničnog sloja. moţe posluţiti kao indikator debljine graničnog sloja. slika 9. koje predstavljaju vrijednosti mjerenih brzina u zoni asimptotskog pribliţavanja brzina u graničnom sloju onoj u zoni toka izvan njega. koje indirektno pokazuju nominalnu debljinu graničnog sloja . Efekat disipacije eksperimentalno dobivenih tačaka sveden je na minimum. poznata kao debljina istiskivanja . Zbog ovoga se došlo i do drugih definicija debljine.) Debljina istiskivanja je uvijek manja od nominalne debljine graničnog sloja . je uzrok dosta nepreciznom odreĎivanju ovako definisane debljine graničnog sloja. Devijacija strujnih linija uslijed razvoja graničnog sloja odraţava se u istiskivanju cijelog sistema strujnih linija duţ ravne ploče normalno na nju. iznosi: 150 . Ukupna veličina istiskivanja strujnih linija u nekom presjeku.2.Tabela 9. uslijed razvoja graničnog sloja do njega. Izraţavajući promjene dinamičkih karakteristika toka uslijed razvoja graničnog sloja. zbog razvoja graničnog sloja.2. Veličina tog smanjenja protoka je: (9. U stvari.8.: Debljina graničnog sloja Fluid 50 100 Vazduh 100 200 1 2 Voda 5 10 1 1 5 10 2 5 50 200 18 26 60 90 40 75 385 1000 Mogućnost disipacije tačaka. i za ploču u posmatranom presjeku. definisane preko integrala a ne duţine direktno. na visini njegove nominalne debljine došlo je do smanjenja protoka fluida u odnosu na onaj koji je postojao u tom presjeku prije postavljanja ploče u njega.

) Iz izraza 9.) Dakle.4.) Linija debljine istiskivanja se definiše kao normalna udaljenost od zida za koju bi trebalo izmjestiti čvrstu konturu kada bi preko nje sada proticao idealan fluid. uslijed razvoja graničnog sloja do posmatranog presjeka. to su jedino sile viskoziteta izraţene preko smičućih napona. Slika 9.8.5.: Debljina istiskivanja Promjena brzine se odraţava na promjenu protoka količine kretanja uslijed razvoja graničnog sloja do posmatranog presjeka. odraţava i promjenu protoka kinetičke energije toka. jednake promjeni fluksa količine kretanja.7.) odakle je debljina energije jednaka: (9. izraz 9. i jednaka je: (9. jer su sile prema osnovnom principu impulsa i količine kretanja. je debljina impulsa ili količine kretanja jednaka: (9. i jednaka je: (9. za koji je količina kretanja idealnog fluida jednaka smanjenju količine kretanja realnog fluida.5.(9. pa da protok fluida bude isti. pored promjene fluksa količine kretanja. Promjena brzine. uniformnom brzinom . U slučaju ravne ploče u beskonačnom fluidu. debljina impulsa ili debljina količine kretanja se definiše kao udaljenost od čvrste konture ploče.8. Ovako definisana debljina količine kretanja je indikator veličine sila do posmatranog presjeka.) 151 .5.6.

do posmatranog presjeka.8. δ2 i δ3 su znatno odreĎenije veličine od nominalne debljine graničnog sloja δ. ovako definisane debljine δ1. 152 . se odnose na slučaj dvodimenzionalnog strujanja fluida.6. 9. indikator veličine gubitaka energije unutar graničnog sloja na savladavanju trenja do tog presjeka. Sve se one mijenjaju. Dobiveni izrazi 9. Obzirom da su definisane preko integrala. konstantne. TakoĎe se vidi da je . slijedi da su one za.3. u stvari. kao i δ. slijedi da je ovako definisana debljina energije indikator veličine izvršenog rada sila u jedinici vremena unutar graničnog sloja.Prema osnovnom principu energije i rada. i 9. za debljine. To je. od Rejnoldsovog broja. povećavajući se kao i nominalna debljina graničnog sloja duţ toka i zavise.. Pored toga što daju uvid u efekt razvoja graničnog sloja na dinamičke karakteristike toka. dati presjek.

Prema tome će se ova vrsta otpora nazivati otpor oblika. slika 10. ukoliko se tijelo kreće na površini tečnosti. (2) Slika 10. Pored ovih vrsta otpora. onda bi na njenim ivicama došlo do pojave separacije. Relativni odnos veličine pojedinih otpora u ukupnom otporu tijela pri kretanju kroz fluid. Kako sa obe strane strujne linije mora da vlada isti pritisak (u suprotnom bi došlo do tečenja fluida normalno na strujnu liniju. o ovom fenomenu nije bilo riječi pri izučavanju nevrtloţnog potencijalnog opstrujavanja tijela. bez obzira na činjenicu da je ovaj otpor poznat kao otpor razlike pritisaka ili otpor oblika tijela. jer kako je viĎeno. 10. neće doći do separacije pa ni do pojave otpora oblika. dat je za slučaj kretanja broda. a to je prema definiciji strujne linije nemoguće) to znači da dobiveni minimalni pritisak. koji se skoro uvijek pojavljuju zajedno i izraţavaju se pomoću odgovarajućeg zajedničkog koeficijenta otpora. gdje su sile viskoziteta zanemarljive. Prema jednačini pritiska u tačkama maksimalne brzine dolazi do minimalnog pritiska. Pojava separacije je rezultat viskoznosti fluida. u tačkama separacije. odnosno otpor trenja. Razlika pritisaka ispred i iza tijela. Zato se ova vrsta otpora naziva otpor površine ili otpor viskoziteta.1.1.2. U slučaju opstrujavanja tijela bilo kakvog oblika. uzimajući u obzir i otpor talasa. daje jednu rezultujuću silu otpora kretanju fluida oko tijela. Ukupna veličina sila viskoziteta u blizini čvrste površine predstavlja veličinu otpora kojeg pruţaju sile viskoziteta kretanju fluida po nekoj površini. pri malim vrijednostima Rejnoldsovog broja. slika 10. nastala uslijed pojave separacije.10. Ukoliko bi se ploča postavila normalno na pravac toka. moţe doći i do pojave drugih otpora. Pojava separacije i njen poloţaj. Ova vrsta otpora je u suštini rezultat sila viskoziteta.: Vrste otpora Razvoj graničnog sloja nije ništa drugo nego rezultat opiranja sila viskoziteta kretanju fluida u blizini čvrste površine.(b). mora vladati i u čitavoj zoni separacije iza tijela. kao što je npr. a time i vrijednost razlike pritisaka. je pored viskoziteta.1. otpor talasa. gdje dolazi do pojave separacije. slika 10. posmatrana je vrlo tanka ploča postavljena paralelno sa pravcem uniformnog toka viskoznog fluida. HIDRODINAMIČKI OTPORI VRSTE OTPORA U cilju objašnjenja pojma graničnog sloja u poglavlju 9. U sredini prednje strane ploče bi vladao maksimalni pritisak jer se u toj tački nalazi zaustavna tačka . Od tačke prema ivicama ploče dolazi do povećanja brzine od nule do maksimalne vrijednosti na samoj ivici ploče.(a). 153 .1. funkcija i oblika tijela.

3.Slika 10. uz samu čvrstu konturu.: Ukupni otpor tijela 10. mora biti jednaka neto protoku količine kretanja u jedinici vremena kroz posmatrani element.: Element fluida u zoni graničnog sloja Ukupna sila u pravcu.) Masa fluida mora proći i kroz površinu jedinici vremena: . unoseći u posmatrani element količinu kretanja u 154 . Ukupna sila po jedinici širine je: (10.2.2. OTPOR POVRŠINE Ukoliko se kretanje fluida odvija preko čvrste konture najveći otpor njegovom kretanju je uslijed dejstva sila viskoziteta unutar graničnog sloja. se moţe naći primjenom principa impulsa i količine kretanja na izdvojeni element fluida u zoni graničnog sloja. Zato se ovakav otpor kretanju fluida naziva otpor površine.) a neto protok mase fluida kroz površine i je: (10.3. (2) Veličina ovog otpora po jedinici površine. tj. Slika 10.1. tj. koja djeluje na izdvojeni element fluida . veličina smičućeg napona. slika 10.2.

3. ili pak raspolagati odgovarajućim izrazima za raspored brzine unutar graničnog sloja iz kojih bi se mogli odrediti smičući naponi prema jednačini 10.) 155 .7. kako je to u teoriji graničnog sloja istakao Prandtl.6. tj.) Za ravnu ploču i .5.8. izraz 10. i 10.: odakle je lokalni koeficijent otpora: (10.) Ako se ukupni otpor površine podjeli sa odgovarajućom veličinom površine dobiva se veličina srednjeg smičućeg napona po cijeloj površini koja se opet moţe izraziti preko kinetičke energije neporemećenog toka i preko srednjeg koeficijenta otpora . za odgovarajući reţim strujanja unutar graničnog sloja.3. izrazi 10. Od praktičnog značaja je izraţavanje veličina otpora površine preko kinetičke energije neporemećenog toka. koja u stvari predstavlja debljinu graničnog sloja. Kako strujanje u graničnom sloju moţe da bude laminarno ili turbulentno. sa navedenim promjenama količine kretanja. znatna promjena brzine se odigrava. Bez obzira na ovo..) Veličina uticaja sila viskoziteta na bilo kom rastojanju od granice je izraţena preko razlike brzine u neporemećenom toku i brzine u posmatranoj tački. tako da se jednačina 10.5. upotrebom „koeficijenta lokalnog trenja“ .6.) Ako se izjednači ukupna sila. to se za nalaţenje veličine otpora treba poznavati odgovarajuće izraze za smičuće napone.) Višak količine kretanja koji napušta presjek presjek je: u odnosu na količinu kretanja koja je ušla kroz (10. svodi na: (10. pod izvjesnim uslovima u relativno uskoj zoni blizu konture. vidi poglavlje 9.1.. i podjeli sa dobiva se: (10. kao: (10.(10.4.4.

9. trećeg ili višeg stepena.2. i 10. moţemo pisati kao: odnosno: (10.9. vidi se da su oni slični po strukturi sa Ojlerovim brojem (kod kojeg se umjesto smičućih napona pojavljuje normalni napon ). dobivamo: 156 . za koeficijente otpora sa izrazom za Ojlerov broj.UporeĎujući dobivene izraze 10. Sada.10.7. Ova funkcija treba da zadovoljava granične uslove kada je i kada je .) Izjednačavajući izraze 10.) Na samoj granici je: (10. jednačinu 10. pri kretanju fluida.1. ali je opšti zakon razvoja graničnog sloja isti. (2) (3) Prandtl je pretpostavio da je: i Funkcija zadovoljava granične uslove.10. 10. LAMINARNO KRETANJE U GRANIČNOM SLOJU Eksperimentalna analiza karakteristika toka u graničnom sloju je pokazala da su za dati reţim kretanja u graničnom sloju profili brzine u raznim poprečnim presjecima meĎusobno slični. Ojlerov broj igra vaţnu ulogu kod problema kod kojih su. dominantni normalni naponi. U zavisnosti od izbora parabole u konačnom rezultatu za razvoj debljine graničnog sloja pojavit će se različita konstanta. Zbog ovoga.. Za slučaj laminarnog kretanja fluida raspored brzine je paraboličan. Parabola moţe biti drugog. mogu se izraziti jednom analitičkom funkcijom oblika: koja ne zavisi od varijable . a koeficijent otpora ima vaţnu ulogu pri kretanju fluida kod kojeg smičući naponi imaju dominantnu ulogu.6.8. tj. i 10.

aproksimativno. u izraz 10.ili poslije sreĎivanja: (10. onda je i ntegraciona konstanta jednaka nuli.: tako da joj verteks46 leţi na rastojanju sloja dobio izraz: od granice. samo se razlikuju u konstanti.11.) Otpor ploče na jednoj strani.15.) gdje je sloja. 157 . dobivamo: (10. ..13.14. je: 46 Vertex – Tačka na krivoj sa lokalnim minimumom ili maksimumom.) odakle je. koja se kreće oko 5. Rješavajući jednačinu 10.. razvoj debljine graničnog sloja po jednačini: Zamjenjujući vrijednost . iz izraza 10. Rejnoldsov broj baziran na veličini rastojanja od početka razvoja graničnog Jednačina 10. lokalni koeficijent otpora: (10.. onda bi se za debljinu graničnog što je isti izraz kao i izraz 10.13. po dobiva se konačni izraz za razvoj graničnog sloja u obliku: (10.10. prema izrazu 10. Zato se za bilo koji paraboličan raspored brzina u graničnom sloju moţe uzeti.) Ako je za .13.7.12.) gdje uzimamo i 10. pokazuje da se debljina laminarnog graničnog sloja povećava kao kvadratni korijen rastojanja od mjesta gdje se granični sloj počinje razvijati. po jedinici širine.11. Ako se za funkciju rasporeda brzina uzme neka druga kvadratna parabola. npr.12.13. dobivamo: umjesto i jer je funkcija samo od . Poslije integralenja izraza (10.

47 Paul Richard Heinrich Blasius 158 .) gdje su: rastojanje od zida cijevi. Slika 10.2. respektivno.17. Pri kojoj vrijednosti kritičnog Rejnoldsovog broja će doći do prelaza u turbulentno kretanje zavisi od turbulentnih karakteristika samog toka. Kada Rejnoldsov broj dostigne vrijednost izmeĎu i kretanje u graničnom sloju postaje turbulentno. odnosno smičućeg napona sa rastojanjem od mjesta razvoja graničnog sloja. je prikazana na slici 10.18. koristeći generalnu jednačinu kretanja viskoznog fluida. Proces miješanja teţi da napravi raspored brzine uniformnijim u većem dijelu graničnog sloja. došao do tačnih vrijednosti i za koeficijente u izrazima 10. lokalni i srednji opadaju sa razvojem graničnog sloja. prema izrazu 10.16.) Obadva koeficijenta trenja.16. 10.4. tako da uz čvrstu konturu dolazi do veoma naglih promjena brzine.: Promjena debljine graničnog sloja i smičućeg napona Blasius47 je. uslijed činjenice da gradijent brzine na samoj granici postaje manji sa povećanjem debljine graničnog sloja. srednjeg koeficijenta otpora: (10.14. a time i otpor površine.(10. Promjena debljine graničnog sloja kao i veličina sile otpora po jedinici površine.) odakle je. i 10. U zoni izrazito turbulentnog toka Prandtl je za raspored brzine koristio eksperimentalne podatke za raspored brzine u glatkoj cijevi: (10..4. oblika ulazne ivice ploče kao i od hrapavosti površine ploče. TURBULENTNO KRETANJE U GRANIČNOM SLOJU Prisustvo turbulencije u graničnom sloju povećava brzinu širenja graničnog sloja i znatno mijenja raspored brzine. radijus cijevi.2.8.

24.20. analogno naprijed navedenom.) Izjednačavanjem izraza 10. odnosno pretpostavlja se da je ploča dovoljno dugačka tako da se dio laminarnog graničnog sloja moţe zanemariti.20. i 10.18.21.) Na osnovu izraza 10.) Napomena uz izraz 10.7.20.19. dobiva se: ili rješavajući po : (10. za .Primjenjujući izraz 10. na kretanje fluida preko ravne ploče.23. eliminisati : (10. lokalni koeficijent otpora je: 159 .22.: Navedeni izraz je dobiven iz slijedećeg izraza za cijev: Za prelaz sa cijevi na ravnu ploču je korišteno: Smičući napon na površini glatke ploče..) a slično kao i u slučaju laminarnog kretanja u graničnom sloju je: (10. a ne laminarno kretanje. potrebno je iz izraza 10. i 10.) Debljina graničnog sloja raste mnogo brţe ako je u graničnom sloju turbulentno.) Ako se izraz 10. je: (10..20. za koju je pretpostavio: (10.22.23.dobivamo: (10. Da bi se odredio otpor na glatkoj ravnoj ploči. integrali uz granične uslove.21.

17.8.. te će za ove vrijednosti vaţiti i izrazi 10. izraz 10.26.) odakle je. Prandtl je oduzeo laminarni dio graničnog sloja do kritičnog Rejnoldsovog broja i dobio izraz 10.29. naravno. prema eksperimentalnim podacima.27.25.5. i iznosi: (10.(10.) gdje je Rejnoldsov broj baziran na duţinu ploče.27. 160 . Prandtlov eksponencijalni zakon Rejnodsove brojeve veličine: . Treba napomenuti da za navedeni dijapazon Rejnoldsovih brojeva. i 10. izraz 10. je nešto veći od izvedenog.24. vrijedi:  laminarno.28. je: (10.: (10. srednji koeficijent otpora. rasporeda brzine vrijedi za Kao što je napomenuto. laminaran na prvom dijelu ploče uz struju fluida. srednji koeficijent otpora: (10. prema izrazu 10.: Srednji koeficijent otpora u funkciji Rejnoldsovog broja Za područja na slici 10..26.) Sila otpora ploče na jednoj strani.. po jedinici širine.) Slika 10.) Granični sloj je.29.5.

širine temperature Odrediti silu otpora na jednoj ploče.2.30. se kreće brzinom kroz mirnu vodu Glatka ravna ploča.30. PRIMJER i duţine .1.  turbulentno. dobivamo vrijednost za srednji koeficijent otpora: Sila otpora na jednoj strani ploče je: Ako je kritični Rejnoldsov broj .28.. strani ploče i silu otpora na prva RJEŠENJE: Rejnoldsov broj za cijelu ploču je: Na osnovu izraza 10. 10.2.) gdje je konstanta odgovara najboljoj aproksimaciji eksperimentalnih podataka. prelazno.29. Koristeći logaritamski raspored brzine za cijevi. izraz 10. duţina do prelaznog područja je: Za prva dobiva se: ploče je Rejnoldsov broj je i uz ponovno korištenje izraza 10. 161 . dobivamo: (10. izraz 10.30.

kod kojih se ukupni otpor sastoji od sume ova dva elementarna otpora.2. Ukupni otpor kretanju fluida predstavlja sumu otpora površine. tj. eksperimentalnim putem. rijedak je slučaj odreĎivanja veličine pojedinačnih otpora sadrţanih u ukupnom otporu.3.3.10. Poznavanje pojedinih vrsta otpora u ukupnom otporu nema nekog praktičnog značenja jer je ukupni otpor.1. Kako je njegovo izračunavanje u većini slučajeva nemoguće na bazi sume elementarnih otpora. postoji mnogo tijela upotrebljavanih u inţenjerskog praksi. Izuzetak čini ukupni otpor nekog cijevnog voda koji se računa parcijalno. MeĎutim. površina projekcije tijela na ravan koja je normalna na pravac toka. otpora površine i oblika. kako sa oblikom tijela tako i sa uslovima toka. OTPOR U GLATKIM I VJEŠTAČKI HRAPAVIM CIJEVIMA 10. kao kod cijevnih vodova. posebno otpor površine ili linijske gubitke. a posebno otpor oblika ili lokalne gubitke i na kraju njihova suma daje ukupni otpor ili ukupne gubitke u datom sistemu. odlučujući faktor za dizajn i dimenzionisanje konstruktivnih elemenata potpuno potopljenih u fluid. koji mogu doći u obzir kao što je to slučaj pri kretanju broda na površini vode. OTPOR TIJELA POTPUNO POTOPLJENIH U FLUID IzmeĎu graničnih slučajeva. 162 .) gdje su: ukupna sila otpora. oblika i drugih. jer je u najvećem broju slučajeva sa inţenjerske tačke gledišta. tj. gustina fluida.4. – brzina fluida u zoni uniformnog toka. sa veličinom Rejnoldsovog broja: (10. OdreĎivanje veličine otpora je bazirano na veličini koeficijenta otpora koji se mijenja.(a) i (b). 10.1. UKUPNI OTPOR Relativno mali broj slučajeva u praksi je takav da samo otpor površine ili samo otpor oblika predstavlja ukupni otpor. od interesa ukupni otpor. slika 10. to se ukupni otpor odreĎuje pomoću koeficijenta otpora.

u dvostruko logaritamskoj razmjeni je prikazan dijagram promjene koeficijenta otpora u funkciji Rejnoldsovog broja i oblika osnosimetričnog tijela. Prema dijagramu. mjereno od zaustavne tačke uz struju fluida. dolazi do separacije laminarnog graničnog sloja počevši prvo kod zaustavne tačke niz struju fluida. čime se povećava udio otpora pritiska. U oblasti malih Rejnoldsovih brojeva nema separacije i fluid potpuno prati čvrstu konturu. slika 10. OTPOR OBRTNIH – OSNOSIMETRIČNIH TIJELA Većina konstruktivnih elemenata i tijela koja se kreću kroz fluid imaju geometrijski pravilne oblike.2. U ovom poglavlju će se opisati promjena koeficijenta otpora obrtnih tijela.: Promjena koeficijenta otpora u funkciji Rejnoldsovog broja Eksperimentalni podaci za počinju da ostupaju od prave. Na slici 10. granica vaţenja Stoksovog zakona je pribliţno .2.. Stoks je analitički našao vrijednost koeficijenta otpora.izraz 10.) Slika 10.. Najveći broj eksperimentalnih podataka je definisan za sferu. U oblasti koeficijent otpora ima pribliţno konstantu vrijednost . Sila otpora je u potpunosti posljedica trenja.6.4. Kod daljnjeg povećanja Rejnoldsovog broja tačka separacije se pomiče uz struju.10. da bi kod zauzela fiksnu poziciju na uglu .. čim uticaj ubrzanja okolnog fluida dolazi do izraţaja. Do ove vrijednosti Rejnoldsvog broja otpor površine predstavlja ukupni otpor sfere pri kretanju kroz fluid.1. zanemarujući inercijalne sile: (10.2. dobivenih rotacijom geometrijski pravilnih likova.2. Kada Rejnoldsov broj raste. Ovo se objašnjava prelazom laminarnog graničnog 163 . osnosimetrična tijela. Pri kritičnoj vrijednosti Rejnoldsovog broja dolazi do naglog smanjenja koeficijenta otpora na vrijednost . Stoks je ovo zanemario pri analizi sporog padanja sfere u fluidu.

2. Pomjeranjem tačke separacije suţava se vrtloţna zona. U dijagramu na slici 10. moguće je raznim pobuĎivaćima u obliku vještačkih neravnina na površini sfere inicirati raniji prelaz laminarnog u turbulentni sloja . su prikazane vrijednosti koeficijenta otpora dvodimenzionalnih tijela u zavisnosti od Rejnoldsovog broja. direktno riješimo otpor tijela koja se kreće kroz fluid odgovarajućom brzinom. OTPOR DVODIMENZIONALNIH TIJELA Zbog geometrijske sličnosti navedenih trodimenzionalnih obrtnih tijela i odgovarajućih dvodimenzionalnih tijela (cilindri kruţnog i eliptičnog presjeka) postoji sličnost i dijagrama zavisnosti koeficijenta od Rejnoldsovog broja. da za date uslove toka. 10. slika 10. se vidi da koeficijent otpora postaje konstantan iznad . a time smanjiti otpor. mjereno od zaustavne tačke uz struju fluida.: Koeficijenta otpora za neka dvodimenzionalna tijela U ovom slučaju zbog nepostojanja bočne separacije treba očekivati nešto veće vrijednosti koeficijenta otpora od odgovarajućih za trodimenzionalna tijela.2. Ovo se moţe objasniti činjenicom da je tačka separacije fiksna na ivici diska bez obzira da li je sloj laminaran ili turbulentan. Sa dijagrama. kada je od interesa smanjiti koeficijent otpora.3. tijela sa oštrim ivicama kao što je disk imaju karakteristiku konstantnosti koeficijenta otpora čim se preĎe zona otpora površine.sloja u turbulentni i pomjeranjem tačke separacije sa na . za nekoliko Slika 10. Dijagram zavisnosti koeficijenta od Rejnoldsovog broja omogućava.4.7. a time i otpor pritiska. Nasuprot sferi. a time i oblik vrtloţnog traga ostaje pribliţno konstantan iznad neke vrijednosti Rejnoldsovog broja. Moţe se zaključiti.. 164 .

armature itd. koljena. OTPORI U OTVORENIM I ZATVORENIM PROVODNICIMA FLUIDA otpori na pravolinijskom putu.). te se intenzitet smičućih napona na površini zida provodnika moţe izraziti kao: (10.5. bezdimenzionalni Darsi48-Vajsbahov49 koeficijent otpora.10. tangencijalni napon se koristi kao srednja vrijednost tangencijalnog napona. U hidraulici se otpori u provodnicima fluida dijele na dvije grupe i to:   Gubici energije prouzrokovani ovakvim otporima kratko se zazivaju: linijski i lokalni gubici. suţenje. srednja brzina.1. je prikazan stacionarni uniformni tok u otvorenom ili zatvorenom provodniku. LINIJSKI GUBICI ENERGIJE Uniformno stacionarno kretanje nestišljivog fluida u provodniku se moţe smatrati kao granični slučaj razvoja graničnog sloja.8.5.) u provodniku 48 49 Henry Darcy Julius Weisbach 165 . 10. U otvorenim provodnicima-kanalima i zatvorenim necilindričnim provodnicima tangencijalni napon nije konstantan duţ čvrste konture. lokalni otpori ili otpori oblika.) gdje su: koeficijent otpora (za cijevi: ).v.4. Pod linijskim gubitkom se podrazumijeva gubitak energije na pravolinijskoj dionici provodnika uslijed trenja fluida o dodirne površine sa čvrstim tijelom. Lokalni gubici se odnose na energiju koja se gubi uslijed nagle promjene pravca kretanja ili oblika strujanja fluida (proširenje. Na slici 10. linijski otpori ili otpori površine.3. U ovom slučaju. (1) Slika 10.: Dejstvo aksijalnih sila na kontrolnu zapreminu (c.

koristeći 166 . ali pad potencijalne energije mora biti veći od tangencijalne napone uz zid cijevi. Jednačina energije. dio obima gdje je kontura u kontaktu sa fluidom (uključujući slobodnu površinu tečnosti).5. Za kretanje u zatvorenom provodniku. pritisak moţe rasti u pravcu toka. se moţe napisati kao: (10.6.5.4. Kako je .6. energija toka je definisana promjenom potencijalne i pritisne energije . imamo: (10. dobivamo: (10.. i 10. Ako posmatramo vertikalnu cijev i tok u njoj sa smjerom prema dole. jednačina količine kretanja u pravcu je: gdje je okvašeni obim konture tj.Za otvoreni kanal i su identični i kretanje je rezultat promjene potencijalne energije .) Zbog pretpostavke o uniformnom toku. u koju su uključeni i gubici redukciji raspoloţive energije.) da bi se obezbjedila energija koja će savladati Budući da je visina brzinske energije ista u obadva presjeka.) Iz jednačine 10.

Samo u izvjesnom veoma malom broju konkretnih slučajeva. Iz definicije hidrodinamičke sličnosti slijedi i pojam hidrodinamičkog modela. najveći dio problema hidrodinamike je praktično nerješiv direktno iz osnovnih jednačina kretanja fluida. Da bi se proširila valjanost eksperimentalnih podataka i smanjili troškovi izvoĎenja eksperimenta. sa tim da se dobiveni rezultati mogu prenijeti na pojave u svim sličnim objektima. TEORIJA SLIČNOSTI HIDRODINAMIČKA SLIČNOST I MODEL U poglavlju 7 su izvedene Navije-Stoksove jednačine. Preostali. izraţenih u bezdimenzionalnoj formi. eksperiment se obavlja na modelu umjesto na prototipu. kao npr. koji karakteriše dva hidrodinamička toka. prenošenje dobivenih rezultata sa modela na prototip ili na pojavu u prirodi. Model i prototip. razumije se. veoma su skupa ali daju veoma pouzdane rezultate unutar tačnosti mjernih metoda. nerješive. (4) Navije-Stoksove jednačine su vektorske jednačine i mogu se napisati u tenzorskoj notaciji: (11. će biti meĎusobno slični ako sve veličine. kao i uopštavanje dobivenih rezultata predstavlja problem hidrodinamičke sličnosti. koriste se metode dimenzionalne analize. u kojima uslijed pogodnih graničnih uslova dolazi do znatnog uproštenja jednačina. U obadva kretanja strujne linije moraju biti slične što. izraz 7. Pojam hidrodinamičke sličnosti je znatno kompleksnija od pojma geometrijske sličnosti. Eksperimentalna rješenja imaju ograničenu valjanost i sa obzirom na uslove pod kojima su izvedena. geometrijska sličnost je potrebna.1. moguće je doći do njihovog egzaktnog ili pribliţnog rješenja. 11. povlači sličnost vanjskih geometrijskih uslova. Za rješavanje ovakvih problema pribjegava se eksperimentima.22. Hidrodinamički model se odnosi na modeliranje nekog procesa koji se eksperimentalno proučava. u najopštijem slučaju kretanja fluida. stoje u odreĎenom odnosu. ili objekt. koje utiču na proces u njima. sličnost 167 .11. Problem formiranja modela. za izotermno kretanje nestišljivog fluida konstantnog viskoziteta u i pravcu.. Hidrodinamička sličnost je bazirana na identičnosti odnosa odreĎenih veličina. Upravo sada moţemo postaviti pitanje od velike vaţnosti: Koji su to uslovi pod kojim se dva kretanja mogu smatrati sličnim? Jedno je očigledno.1.) Jednačine su.

treba i tu ostvariti geometrijsku sličnost.cijevnih vodova. od bitnog uticaja pri kretanju. POJMOVI VEZANI UZ SLIČNOST KRETANJA Putanje. presjeka kanala.: Geometrijska sličnost dva toka Geometrijska sličnost zahtjeva: Ako je kvalitet površine. hrapavost. U geometrijsku sličnost ulazi i sličnost hrapavosti čvrste konture. tada je jasno da će odgovarajuće površine biti u a odgovarajuće zapremine: 168 .1. Tačke i su odgovarajuće tačke za meĎusobnu analizu. a odgovarajući uglovi jednaki.1.2.:Hrapavost površine Ako su odgovarajuće duţine u odnosu odnosu: .1. su geometrijski slične ako su odgovarajuće duţine u stalnom odnosu. slika 11. Slika 11. tijela oko kojih se strujanje odvija itd.2. 11.1. odnosno trajektorije. Slika 11. slika 11.

U meĎusobnoj razmjeri treba da stoje. Na kraju. Ovo uslovljava srazmjernost sila koje djeluju na fluid. za jedno strujanje. Dinamička sličnost predstavlja jednakost razmjera sila inercije i svakog para homolognih sila u sistemu: 169 . Navije-Stoksovim jednačinama. geometrijski oblici strujnih linija su slični.Dakle. izraz 4. Na osnovu Dalamberovog principa.2. model i prototip moraju biti i geometrijski slični. Tek tada je zadovoljena dinamička sličnost. Kako je čvrsta kontura istovremeno i strujna površina. u ovom slučaju.. pritiska i viskoziteta. Suprotno. To znači da odnos intenziteta bilo koje dvije sile u posmatranoj tački mora biti konstantan i neovisan o izboru tačke. da bi sličnost dva strujanja bila potpuna. odnosi ili razmjere su: duţina. zapremina. površina. već i analogne brzine i ubrzanja: Kod kinematski sličnih strujanja. se moţe Navije-Stoksova jednačina napisati. ne samo analogne duţine. Sama geometrijska sličnost nije dovoljna već mora postojati i kinematska sličnost. u obliku: a za drugo: Kako se obadvije jednačine odnose na slična strujanja to se one izmeĎu sebe mogu razlikovati samo nekim konstantnim odnosom. respektivno. da bi se zadovoljio uslov kinematske sličnosti. sama geometrijska sličnost ne garantuje kinematsku sličnost. Neka su za dva slična strujanja: i sile: inercije. gravitacione vanjske. trebaju obadva strujanja biti odreĎena istim jednačinama.

Ako su propisani neki odnosi osnovnih veličina. duţine i vremena. i ako postoji da li se taj metod može koristiti pri interpretaciji eksperimentalnih rezultata. SLIČNOST NA OSNOVU DIFERENCIJALNIH JEDNAČINA pravcu. Na primjer. razmjera za gustinu je: gdje je razmjera za masu.1.. razmjera za brzinu ne moţe biti proizvoljna.22.) Iz odgovarajućih razmjera imamo: Uvrštavajući navedene razmjere u izraz 11. tj. odnosi mase. Npr. 11. dobivamo: 170 . Odgovor je potvrdan za obadva dijela pitanja.2. jer je : Razmjera za ubrzanje se dobiva iz odnosa : Izraz za razmjeru neke veličine se dobiva tako da dimenziju dotične veličine zamijenimo razmjerama osnovnih fizikalnih veličina. izraz 7.2. u o prototip: o model: (11. 11.2. koje figurišu u dimenziji dotične veličine. UPROŠTENI PRISTUP RJEŠAVANJU PROBLEMA KRETANJA Matematičko rješenje problema kretanja viskoznog fluida je veoma teško. racionalan način kojim se mogu riješiti problemi kretanja. Zato se postavlja prirodno pitanje: Da li postoji jednostavan. tada svi ostali odnosi proizlaze iz propisanih i ne mogu biti proizvoljni. za: Ako napišemo Navije-Stoksovu jednačinu.2.

4.4.5.4. dobivamo jednakost Strouhalovog51 broja: (11. iz izraza 11.. iz izraza 11.) Izjednačavajući članove i .. iz izraza 11. dobivamo jednakost Mahovog52 broja: (11.3.. dobivamo jednakost Rejnoldsog broja: (11.4.3.4. poslije sreĎivanja: (11. treba biti zadovoljeno: (11.ili. dobivamo jednakost Ojlerovog broja: (11.. iz izraza 11.8.) Prema izrazu 11.4..) Izjednačavajući članove i .) Izjednačavajući članove i .7.) Izjednačavajući članove i .9.) Izjednačavajući članove i . iz izraza 11.6.) gdje je brzina zvuka: 50 51 Williams Froude Vincenc Strouhal 52 Ernst Mach 171 . dobivamo jednakost Frudovog50 broja: (11.

11. zadovoljavati tzv.Ako su za razna strujanja isti i broj. dobivamo: (11. Naglasimo još jednom.) Uvrštavajući iz izraza 11. Ovdje treba napomenuti da je sa istim fluidom.) Sa druge strane Rejnoldsov broj je: (11. 11. tokovi će posjedovati.  FIZIČKI SMISAO REJNOLDSOVOG I FRUDOVOG BROJA Sila inercije prema Njutnovom zakonu je: Kod sličnih strujanja mora biti zadovoljen uslov: (11.10. rješenja diferencijalnih jednačina će biti ista. Kako su bezdimenzionalne veličine iste. u analizi modela i prototipa.10.13. To pokazuje slijedeća analiza: (11. za Rejnoldsov broj. kinematsku sličnost. da bi sličnost dva kretanja bila potpuna potrebno je.2.2.) što nije tačno. u izraz 11.12. Neke druge kombinacije ne daju suštinski nove uslove. da pored geometrijske sličnosti bude ispunjena kinematska i dinamička sličnost. nemoguće jednostavno zadovoljiti Frudov i Rejnoldsov broj.11.)  Sila teţe neke mase je: Za slična strujanja imamo: 172 .

13..: (11. ispunjen uslov: moţemo napisati: 173 .: (11. Kao što smo već naveli.) Frudov broj je proporcionalan odnosu sila inercije.14. Navije-Stoksove jednačine moţemo napisati za:   prototip ili original: (11.16.18.17.) model: (11..) dok je Rejnoldsov broj proporcionalan odnosu sila inercije. prema Njutnovom zakonu. na nekom odreĎenom mjestu.)  Sila trenja na nekoj površini. izraz 11.(11. izraz 11.) Sile pritiska će automatski ispunjavati uslove sličnosti ako ih ispunjavaju i ostale sile.13.19. je: ili za slična strujanja moţemo pisati: (11. i sila viskoziteta. na osnovu Dalamberovog principa. i viskoziteta. izraz 11. izraz 11.) Ako je.15.15.14.

(11.) odakle vidimo da pritisak ne trebamo uzimati u obzir pri uporeĎivanju. nego da su i dimenzije broja Ovo opšte pravilo dimenzionalne homogenosti mora biti zadovoljeno ma kako kompleksan fenomen bio opisan datom jednačinom. iako su Rejnoldsov i Frudov broj jednaki.22.) 174 . tj.) gdje su: sila. Znajući dimenzije ubrzanja: (11.20.HOMOGENOST Fizička pojava koja je predstavljena nekim algebarskim izrazom u sebi sadrţi članove sa različitim fizičkim svojstvima. Napomena: Pritisak će igrati ulogu kod pojave kavitacije. Pogledajmo dimenzionalnu homogenost izraza koji predstavlja II Njutnov zakon. jednačina oblika: zahtjeva ne samo da broj predstavlja proizvod izmeĎu jednake proizvodu dimenzija brojeva i . i 11. Drugim riječima.24. Takav izraz će biti tačan ako pored numeričke tačnosti postoji i dimenzionalna ravnoteţa izmeĎu članova te jednačine. i . 11.23. koji kaţe da je sila proporcionalna proizvodu mase i ubrzanja.) Bez obzira na sistem jedinica koje se upotrebljavaju pri analizi problema.25. će biti homogena ako koeficijent proporcionalnosti ima dimenzije: (11. dobivamo: (11. koja moţe potpuno onemogućiti sličnost strujanja.22.20.3.. u ovom osnovnom zakonu kretanja je usvojeno da je koeficijent proporcionalnosti uvijek jednak jedinici: (11.18. koeficijent proporcionalnosti. DIMENZIONALNA ANALIZA .) UporeĎivanjem izraza 11.21. masa.: (11.) jednačina 11.

a za paralelopiped je . vrijeme i masa . slijedi da u osnovi postoje tri osnovne veličine.26. jedinice duţine. Za dobivanje brojne vrijednosti veličine. daje fizička svojstva veličine koju opisuje kao i kvalitet te veličine. Na primjer. je koeficijent proporcionalnosti i predstavlja mjerni broj posmatrane 175 . se moţe napisati u obliku: (11. bezdimenzionalni broj. u izraz se mora uključiti bezdimenzionalni koeficijent proporcionalnosti .) gdje i trebaju biti takvi da dobivena dimenzija člana na desnoj strani jednačine mora biti jednaka dimenziji veličine na lijevoj strani jednačine 11. ako je ubrzanje. akustičnih. Izraz pokazuje dimenzionalnu homogenost.26.22. optičkih.Drugim riječima. sile i mase su tako kombinovane da se bilo koja od njih moţe izraziti pomoću ostale tri. onda su: Navedeni izraz 11.27. Bezdimenzionalna veličina: predstavlja zapreminu tog tijela ma koje veličine. To su duţina . koji opisuje fizičku pojavu za izabrani dimenzionalni sistem . nego zavisi samo od oblika tijela: Ovakvo bezdimenzionalno izraţavanje funkcija pokazuje odreĎene prednosti u odnosu na njihovu dimenzionalnu formu. biti: (11. vremena. koji karakteriše opšti oblik tijela. On je dio fizičkog dimenzionalnog sistema koji pored ovih. magnetnih drugih pojava.26. koji predstavlja II Njutnov zakon. ali ništa ne govori o kvantitativnoj vrijednosti veličine koju opisuje.. dimenzionalne kategorije. Uzmimo da je zapremina nekog tijela dimenzije i : data kao proizvod njegove tri karakteristične linearne gdje je faktor proporcionalnosti. vrijeme i sila ili duţina . veličine. tako da će vrijednost veličine opisane dimenzionalnim izrazom 11.26. i poluose elipsoida onda je Izraţavanje zapremine nekog tijela u bezdimenzionalnoj formi pokazuje da njena veličina nije vezana za izbor mjernog sistema i razmjere. Opšti princip dimenzionalne homogenosti nekog algebarskog izraza.27. uključuje i veličine za odreĎivanje toplotnih.) U izrazu 11. Ako su . i one definišu dimenzionalni sistem koji se koristi u mehanici. nije jednačina u pravom smislu riječi. Na osnovu prethodne diskusije o homogenosti izraza 11. pomoću kojih su izvedene sve ostale.

Značaj dimenzionalne homogenosti nekog izraza je očigledan i sa praktične tačke gledišta. Sve promjenljive se mogu grupisati u parametra. fizička svojstva fluida (gustina. sile gravitacije. onda se sve promjenljive u njoj mogu grupisati u bezdimenzionalnih parametara. osnovne dimenzionalne bezdimenzionalna 53 54 Aimée Vaschy Edgar Buckingham 176 . 11.) koje definišu uslove kretanja fluida. modul elastičnosti. jer ukoliko se pokaţe da neki izraz nije dimenzionalno homogen.29. Veoma je vaţno procijeniti dominantne veličine za neki problem. treba voditi računa da predstavnika linearne dimenzije toka (duţina) koji definiše geometrijske granične uslove (veličina tijela. to je indikacija da u proračunu postoji greška tj. sile trenja i sl. stišljivost itd. tako da se dobije bezdimenzionalna funkcija oblika: (11. granični uslovi). pad pritiska. greška u dimenziji je sigurna indikacija numeričke greške. viskozitet. Naziv teorema je dobila po tome što je jedan od autora. koja je poznata od 1915. specifična teţina. Posmatrajmo problem za koji se moţe tvrditi da postoji funkcionalna zavisnost: (11. bezdimenzionalne brojeve označavao grčkim slovom . dubina toka.) U izrazu 11. odnosno pojavu. TEOREMA Kao osnova koja opisuje neku pojavu u bezdimenzionalnoj formi je Vaši53-Bakingemova54 –teorema. koje se pojavljuju u svakom oni uključuju:    parametru.) koja odraţavaju materijalnost fluida. od kojih su njih isti u svim parametrima. Bakingem. a imamo kategorije. Osnova teoreme je: Ako se funkcija koja opisuje neku pojavu sa promjenljivih moţe opisati sa osnovnih dimenzionalnih kategorija ili .) U svakom bezdimenzionalnom parametru će biti sadrţano promjenljivih.4. a za to je potrebno znanje i iskustvo. a samo se jedna promjenljiva mijenja u svakom od njih.29. godine. ubrzanje. Pri izboru promjenljivih. kinematske i/ili dinamičke karakteristike toka (brzina.28. je broj promjenljivih .

28. Primjena dimenzionalne analize i Sve veća primjena teoreme otkriva i neke njene nedostatke.) gdje se treba odrediti eksperimentalno.) ili (11. se moţe dalje napisati kao: (11.32.) (11. nije jednak 177 .: daju: odnosno: (11.30.3.30.) (11.) Izraz 11.38.37. i 11.33.36.) Sada moţemo napisati bezdimenzionalnu jednačinu koja je ekvivalentna početnoj.Poslije sreĎivanja desne kolone dobivamo: (11.31.35.32.) Analogno uradimo i za jednačine u izrazima 11.36. U nekim slučajevima je pokazano da broj bezdimenzionalnih parametara.34.: (11. teoreme su značajne pri eksperimentalnom radu.: (11. koji opisuju kretanje fluida.) Rješenja jednačina u eksponentima izraza 11.31.) (11. izraz 11. slika 11.

onda se funkcionalna zavisnost između zavisno promjenljive i nezavisno promjenljivih. a da nisu jednaki nuli. slika 11.) Napomena: Minorom tog reda matrice nazivamo determinantu dobivenu (sa odrţavanjem reda) i elemenata matrice. U tom slučaju broj parametara se ne izraţava više razlikom .39.3.4. koji leţe na presjeku nekih njenih kolona i redova. nego da njihov broj moţe biti i veći. može svesti na bezdimenzionalnih parametara. 178 . gdje je rang dimenzonalne matrice.. koje je opisuju.40. modificirani oblik teoreme će glasiti: Ako je potrebno promjenljivih za opis neke fizičke pojave i ako ove veličine uključuju dimenzionalnih kategorija.: Dijagram eksperimentalnih podataka Prema ovome. gdje je rang dimenzionalne matrice . Slika 11. nego razlikom . tako da one predstavljaju kolone. a dimenzionalne kategorije ili predstavljaju redove matrice.) Formirajmo dimenzionalnu matricu: (11. kako je to dato orginalnom teoremom. Dimenzionalnu matricu formiraju elementi promjenljivih. promjenljivih veličina od kojih se samo jedna mijenja Ako se za neki problem moţe tvrditi da postoji funkcionalna zavisnost: (11. Rangom matrice nazivamo najveći red koji mogu imati njeni minori. U svakom parametru će biti u svakom od njih.

) Rješenja jednačina u eksponentima izraza 11.43.4. 11. odnosno: Promjenljive se mogu grupirati u bezdimenzionalna parametra.41.: Minor trećeg reda Vratimo se našem primjeru.44. i 11. nam daju vrijednost parametara: daju: odnosno: (11.45. Rang dimenzionalne matrice je .43.42.) 179 . ili poslije sreĎivanja desne kolone: (11..Slika 11.42.) (11.) (11.41.) (11.

11. Koristeći URAĐENI PRIMJERI PRIMJER teoremu provjeriti da li je moguća zavisnost: ili prilikom kretanja viskoznog fluida kroz cijevi. 11.: (11.46.39.48. izraz 11.) Formirajmo tabelu: Formirajmo dimenzionalnu matricu: 180 .5.47.) Sada moţemo napisati bezdimenzionalnu jednačinu koja je ekvivalentna početnoj. RJEŠENJE: Funkcionalna zavisnost: (11.1.) Sam eksperiment će pokazati koji su parametri dominantni.(11.5.

49. 11.) (11.52.) (11.) 181 .) (11. odnosno: Promjenljive se mogu grupirati u bezdimenzionalna parametra. i 11.51.) Rješenja jednačina u eksponentima izraza 11.50. ili poslije sreĎivanja desne kolone: (11. nam daju vrijednost parametara: (11.Rang dimenzionalne matrice je .53.51.50..49.

izraz 11.48. Moţemo očekivati da će brzina isticanja zavisiti od gustine tečnosti .: Isticanje tečnosti iz rezervoara RJEŠENJE (A): Pretpostavimo da iz posude ističe neviskozan fluid kroz mali otvor.5.: ili odnosno.56.55.2. (11. ubrzanja zemljine teţe i od visine nivoa vode u rezervoaru : odnosno (11.) Sada moţemo napisati bezdimenzionalnu jednačinu ekvivalentnu početnoj.(11.) Formirajmo tabelu: 182 . kvalitativno odgovara početnom izrazu.5. 11.55.) izraz 11. prema slici 11.5. Slika 11.54. PRIMJER Odrediti kvalitativni izraz za brzinu isticanja tečnosti kroz otvor na beskonačno velikom rezervoaru.

.59.) Promjenljive se mogu grupirati u bezdimenzionalni parametar. ili poslije sreĎivanja desne kolone: (11.) Rješenja jednačina u eksponentima izraza 11.58.58. nam daju vrijednost parametra: (11. srazmjerna je kvadratnom korijenu visine tečnosti .) Vidimo da brzina isticanja ne zavisi od gustine. ali znamo da je konstanta.) (11. prema Toričeliju. 183 .60.Formirajmo dimenzionalnu matricu: Rang dimenzionalne matrice je . Konstantu ne moţemo odrediti na ovaj način.57. odnosno: (11.

62.) (11. ili poslije sreĎivanja desne kolone: (11.RJEŠENJE (B): Ako bismo ţelili riješiti isti problem tačnije.63.62.61.) 184 . odnosno: Promjenljive se mogu grupirati u bezdimenzionalna parametra.. nam daju vrijednost parametara: (11.: Formirajmo dimenzionalnu matricu: Rang dimenzionalne matrice je . onda bismo u obzir trebali uzeti i viskozitet fluida. uz saznanja iz dijela riješena (A). (11.64. i 11.) Rješenja jednačina u eksponentima izraza 11.) Formirajmo tabelu uz izostavljanje uticaja gustine.63.

61. (11. odnosno sličnost strujnog polja. izraz 11.67.65. Oblik ove funkcije se moţe naći samo eksperimentalnim putem. odnosno proporcionalnosti. Uslov dinamičke sličnosti je: (11.) Sada moţemo napisati bezdimenzionalnu jednačinu ekvivalentnu početnoj. ali je sada koeficijent srazmjernosti. moraju biti ispunjeni slijedeći uslovi:    geometrijska sličnost.(11.) Vidimo da je brzina isticanja srazmjerna . predstavlja odnos inercijalne i gravitacione sile: 185 . 11. funkcija Rejnoldsovog broja. predstavlja odnos inercijalne i viskozne sile: Ojlerov broj.) Neki karakteristični brojevi su (1): Rejnoldsov broj. da bi dva kretanja bila slična.: ili odnosno. kinematska sličnost. predstavlja odnos sile pritiska i inercijalne sile: Frudov broj.6. PRIMJENA HIDRODINAMIČKE SLIČNOSTI NA MODELIRANJE KRETANJA FLUIDA Kao što je ranije navedeno. dinamička sličnost.66.

Povećanje brzine po pravilu vodi smanjenju pritiska i pojavi kavitacije.Košiev broj. koliki treba biti period nastajanja talasa na modelu da bi se obezbjedila sličnost? b) Kolika je sila po duţnom metru na objektu. pritisak zasićenja na temperaturi fluida. predstavlja odnos inercijalne sile i sile elastičnosti nastalih kao posljedica stišljivosti fluida: Kavitacijski broj: gdje su: apsolutni statički pritisak. PRIMJER .6. koja odgovara sili od na modelu? RJEŠENJE: a) Iz Frudove sličnosti dobivamo: b) Iz Ojlerove sličnosti: 186 . Kavitacijski broj ukazuje na mogućnost pojave kavitacije. 11. Razlika pritisaka pokazuje koliko rezerve pritiska postoji dok se ne počnu formirati prvi mjehurići pare. Model za ispitivanje vodenih talasa izraĎen je u razmjeri a) Ako je period talasa na objektu .1.

PRIMJER . i 11.) Odnos traţenih sila je: pa je sila po jedinici duţine: 11..70.68.) Iz Frudove sličnosti: (11.6.68. ako je otpor modela u vodi: RJEŠENJE: a) Iz Rejnoldsove sličnosti dobivamo: 187 . se ispituje u vazduhu: Model aviona.69.2. imamo: (11.69.(11. izraĎen u razmjeri pri brzini od: a) Kojom brzinom treba vući model ako se ispitivanja obavljaju u vodi: b) Koliki će biti otpor aviona u vazduhu.) Iz izraza 11.

b) Iz Rejnoldsove sličnosti: Brzina objekta u vazduhu treba biti: Iz Ojlerove sličnosti: Odnos sila objekta u vazduhu i modela u vodi je: odnosno: Otpor aviona u vazduhu je: 188 .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful