1.

1.1.

UVOD U MEHANIKU FLUIDA
POJAM FLUIDA I NJEGOVA PODJELA

Mehanika čvrstog i čvrsto-elestičnog tijela, kao što su otpornost materijala i teorija elestičnosti, izučavaju problematiku onih materija koje se ne deformišu ili je njihova deformacija vrlo mala dok su smičuće sile u dejstvu. Klasifikaciji materije na bazi veličine dejstva smičućih napona i odgovarajuće veličine deformacije dovodi do pojma fluida. U tom cilju, podsjetimo se na pojmove napona i deformacije. Napon se definiše kao granična vrijednost odnosa sile kada posmatrana površina teţi nuli: i površine na koju djeluje ova sila,

Ako je sila normalna na površinu govorimo o normalnom naponu , a ako je tangencijalna, govorimo o smičućem naponu . Deformacija se definiše kao promjena rastojanja izmeĎu dvije tačke u tijelu. Ako se posmatra apsolutna veličina ove promjene govori se veličini deformacije, a ako se posmatra količina ove promjene u jedinici vremena, govori se o brzini deformacije. Fluid se može definisati kao materija koja se kontinualno deformiše, tj. kreće se, struji ili teče kada je podvrgnuta i najmanjem dejstvu smičućih napona. Prema ovoj definiciji fluida, tečnosti i gasovi se mogu svrstati u fluide bez obzira na velike razlike u nekim njihovim fizičkim svojstvima. Isti zakoni kretanja su primjenljivi za strujanje oba medija dokle god su pri tom strujanju dominantna ista fizička svojstva. Ovakav pristup izučavanja i klasifikacije materijala je doveo do razvoja nove fundamentalne inţinjerske discipline Reologije, podjednako interesantne za izučavanje čvrsto–elastičnog i fluidnog tijela. Grafički prikaz funkcionalnih relacija napona i brzina deformisanja za izvjestan broj reoloških materija je prikazan na slici 1.1. U opštem slučaju, veza izmeĎu tangencijalnih napona i brzine deformacije se naziva krivom tečenja materijala:

Kako se vidi, prema reološkom tretiranju materije, klasifikacija počinje od jednog idealnog ekstrema:  Paskalove1 materije, koja ne posjeduje unutarnje trenje pa prema tome ni otpor dejstvu smičućih sila. Pretpostavke o neviskoznom, idealnom fluidu su uvedene u svrhu aproksimativnih analiza.

1

Blaise Pascal

1

 

Njutnov2 fluid je materija kod koje je veza izmeĎu smičućih napona i brzine deformacije linearna. To su fluidi sa kojima se najčešće susrećemo u praksi (voda, ulja i druge tečnosti, zatim vazduh i drugi gasovi). Nenjutnovi fluidi su materije kod kojih je veza izmeĎu smičućih napona i brzine deformacije nelinearna. Tu spadaju guste suspenzije, krv, med, rastvor gume i dr. Mada postoji razlika izmeĎu ovih fluida u pogledu relacije napon – brzina deformacije ipak njutnovi i nenjutnovi fluidi posjeduju jedno zajedničko svojstvo koje ih karakteriše kao fluide, a to je da se oni počinju deformisati i pri najmanjem dejstvu smičućih napona.

Slika 1.1.: Reološka podjela materije

Plastično tijelo je materija za koju je karakteristično da mora proći zonu elastičnosti da bi prešla u zonu plastičnosti. Dok je dati element materije u zoni elastičnosti, po prestanku dejstva smičućih napona element poprima prvobitni oblik. Ordinatna osa dijagrama predstavlja čvrste – elastične materije. Plastični materijali zahtijevaju neki početni napon prije nego se počnu deformisati. To znači da se ne deformišu kontinualno pod dejstvom tangencijalnih napona te ne pripadaju kategoriji fluida.

Na prvi pogled, razlika izmeĎu tečnosti i gasova je velika da bi se oni mogli nazvati fluidi. Razlog je što je masa po jedinici zapremine kod tečnosti obično i do hiljadu puta veća nego kod gasova. MeĎutim, sa kinematske tačke gledišta meĎu njima nema razlike. Mehanizam vjetra u niţim slojevima atmosfere i mehanizam podvodnih strujanja u jezerima i morima principijelno se ne razlikuje i pored velike razlike u gustinama gasa i tečnosti. Isto tako, pri kretanju tijela kroz vazduh ili tečnost slika strujanja će biti ista. Iz tog razloga projektovanje velikog sistema ventilacije i sistema za razvod tečnosti, gasa ili ulja, u osnovi se ne razlikuju. Kako je god bila data veza izmeĎu čvrstih i tečnih materija, analogno se moţe povući paralela izmeĎu disciplina koje ih izučavaju. Mehanika fluida uključuje izučavanje tečnosti i gasova dokle god razlika u stišljivosti nije od dominantnog uticaja. Ako se relativno velika kompresibilnost fluida pojavi kao problem u analizi, onda termalni efekt igra dominantnu ulogu i problem nije više problem mehanike fluida nego postaje problem termodinamike.
2

Isaac Newton

2

Prema tome mehanika fluida je disciplina koja izučava kontinuume koji se deformišu i pri najmanjem dejstvu smičućih sila i obuhvata vrlo širok dijapazon ponašanja materije, počevši od momenta koji nije više od interesa za teoriju elastičnosti i teoriju plastičnosti, pa sve do momenta dok problem ne postane izrazito termodinamički. Na bazi reološke klasifikacije razlikujemo: Materija: Neviskozan fluid Viskozan fluid Viskozan – elastičan fluid (med, krv i sl.) Elastično – viskozno tijelo (katran i sl.) Elastično – plastično tijelo Čvrsto (kruto) tijelo Paskalova Stoksova Maksvelova Kelvinova Hukova Euklidova Naziv materije prema geniju: Blaise Pascal George Gabriel Stokes James Clerk Maxwell William Thomson – 1892.godine postaje Baron Kelvin of Largs, tj. Lord Kelvin Robert Hooke Euclid of Alexandria

1.1.1.

IZ ISTORIJATA RAZVOJA MEHANIKE FLUIDA

Filozofi i matematičari, koji su proučavanju prirode prilazili sa stanovišta kvalitativne analize problema (zašto? i kako?), formirali su disciplinu pod imenom mehanika fluida. Sa druge strane, praktičari i inţenjeri koje je interesovao kvantitativni aspekt problema (koliko?) formirali su disciplinu pod imenom hidraulika. Prvi su za rješavanje problema upotrebljavali matematske metode, a drugi su se oslanjali na iskustvo i empiriju. Prvi, da bi riješili matematski postavljen problem, su često morali činiti takve pretpostavke koje su ih udaljavale od realnosti, tako da se mehanika fluida udaljavala od onoga što je trebala da bude. Drugi, u cilju dobivanja kvantitativnih rezultata, nisu ulazili u uzroke pojave i probleme su rješavali upotrebom empirijskih koeficijenata, tako da je hidraulika dobila i svoj ne zvanični naziv – nauka o koeficijentima. Divergencija izmeĎu ove dvije discipline, jedne te iste nauke, je dosegla kulminaciju krajem pretprošlog i početkom prošlog vijeka. Primjer za ovo je da su pri rješavanju jednog te istog problema ove dvije discipline davale potpuno kontradiktorna rješenja (npr. otpor tijela u fluidu, uzgon i cirkulacija). Krajem XIX vijeka pojavile su se tendencije zbliţavanja ovih disciplina. Tako je pobornik teoretskog tretiranja problema , engleski fizičar Osborn Rejnolds 3 osjetio potrebu da postojeće teorije o kretanju fluida više pribliţi realnosti, odnosno da teoriju koriguje eksperimentalnim rezultatima.

3

Osborne Reynolds

3

Teorijska hidraulika. Sa druge strane. itd. element fluida. Tek početkom prošlog vijeka Ludvig Prandtl5. a hidraulika i mehanika fluida nalaze „jezik“ sporazumijevanja i tijesnu saradnju u rješavanju inţenjerskih problema.u koju spada i mehanika fluida. Sa druge strane. Ovo su svojstva tijela koje. on je dovoljno malen da se. pri konstantnoj temperaturi i pritisku. ova hipoteza o kontinuumu moţe se i grafički prikazati.. kao na diferencijalno malu veličinu. 1. gdje je: 4 5 William Froude Ludwig Prandtl 4 . odnosno kontinuumi. inţenjeri. koja se danas pojavljuje pod različitim imenima: Mehanika fluida . o njoj se vodi računa u izuzetnim slučajevima. molekularna struktura fluida se zanemaruje (kretanje molekula nije od interesa). Njena osnovna postavka je: Umjesto tačke posmatra se elementarna zapremina. Zbog navedenih pretpostavljenih svojstava takvih tijela ona se nazivaju neprekidne sredine. i rezultat je potrebe za uproštenjem prirode u cilju njene lakše analize i aplikacija rezultata. a zatim i na pitanje „koliko?“. kojoj je na prvom mjestu zadatak pri rješavanju problema da odgovori na pitanja „zašto?“ i „kako?“.1. kao Viliam Frud4.2. postavljaju korelacije izmeĎu eksperimentalnih činjenica i teoretskog razmatranja. Izučavanje njihovog ponašanja spada u posebnu disciplinu – Mehaniku neprekidnih sredina. smatra Ludvig Prandtl sa zasluţnim sinonimom „Otac moderne mehanike fluida“. u stvari ne postoji. pri rješavanju problema kretanja mase fluida.. njemački naučnik.2. Istina.2. Element je dovoljno velik i u sebi sadrži veći broj molekula tako da su njegova fizička i kinematsko–dinamička svojstva odraz srednjeg efekta molekula u njemu. kao što je slučaj rješavanje problema pri vrlo niskim pritiscima. MeĎutim. Rješenja postaju aplikativna i imaju odgovarajuću fizičku interpretaciju. Smatrajući ga kao redukovanu zapreminu u kojoj je masa molekula kontinuirano raspoređena bez praznog međuprostora. kao na slici 1. Putem statističke analize većeg broja uzoraka uzetih iz posmatranog medija veće zapremine. čija je posljedica da su pored fizičkih svojstava tog medija isto tako i kinematske i dinamičke veličine neprekidne funkcije prostornih koordinata tačke. sa svojom teorijom graničnog sloja objedinjuje ova shvatanja. Nauka o strujanju. Osnovna pretpostavka je da fluidni medij u potpunosti ispunjava prostor izabranog elementa i posjeduje inercijska i druga fizička svojstva. Zato se kao osnivač moderne nauke o kretanju fluida. onda se i sva njegova svojstva kontinuirano mijenjaju ili su konstantna unutar posmatrane zapremine.Ruski naučnik Nikolaj Jegorovič Ţukovski usmjerava teoriju potencijalnog strujanja fluida prema rješavanju inţenjerskih problema. 1. posjeduju submikroskopsku strukturu u kojoj su elementarni dijelovi u neprekidnom pokretu kroz relativno veliki prazan prostor. na njega u cijelosti može primijeniti princip diferencijalnog računa. kao i sve ostale materije. FIZIČKA SVOJSTVA FLUIDA POJAM KONTINUUMA Fluidi.

onda je takav kontinuum homogen. količina mase u datoj zapremini varira sa poloţajem i vremenom. Slika 1. Ako se konstantnost mase po jedinici zapremine (gustina) kontinuuma. kada posmatrana zapremina teţi nuli. Ako pak dolazi do promjene gustine povećanjem izabrane zapremine preko neke veličine onda postoji prostorna promjena gustine što odraţava nehomogenost posmatranog kontinuuma.2. Za tako izabranu malu zapreminu uzoraka je nemoguće ustanoviti konstantnu vrijednost odnosa mase i zapremine. S druge strane.2. 1. u kojoj molekuli ne izraţavaju svoje individualne karakteristike. i on se moţe povećati ili smanjiti zavisno od medija. GUSTINA FLUIDA Gustina je fizičko svojstvo fluida koja se definiše kao granična vrijednost odnosa mase i zapremine. za sve zapremine veće od granice neprekidne sredine. bez molekula. koja u sebi sadrţi ovu masu.2. kao što je pokazano na slici 1.: Grafički prikaz hipoteze o kontinuumu Ukoliko se zapremina uzorka poveća onda će svaki uzorak u sebi sadrţati glavninu molekula prvobitnog uzorka. 5 . Prema tome. neki drugi uzorak iste veličine moţe u sebi sadrţati izvjestan broj molekula. Ovo je slučaj. Pošto su molekule u stalnom pokretu moguće je da se dobije dovoljno malen uzorak.Ukoliko se izabere manji uzorak onda postoji i manja vjerovatnoća da će on sadrţavati molekule. broja molekula po jedinici zapremine se smanjuje i zato se masa po jedinici zapremine asimptotski pribliţava konstantnoj vrijednosti. Osnovni uslov za posmatranje fluida kao kontinuuma je da karakteristična veličina posmatranog elementa fluida bude mnogo veća od srednje vrijednosti slobodne putanje molekula. Povećanjem zapremine. odraţava za ma kako izabranu zapreminu po obliku i njenom poloţaju u kontinuumu. ako je izabrana elementarna zapremina veličine unutar zone efekta molekula. Zapremina predstavlja minimalnu zapreminu fluidnog elementa koji zadovoljava uslove neprekidne sredine. Ova zapremina se naziva granica neprekidne sredine ili kontinuuma. tako da oni postaju sve homogeniji.2. tj. .

Relativna zapreminska promjena ( ) uslijed promjene pritiska je mjera stišljivosti fluida i naziva se koeficijent stišljivosti: (1. pa iz zakona o odrţanju mase slijedi: 6 .3. specifična teţina je suštinski vektor sa smjerom dejstva u smjeru ubrzanja zemljine teţe. Sve ove veličine kao zavisno promjenljive u najopštijem slučaju mogu se mijenjati od tačke do tačke. tj. To je svojstvo fluida da pod dejstvom normalnih površinskih sila mijenja svoju zapreminu.) Dimenzija je: Iako je poznata kao skalarna veličina.3. odnosno elastičnosti. Promjena zapremine uzrok je promjeni gustine. Obično se kao referentna specifična teţina uzima specifična teţina vode pri normalnim stanju. Njena relativna u odnosu na neku referentnu veličinu se naziva relativna specifična težina . Prema definiciji slijedi da je relativna specifična teţina bezdimenzionalni broj.4. SPECIFIČNA TEŽINA FLUIDA Dejstvo sila gravitacije na jedinicu zapremine fluida predstavlja teţinu jedinice zapremine.2.) Dimenzija gustine je: Gustina se mijenja sa pritiskom i temperaturom prema jednačini stanja.1. 1.3. 1. zapreminsku ili specifičnu teţinu: (1.2. U velikom broju problema je i ovaj dio mehanike fluida će biti proučavan. tako da se u najopštijem slučaju moţe pisati da je gustina zavisno promjenljiva funkcija koordinate tačke i vremena.(1. pokazuje da smanjenju pritiska odgovara povećanje zapremine i obratno. Po prestanku dejstva ovih sila posmatrana zapremina poprima prvobitnu veličinu. STIŠLJIVOST – ELASTIČNOST FLUIDA Svaki fluid u manjoj ili većoj mjeri pokazuje svojstvo stišljivosti. a u posmatranoj tački i u toku vremena.) Znak minus u izrazu 1.2.

Do ovoga će doći ako u tom momentu. normalan je na površinu i ne zavisi od orijentacije površine elementa.) Na ovaj način je definisana mjera elastičnosti fluida preko modula elastičnosti. koja je osnova za fizičku interpretaciju viskoziteta kao isključivog svojstva fluida. kao i svim ostalim pravcima i smjerovima. Ovaj kaotični proces miješanja na nivou molekula se naziva molekularna difuzija i predstavlja osnovu transportnih procesa (mase. 1. U ovom difuznom procesu moţe doći i do sudara molekula.5. rezultirati uspostavljanjem i tangencijalne komponente napona. Modul elastičnosti je recipročna vrijednost koeficijenta stišljivosti i predstavlja relativnu promjenu gustine uslijed promjene normalnih sila. izraz 1. prolazom molekula kroz površinu elementa i kohezionih sila koje djeluju izmeĎu molekula na obe strane površine. napon je isti kao da fluid miruje. Pri kaotičnom kretanju prelazeći iz jedne zone.4. koja će uvijek djelovati tako da nastoji eliminisati razliku brzina izmeĎu susjednih slojeva fluida. poprečno na površinu elementa. VISKOZITET Mehanika fluida kao mehanika kontinuuma zanemaruje submikroskopsku strukturu materije. transport količine kretanja kao posljedica intermolekularnog dejstva.4. Ako je u okolini posmatrane tačke raspored brzina fluida nejednolik. Elastičnost-stišljivost fluida je zanemarljiva ako je brzina strujanja znatno manja od brzine prostiranja zvuka u datoj sredini. onda će ma kakva molekularna interakcija. toplote i količine kretanja) u fluidu. Njutnov obrazac za brzinu prostiranja zvuka (c) u homogenoj sredini glasi: Stišljivost fluida se moţe zanemarit u slučajevima gdje je brzina zvuka velika. Molekule kao nosioci mase su nosioci i količine kretanja . Prenos količine kretanja kroz površinu fluidnog elementa dogaĎa se kada molekule proĎu kroz površinu tog elementa.(1. a u vodi c ≈1500 m/s. Prema tome.2. Ako je u blizini te tačke brzina fluida jednolika. predajući ih zoni u koju dolaze. Isti mehanizam prenosa se odigrava i u suprotnom smjeru. 7 . stvara unutrašnji otpor kretanju fluida ili unutrašnje trenje u fluidu. a strujni prostor mali. predstavlja veličinu lokalnog napona. molekule sa sobom prenose termodinamičke karakteristike (definisane stanjem kretanja molekula). Kombinovani efekt protoka količine kretanja. U vazduhu je brzina zvuka c ≈330 m/s. izmeĎu dvije grupe molekula sa obe strane površine elementa djeluje sila.

3. a fluidi koji se po njemu ponašaju. Na osnovu navedenog. a druga se kreće brzinom . izmeĎu i gradijent brzine je konstantan u svim tačkama presjeka pa će u ma kojoj ravni paralelnoj sa ravni doći do uspostavljanja smičućeg napona veličine: (1. u ravnima paralelnim sa ravni. Dobivena relacija 1. tangencijalni napon se moţe interpretirati kao molekularni – viskozni fluks količine kretanja glavnog pravca toka u pravcu normalno na njega.) gdje su: . U ovom primjeru fluid se kreće izmeĎu dvije beskonačno velike. napon je veličina tangencijalne komponente napona. Postavimo relaciju izmeĎu unutarnjeg napona i lokalnog gradijenta brzine za jednostavno smičuće kretanje fluida. Raspored brzina je dat funkcijom opšteg oblika: Slika 1. u izrazu 1. predstavlja Njutnov zakon unutrašnjeg trenja u fluidu. na donjoj ploči.tangencijalni napon (smičuća sila na jedinicu površine ).: 8 . U navedenom izrazu. od kojih jedna miruje. gradijent brzine (promjena brzine po jedinici duţine u pravcu normalnom na pravac kretanja fluida). Zbog dejstva viskoziteta brzine čestica fluida u kontaktu sa pločama su jednake brzini ploča.5.5. Koeficijent proporcionalnosti. nazivaju se Njutnovi fluidi. Relacija koja daje vezu izmeĎu unutarnjeg napona i nejednolikosti rasporeda brzina uključivat će koeficijent proporcionalnosti kao predstavnika opisanog mehanizma.: Jednostavno smičuće kretanje fluida Zbog linearnog rasporeda brzina.5. .3. do na gornjoj pokretnoj ploči. kao što je prikazano na slici 1. IzmeĎu ploča brzina se mijenja linearno od nule. paralelne ploče.Fluidi koji pokazuju ovo svojstvo su viskozni fluidi. To je koeficijent viskoziteta kao predstavnik ovog novog fizičkog svojstva fluida. kroz ravan u kojoj se formira ovaj napon.koeficijent dinamičkog viskoziteta. koja ima takav pravac i smjer da nastoji eliminisati nejednakosti rasporeda brzina.

koeficijent kinematskog viskoziteta je koeficijent difuzije količine kretanja i predstavlja sposobnost molekularnog transporta da eliminiše nejednolikost intenziteta veličine koja doprinosi transportu količine kretanja (u ovom slučaju brzine fluida).6. bilo da je fluid u stanju mirovanja ili kretanja.) se naziva koeficijent dinamičkog viskoziteta.) Ovo je koeficijent kinematskog viskoziteta i njegove dimenzije su: Jedinica za mjerenje kinematskog viskoziteta u SI sistemu je kvadratni metar po sekundi Ranije. kako je dat koeficijent dinamičkog viskoziteta. Kao predstavnik fizičkog svojstva fluida. a ne pritiska i da sa porastom temperature koeficijent dinamičkog viskoziteta raste za gasove.(1. a i u tehničkom sistemu koristila se jedinica: Ovako. jer u sebi sadrţi dimenzije dinamičke veličine. Navedimo još da je koeficijent dinamičkog viskoziteta funkcija temperature.7. u fizičkom CGS sistemu. Odgovarajući koeficijenti prenosa toplote i mase imaju dimenzije kvadrata duţine u jedinici vremena Koeficijent viskoziteta koji ima dimenzije isključivo kinematske veličine dobiva se djeljenjem koeficijenta dinamičke viskoznosti sa gustinom fluida: (1. jer nema dimenzije koeficijenta difuznosti. jedinica mjere za koeficijent dinamičkog viskoziteta je: Ranije. on je za Njutnove fluide pri datim termodinamičkim uslovima konstantan. Za nenjutnove fluide koeficijent dinamičkog viskoziteta je funkcija i stanja i kretanja izraţenog preko gradijenta brzine Dimenzija koeficijenta dinamičkog viskoziteta je: U SI sistemu jedinica. a opada za tečnosti. 9 . u CGS sistemu se koristila jedinica Stoks Dakle. direktno ne predstavlja koeficijent prenosa količine kretanja.

. centrifugalna) i druge.) gdje su: potencijal. u reţimima strujanja kada dolazi do promjene temperature od značaja su i druge osobine:     specifična toplota. skalarnu funkciju koja zadovoljava uslov: odnosno. masa) koji pokazuje transportne osobine fluidne mase. pa im je naziv 'vanjske' adekvatniji nego 'zapreminske'. MeĎutim. Vanjske sile su one koje djeluju izmeĎu ma koje mase datog sistema i mase nekog drugog sistema koji nema direktnog kontakta sa prvim. rezultat neke druge mase na posmatranu masu. a u datom sistemu se pojavljuju samo jednom. a to su. Vanjske sile se još nazivaju i zapreminske. OSTALE OSOBINE FLUIDA Naprijed su navedene najvaţnije osobine fluida vezane za problematiku koja će se razmatrati u ovoj knjizi. koja pokazuje koliko efikasno fluid provodi toplotnu energiju. čija je dimenzija posmatranu zapreminu fluida ukupna vanjska sila biti: onda će za Veliki broj vanjskih sila. One su.1. odnosno funkcija jedinične sile . koja pokazuje koliko energije treba utrošiti za zagrijavanje fluida. to se uobičajeni naziv 'zapreminska' sila moţe opravdati i ovom činjenicom. ima svoj potencijal. 1. Unutrašnje sile su one koje djeluju na kontaktnoj površini izmeĎu dvije mase i pojavljuju se u parovima (po zakonu akcije i reakcije). jer u tom slučaju ta sila je zaista proporcionalna zapremini. gravitaciona sila. toplota provoĎenja. Ako vanjsku silu jedinice zapremine označimo sa . U suštini ona je proporcionalna masi. ANALIZA SILA KOJE DJELUJU NA FLUID I NJEGOVA RAVNOTEŽNA STANJA Sve sile koje djeluju na fluidnu masu u odreĎenoj zapremini se mogu podijeliti na unutrašnje i vanjske. i koeficijent difuzije (toplota. sila zemljine teţe. koja je funkcija kako mase tijela tako i mase zemlje koja na ovu masu djeluje. tj.2. entalpija i entropija. Kao najbolji primjer moţe da posluţi sila teţe. posebno onih koje su predmet mehanike fluida. ali pošto se ukupna vanjska sila na neko tijelo izraţava preko zapreminskog integrala elementarnih sila. I naziv 'zapreminske' bi bio u potpunosti adekvatan ukoliko bi se radilo o tijelima (masi) kod kojih je gustina konstantna. čije promjene ukazuju na razmjenu energije izmeĎu fluidne struje i okoline. npr.3. sila inercije (Koriolisova. 10 .8. unutrašnja energija. u notaciji vektorske analize: (1.6. dakle.

tj. Pritisak je skalarna veličina.: U unutrašnjosti fluida normalni napon moţe biti samo pritisak . kada normalne napone. a količnika odabere proizvoljna tačka . podijeliti na dva dijela pomoću ravni . granična vrijednost količnika tangencijalne ili smičuće napone. pa ni u tačkama elementarne površine koja je proizvoljno izabrana.) gdje je z ordinata sa smjerom prema gore. Dakle. jer fluid ne moţe podnijeti silu istezanja. tada se dio I moţe zadrţati u istom stanju samo ako se uticaj dijela II zamjeni dejstvom ekvivalentnih sila u svim tačkama koje pripadaju zajedničkoj površini Zato se ovakve sile nazivaju površinskim silama i označimo ih sa površine trpi elementarnu površinsku silu Mali dio granične i . pa se oko nje površina sve predstavljati .4. Ako se na nekoj elementarnoj površini više suţava onda će u limesu.: Unutrašnje sile Ako se dio II ukloni.4. tangencijalne (smičuće) sile moraju biti u ravnoteţi kada fluid miruje. U opštem slučaju. slika 1. Da bi se to pokazalo treba posmatranu zapreminu. Sile koje imaju svoj potencijal se nazivaju konzervativne sile. Tangencijalne komponente površinskih sila izazivaju klizanje fluidnih elemenata i pri najmanjem dejstvu. Sila gravitacije je jedna od vanjskih sila koje najčešće srećemo u mehanici fluida. Unutrašnje sile se nazivaju i površinske sile. Realni fluid u stanju mirovanja se ponaša kao idealan. koja se moţe rastaviti na normalnu tangencijalnu komponentu . Slika 1. koji ima smjer normale na nivo-ravan. tj. dimenzije: Elementarna sila pritiska je: Znak minus je zbog toga što sile pritiska djeluju u suprotnom smjeru od vanjske normale na površinu. površinske sile nisu jednake u raznim tačkama površine.: tako da je potencijal sile zemljine teţe: (1. bez trenja. Pri kretanju realnog 11 . koju ispunjava fluid. za razliku od čvrstih tijela.je vektor definisan u svakoj tački polja.9. Kao primjer uzmimo silu teţine (zemljine teţe) čija je jedinična vanjska sila jednaka sili gravitacionog ubrzanja.

Zato treba praviti razliku izmeĎu ova dva slučaja. ukoliko u fluidnom prostoru nema nekih izuzetnih mjesta. Ako se kroz tačku (slika 1. Uvijek se pretpostavlja da masa neprekidno ispunjava prostor koji zauzima fluid. Zna se da kroz jednu tačku moţe prolaziti bezbroj površina pod raznim uglovima.) povuku koordinatne ose i na njima uoče odsječci . PRITISAK Već smo naveli da se pod pritiskom u nekoj tački fluida podrazumijeva skalarna veličina čija vrijednost odgovara površinskoj sili normalnoj na površinu. Tako je moguće matematički obuhvatiti mnoge pojave koje bi bez toga ostale neobjašnjene.1. postaju sada funkcije koordinata u prostoru i mijenjaju se neprekidno od tačke do tačke. pretpostavlja da je materija homogena i izotropna.5. 1. Drugo svojstvo pritiska treba dokazati. 12 . pa i najmanjeg elementa ista u cjelokupnom fluidnom prostoru. Sila uzrokovana statičkim pritiskom ima dva vaţna svojstva:   uvijek je normalna na svakoj stvarnoj ili zamišljenoj površini u fluidu. Homogenost fluida podrazumijeva da su fizička svojstva svakog. u toj tački. koja djeluje na element površine . Pritisak pri mirovanju fluida se definiše kao statički pritisak. kao što su gustina. dalje. spajanjem njihovih krajeva izdvojiće se fluidni tetraedar MABC. Tangencijalna komponenta bi izazvala klizanje fluidnih elemenata i ravnoteţa bi se pokvarila. singulariteta. Prvo svojstvo je očigledno jer kada bi sila statičkog pritiska djelovala pod nekim uglom prema normali na površinu. Zato je elementarna sila pritiska . pritisak itd. Razne fizičke veličine. brzina. Dokaz će biti izveden ako se dokaţe da statički pritisak ostaje isti u pravcu normale svake od tih površina. intenzitet joj je isti na jednom mjestu bez obzira na orijentaciju površine. Drugačiji fluidi se ne proučavaju u mehanici fluida. pa se mogu napisati uslovi za njegovu ravnoteţu pod dejstvom normalnih sila (normalno na stranu ABC). Zbog ovog svojstva površinske sile u fluidu koji miruje dobile su kratak naziv pritisak. uvijek bi se mogla rastaviti na komponente u pravcu normale i tangente.fluida je situacija sasvim drugačija. vektor i to jednak pritisku pomnoţenim elementom površine i sa predznakom minus jer je smjer sile pritiska suprotan smjeru normale na vanjsku površinu: Pritisak u fluidu postoji bez obzira da li fluid miruje ili se kreće. Zato moţe da postoji samo normalna komponenta koja pritiskuje fluid ne narušavajući ravnoteţu. Izotropan fluid podrazumijeva da su svojstva svakog. viskozitet igra vaţnu ulogu i nema kretanja fluida bez većeg ili manjeg otpora.3. On miruje. pa i najmanjeg elementa ista u svim pravcima. U mehanici fluida se.

Pritisak u tački S1 površine je: i za ostale pravce: Slika 1.) Elementarna sila pritiska na površinu pritisak u teţištu površine je: (1.10.) gdje je Pošto na izdvojeni element fluida djeluju i zapreminske sile (sila teţe) njihovu rezultantu po jedinici mase označavamo sa: Elementarnu masu fluidnog elementa moţemo napisati kao: (1.11.5.12.) a elementarnu zapreminsku silu u pravcu ose kao: 13 .: Svojstvo pritiska Na osnovu ovoga. elementarne sile pritiska će biti: (1.

Dakle.13.) Na osnovu d'Alember6-ovog principa dinamička ravnoteţa za pravac će biti: (1.: Svojstvo pritiska u ravni Na osnovu ovoga dobivamo: Zanemarujući članove niţeg (trećeg) reda i analogno ponavljajući postupak za dobiva se: i pravac.6.).) ili gdje je: ugao izmeĎ unutrašnje normale na površinu 1. (u smjeru sile )i ose (slika Slika 1.: (1.) Elementarne sile pritiska su normalne na elementarnu površinu koju posmatramo. 6 Jean le Rond d'Alembert 14 .(1.14.6. statički pritisak u nekoj tački fluida je isti u svim pravcima koji prolaze kroz tu tačku. tj.15.

Na posmatrani fluidni element djeluju površinske i zapreminske sile. dobiva se: 15 .) Slika 2.2. Površinske sile su definisane veličinom statičkog pritiska . a za ostale pravce ćemo primijeniti analogiju. Obzirom da se fluid nalazi u stanju mirovanja svejedno je da li je fluid idealan ili realan. HIDROSTATIKA OSNOVNA JEDNAČINA HIDROSTATIKE. koji djeluje normalno na površine fluidnog elementa. i dijeljenjem sa gustinom .1. DIFERENCIJALNI OBLIK Da bi se dobila osnovna jednačina hidrostatike. Ako se pretpostavi da je pritisak u koordinatnom početku na bočnim stranama kao na slici 2.: Statička ravnoteža sila u pravcu Analogno se dobiva za i pravac: (2. 2.) Sabiranjem jednačina 2. Komponenta vanjske ili zapreminske sile po jedinici mase je: Uslov statičke ravnoteţe sila koja djeluje u pravcu ose je i daje: (2.1. tada su sile pritiska Analizirat ćemo slučaj u pravcu.2. i 2. posmatraće se ravnoteţa fluidnog elementa mase u stanju mirovanja.1.2.1. Zapreminske sile (sile teţe) su izraţene po jedinici mase fluidnog elementa i imaju komponente tj.1. .

dobiva se: (2.7. uslijed teţine stuba fluida visine i jediničnog poprečnog presjeka. tj.) Za dobiva se vrijednost konstante: (2. skalarnu funkciju koja zadovoljava uslov: 16 .4.) Slika 2.: Analiza apsolutnog pritiska u nekoj tački fluida Uvrštavajući izraz 2.8. predstavlja osnovnu jednačinu hidrostatike u diferencijalnom obliku. Jednačina 2. izraz 2.) odnosno: (2.4. pokazuje da je apsolutni pritisak u nekoj tački jednak zbiru atmosferskog (tj.6. i ako je za fluid dobivamo: (2.) Izraz 2.2.3.2).5.ili (2. dubina na kojoj se nalazi posmatrana tačka. integralimo po bilo kojoj liniji .5. Ranije je navedeno da je pri mirovanju fluida ravnoteţa moguća ako zapreminske (vanjske) sile imaju svoj potencijal. Kada su poznate komponente zapreminskih sila osnovna jednačina hidrostatike se moze iskoristiti za dobivanje zakona rasporeda pritiska u fluidu.3. a smjer ose prema gore (slika 2.3.) gdje su: atmosferski pritisak.. vanjskog pritiska) i hidrostatičkog pritiska. u osnovnu jednačinu hidrostatike.) Ako jednačinu 2. Površine istog pritiska se dobivaju iz uslova odnosno Ako od zapreminskih sila uzmemo silu teţe.8. dobiva se: (2.

10.) Iz izraza 2.) Ako se u koordinatnom sistemu krećemo tako da je slijedi da je Na ovaj način dolazimo do pojma ekvipotencijalne površine.9.1.14. Elementarne sile pritiska su normalne na elementarnu površinu rezultujuća sila normalna na posmatranu površinu.12. . U slučaju sile teţe horizontalne.) odnosno. je prikazano. Dakle.11.13.2. potencijal sile teţe: (2.: 17 . prema tome je i Kako se atmosferski pritisak prenosi na obe strane površine on neće doprinositi rezultujućoj sili. pravca i smjera dejstva rezultujuće sile pritiska (hidrostatičkog pritiska) daje osnovne podatke projektantima brana. slika 2. sile koje imaju svoj potencijal se nazivaju konzervativne sile.11.10.) Intenzitet rezultujuće sile pritiska se dobiva integralenjem izraza 2.2.) Na slici 2. Sada ćemo odrediti potencijal sile teţe: (2. nasipa i dr.2. PRITISAK NA POVRŠINE PRITISAK NA RAVNE POVRŠINE U slučaju apsolutnog mirovanja fluida odreĎivanje intenziteta. 2. ustava. imamo: (2. da je u tački A sila teţe po jedinici mase R i dobiveno je: (2.3.) Skalarna funkcija je potencijal sile. Kao što je već napomenuto. znači da je odnosno odnosno ekvipotencijalne površine su 2. problem je odrediti silu pritiska na ravnu površinu nagnutu pod uglom prema ravni horizonta. Intenzitet elementarne sile pritiska je: (2. i 2. i pritisak je razlika izmeĎu apsolutnog i atmosferskog pritiska – relativni pritisak. odnosno potencijalna funkcija.(2.14.

: Pritisak na ravnu površinu Integral se naziva statički moment površine za osu (presjek ravni sa slobodnom površinom tečnosti) i označava se sa Prema definiciji srednje vrijednosti integrala: (2..(2. hvatište ili centar dejstva.18.) 18 .: (2.17. dobivamo: u odnosu na odnosno: (2.) U izrazu 2. se vidi da intenzitet sile pritiska ne zavisi od ugla .17.) Slika 2. Poloţaj centra pritiska se odreĎuje iz uslova da je moment rezultante jednak sumi momenata komponenti.18.16. osu. tj.) mjerene u ravni u kojoj leţi površina.) gdje je: koordinata teţišta površine Sada je: (2. U opštem slučaju centar pritiska se razlikuje od teţišta površine.15. i označava se sa se naziva aksijalni moment inercije površine Dakle. Iz izraza 2.3. Vidi se da je intenzitet rezultujuće sile pritiska jednak proizvodu pritiska u teţištu površine i površine . Tačka u kojoj djeluje rezultujuća sila naziva se centar pritiska.19.

) uzmemo da je gdje je: moment inercije u odnosu na teţišnu osu površine.) Kako je aksijalni moment inercije pozitivna veličina.20.) kako je: dobivamo: (2. slika 2. Smjer djelovanja rezultujuće sile pritiska se odreĎuje prema smjeru djelovanja elementarnih sila Na primjeru rezervoara sa bočnim zidom pod uglom ćemo prikazati ćemu su jednake komponente sile pritiska.21.Ako sa označimo ose koje prolaze kroz teţište površine . Korištenjem izraza 2. Slika 2.. dobivamo: (2.20.) gdje je: zapremina tečnosti iznad pritisnute površine zida do slobodne površine tečnosti.19.) je (2. tada se primjenom teoreme o paralelnoj translaciji osa dobiva: (2.22.: Djelovanje sile pritiska na bočni zid 19 .23. i 2. centar pritiska je uvijek dublje od teţišta posmatrane površine.4. Širina zida (normalno na ravan crteţa.4.

) a komponente sile iz izraza 2.16.27.24.26. a osa z orjentisana prema dole.2.26.: (2.) odnosno.5.. PRITISAK NA ZAKRIVLJENE POVRŠINE Kao što se vidi sa slike 2. Kada element površine u tački se moţe zamjeniti elementom koji leţi u tangencijalnoj ravni koja prolazi kroz tu tačku.2.) Dalje.: Pritisak na zakrivljene površine Na elementarnu površinu površine djeluje elementarna sila koja sa koordinatom zaklapa uglove respektivno.5. srednja 20 . (2.) Kao što nam je poznato iz izraza 2.25.25. integral: se naziva statički moment površine za odgovarajuće vrijednost integrala je: ose. Prema definiciji. komponente se dobivaju integralenjem navedenih izraza 2.2. Vektori su kolinearni i moţe se pisati: (2. su: (2. Slika 2. koordinatni sistem je postavljen tako da x – y ravan leţi na slobodnoj površini.

29.(2.6. odnosno ravan (2. se dobiva: (2.: Centar pritiska ili hvatište ( ravan) Primjenom teoreme o paralelnoj translaciji osa (na ose koje prolaze kroz teţište) dobiva se: gdje je: 21 .28.) gdje je: koordinata teţišta površine Iz izraza 2. odnosno projekciju površine na ravan. i 2.) . Posmatrajmo površinu (slika 2.27.) gdje je: aksijalni moment inercije površine u odnosu na osu.28.30. OdreĎivanje odgovarajućih centara pritiska. Slika 2.6.). odnosno hvatišta.

moment inercije u odnosu teţišnu osu površine. Na osnovu navedenog, dobiva se:

(2.31.)

Pomoću izraza 2.31. odreĎujemo dubinu na kojoj se nalazi pravac komponente sile pritiska Da bi se jednoznačno odredio poloţaj centra pritiska primjeniće se princip ravnoteţe momenta za osu:

odnosno:
(2.32.)

gdje je: centrifugalni moment inercije površine za i osu.

Slika 2.7.: Centar pritiska ili hvatište (

ravan)

Analogno će se uraditi za površinu ravan, slika 2.7.:

projekciju površine

na

ravan, odnosno

22

(2.33.)

gdje je: aksijalni moment inercije površine Primjenom teoreme o paralelnoj translaciji osa, dobiva se: u odnosu na osu.

gdje je: moment inercije u odnosu na teţišnu osu površine. Nadalje se dobiva:

gdje je: centrifugalni moment inercije površine Na kraju, posljednja komponenta sile pritiska je:
(2.34.)

za

i

osu.

Integral na desnoj strani izraza 2.34. predstavlja zapreminu koja je ograničena izmeĎu zakrivljene površine, slobodne površine tečnosti i vertikalnih izvodnica koje dodiruju ivice zakrivljene površine. Na osnovu izraza 2.34. se moţe pisati:

23

(2.35.)

To znači, prema izrazu 2.35., da je intenzitet vertikalne komponente sile pritiska jednak teţini tečnosti koja se nalazi u prostoru izmeĎu posmatrane površine i slobodne površine tečnosti. Pravac djelovanja ove komponente prolazi kroz teţište zapremine Do sada je pokazano kako se odreĎuje intenzitet i pravac djelovanja komponenti sile pritiska. Što se tiče smjera on je uvijek suprotan smjeru normale okvašenog dijela pritisnute površine.

2.3.
2.3.1.

POTISAK I PLIVANJE
HIDROSTATIČKI UZGON – POTISAK

Posmatraće se tijelo potpuno potopljeno u tečnost sa ciljem da se odredi intenzitet, pravac i smjer djelovanja sile kojom tečnost djeluje na tijelo, slika 2.8.

Slika 2.8.: Hidrostatički uzgon-potisak

Kako je tijelo ograničeno zatvorenom površinom rezultante komponenti u i pravcu su jednake nuli, odnosno na potopljeno tijelo ne djeluju horizontalne sile. Na površinu vertikalna sila djeluje vertikalna sila : a na njoj odgovarajuću površinu djeluje

(2.36.)

Rezultanta sila, prema izrazu 2.36. je:

(2.37.)

Iz izraza 2.36. i 2.37. se moţe vidjeti da je smjer sile smjer sile je prema gore Intenzitet sile iz izraza 2.37. je:

suprotan smjeru

ose, odnosno

24

2. imamo slučajeve: tečnosti trpi potisak koji je jednak teţini tijela. Tada kaţemo da tijelo pliva (slika 2. PLIVANJE I STABILNOST TIJELA PRI PLIVANJU Ako je potisak veći od teţine potpuno potopljenog tijela. Prava na kojoj leţi teţište tijela i središte deplasmana.tijelo lebdi u tečnosti. kao ravan plivanja.tijelo tone. IzvoĎenjem tijela iz ravnoteţnog poloţaja. Rastojanje od ravni plivanja do najniţe tačke tijela se naziva dubina potapanja.9. rotacijom oko ose inklinacije za ugao prvobitno teţište ili središte deplasmana će se pomjeriti u tačku a pravac dejstva potiska će biti u pravcu U presjeku pravca dejstva potiska i ose plivanja dobiva se tačka metacentar. Rezultanta ove sile prolazi kroz teţište istisnute zapremine. .) gdje su: specifična teţina tečnosti. presijeca tijelo. Dio tijela ispod površine plivanja se naziva deplasman.tijelo u tečnost se kreće prema gore dok jednim dijelom ne izroni. Ako uporedimo intenzitete sila: teţine tijela . Dio tijela u i uzgonske sile . Rotacija oko ose inklinacije predstavlja bočno ljuljanje. 7 Archimedes of Syracuse 25 . 2. se naziva osa plivanja.). treba razlikovati od teţišta uronjenog tijela. . Izraz 2.38. Dobivena površina se naziva površina plivanja. koja se naziva centrom potiska ili uzgona. tijelo se kreće prema gore dok jednim dijelom ne izroni. Tačku dejstva ove uzgonske sile – potiska. kroz tačku ) koja se naziva osa inklinacije. Ovo je dobro poznat Arhimedov7 zakon koji glasi: svako tijelo uronjeno u tečnost prividno gubi onoliko od svoje težine koliko teži tijelom istisnuta tečnost.ili poslije integralenja: (2. U presjeku ravni simetrije i ravni plivanja dobiva se uzduţna osa (normalno na ravan crteţa. Plovni objekti su pravilnog oblika i imaju jednu ili više vertikalnih ravni simetrije. Slobodna površina tečnosti. pokazuje da je intenzitet rezultante vertikalnih komponenta sila jednak teţini tijelom istisnute tečnosti. u stanju ravnoteţe. a središte potiska se naziva središte deplasmana .3. zapremina tijela.38.

a polovina koja je iznad tečnost smanjuje silu potiska.39.) Za uglove Potopljena polovina tijela je podvrgnuta višku. tzv. ali su suprotnog smjera. 26 .Slika 2. koje su zbog jednakosti zapremina jednake po intenzitetu. odnosno do pomjeranja napadne tačke dejstva sile pritiska. moment uravnoteţenja je: (2. poluprečnik metacentra se moţe dobiti iz momentne jednačine sila koje djeluju na tijelo. Za dati nagib tijela. u kome se nalazi plovni objekt. pri ovom zakretanju je došlo samo do pomjeranja središta deplasmana.: Plivanje tijela Intenzitet potiska se ne mijenja jer je povećanje potopljene zapremine kompenzirano isplivavanjem iste veličine zapremine Dakle.9. Za odreĎivanje stanja ravnoteţe. U zavisnosti od poloţaja metacentra i teţišta tijela u odnosu na središte deplasmana mogu se definisati tri ravnoteţna stanja: stabilna ravnoteţa. potrebno je odrediti poluprečnik metacentra . Sile teţine i potiska sada formiraju spreg čiji obrtni moment teţi da okrene objekt oko ose inklinacije. labilna ravnoteţa. indiferentna ravnoteţa. Veličina momenta koji ţeli da vrati tijelo u ravnoteţni poloţaj.

konstantnom brzinom. osu 2.) gdje su: moment inercije površine plivanja u odnosu na zapremina potopljenog dijela tijela – deplasman. prema d'Alember-ovom. proučavaju se ne samo apsolutna kretanja ili mirovanja.10.). Tečnost moţe mirovati u odnosu na posudu u kojoj se nalazi. 27 . ali istovremeno se moţe kretati u prostoru zajedno sa posudom. Inercijalne sile su zapreminske i zato pri proučavanju relativnog mirovanja fluida. jer nema sile koja bi je izvela iz tog ravnoteţnog poloţaja. RELATIVNO MIROVANJE FLUIDA U mehanici fluida. Pri analizi takvih kretanja treba uvesti u proračun inercijalne i prividne sile (centrifugalne i dr. ali uzimajući u obzir i inercijalne sile. 2. tečnost u posudi će relativno mirovati u odnosu na posudu.40. svaki dinamički sistem se moţe tretirati kao statički pod uslovom da se efekt ubrzanja uzme u obzir preko fiktivnih inercijalnih sila. JEDNOLIKO UBRZANO TRANSLATORNO KRETANJE Ako se posuda kreće pravolinijski. Radijus metacentra direktno je proporcijalan momentu inercije površine plivanja u odnosu na poduţnu osu u koju ulaze i geometrijske karakteristike plovnog objekta.4.Obzirom da je: dobivamo: (2. slika 2. Dakle.1. pod projekcijama sile treba podrazumjevati ne samo projekcije teţine nego i svih inercijalnih sila. Da bi se u ovakvim slučajevima odredio raspored pritisaka u tečnosti i oblik slobodne površine treba primijeniti osnovnu jednačinu hidrostatike. nego i relativna.4. kao i u mehanici krutog tijela.

: Jednoliko ubrzano translatorno kretanje Pri jednoliko ubrzanom pravolinijskom kretanju relativna ravnoteţa tečnost prema posudi zavisi od djelovanja dvije sile: teţine i inercije Vektorskim sabiranjem ovih sila dobiva se rezultujuća sila Na slici 2. su prikazane te sile izraţene po jedinici mase.41. poprima oblik: (2.3.) ili kada se integrali: (2.) konstantnim (2. dobiva se: (2. uz uslov (2. Jednačina slobodne površine tečnosti dobiva se iz izraza 2. predstavlja raspored relativnog pritiska u tečnosti.10.Slika 2.10.44.43..44. Površine jednakih pritisaka će biti ravni normalne na pravac rezultujuće sile Na primjeru posude koja se kreće niz strmu ravan. i sreĎivanjem.) Nagib slobodne površine tečnosti prema horizontu je: 28 ..) Konstanta integracije se odreĎuje iz uslova: Uvrštavanjem konstante integracije u izraz 2.43. nagnutu pod uglom ubrzanjem dobivamo: Sada osnovna jednačina za hidrostatiku fluida 2.44.42.45.) Dobiveni izraz 2.

Ako je ugaona brzina dobiva se: (2. sili teţine treba dodati horizontalnu centrifugalnu silu. JEDNOLIKA ROTACIJA TEČNOSTI OKO VERTIKALNE OSE Cilindrična posuda napunjena tečnošću rotira konstantnom ugaonom brzinom oko vertikalne ose.Površine konstantnog relativnog pritiska se dobivaju iz uslova paralelne sa slobodnom površinom tečnosti.47.48.11.4.46. i sreĎivanjem.: Rotacija tečnosti oko vertikalne ose U ovom slučaju tečnost relativno miruje u odnosu na posudu. i tečnost će početi rotirati zajedno sa posudom.) Iz uslova dobivamo odnosno: (2.48. dobiva se: 29 . te sva masa rotira. slika 2. u izraz 2.2. Slika 2. Dakle. Uzrok tome je trenje tečnosti o zid posude koji se prenosi u unutrašnjost.) Osnovna jednačina hidrostatike sada glasi: ili poslije integralenja: (2.47. poslije izvjesnog vremena.11. Ako se posuda kreće horizontalno onda je i i one su 2.) Uvrštavanjem konstante 2.

poluprečnik posude je . predstavlja jednačinu paraboloida. Sada je potrebno odrediti visinu na koju će se podignuti tečnost uz zid posude u odnosu na početnu visinu (prije rotacije) i na koju dubinu će se spustiti tečnost u osi rotacije. .49. dobiva: i visina do koje se podigne pa se iz posljednje (2. spusti za istu vrijednost za koju se podigne uz Probleme iz ove oblasti je praktičnije rješavati u cilindričnim koordinatama: Sada izraz za raspored relativnog pritiska glasi: Naprijed prikazano je vezano za postavljanje koordinatnog početka u tjeme paraboloida. Dalje slijedi da je: Vidi se. da se tečnost u sredini posude.) Dobiveni izraz 2. izraz 2.50.) Izraz 2.51. 30 . Prema slici 2.50. zid posude. Za tačke na zidu vrijedi jednačine.) Sa druge strane.(2.49. ako je H bila visina tečnosti u posudi prije rotacije. odnosno: Primjećuje se da je zapremina paraboloida jednaka polovini zapremine cilindra iste baze i visine.. predstavlja raspored relativnog pritiska u tečnosti.50.11. Jednačina slobodne površine tečnosti se dobiva iz uslova : (2. njena zapremina ostaje ista i za vrijeme rotacije. visina paraboloida tečnost uz zid posude je .

pri livenju ţeljeza u kalupe. nafte. Na ovom principu su sagraĎeni separatori koji se koriste u industriji proizvodnje mlijeka. za rad centrifugalnih pumpi i dr. 31 . npr. onda kao što se zna. tečnosti teţe da se rasloje (razdvoje. kada cijela masa fluida rotira istom ugaonom brzinom kao i posuda. a prema odabranom koordinatnom Saznanja iz ovog poglavlja se koriste kada se ţeli povećati pritisak. odreĎujemo iz poznatog uslova.Osnovna jednačina rotacije oko ose. separiraju) i da lakša tečnost zauzme poloţaj iznad teţe. šećera. Uzrok raslojavanju je nejednak pritisak koji se javlja u pojedinim tačkama na istoj dubini i koji je posljedica specifičnih teţina fluidnog elemenata. glasi: Konstantu integracije sistemu. itd. Ista pojava se moţe iskoristiti ako su u posudi pomiješane dvije tečnosti različitih specifičnih teţina.

LAGRANŽEOV METOD Posmatrajmo kretanje fluida u prostoru koji je definisan Dekartovim koordinatnim sistemom. Neka se u trenutku vremena posmatrani fluidni element nalazi u tački koja ima svoj radijus vektor .1. i po njemu se uoči tačka u prostoru za koju se odreĎuje brzina i ubrzanje. dok fluidni element pri kretanju mijenja poloţaj. tj.: (3. Prvi metod je dao Lagranţ.1. što se proučava u dinamici fluida. onda će strujanje biti potpuno definisano. čime predstavlja osnove za analizu kretanja pod dejstvom sila. koja ima radijus vektor . Element krute materije se moţe kretati translatorno i da pri tome rotira bez promjene oblika. isti fluidni element se nalazi u tački .3. BRZINA I UBRZANJE Teškoće u opisivanju kretanja fluida su uzrokovane neprekidnošću sredine koja sadrţi veliki broj elemenata fluida. moţe se deformisati. 3. U suštini. kinematika fluida upotpunjava saznanja o kretanju fluida eksperimentalnim putem. 3. Postoji bitna razlika meĎu promjenama koje mogu nastupiti pri kretanju elemenata krute materije i fluidnih elemenata.) ili (3. Drugi metod je postavio Ojler.2. Pored matematičkog opisivanja kretanja. kinematika fluida daje matematičke opise kretanja fluida. u svakom trenutku vremena. onako kako se to radi u mehanici materijalne tačke.3. U proizvoljnom vremenskom trenutku . KINEMATIKA FLUIDA Kinematika fluida proučava kretanje fluidnih elemenata i fluida kao cjeline ne vodeći računa o silama koje uzrokuju kretanje. Poznavati kretanje fluida znači poznavati brzinu i ubrzanje svakog fluidnog elementa. Za ovo se primjenjuju dva metoda: Lagranţeov8 i Ojlerov9. Ako se za sve tačke prostora uspiju odrediti ove veličine.1. a suština mu je u tome što se svaki element fluida prati na putu kroz prostor.1. ukratko.) 8 9 Joseph Louise Lagrange Leonhard Euler 32 . oblik i zapreminu.) gdje su: (3.

izrazi preko komponenata ubrzanja: (3..4. OJLEROV METOD Prema ovoj metodi nije potrebno označavati pojedine fluidne elemente.) Prednost Ojlerovog metoda je u tome što vodi prema jednostavnim jednačinama. Ovako se. 3.9. Pogodno je da se svaki fluidni element označi (definiše) početnom pozicijom. Kada su poznata rješenja u obliku 3. Po definiciji.) 33 .12. označava kao element .3.: (3. i 3.7. karakteristika strujanja se odreĎuje u proizvoljnoj tački u proizvoljnom trenutku vremena . moguće je dobiti Lagranţeov opis kretanja.1. brzina moţe predstaviti: (3.Vrijednosti . vodi veoma sloţenim jednačinama. se nazivaju Lagranţeovim varijablama. brzina neke materijalne tačke je jednaka prvom izvodu radijus-vektora poloţaja u vremenu. izraz 3.8.10.11. koje je teško rješavati. tj..) Prema definiciji ubrzanja: (3.5.) ili ako se ubrzanje.6.) ili izraţeno preko komponenti: (3. u izrazima 3.12. ali praktična primjena u dinamici fluida.2.) gdje su: (3.: (3.. naprijed posmatrani element. Umjesto toga.2. formalno matematički.) ili izraţavajući vektor brzine preko komponenti: (3.) gdje su komponente brzine odreĎene sa: (3.7. rješavajući sistem jednačina 3.) Prednost ovakvog rješavanja je u tome što je putanja svakog fluidnog elementa odmah poznata.11. Tako se.

ubrzanje: (3.) ili 10 Brook Taylor 34 . dobiva se: (3. u Taylorov red.15.14.13.) Obzirom da je kao: element putanje fluida.) Kako je.(3.18.19.17. po definiciji. : (3. njegove komponente se mogu izraziti Sada se promjena komponente brzine moţe predstaviti kao: (3. dobiva se: 10 ili (3.16. zanemarujući članove višeg reda. koji se u ternutku vremena .) Da bi se definisali izrazi za ubrzanje po Ojlerovoj metodi.15. posmatraće se promjena brzine izmeĎu tačke odreĎene vektorom i tačke odreĎene sa Neka se fluidni element.) koristeći izraz 3.) uz početne uslove: .) Razvojem prvog člana na desnoj strani izraza 3.. zatekne u poloţaju odreĎenom sa nakon isteka vremena preĎe u poloţaj odreĎen sa Zbog pojednostavljenja posmatraće se promjena brzine samo u ili prema jednačini iz izraza 3.) pravcu: (3. dobiva se: (3.11.17.12.

prenosno ili usputno ubrzanje. za komponente ubrzanja.21. Izbor sistema zavisi od graničnih uslova.) Na slikama 3.) Analogno se mogu izvesti izrazi i za druge dvije komponente ubrzanja: (3. Obzirom da je ubrzanje vektorska veličina moţe se napisati kao: (3.) Pored Dekartovog koordinatnog sistema u mehanici fluida se često koriste cilindrični ili sferni koordinatni sistemi.) Izrazi za komponente ubrzanja u cilindričnom koordinatnom sistemu glase: (3. U izrazima 3. prvi član materijalnog izvoda je promjena brzine sa vremenom u posmatranoj tački i naziva se lokalnim ubrzanjem. Preostala tri člana predstavljaju promjenu brzine uslijed promjene poloţaja elemenata fluida i nazivaju se konvekcijsko.1.25. i 3.20. odnosno supstancijalni izvod ili Stoksov totalni izvod. respektivno. su prikazane komponente brzine u cilindričnom i sfernom koordinatnom sistemu.24.(3. 35 .20.21. Izrazi za komponente ubrzanja u cilindričnom koordinatnom sistemu glase: (3.22.23.) gdje je operator: (3.) poznat pod nazivom materijalni.2. i 3.

PRINCIP RELATIVNOG KRETANJA (3. jer se u masi fluida pri njenom kretanju svi ovi parametri mijenjaju u toku vremena. poloţaja te tačke u odnosu na centar mase (koji je konstantan) i ugaone brzine tačke oko trenutne ose rotacije u odnosu na centar mase. U ovome je osnovna razlika u analizi kretanja fluida i čvrstog tijela.2. brzina pojedinih elemenata se ne moţe definisati brzinom centra mase.:Komponente brzine u cilindričnom koordinatnom sistemu Slika 3. je funkcija poloţaja tačke i vremena.26.Slika 3. U slučaju kretanja čvrstog tijela za poznavanje brzine ma koje tačke u njemu dovoljno je poznavanje brzine centra mase. Dobar primjer 36 . relativnim poloţajem tačke i njenom ugaonom brzinom.2.) Brzina je vektor koji se moţe izraziti preko svojih komponenti: i u opštem slučaju.: Komponente brzine u sfernom koordinatnom sistemu 3.1. U najopštijem slučaju kretanja fluida.

kompleksnosti kretanja fluida je njegovo kretanje prilikom pomjeranja nekog tijela kroz fluid.: Princip relativnog kretanja Tijelo se kroz fluid kreće brzinom Oduzimanjem brzine kretanja elementa fluida dok je brzina fluidnog elementa u tački . Dakle. trajektorija. a okolni fluid će obstrujavati potopljeno tijelo. Primjena principa relativnog kretanja je prikazana na slici 3. ovim principom tijelo koje se kretalo kroz fluid će doći u stanje mirovanja. pa se prišlo izvjesnoj generalizaciji kretanja elemenata uvoĎenjem pojma kao što su strujna linija. a kretanje će se nastaviti i poslije zaustavljanja tijela. od apsolutne brzine elementa fluida u odnosu na tijelo. mada su tada promjene znatno manje. Slika 3.3. a po mogućnosti i u izvjesnim uzastopnim intervalima. dobiva se relativna brzina (3.) Vektor je brzina elementa fluida kakva bi ona bila za posmatrača fenomena kretanja kada bi se on nalazio na tijelu prilikom njegovog kretanja. gdje je za tijelo izabrana kugla. trag i strujna mreţa. 3. Pravci i intenziteti brzine u raznim tačkama mijenjat će se promjenom pravca kretanja tijela. jednaka vektorskoj razlici izmeĎu brzina jednog i drugog tijela. Sistem ovakvih linija daje uvid u kretanje fluida i predstavlja neku vrstu vizualizacije fenomena. se vidi. Ovaj princip ima veliku primjenu u eksperimentalnoj mehanici fluida kao i pri analizi kvazistacionarnih fenomena.3. kako strujanja fluida kao mase tako i kretanja njegovih elemenata u pojedinim zonama toka. koji kaţe da je brzina nekog tijela u odnosu na drugo. Ako je poznata ovakva promjena brzine. Dato strujanje se moţe znatno uprostiti primjenom principa relativnog kretanja. STRUJNA SLIKA Iz prirode kretanja elemenata fluida unutar mase fluida. . . da bi za opisivanje kretanja mase trebalo poznavati zakone kretanja svih pojedinih elemenata fluida unutar te mase. onda se kaţe da je definisano strujanje. kretanje fluida se razlikuje od kretanja čvrstog tijela po tome što brzina mora biti poznata u nizu karakterističnih tačaka.27. 37 . Za navedeni primjer.3.. mjerenih sa iste tačke posmatranja. Ovakav pristup izučavanju kretanja fluida je praktično nemoguć.

28.1.: Strujna linija ili strujnica Prema ovoj definiciji strujna linija pokazuje trenutni pravac kretanja fluida u svakoj svojoj tački. fluidni element u toku vremena kretanja. Matematičke jednačine trajektorije su date izrazom 3. 3.3.4. jer je komponenta vektora brzine u ovom pravcu jednaka nuli. Iz definicije se vidi da je element strujne linije napisati kao: paralelan sa vektorom brzine što se moţe (3.29.30. tj.) 38 .2.3. Slika 3. PUTANJA ILI TRAJEKTORIJA Putanja ili trajektorija je linija koja povezuje sve tačke u prostoru kroz koje je prošao jedan te isti.) Odavde slijedi: (3.: (3.) Strujne linije su u najopštijem slučaju krive linije. ne moţe biti kretanja fluida poprečno na strujnu liniju. STRUJNA LINIJA ILI STRUJNICA Strujna linija ili strujnica se definiše kao linija na koju.3.30. vektori brzine svih elemenata fluida na toj liniji imaju pravac tangente na nju. Sistem strujnih linija će konvergirati ili divergirati u zavisnosti od oblika graničnih površina kroz ili oko kojih fluid struji. posmatrani. u datom trenutku vremena.

Jednačina kontinuiteta primijenjena na strujno vlakno daje elementarni protok kroz ma koji presjek vlakna. 3. Jedino ako se sistem strujnih linija ne mijenja po obliku u toku vremena onda će ovaj sistem predstavljati i sistem trajektorija. koji time odreĎuju i fluidni Prema navedenom. Spajanjem vidljivih tačaka fluida se dobiva trag.) gdje su: 39 . STRUJNO VLAKNO ILI STRUJNA CIJEV Masa fluida koja se kreće ispunjena je cijelim nizom zamišljenih strujnica. putanja i trag predstavljaju jednu te istu liniju.: Strujno vlakno ili strujna cijev Dok se brzina moţe znatno mijenjati u nekom poprečnom presjeku toka.3.31.3. onda se tako ograničen prostor ovom strujnom površinom naziva strujno vlakno ili strujna cijev. Uskoro će u fluidnom polju biti označeni (vidljivi) ti elementi. sistem trajektorija je slika kretanja fluida u toku vremena. Ako se u odreĎenu tačku prostora postavi marker malih dimenzija. TRAG povezuje sve elemente fluida koji Trag predstavlja liniju koja u datom trenutku vremena su prošli kroz neku fiksnu tačku prostora.5. Ako se zamisli kretanje dijela fluidne mase unutar prostornog niza strujnih linija. Slika 3. i jednak je: (3..5. strujnica.4. U najopštijem slučaju. strujnice i trajektorije su dva sistema linija koje se meĎusobno znatno razlikuju.3. npr. 3. dok je sistem strujnih linija momentalna slika kretanja.sa početnim uslovima za element. za pojedina strujna vlakna poprečnog presjeka diferencijalnog reda veličine. igla kroz koju se moţe ubrizgavati boja i svakih sekundi ubrizgavamo minimalnu količinu boje. kao na slici 3. Kada je strujanje stacionarno. brzine u svim tačkama poprečnog presjeka su jednake.

elementarni dio strujnog toka ili preciznije vrtloţnog toka moţe se ograničiti površinom od sistema vrtloţnih linija koja će sačinjavati vrtloţnu cijev (slika 3.) koja zadovoljava vektor vrtloţenja i vaţi uvijek kada je zadovoljen uslov Odgovarajući integralni oblik jednačine 3. vrtloţna linija u svakom trenutku vremena i u svakoj tački fluidne mase ima vektore vrtloţenja kao svoje tangente.33. (3. analogno se moţe napisati i za vektor vrtloţenja Ova dva vektora meĎusobno su povezana pojmom cirkulacije.33.36. kao što strujna linija ima vektore brzina kao svoje tangente u svakoj tački kroz koje prolazi. Kako je element vrtloţne linije paralelan sa vektorom vrtloţenja vektorski proizvod te dvije veličine mora biti nula: (3.3. 3.) Ovako definisana veličina . pa se kombinacijom ovih izraza moţe napisati jednačina kontinuiteta: (3.. VRTLOŽNA CIJEV ILI VRTLOŽNO VLAKNO Sve što je napisano za brzinu u poglavlju 3. izraz 3.4.37. je: (3.35.) što predstavlja jednačinu vrtložne linije. VRTLOŽNA LINIJA Na isti način.) onda se zapremina fluida koja proĎe u jedinici vremena kroz posmatrani presjek naziva protokom.3.6.).36.konstantne veličine brzina u odgovarajućim presjecima vlakna. Vektor brzine zadovoljava diferencijalnu jednačinu kontinuiteta za nestišljiv fluid.32. a za strujnu cijev je vezan pojam konstantnosti protoka za svaki presjek cijevi. u Dekartovom koordinatnom sistemu se moţe pisati kao: (3.34.) Analogno formiranju strujne cijevi.5. 11 Hermann Ludwig Ferdinand von Helmholtz 40 .3. 3.34.6. Ovo je prva Helmholcova11 teorema o vrtlogu. Za vrtloţnu cijev je vezan pojam konstantnosti cirkulacije za svaki presjek. predstavlja zapreminski protok fluida.) Navedeni izraz 3. Obzirom da je elementarna zapremina fluida: (3.

Pod ovim uslovima promjena mase u jedinici vremena unutar posmatrane zapremine mora biti jednaka fluksu mase fluida kroz površinu koja opkoljava tu zapreminu. cirkulacija po zatvorenoj krivoj se moţe mijenjati samo pod dejstvom smičućih napona unutar fluida. ali ukupna masa u njoj ostaje ista.4.) gdje je brzina normalna na površinu .) Od interesa je posmatrati kako se mijenja proizvod paralelopipeda . Vrijednost tog proizvoda u centru (3. 3.: Vrtložna cijev ili vrtložno vlakno Treća Helmholcova teorema glasi: stepen vrtloţenja fluida. koji glasi: povećanje mase fluida u jedinici vremena sadrţane u nekoj ograničenoj zapremini mora biti jednaka razlici mase u jedinici vremena koja je ušla i izašla iz posmatrane zapremine. JEDNAČINA KONTINUITETA U DIFERENCIJALNOM OBLIKU Ako postoji ulaz i izlaz mase fluida kroz površinu koja opkoljava posmatranu zapreminu onda uslovu odrţanja mase dodajemo uslov neprekidnosti sredine fluida.Druga Helmholcova teorema glasi: data vrtloţna cijev se uvijek sastoji od istih elemenata fluida bez obzira da li je ona prenošena ili deformisana prilikom strujanja fluida. Slika 3. Posmatrajmo zapreminu paralelopipeda fluida površinu čija je gustina je dat jednačinom: (slika 3.38. 3.7. što znači da se i gustina fluida moţe mijenjati.39. JEDNAČINA KONTINUITETA Osnovni princip kontinuiteta je zakon o odrţanju mase.4.) u polju vektora brzina Maseni protok fluida kroz elementarnu (3. je: 41 .6. tj.1. Za vrijeme kretanja zapremina moţe mijenjati oblik i veličinu.

) Promjena mase unutar nepromijenjene zapremine mora se odraziti na promjenu gustine.: (3.40..40.43. tj.) Dakle.7. dobivamo: (3.41.41. je (3.42.) U izrazu 3. 42 . ukupna promjena mase je: (3.) gdje su: Uvrštavanjem i u izraz 3. uslijed kretanja u pravcu. je upotrjebljen parcijalni izvod da označi diferenciranje u odnosu na vrijeme u nekoj specifičnoj tački prostora.Slika 3.43.) Analogno se dobije i za druga dva pravca: (3.: Zapremina paralelopipeda u polju vektora brzina fluida Promjena mase paralelopipeda u vremenskom periodu odreĎena kao: .

imamo: i jednačina kontinuiteta glasi: (3. predstavlja jednačinu kontinuiteta u diferencijalnom obliku za nestacionarno strujanje stišljivog fluida.44. dobiva se: ili (3. obzirom da tačka predstavlja proizvoljno odabranu tačku i izjednačavajući izraze 3..44.) 43 . Jednačina kontinuiteta ili jednačina neprekidnosti za stacionarno strujanje fluida glasi: ili (3.45.) ili Napomena: Jednačina kontinuiteta 3.47.Izostavljajući indeks .44.) jer je: Za stacionarno strujanje homogenog nestišljivog fluida. i 3.42. se moţe pisati kao: ili (3.46.43.) Dobiveni izraz 3.

) i moţe biti zadovoljena ne samo za .) 3.51. Te površine ortogonalno sijeku linije elementarne strujne cijevi – strujnog vlakna. JEDNAČINA KONTINUITETA U INTEGRALNOM OBLIKU Jednačina kontinuiteta u diferencijalnom obliku daje samo uvid u mehanizam toka jer se odnosi na element fluida. Brzina je u ovom slučaju uvijek normalna na gradijent gustine.48.48.: (3. sama po sebi. za date uslove toka. jednačina kontinuiteta 3. nije dovoljna.52.8.50.44. pokazuje da gustina eksplicitno ne zavisi od vremena. U tom cilju.) Prva jednačina 3.2. jednak nuli. Posmatraće se konačna zapremina poznata kao strujna cijev.4. predstavljaju ortove površina i sa svojim pravcima (iako to nije prikazano na slici).50.Pri stacionarnom strujanju.47. se poklapaju sa pravcima brzina i i on je normalan na brzinu . je ort površine Za integralenje diferencijalne jednačine kontinuiteta potrebno je uvesti dopunski uslov o stacionarnosti tako da je integralni oblik diferencijalne jednačine kontinuiteta za strujanje stišljivog fluida kroz strujnu cijev: 44 . izraz 3. glasi: (3.48. treba integraliti odgovarajuću diferencijalnu jednačinu. nego i za koje zadovoljava jednačine 3. Napomena: Treba napomenuti da na slici 3.47. U njoj nema protoka kroz omotač cijevi i strujanje se odvija samo kroz površine koje predstavljaju poprečne presjeke diferencijalnog reda veličine. jednačinu je potrebno napisati za konačnu zapreminu fluida. gustina i brzina ne zavise eksplicitno od vremena te je prvi član jednačine 3.8. Na osnovu samo ovog uslova.)  u sfernom koordinatnom sistemu : (3. se moţe pisati:  u cilindričnom koordinatnom sistemu : (3. da bi se definisao nestišljiv fluid.) Jednačina 3. a druga samo to da se elementi fluida kreću u slojevima jednake gustine. oblika kao na slici 3. Za njenu praktičnu primjenu. Jednačina kontinuiteta 3. što se moţe dogoditi i u stišljivom fluidu.50.49. Ako je fluid nestišljiv jednačina kontinuiteta se uproštava: (3..

8. Slika 3.) gdje je ukupni protok kroz površinu .: Prema slici 3. koja se ponekad naziva Grinova13 teorema ili teorema Ostrogradskog14. imamo: 12 13 Carl Friedich Gauss George Green 14 Mikhail Vasilievich Ostrogradsky 45 .ili poslije primjene Gausove 12 teoreme: odnosno: (3.53. kao npr.8.: Strujna cijev Napomena: Zapreminski integral se transformiše u površinski i obratno pomoću Gausove teoreme.

je zbog suprotnih smjerova vektora je srednja brzina u poprečnom presjeku .) i (3. je pri svom kretanju.5. normalan na ort površine .54.)  jer je vektor nuli.55. i .57. odnosno pravac strujanja.57. postaje jednačina protoka zapremine fluida: (3. (3.57.) koja se interpretira kao:  Protok zapremine fluida u jedinici vremena kroz površinu normalnu na pravac vektora brzine je konstantan u svim presjecima.)   znak minus na desnoj strani izraza 3. kao element neprekidne sredine. pa je doprinos ovoga člana jednak Sada moţemo napisati: ili (3. Njeno tumačenje:  Protok mase fluida u jedinici vremena je isti kroz svaki presjek normalan na pravac brzine.54. U slučaju da je fluid nestišljiv jednačina 3. Fluidni element. respektivno.) 3. . predstavlja jednačina kontinuiteta u integralnom obliku za stišljiv fluid.58.59. Maseni i zapreminski protok imaju dimenzije Dobivena jednačina kontinuiteta u integralnom obliku 3. u presjecima u kojima su brzine u svim tačkama iste. Ako brzina u posmatranom presjeku nije ista u svim tačkama onda se maseni i zapreminski protok izraţava preko srednje brzine protoka kroz dati presjek: (3.(3. se moţe primijeniti ako je strujanje stacionarno.) Izraz 3.57. pored translacije i 46 . u najopštijem slučaju.56. VIDOVI KRETANJA FLUIDNOG ELEMENTA Kretanje čvrstog tijela je definisano veličinom translacije i rotacije.

tj. dok se u teoriji elastičnosti ili teoriji plastičnosti tretiraju apsolutne veličine ovih promjena. Slika 3. pa su brzine u tačkama različite. podvrgnut promjeni veličine i oblika koja se naziva deformacija. govori se o brzini deformacije. u ravni slike 3.9. 47 . U mehanici fluida se govori o ovim promjenama u jedinici vremena. što je osnovna razlika u odnosu na kretanje čvrstog tijela.9.rotacije.: Kretanje fluidnog elementa U opštem slučaju brzina fluida se mijenja u cijelom fluidnom polju. Za analizu vidova kretanja fluidnog elementa pogodno ih je klasificirati u slijedeće grupe:   bez deformacije: translatorno i rotaciono. koji ima oblik pravougaonika . Uzmimo da su u posmatranom trenutku vremena brzine fluida u tačkama: Kako se uglovi pravougaonika kreću različitim brzinama. sa deformacijom: linearno i ugaono. njihova meĎusobna udaljenost se mijenja.. U cilju analize svih vidova kretanja fluidnog elementa posmatrajmo element.

i 3.: Translatorno kretanje elementa fluida Karakteristika ovog kretanja je da stranice ostaju paralelne početnoj poziciji. daje veličinu istezanja fluidnog elementa: (3. Linearno deformaciono kretanje analizira se pomoću slike 3. i 3.61.11. stranica a stranica : (3.Translatorno kretanje elemenata fluida prikazano je na slikama 3. dok . ali se uglovi izmeĎu stranica i dijagonala ne mijenjaju. Veličina translacije u pravcu je . Uvremenskom intervalu .) Razlika u preĎenim putevima.) 48 .) pravcu.60. i da elementi ne mijenjaju svoje dimenzije. Translatorno i rotaciono kretanje je svojstveno kretanju čvrstog tijela.: Translatorno kretanje elementa fluida Slika 3.au pravcu je . Nakon isteka vremena . U početnom trenutku vremena fluidni element se nalazi u poziciji . Kretanje kreće brzinom je definisano brzinom njene srednje tačke .62. Kao mjera rotacije fluidnog elementa definiše se ugao zakretanja dijagonale. Slika 3.12.10.10. izrazi 3. Kod rotacionog kretanja fluidni element rotira. Posmatraće se kretanje samo u se stranica preĎe put: (3.61.60. fluidni element se premjestio u poloţaj .11..

65. a poslije isteka vremenskog perioda fluidni element zauzima poziciju .) Obzirom da je: (3.64. Zakretanje diagonale se moţe pribliţno izraziti kao: (3.13.) 49 .66.: Linearno deformaciono kretanje fluidnog elementa Brzina relativnog istezanja fluidnog elementa.Slika 3.64. poznata je kao brzina linearne deformacije: (3.) iz izraza 3. Isprekidanim linijama je naznačeno samo početno translatorno pomjeranje elemenata.12. Zbog različitih brzina uglova fluidnog elementa dolazi do deformacije uglova za i kao i zakretanja dijagonale u odnosu na pravac dijagonale za ugao .) Analogno se dobiva za kretanje u i pravcu: (3.65.63. se dobiva: (3. U trenutku fluidni element se nalazi u poziciji . i 3.63.) Parcijalni izvodi komponenata brzine deformacije u pravcu istoimenih osa predstavljaju brzine relativnih linearnih deformacija u pravcu istih osa. Kretanje fluidnog elementa pri kome dolazi do deformacije uglova analizira se pomoću slike 3.

izraz 3.13. se mogu dobiti i druge dvije prostorne komponente vektora rotacije (vrtloţenja): (3. dobiva se: (3. za slučaj prostornog fluidnog elementa.67.68.13.66..) Brzina rotacije fluidnog elementa je: (3.: Kretanje fluidnog elementa sa deformacijom uglova Na osnovu geometrijskih odnosa sa slike 3.) Na osnovu izvedenih izraza 3.) 50 .) Analogno.71.71.) Zanemarujući članove višeg reda u izrazu 3.Slika 3.. za ugao zakretanja kao: se moţe pisati (3.70..) Analogno se moţe dobiti i: (3.69.68.67. dobiva se: (3. i znajući da je za male vrijednosti uglova . i 3.69.

I rotacija je posljedica dejstva smičućih sila jer se moţe interpretirati kao specijalni slučaj ugaone deformacije. Sa slike 3.74.) Rezimirajmo: Ako posmatramo opšti slučaj kretanja prostornog fluidnog elementa. tj.72. kretanja fluidnog elementa. kao što je prikazano na slici 3.: (3. u Dekartovom koordinatnom sistemu. 51 .) Obzirom na komponente vektora rotacije fluidnog elementa.73. preostale dvije komponente brzine deformacije su: (3.75.(3.75. imamo:   Brzine translacije: Brzine linearne deformacije:  Brzine ugaone deformacije:  Brzine rotacije: Ugaona deformacija je poznata i kao deformacija smicanja.71. tj. jednačine u izrazu 3.74.13.71. pri kome dolazi do deformacije.) gdje se .14. definiše kao: (3.) Kao mjera brzine deformacije uzima se jedna polovina vrijednosti izraza 3. jer je ona posljedica dejstva smičućih sila.. se moţe odrediti ugaona deformacija fluidnog elementa koja predstavlja ukupnu promjenu ugla stranica: ili (3.: (3.) i za slučaj prostornog fluidnog elementa.) Vektor rotacije se naziva vrtlog. zaključuje se da je vektor rotacije jednak polovni rotora vektora brzine.

3. sa starnicama i .6.: Cirkulacija Bez vektorskih oznaka. slika 3.) Sada ćemo pokazati vezu izmeĎu vrtloţnosti (vrtloga) i cirkulacije.76.) gdje je zatvorena kriva.15.77. izraz 3.) Analogno se dobije i za ostale stranice.76.: Rotacija fluidnog elementa Translacija i linearna deformacija su posljedice dejstva normalnih sila.16.15.16. Suma komponenti brzina linearne deformacije je brzina zapreminske deformacije ili diletacije. Kontura se obilazi u pozitivnom smijeru. Ako su i projekcije brzine u tački . Slika 3. Elementarnoj stranici pripada srednja brzina: (3. slika 3.14.: (3. za cirkulaciju glasi: (3.78.Slika 3. onda su u tačkama one date izrazima napisanim na slici 3. 52 . CIRKULACIJA Cirkulacija se definiše kao linijski integral vektora brzina po zatvorenoj krivoj . Posmatraće se elementarni pravougaonik u ravni . a traţi se elementarna cirkulacija duţ stranica pravougaonika.

Slika 3.80. 53 . Izrazi za cirkulaciju duţ stranica i su negativni jer je smjer brzina suprotan smjeru kojim se obilazi pravougaonik. elementarna cirkulacija je srazmjerna dvostrukoj projekciji vrtloţnosti (vrtloga) u pravcu normale elementarne površine . Za elementarnu cirkulaciju imamo opšti izraz: (3.80..17. je dopušteno obzirom na male dimenzije pravougaonika. se moţe primijeniti i na krivu površinu konačnih elemenata.16. Dakle. Da bi se ovo dokazalo podjeliće se površina na elementarne površine i na svaku od njih će se primjeniti izraz 3. Analogno dolazimo i do izraza elementarnih cirkulacija za ravnima i duţ stranica : i oko pravougaonika u (3.79. poloţenih u koordinatne ravni.79.80.) Ništa se ne bi promijenilo kada bi se umjesto elementarnih pravougaonika. slika 3. koju opkoljava kriva . posmatrala elementarna površina u prostoru.) Uzimanje srednjih brzina umjesto stvarnih brzina.) Kriva ograničava površinu . Izraz 3. na odgovarajućim stranicama.: Elementarna cirkulacija Elementarna cirkulacija je: ili poslije sreĎivanja: (3.

82. Mogući vidovi kretanja fluida prema načinu promjene polja toka zavise od toga da li se polje mijenja u tački ili u polju. Zato preostaje samo cirkulacija duţ krive .80. postaje (3. Sabiranjem izraza 3.17.82. Prema tome je: (3.81.. Bez vektorskih oznaka. koja opkoljava površinu . se moţe interpretirati kao: cirkulacija duţ krive ma kakvog oblika je jednaka protoku rotora brzine kroz površinu ograničenu tom krivom. 54 . Moglo se uočiti da se podjela kretanja moţe izvršiti prema ponašanju elemenata fluida i prema načinu promjene polja toka pri njegovom kretanju. Izraz 3.) Treba primijetiti da se poništavaju cirkulacije duţ graničnih linija dva susjedna elementa jer se oko njih obilazi u suprotnom smjeru.Slika 3.: Cirkulacija Zbir elementarnih cirkulacija očigledno: daje traţenu cirkulaciju .) Ovaj izraz slijedi direktno iz Stoksove teoreme o pretvaranju linijskog integrala u površinski.7. Stoksov izraz glasi: 3. KLASIFIKACIJA VIDOVA KRETANJA FLUIDA Do sada smo se sreli sa više vidova kretanja fluida.

onda su ovi vidovi kretanja definisani na bazi postojanja ili nepostojanja lokalnog ubrzanja.7. polje brzina. U stacionarnim uslovima strujanja slika ostaje nepromijenjena. u posmatranoj zoni toka. slika se mijenja sa vremenom. Kod uniformnog kretanja konvekcijsko ubrzanje je jednako nuli.1.84. 3. Kod neuniformnog kretanja konvekcijsko ubrzanje postoji. Kako su svi fluidi u manjoj ili većoj mjeri viskozni oni će u zavisnosti od uslova kretanja da se ponašaju kao realni ili idealni. kretanje moţe da bude vrtloţno ili nevrtloţno.4. Vrtloţno kretanje fluida je takvo kretanje kod kojega dolazi do rotacije elemenata fluida oko njihove ose pri kretanju mase fluida: (3. Kod nestacionarnog kretanja fluida. STACIONARNO I NESTACIONARNO KRETANJE FLUIDA Stacionarno kretanje fluida je kretanje kod kojeg u posmatranoj tački prostora nema promjene polja toka u vremenu.3. UNIFORMNO I NEUNIFORMNO KRETANJE FLUIDA Uniformno ili jednoliko kretanje fluida je kretanje kod kojeg nema promjene brzine duţ strujne linije. a neuniformno ili nejednoliko kod kojeg se brzina mijenja duţ strujne linije. Ako je pojam stacionarnosti ili nestacionarnosti vezan za polje brzine. Kao primjer se moţe 55 . Ova dva vida kretanja fluida su usko vezana za postojanje konvekcijskog ubrzanja. a strujne linije predstavljaju sistem meĎusobno paralelnih linija.: (3. 3. ali su komponente brzine rotacije jednake nuli. gustina. temperature itd. npr.) gdje je bilo koje polje toka. Nestacionarno kretanje fluida je kretanje kod kojeg dolazi do promjene polja toka po vremenu u posmatranoj tački prostora. a sistem strujnih linija će konvergirati ili divergirati u zavisnosti od toga da li se brzina povećava ili smanjuje. tj. VRTLOŽNO I NEVRTLOŽNO KRETANJE FLUIDA Ovi vidovi kretanja su vezani za ponašanje elemenata fluida pri kretanju mase fluida.83.) a nevrtloţno kretanje je kretanje kod kojeg elementi fluida ne rotiraju oko svoje ose: (3.2.7.7. napona.7. VISKOZAN I NEVISKOZAN FLUID Postojanje ili zanemarivanje efekta viskoziteta dovodi do pojma realnog (viskoznog) i idealnog (neviskoznog) fluida.85.) Pri nevrtloţnom kretanju elementi fluida mogu da trpe čistu ugaonu deformaciju ili čisto klizanje. U zavisnosti od toga da li oni rotiraju ili ne oko svoje ose. 3.3.

itd. se pri svom kretanju ponaša kao neviskozan.I TRODIMENZIONALNO KRETANJE FLUIDA U opštem slučaju osobine fluida se mogu izraziti u funkciji geometrijskih koordinata. DVO. To znači da su osobine normalno na osu strujne cijevi konstantne.7. gdje su promjene osobina normalno na strujnicu zanemarljive u odnosu na promjene niz strujnicu. mada je viskozan. strujanje je vrtloţno i efekt viskoziteta je očigledan. MeĎutim. ako se strujanje fluida zamišlja kao slojevito. Na slici 3. pri kretanju fluida dolazi do kaotičnog kretanja elemenata fluida i njihovog prelaza ne samo u susjedne nego i u udaljenije slojeve.7. u drugom slučaju nema rotacije fluidnih elemenata oko njihove ose. JEDNO-. 3. tj.5. je dat primjer dvodimenzionalnog kretanja fluida.6. tj.i trodimenzijalno kretanje fluida od velikog interesa. kretanje je jednodimenzionalno.18. Slika 3.18. npr.navesti kretanje viskoznog fluida pri rotaciji posude oko svoje ose u kojoj se nalazi fluid i slučaj rotacije tankog cilindra oko svoje ose postavljenog u fluid. LAMINARNO I TURBULENTNO KRETANJE FLUIDA Ova dva vida kretanja fluida se isto tako odnose na ponašanje elemenata fluida pri kretanju mase fluida.: Dvodimenzionalno kretanje fluida Prikazana slika 3. U prvom slučaju fluidni element će rotirati oko svoje ose. Granični uslovi i uticaj viskoziteta uzrokuju da je dvo. idealan. strujanje je nevrtloţno i fluid. Ako osobina toka zavisi samo od jedne koordinate. Najčešći oblik jednodimenzionalnog kretanja je kretanje u strujnoj cijevi.18. Ova dva vida kretanja fluida su od posebnog značaja pri izučavanju kretanja fluida pod dejstvom sila viskoziteta. funkcija: Ovdje je komponenta 56 . 3. je identična u bilo kojem presjeku za brzine u pravcu. Dimenzionalnost kretanja se odreĎuje prema broju nezavisnih geometrijskih koordinata. Ako pak. Ukoliko pri kretanju mase fluida ne dolazi do prelaza elemenata fluida iz jednog sloja u drugi. onda takvo kretanje nazivamo turbulentno kretanje fluida. onda takvo kretanje nazivamo laminarno kretanje fluida.

86.87.86.7. brzina je funkcija koordinate i vremena. STACIONARNO I UNIFORMNO KRETANJE Prema slici 3.7. imamo: Ovdje se primjenjuje Toričelijev15 izraz. strujanje fluida oko aviona je trodimenzionalnog karaktera.) Nadalje. KARAKTERISTIČNI PRIMJERI Ako je kretanje jednodimenzionalno. lokalni član brzine.19.: Stacionarno i uniformno kretanje 15 Evangelista Torricelli 57 . 3.19. naziva konvekcijski. i imamo: odnosno: (3. 3. Na primjer.7.1.7. teorema ili zakon: (3. vrijedi primjena izraza: Slika 3.) gdje se prvi član na desnoj strani jednačine 3.Trodimenzionalno strujanje je najopštiji slučaj kretanja. Što je manja dimenzionalnost toka smanjuju se matematske teškoće u rješavanju takvih tokova. a drugi.

20.20.1.1. vrijedi primjena izraza: Slika 3.7.: Nestacionarno i uniformno kretanje 3. STACIONARNO I NEUNIFORMNO KRETANJE Prema slici 3.3.7. NESTACIONARNO I NEUNIFORMNO KRETANJE Prema slici 3. imamo: Slika 3. imamo: Nadalje.7.21. imamo: 58 . vrijedi primjena izraza: 3.: Stacionarno i neuniformno kretanje Nadalje.1.7. NESTACIONARNO I UNIFORMNO KRETANJE Prema slici 3.22.7.7.21.

vrijedi primjena izraza: 3. Oblik strujne mreţe zavisi od oblika granice kroz ili oko koje fluid struji. Za strujanje izmeĎu paralelnih ploča kvadratići strujne mreţe u cijeloj zoni toka su meĎusobno jednaki. Bez obzira na promjenu veličine i oblika kvadratića strujne mreţe oni uvijek moraju zadovoljavati uslov da se kod svakog od njih strujne i normalne linije kao i dijagonale sijeku pod pravim uglom. trajektorije i tragovi se mogu odrediti eksperimentalno ili grafičkom metodom koja se oslanja na matematske principe klasične dinamike fluida. nacrta najpovoljniji broj strujnih linija na jednakom meĎusobnom rastojanju. slika 3. Strujna mreţa nije idealno tačna jer je ona jedna od grafičkih metoda koje su pribliţno rješenje egzaktno postavljenih algebarskih izraza. Na slici 3. je prikazana strujna mreţa koja predstavlja strujanje fluida izmeĎu dvije zakrivljene površine čija je duţina. Strujna mreţa se sastoji od sistema strujnih linija i sistema linija normalnih na strujne linije. normalno na ravan crteţa. Presjek dijagonala je ujedno i centar upisanog kruga u kvadratić mreţe. a daljnje crtanje zavisi od oblika konture. STRUJNA MREŽA Strujne linije. pa je i brzina u svim tačkama toka ista.22. beskonačno velika kako bi se ispunio uslov dvodimenzionalnosti kretanja.: Nestacionarno i neuniformno kretanje Nadalje. kvadratići strujne mreţe mijenjaju veličinu i oblik. Protok izmeĎu svakog para ovih strujnih linija je konstantan. 59 .8. Crtanje mreţe se izvodi na taj način da se u zoni toka.Slika 3.23. nije moguće odmah dobiti tačnu strujnu mreţu pa se proces crtanja sa korekcijama mora ponavljati nekoliko puta dok se ne dobije zadovoljavajući oblik strujne mreţe. Na ovako nacrtan sistem strujnih linija crta se sistem normalnih linija po navedenom principu . Ova dva sistema linija grade ortogonalnu mreţu kod koje je rastojanje izmeĎu strujnih i normalnih linija u elementarnom kvadratu te mreţe meĎusobno jednako. Ako su konture zakrivljene i još uz to konvergiraju ili divergiraju.24. gdje su konture meĎusobno paralelne. Naravno.

90.:Strujna mreža izmeĎu zakrivljenih površina Dimenzija normalno na ravan crteţa. 60 . slijedi da je: (3.) jer je . je jedinična.23. U ovom slučaju je elementarna površina jednaka: (3. Slika 3.24.brzina.) ili (3.rastojanje izmeĎu normalnih linija. .:Približno rješenje egzaktnog algebarskog izraza Kako je protok kroz bilo koji presjek strujnog vlakna isti.) pa je elementarni protok kroz strujno vlakno jednak: (3.91.25.89.88.Slika 3.) gdje su: .. slika 3.

i 3. To su obično zone gdje su strujne linije meĎusobno paralelne.. što je fizički moguće. za datu strujnu mreţu.rastojanje izmeĎu strujnih linija u zoni toka gdje su mu karakteristike poznate. odrediti uslove strujanja. njena praktična primjena je značajna.90. Slika 3. nije stavljen znak jednakosti. brzina teţiti nuli. 61 . jer je svaka mreţa pribliţno rješenje realnog kretanja fluida. imaju svoju primjenu u matematskom tretmanu strujanja fluida i nazivaju se singularne tačke. Iz istog izraza slijedi da na mjestima malih radijusa krivine. nego znak pribliţnosti.91.25. odnosno normalnih linija u okolini te tačke. brzinu i pritisak. u bilo kojoj drugoj tački. rastojanja . pa se takve tačke nazivaju zaustavne tačke. iako praktično ne mogu postojati. Ovakve tačke. jer iz poznatih uslova strujanja samo u jednoj tački je moguće. I pored nekih nedostataka strujne mreţe. Sa druge strane. Tu se fluid zaustavlja. U izrazima 3. ako za neke tačke toka .: Analiza jediničnog protoka u strujnoj mreži Iz izraza 3. pa prema tome brzine postaju beskonačne. se moţe vidjeti da je brzina u bilo kojoj tački toka obrnuto proporcionalna rastojanju strujnih.91.

4.
4.1.

DINAMIKA FLUIDA
OSNOVNI ZAKONI KRETANJA

U prethodnom poglavlju razmatrani su kinematski elementi kretanja fluida. U ovom i slijedećim poglavljima će biti razmatrana i njihova veza sa silama koje djeluju pri kretanju fluida. Ta veza je data dinamičkom jednačinom ravnoteţe. Uslov ravnoteţe u stanju kretanja izraţen je preko dinamičke ravnoteţe, odnosno inercijskim svojstvom materije i principom ubrzanja koje je Njutn16 formulirao kroz svoja tri zakona. Njutnovi zakoni (u slobodnom prevodu) glase: I II Tijelo će ostati u stanju mirovanja ili u postojećem (datom) stanju kretanja sve dok na njega ne djeluje neka vanjska sila. Ubrzanje tijela će biti u pravcu i smjeru sile koja izaziva dato ubrzanje, ono je direktno proporcijalno veličini sile i obratno proporcionalno masi tijela,

III Svaka akcija je praćena jednom reakcijom istog intenziteta i pravca, ali suprotnog smjera. Prvi zakon opisuje karakteristike materije, a drugi u svijetlu trećeg postavlja da se ubrzavajućem dejstvu sile suprotstavlja inercijska sila reakcije materije na koju sila djeluje.

(4.1.)

gdje su: gustina fluida, ubrzanje fluida. Izraz:

predstavlja silu inercije jedinice zapremine fluida. Ona je uzeta sa negativnim predznakom zbog njenog karaktera u odnosu na ostale sile. Nadalje,

je sistem svih vanjskih i unutrašnjih sila koje se odnose na jedinicu zapremine fluida. Primjenom Dalamberovog17 principa dinamička jednačina ravnoteţe se moţe pisati kao:
(4.2.)

16 17

Isaac Newton Jean le Rond d'Alambert

62

4.2.

OPŠTA JEDNAČINA DINAMIKE FLUIDA U DIFERENCIJALNOM OBLIKU

Neka se posmatra kretanje fluidnog elementa mase koja u trenutku vremena zauzima zapreminu , kao što je prikazano na slici 4.1.

Slika 4.1.: Djelovanje napona na površinama paralelopipeda

Na fluidni element djeluju zapreminske sile svedene na jedinicu zapremine, čije su komponente u pravcima , respektivno. Sila djeluje u teţištu posmatranog elementa. Dejstvo površinskih sila definisano je tenzerom napona u tački ,

Na površinama paralelopipeda djeluju naponi kao na slici 4.1., od kojih su upisani samo oni koji djeluju u pravcu ose. Kako je izabrani element dovoljno malen pri prelazu od tačke u tačku na površini paralelopipeda zanemarena je promjena napona višeg reda. Koordinatni početak je postavljen u centar paralelopipeda (tačka Radi jednostavnijeg izvoĎenja, osnovna jednačina kretanja: ).

gdje su: količina kretanja, rezultanta sila koje djeluju na fluidni element, će se napisati u Ojlerovom obliku za komponente kretanja u pravcima, 63

(4.3a.)

(4.3b.)

(4.3c.)

Navedeno je da će se posmatrati kretanje u vremena se moţe predstaviti kao:

pravcu. Član promjene količine kretanja u toku

(4.4.)

Drugi član desne strane jednačine 4.4. je jednak nuli (prema jednačini kontinuiteta) jer predstavlja masu fluidnog elementa koja ne moţe biti promjenljiva. Na osnovu ovoga, imamo:
(4.5.)

Komponenta zapreminske sile za zapreminu

iznosi

.

Vodeći računa o površini na koju djeluju pojedine komponente napona, jednačina 4.5. postaje:

(4.6.)

Obzirom da je

, poslije sreĎivanja jednačine 4.6. dobiva se:
(4.7a.)

i analogno za

pravce:
(4.7b.) (4.7c.)

Ove tri skalarne jednačine 4.7. predstavljaju zakon o odrţanju količine kretanja fluidnog elementa, napisan u diferencijalnom obliku. Jednačine su poznate kao Sen-Venanove18 jednačine kretanja. Jednačine sadrţe deset nepoznatih veličina: gustinu , tri komponente brzine komponenti napona ( pošto su i šest ).

18

Jean Claude Barré de Saint-Venant

64

koji se naziva hidrostatičkim pritiskom ili pritiskom u posmatranoj tački.) gdje su: 4.2. jednačina 4. Uvaţavajući naprijed navedeno.3.. Negativan predznak pokazuje da je hidrostatički pritisak usmjeren suprotno smjeru vanjske normale na površinu. je izvedena opšta jednačina 4.4. DEJSTVO SILA NA IDEALAN FLUID Fluid konstantne gustine. 4.) Već ranije je navedeno da izmeĎu tri normalna napona postoji odnos: (4. dobiva se: (4.8.11. dinamike fluida koja u vektorskom obliku glasi: Obzirom da se ovdje analizira kretanje idealnog fluida. se naziva idealnim. U odsustvu viskoznosti ne postoji mogućnost da se generišu površinske sile u fluidu te je: Sada su površinske sile odreĎene tenzorom napona koji se pojavljuje u obliku: (4.8.Dobivene tri skalarne jednačine 4. površinske sile su odreĎene tenzorom napona u poglavlju 4.10.3. kod koga se moţe zanemariti dejstvo sila viskoziteta. OJLEROVE JEDNAČINE KRETANJA IDEALNOG FLUIDA U poglavlju 4.) Dakle veličina normalnog napona ne zavisi od pravca te se tenzor redukuje na skalar .) gdje su: 65 . se mogu napisati u obliku jedne vektorske jednačine: (4.7.9.9.

) (4. Jednačine sadrţe pet nepoznatih veličina: .) (4. predstavlja Ojlerovu diferencijalnu jednačinu u vektorskom obliku za kretanje idealnog fluida. a druga jednačina stanja.) (4. Kada ne bi bilo dejstva zapreminskih sila. Jedna od jednačina će biti jednačina kontinuiteta.zapreminska sila po jedinici zapremine. Kao takve one daju uvid u mehanizam toka.13. Da bi sistem jednačina postao zatvoren potrebno je definisati još dvije jednačine.13a. od sila bi ostale samo sile pritiska. OJLEROVE JEDNAČINE U GROMEKA-LAMBOVOJ FORMI ILI TRANSFORMISANE OJLEROVE JEDNAČINE Da bi se dobile jednačine pristupačnije za analizu strujanja i integralenje. i 4.13c.12c. Onda bi izvedene jednačine postale uopštene Ojlerove jednačine. Naravno.) (4. tj. gradijent pritiska koji ima prirodu vektora.) Dobivene jednačine 4. da bi se našlo rješenje za neki posmatrani problem potrebno je definisati početne i granične uslove. Navedena jednačina 4. Za praktičnu primjenu ovih jednačina iste treba izraziti za konačnu zapreminu fluida. odnosno napisati u specifičnom obliku.11. Odnos pritiska i gustine moţe biti odreĎen i eksperimentalno. nestišljivog (i stišljivog) fluida. prisustvo komponenata konvekcijalnog ubrzanja ovim jednačinama daje karakter nelinearnih parcijalnih diferencijalnih jednačina. koja daje daje vezu izmeĎu pritiska i gustine. Projekcije vektorske jednačine na koordinatne ose su: (4.12. Ojlerove jednačine vrijede za opis kretanja neviskoznog. Pri analizi će se posmatrati komponenta ubrzanja u pravcu ose: 66 .12a.13b. integraliti ih po toj zapremini.5. poznate kao jednačine pritiska. predstavljaju diferencijalne jednačine u skalarnom obliku.12b. MeĎutim.) ili u razvijenom obliku: (4. koje je kao takve formalno nemoguće integraliti. Ojlerove diferencijalne jednačine kretanja fluida su izvedene za fluidni element. 4. potrebno je Ojlerove jednačine transformisati.

) (4.14. znajući da je . Ojlerove jednačine se (4. tada su komponente sile mogu izraziti kao: 67 .) (4.15b. i . vrijednost ili Obzirom da su: dobiva se: Ovo se je moglo pisati jer je poznato da je vektorski proizvod dvostruke vrijednosti vektora vrtloţenja i vektora brzine: TakoĎe.15a.) Ako na desnoj strani izraza 4.) Ako zapreminske sile imaju potencijal .(4. dodamo i oduzmemo članove izraza se neće promijeniti.14. moţe se pisati: Ako se analogno uradi i za komponente ubrzanja u mogu napisati kao: i pravcima.15c.

Kada je član: Ojlerove jednačine se znatno uproštavaju i postaju: (4. u skalarnom obliku. ali kada brzina ima svoj potencijal .) (4. Ovo nema fizičkog smisla obzirom da tada nema kretanja. Kada je vektor vrtloţenja jednak nuli .) gdje je osa usmjerena prema gore. Obzirom da je za idealan fluid gustina konstantna.17.) ili u vektorskom obliku: (4. Kada je vektor vrtloţenja paralelan vektoru brzine . tada je: (4. Ovaj vid kretanja se naziva nevrtloţnim ili potencijalnim. odnosno njegove komponente.18. 4. kao i vektorska jednačina 4.) Navedene jednačine 4. je u formi svrdla i naziva se zavojnim ili helikoidnim kretanjem i poznato je kao Gromeka-Beltrami kretanje.17b.Ako je sila gravitacije jedina zapreminska sila. tada je njihov vektorski proizvod jednak nuli.16. Kretanje fluida kod kojeg su vektor vrtloţenja i vektor brzine kolinearni. odnosno paralelni.17c.6.) Član    je jednak nuli za tri slučaja: Kada je brzina fluida jednaka nuli .19. BERNULIJEVA JEDNAČINA – JEDNO RJEŠENJE OJLEROVE JEDNAČINE . Ojlerove jednačine se mogu integraliti i kada je strujanje nestacionarno i nevrtloţno u cijeloj oblasti toka i Ojlerova jednačina glasi: Za potencijalno strujanje je 68 . Specifičnost dobivenih izraza je u tome što u sebi sadrţe vektor vrtloţenja.18. se nazivaju Ojlerovim jednačinama u Gromeka-Lambovoj formi ili transformisane Ojlerove jednačine.) (4.17a. prethodne jednačine se mogu pisati kao: (4.

Prvi član, poslije smjene

, postaje:

jer se red operacija

i

moţe izmjeniti. Ovim načinom se dobiva:

Izraz u zagradi zavisi od koordinata i od vremena . Gradijent predstavlja operaciju prostornog diferenciranja, a ne vremenskog, nad funkcijama. Uslov da on bude jednak nuli zahtjeva da funkcija ne zavisi od , ali moţe da zavisi od vremena:
(4.20.)

gdje je

proizvoljna funkcija od vremena.

Ovim načinom je naĎen integral Ojlerove jednačine za potencijalno strujanje, a dobiveni izraz 4.20. predstavlja Koši19-Lagranţeovu20 jednačinu. Ona je veoma slična Bernulijevoj21 jednačini, ali ipak postoje bitne razlike:   Izraz 4.20. nije dobiven integralenjem duţ putanje fluidnih elemenata, nego je integralenje izvedeno za čitav fluidni prostor. Zbog toga se ne mijenja od strujnice do strujnice i vaţi za čitavo polje. ne predstavlja konstantu već zavisi od vremena. Dakle, pri potencijalnom i nestacionarnom strujanju energija se mijenja sa vremenom.

Ako je strujanje potencijalno i stacionarno imamo:

i ako je fluid u polju zemljine teţe:

izraz poprima oblik:
(4.21.)

Izraz 4.21. predstavlja jedno rješenje Ojlerove jednačine i naziva se Bernulijeva jednačina, Kao što je u postupku izvoĎenja navedeno, ona se moţe primijeniti za stacionarno, nevrtloţno kretanje idealnog (nestišljivog i neviskoznog) fluida. Vaţno je primijetiti da konstanta ima istu vrijednost za cijelu oblast kretanja fluida jer nisu uočena nikakva ograničenja u pogledu

19 20

Augustin-Louis Cauchy Joseph Louis Lagrange 21 Daniel Bernoulli

69

putanje integralenja. Zato, u ovom slučaju, zakon o odrţanju strujne energije ima širi značaj jer vaţi za cijeli prostor kretanja.

4.7.

BERNULIJEVA JEDNAČINA ZA STRUJNU LINIJU
i nisu kolinearni. strujne linije:
(4.22.)

Analizirat će se opšti slučaj vrtloţnog kretanja fluida, kada vektori Unutar fluidne oblasti posmatrajmo usmjereni element

Skalarnim mnoţenjem elementa , jednačina 4.22., sa Ojlerovom jednačinom 4.18. u Gromeka-Lambovoj formi, dobiva se:
(4.23.)

Kako je usmjereni element strujne linije kolinearan brzini (posljednji član jednačine 4.23.) jednak nuli, tj.:

to je mješoviti proizvod

Ovo znači da duţ strujne linije ili vrtloţne linije vaţi:
(4.24.)

Ako se izraz 4.24. integrali duţ strujne linije od tačke 1 do tačke 2, dobiva se:

Obzirom da su tačke 1 i 2 izabrane proizvoljno na strujnoj liniji, moţe se pisati:
(4.25.)

Izraz 4.25. predstavlja Benulijevu jednačinu. Konstanta ima vrijednost za tačke koje leţe na istoj strujnoj liniji. Ako se kroz tačke na odabranoj strujnoj liniji povuče familija vrtloţnih linija, slika 4.2., dobiva se površina u prostoru. Kako i duţ vrtloţne linije vaţi Bernulijeva jednačina, a svaka vrtloţna linija ima jednu zajedničku tačku sa strujnom linijom, zaključuje se da za sve tačke na uočenoj površini, konstanta ima istu vrijednost. Formalno posmatrano, Bernulijeva jednačina 4.25. i 4.21.su identične, ali se razlikuju po domenu vaţeće primjene obzirom na uslove pod kojima su izvedene. Konstanta je vaţeća za cijelu oblast toka.

70

Slika 4.2.: Familija vrtložnih linija

4.8.

ANALIZA BERNULIJEVE JEDNAČINE

Za fluid u oblasti dejstva zemljine teţe, kao jedine zapreminske sile potencijala , moţe se napisati Bernulijeva jednačina u obliku:
(4.26.)

Posmatrati će se kretanje fluidnog elementa, mase jednačine 4.26. sa , dobiva se:

, niz strujnu liniju. Mnoţenjem

(4.27.)

Prvo se moţe konstatovati da suma tri člana na lijevoj strani jednačine 4.27. ostaje konstanta, ako fluidni element ostaje na istoj strujnoj liniji. Prvi član predstavlja kinetičku energiju fluidnog elementa ili energiju kretanja predstavlja kinetičku energiju po jedinici mase. i označava sposobnost fluida da

brzinom . Dakle, član Drugi član

ima dimenziju energije

uslijed povišenog pritiska vrši rad. Treći član označava rad učinjen protiv dejstva sile zemljene teţe. Dakle, ovo je energija uslijed poloţaja u odnosu na referentnu ravan. U suštini, Bernulijeva jednačina predstavlja zakon o odrţanju energije duţ strujne linije. Pri kretanju niz strujnu liniju moţe se npr. povećati brzina, ali to mora biti popraćeno odgovarajućim smanjenjem pritiska ili promjenom poloţaja. Ako Bernulijevu jednačinu 4.27. podijelimo sa teţinom fluidnog elementa se: , dobiva

71

) Svi članovi jednačine 4. ukupni napor kao suma tri prethodna.31. energija koju nosi fluid u jedinici vremena se moţe dobiti sabiranjem.: (4. .3.(4. BERNULIJEVA JEDNAČINA ZA STRUJNU CIJEV Kako je presjek elementarne strujne cijevi beskonačno mali.).: Napori Kao što se vidi sa slike 4.) Ako se zamisli.30. da se od ukupnog napora. piezometarskom naporu (drugi član).) Slika 4.3. predstavljaju energiju po jedinici teţine fluida i imaju dimenzije duţine .28. linija energije.9. moţe se smatrati da je Bernulijeva jednačina za strujnu liniju primjenljiva i za kretanje duţ te cijevi. 4. i konačno. energija fluida po jedinici vremena iznosi: (4. Bernulijeva jednačina se svodi na oblik: (4. da se strujna cijev sastoji od beskonačno mnogo elementarnih strujnih cijevi. piezometarska linija se najlakše crta tako. Kod masenog protoka .: 72 . geodetskom ili geometrijskom naporu (treći član).3. Ovako dobivena vrijednost energije se naziva naporom. tj.28. oduzme vrijednost brzinskog napora.) i predstavlja osnovnu jednačinu hidrostatike.29..28. pa se govori o brzinskom naporu (prvi član lijeve strane jednačine 4. slika 4. Za slučaj kada je fluid u stanju mirovanja.

izraz u zagradi.32. mogu se dati slijedeća objašnjenja: Ukoliko u presjecima u kojima treba primijeniti jednačinu energije ne vladaju uslovi jednodimenzionalne analize treba uvesti koeficijent korekcije rasporeda brzina za energiju.34.) Vezano za drugi član desne strane jednačine 4.) gdje su: brzina u pojedinim tačkama poprečnog presjeka. se moţe izvući ispred integrala i moţe se pisati: (4.36. Izjednačavajući ovu veličinu kinetičke energije sa odgovarajućom veličinom energije koja proĎe kroz ovaj presjek.) Na osnovu jednačine 4.34. moţe se pokazati da u nekom poprečnom presjeku pribliţno vaţi hidrostatički zakon rasporeda pritiska.) Sada se moţe pisati: 73 .33. tj. slijedi da je: (4. . srednja brzina po poprečnom presjeku. jer je očigledno da: (4.) gdje su: teţina fluida koja u jedinici vremena proĎe kroz presjek kinetička energija jedinice teţine fluida.33.35. izraţene preko srednje brzine po presjeku. Količina kinetičke energije prenesena brzinom fluida u posmatranom presjeku jednaka je: (4.) Kada se strujne linije udaljavaju ili pribliţavaju pod malim uglom. u prvom integralu na desnoj strani jednačine 4.odnosno: (4. uključujući koeficijent korekcije brzine za energiju. (4..32.37.

gdje su: srednja brzina fluida u posmatranom poprečnom presjeku. Centralna cijev sluţi za mjerenje zaustavnog pritiska (dinamički + statički pritisak). Uz definiciju koeficijenta korekcije moţe se dodati da: predstavlja srednju kinetičku energiju fluida po jedinici mase koja prolazi kroz posmatrani presjek.10. Za laminarno strujanje kroz cijev okruglog poprečnog presjeka je .) Koeficijent korekcije za kinetičku energiju se naziva i Koriolisov 22 koeficijent. koji se prema jednačini 4.) 4. Ona je izvedena u obliku dvije koaksijalne cijevi malog poprečnog presjeka.4. Koeficijent korekcije je veći od jedinice. moţe pisati:: (4. 4. slika 4. a periferna cijev sa bočnim otvorima mjeri samo statički pritisak. PRIMJERI PRIMJENE BERNULIJEVE JEDNAČINE MJERENJE BRZINE Mjerenje brzine fluida je moguće izvršiti pomoću Pito-Prandtlove23 cijevi.38.1.37.10. koeficijent korekcije kinetičke energije. Na vrhu Pito-Prandtlove cijevi su pijezometarski i brzinski napor: a pijezometerski napor na periferiji cijevi je: 22 23 Gaspard-Gustave Coriolis Pitot-Prandtl 74 .39. a za turbulentno strujanje kroz istu cijev je Ako se jednačina za energiju podjeli sa teţinskim protokom jednačina za strujnu cijev u formi napora: dobiva se Bernulijeva (4.

4. gustine Ako se Pito-Prandtlova cijev postavi u struju fluida brzine . 75 . onda se u diferncijalnom dijelu manometra fluid postavi kao na slici 4. Ako je poprečni presjek otvora mnogo manji od površine poprečnog presjeka rezervoara. kao ţiva. voda.Slika 4.5.) gdje su: gustina fluida kojim je napunjen diferencijalni manometar (manometarski fluid).Prandtlova cijev je spojena sa diferencijalnim -manometrom ( -cijev) koji je napunjena manometarskim fluidom. alkohol. 4. gustina fluida čija se brzina mjeri.4. Pritisak iznad slobodnog nivoa tečnosti je .: Pito-Prandtlova cijev Pito. ISTICANJE TEČNOSTI IZ REZERVOARA Na slici 4.. dobiva se: (4.2. Isticanje je u atmosferu. itd. tada se spuštanje slobodnog nivoa tečnosti moţe zanemariti i problem tečenja smatrati stacionarnim. je prikazan rezervoar sa tečnošću.40.10. Analizirajući pritisak u odgovarajućim presjecima diferencijalnog manometra uz poštivanje uslova neprekidnosti sredine.

24 Evangelista Torricelli 76 . onda je postaje: .5.43.44. Kao dobra aproksimacija se uzima da je pritisak u mlazu jednak okolnom atmosferskom pritisku . Protok realne tečnosti kroz otvor na rezervoaru se moţe odrediti pomoću izraza: (4. i izraz 4. iz Bernulijeve jednačine 4.42. Ova zakonitost je poznata kao Toričelijeva24 teorema.) Ako je rezervoar otvoren prema atmosferi.) Brzina tečnosti na izlazu iz rezervoara je jednaka brzini padanja krutog tijela sa visine . se dobiva: odnosno: (4. Uvaţavajući ovo.: Isticanje tečnosti iz rezervoara Zamišljena linija koja spaja tačke 1 i 2 predstavlja strujnu liniju.) gdje su: površina poprečnog presjeka otvora.) Obzirom da je brzina mala moţe se zanemariti. Pritisak u mlazu nije tačno poznat.41. Bernulijeva jednačina primijenjena na strujanje izmeĎu tačaka 1 i 2 glasi: (4.42. koeficijent protoka koji uzima u obzir uticaj realnih osobina tečnosti. za brzinu isticanja. (4.Slika 4.41.

6. . odnosno razlike pritisaka.. koji je ispunjen fluidom gustine .10. iz Ako uzmemo da su koeficijenti korelacije kinetičke energije jednaki jedinici. da bi konačno. zatim se presjek suţava na neku minimalnu vrijednost .41. MJERENJE PROTOKA POMOĆU VENTURIJEVE CIJEVI Venturijeva25 cijev je instrument koji sluţi za mjerenje protoka fluida.3. Za kretanje nestišljivog fluida integralna jednačina kontinuiteta je: gdje su i srednje brzine u presjecima 1 i 2. respektivno. dobivamo: odnosno: Protok kroz Venturijevu cijev je: Primjenjujući jednačinu hidrostatike na fluid u protok: cijevi. poslije postepenog proširenja dostigao početni poprečni presjek . Razlika pritisaka se mjeri manometrom. slika 4. Na početnom i najuţem presjeku izbušeni su otvori za priključke koji sluţe za mjerenje pritiska. On ima kratku sekciju istog poprečnog presjeka kao i priključni cijevni vod . Bernulijeve jednačine 4. moţe se dobiti izraz za teoretski 25 Giovanni Battista Venturi 77 .4.

Slika 4.: Venturijeva cijev Uticaj realnih osobina fluida obuhvata se pomoću koeficijenta protoka .6. te je realni protok: Koeficijent protoka se odreĎuje eksperimentalno za datu Venturijevu cijev. 78 .

kaţe se da je kretanje jednodimenzionalno. rezultujuća sila koja djeluje na fluidni element.1. brzine i pritiska. promjena brzine tijela nastaje kao posljedica dejstva sila. Pri rješavanju takvih problema koristi se osnovna jednačina dinamike o promjeni količine kretanja u integralnom obliku. ako osobina toka zavisi od jedne koordinate. gdje su promjene osobina.1.: Granična površina Granična površina moţe biti nepokretna ili translatorno pokretna sa konstantnom brzinom. U tim slučajevima poznavanje detaljnih karakteristika toka. količina kretanja. 79 . 5.1. npr. normalno na strujnu liniju zanemarljive u odnosu na promjene niz istu. Prema Njutnovim zakonima. U opštem slučaju kretanja su trodimenzionalna. u svakoj tački fluidnog polja nije neophodno nego je od interesa poznavanje ukupnog dejstva fluida na tijelo.) gdje su: brzina kretanja fluidnog elementa. JEDNODIMENZIONALNA ANALIZA TOKA Dimenzionalnost kretanja se odreĎuje prema broju nezavisnih geometrijskih koordinata. od interesa je odreĎivanje sile kojom fluid u kretanju djeluje na potopljeno tijelo ili uopšte na čvrstu konturu.1. Posmatraće se dejstvo fluida pri prolasku kroz graničnu površinu na slici 5. MeĎutim.5. To znači da su osobine fluida normalno na osu strujne cijevi konstantne. Drugi Njutnov zakon primijenjen na materijalni element mase ima oblik: (5. kao sto je prikazano Slika 5. PROMJENA KOLIČINE KRETANJA U velikom broju problema mehanike fluida. Najčešći oblik jednodimenzionalnog toka je kretanje u strujnoj cijevi.

brzina u proizvoljnoj tački ostaje konstantna. Naprotiv. ako je ugao veći od ovoga. zapreminska sila je: (5. Ako je ugao predznak proizvoda je pozitivan i kroz taj segment . vanjske sile se mogu podijeliti na zapreminske i površinske..Prema jednačini 5. a manji granične površine fluid izlazi iz granične zapremine. predstavlja promjenu količine kretanja mase unutar granične zapremine. Na osnovu ovoga. fiksirane u odnosu na koordinatni sistem . Pravac djelovanja gravitacione sile prolazi kroz teţište granične zapremine. U skalarnom proizvodu odreĎuje da li se radi o ulazu ili izlazu fluida iz granične zapremine. predznak proizvoda je negativan i označava ulaz fluida u graničnu zapreminu. brzina se pojavljuje i kao intenzivna osobina količine kretanja.) gdje je ubrzanje zemljine teţe. Ako je kretanje stacionarno. te je doprinos ovog člana jednak nuli. 80 . Primjenom zakona transformacije (na član graničnu zapreminu moţe se pisati: ) izmeĎu sistemskog pristupa i pristupa za . vremenska promjena količine kretanja je jednaka rezultujućoj sili koja djeluje na fluidni element. U ovom članu brzina izmeĎu vektora i mani od igra dvostruku ulogu.3. kao što su gravitaciono i elektromagnetno. odnosno: (5. Zapreminske sile potiču od vanjskog polja. Osim Desna strana jednačine predstavlja sumu svih vanjskih sila koje djeluju na graničnu zapreminu fluida.4.) gdje su: količina kretanja mase unutar granične zapremine sila koja djeluje na posmatranu fluidnu masu. U slučaju gravitacionog polja.2. a tako i količina kretanja fluidnog elementa kada prolazi kroz tu tačku. Kao što je već napomenuto. se moţe napisati: (5. od . Drugi član predstavlja uticaj promjene količine kretanja uslijed ulaza i izlaza fluida iz granične površine.3.) Prvi član jednačine 5.1.

koja se na fluid prenosi pomoću normalnih i tangencijalnih napona. kojom fluid u stacionarnom kretanju djeluje na redukciono koljeno (u horizontalnoj ravni ). je primijenjena za odreĎivanje sile .9. granična površina se sastoji od segmenta konture koja prolazi kroz fluid. jednačina 5.5. kroz oslonac. Zato se površinske sile prikazuju kao suma tri komponente: (5.2. izračunava se pomoću tenzora napona : (5.3.6. npr. Na dijelu slike 5. reakciju elemenata uslijed dejstva fluidne mase. te se moţe napisati: (5. odreĎenih tenzorom napona .) Dejstvo sile reakcije oslonca. Granična površina označena crtkanom linijom ima segment konture koja prolazi kroz fluid: i segment konture u dodiru sa čvrstim tijelom: 81 .Površinske sile djeluju na graničnu površinu i predstavljaju dejstvo okolnog fluida i dejstvo čvrste konture koji su u kontaktu sa graničnom površinom. U opštem slučaju. korištenjem jednačina 5. Dominantan uticaj ima hidrostatički pritisak.2. (5. prikazano na slici 5.7. nastale u presjeku granične površine i čvrstog tijela. segmenta konture koji se poklapa sa konturom čvrste površine i segmenta koji presijeca konturu čvrstog tijela.(b) je prikazan poligon sila (vektorski dijagram)..9. se moţe napisati: (5.) Komponenta fluidne konture odreĎena je veličinom normalnih i tangencijalnih napona na odgovarajućem segmentu konture.5. (a) je prikazano redukciono koljeno. a na dijelu 5.) Ilustracije radi.2.) Komponenta predstavlja dejstvo čvrste konture.8. 5.) Konačno.4. i 5.

Zapreminska sila predstavlja teţinu fluida unutar granične zapremine.2. imamo: U slučaju kada su brzine fluida u presjecima ili. te se moţe napisati: 82 .: Okolni fluid djeluje na graničnu površinu u presjecima i .) Doprinos trećeg člana sa desne strane jednačine 5.10.9. i nepromjenjive.9. obzirom da je maseni protok . je: Drugi član jednačine 5. je: obzirom da su vektori i po konturi meĎusobno normalni.: Djelovanje fluida na redukciono koljeno Obzirom da je strujanje stacionarno. tj.Slika 5. član jednačine 5. se moţe napisati po segmentima granične površine kao: (5.10.

koji u sebi sadrţi efekt promjene brzine po poprečnom presjeku toka. se moţe iskoristiti za odreĎivanje su poznati ostali članovi te vektorske jednačine. Dejstvo konture se moţe odrediti ako se poznaje raspored normalnih i tangencijalnih ako napona na konturi . nije poznata jer granična površina ne siječe noseće elemente konstrukcije.) ili (5. Da bi se princip jednodimenzionalne analize kretanja mogao primijeniti na fluks količine kretanja i u slučajevima nejednolikog rasporeda brzina po presjeku potrebno je uvesti koeficijent korekcije.: (5. izraţen preko srednje brzine protoka u tom presjeku.) Na slici 5. Reakcija oslonca . tj.11. se koristi za odreĎivanje dejstva fluida na element. bio bi: (5.12.) Postavljeni uslov o konstantnosti brzina u svim tačkama presjeka predstavlja uslov jednodimenzionalne analize toka. Pretpostavlja se da su relativni pritisci konstantni u posmatranom presjeku. On se svodi na to da je brzina u bilo kojoj tački presjeka predstavnik brzinskog polja u cijelom presjeku. uz pomoć vektorskog dijagrama. kako bi se mogli dimenzionisati nosaći koljena: (5. Koristeći naprijed navedene izraze. onda pod uslovima jednodimenzionalne analize slijedi da u posmatranom presjeku strujne linije moraju biti paralelne ili bar pribliţno paralelne kako bi brzine u svim tačkama presjeka bile praktično meĎusobno jednake.) gdje je jedinični vektor normale na površinu. 83 .12.9. Prema III Njutnovom zakonu dejstvo fluida na čvrstu konturu je jednak negativnom dejstvu konture na fluid.13b.Smjer sila pritiska i odreĎuje vrijednost relativnog pritiska i jer isti mogu biti veći ili manji od nule. u ovom slučaju. Alternativno.2. jednačina 5. moţe se napisati: (5.) Navedeni izraz 5. Ukoliko je to vektorsko polje – polje brzina.14.(b) je prikazan vektorski dijagram – poligon sila. Sa koeficijentom korekcije stvarni protok količine kretanja kroz neki presjek. Drugim riječima. Uslov jednodimenzionalne analize proširen na bilo koju vektorsku veličinu kaţe da je dovoljno poznavanje posmatrane vektorske veličine samo u jednoj tački presjeka za poznavanje tog vektorskog polja u cijelom presjeku.13a. konvekcijalno ubrzanje je jednako nuli. u presjecima gdje se moţe primijeniti princip jednodimenzionalne analize kretanja na polje brzina.

) Koeficijent korekcije uzima u obzir nekonstantnost rasporeda brzina.15. Njegova vrijednost je uvijek veća od jedan. Na primjer. za slučaj laminarnog kretanja fluida u cijevi okruglog poprečnog presjeka je: 84 .Koeficijent korekcije ili Bazenov koeficijent za količinu kretanja se odreĎuje iz: (5.

) a gradijent bilo koje funkcije : (6. kada se govori o tački u ravni. Protok kroz izabranu krivu u ravni znači da fluid u jedinici vremena prolazi kroz odgovarajuću cilindričnu površinu. naravno uz izvjesna ograničenja.) iz kojeg se saznaje da vektor stoji uvijek normalno na ravan kretanja. U prirodi nema ravanskih strujanja jer se slike strujanja razlikuju čak i kad su ravni paralelne.2. meĎusobne razlike su toliko male da oslanjanje na pretpostavku o istovjetnosti strujanja ne vode pogrešnim zaključcima. Jednačina kontinuiteta nestišljivog fluida postaje: (6. npr.) 6. Kao primjer ravanskog strujanja moţe posluţiti. Zato izvod ma koje veličine mora biti jednak nuli pri ravanskom strujanju. MeĎutim. brzina se uvijek moţe smatrati paralelnom ravni.2. a da zavise jedino od i . Za vrtlog se dobiva izraz: (6. POTENCIJALNO STRUJANJE FLUIDA RAVANSKO STRUJANJE NESTIŠLJIVOG FLUIDA Ponekad se fluid kreće tako da je strujna slika identična ili skoro identična u svim ravnima koje su paralelne nekoj referentnoj ravni. Prednost ovakvog uproštenja se sastoji prvenstveno u tome da se kretanje fluida moţe posmatrati u jednoj od paralelnih ravni. 6. što ima drukčiju fizičku interpretaciju. Ovdje se ne misli na kretanje fluida u tankom sloju.1. kretanje vode kroz velike pravougaone kanale. kao uopšte i sve veličine koje se odnose na ravansko strujanje budu nezavisne od promjenljive . a da se izvedeni zaključci mogu primijeniti i za strujanje kroz sve ostale ravni.1. STRUJNA FUNKCIJA Diferencijalna jednačina strujne linije (strujnice) pri ravanskom strujanju je: 85 . Pri ravanskom strujanju. eventualno. koja graniči sa paralelnim ravnima čije je rastojanje jedinično.3. jer se fluid moţe kretati u paralelnim slojevima raznim brzinama. da projekcije brzine i .6. Zato. Potrebno je još. ) pa je: Uslov nije dovoljan da strujno polje definišemo kao ravansko. Tada se govori o ravanskom strujanju fluida. podrazumijeva se da je to trag prave koja je normalna na ravan. i od vremena .

6.) Za odreĎenu vrijednosti konstante . koja se mora zadovoljiti.2.4. koji se ovdje posmatra. egzaktna.) Ova jednačina se moţe integraliti kada se lijeva strana dovede do oblika potpunog diferencijala . a u opštem slučaju i od vremena .) što predstavlja uslov da bi početna jednačina bila egzaktna. odreĎuju funkciju koja zavisi od promjenljivih i .10.) a kako je: (6. predstavlja cilindričnu površinu u prostoru..6.10.9. Kada je jednačina egzaktna moţe se neposredno napisati: (6.5..5.. jednačina 6.(6.6. jednačina 6. strujne linije svodi na: (6. u protivnom treba traţiti integralni faktor kojim bi se lijeva strana pomnoţila i tako dovela do potpunog diferencijala.5. i 6. neke funkcije .. Uvaţavajući naprijed navedeno.) to se poreĎenjem ova dva izraza.7. Tada se diferencijalna jednačina 6.10. onda njena lijeva strana predstavlja potpuni diferencijal. jer se podudara sa jednačinom kontinuiteta 6.7.8. Za proizvoljne vrijednosti konstante dobiva se 86 . odnosno 6. Ako je navedena jednačina 6.4.4. Jednačine 6. dobiva: (6. predstavlja jednačinu krive linije u ravni . Ovaj uslov je uvijek ispunjen pri strujanju nestišljivog fluida.) ili poslije integralenja: (6.) Vidi se da jednakost drugih izvoda: funkcije moţe postojati jedino kada je: (6. koja se moţe mijenjati tokom vremena.

14. odnosno kroz cilindričnu površinu normalnu na ravan . funkcija mora zadovoljiti Laplasovu (6. slijedi: 87 . u opštem slučaju. ustvari.sistem krivih linija u ravni.13. vidi sliku 6.13. Funkcija se naziva strujna funkcija.: Protok kroz proizvoljnu krivu AB u ravni 0xy (6. ograničenu paralelnim ravnima i . kada je jednačinu: .12. odnosno sistem strujnih površina. To je.1.. strujne linije su nepromjenjene u ravni i poklapaju se sa putanjom fluidnih elemenata. Primjenom strujne funkcije moţe se vrtlog .: Slika 6.) Iz izraza 6. Pri potencijalnom strujanju.) Ako predstavlja usmjereni element krive .1. Kada je strujanje stacionarno. strujna funkcija ne zavisi od vremena.) gdje je.1. i 6. onda je: (6. iz izraza 6.) Funkcija moţe posluţiti i za izračunavanje protoka kroz proizvoljnu krivu u ravni . sistem strujnih linija.11.: Laplasov operator ili Laplasian. predstaviti kao: (6.14.

kao nezavisno promjenljivih veličina. Za polja za koja se moţe specificirati skalarna funkcija..) 88 . Funkcija koja zadovoljava ovaj uslov je funkcija potencijala brzine i ona u potpunosti definiše polje brzine. Ako skalarna funkcija zadovoljava uslov da su komponente brzine izvod te funkcije u odgovarajućim pravcima. Da je ona potencijal brzine pokazuje činjenica da se iz njenih izvoda dobivaju komponente brzina.3.16. Činjenica da je brzina vektorska funkcija. sa matematske tačke gledišta. dobiva se: (6.) Prema izrazu 6. na ovaj način.: . tj.15. Obzirom da ona opisuje njihovu kontinualnu raspodjelu u funkciji koordinata i vremena. Ako se iste uvrste u izraz za komponente vrtloţenja. Funkcija ima karakteristike funkcije potencijalnog polja.: (6.Obzirom da strujna funkcija ne zavisi od . protok kroz konturu funkcija u krajnjim tačkama krive.. POTENCIJALNO STRUJANJE Poznavanje rasporeda brzina i pritisaka nekog strujanja u prostoru i vremenu problem je riješen jer se ostale veličine mogu dobiti iz ovih poznatih rješenja.) onda moţemo reći da je strujanje potencijalno. Primjenom izraza 6. jednak je razlici vrijednosti koje ima strujna 6. oteţava nalaţenje rješenja. se nazivaju potencijalna polja (npr. Obuhvatajući obadva njena svojstva slijedi da je funkcija zaista funkcija potencijalnog polja. polje gravitacionih sila je definisano funkcijom potencijala gdje je osa usmjerena naviše). izraz 3. onda je funkcija polja. za komponente brzina na neke kinematske karakteristike strujanja dolazi se do dopunskih svojstava potencijalnog strujanja fluida.16.15.17. dobiva se: (6.71. Ako je moguće naći skalarnu funkciju preko koje se moţe izraziti brzinsko polje onda se rješenje problema strujanja fluida znatno uproštava jer se ono svodi na nalaţenje odgovarajuće skalarne funkcije.

19. Ako ravansko strujanje ima potencijal brzine . biće: (6.19.17. otvoreni tokovi konstantnog pritiska na slobodnoj površini i slično). Svaka od funkcija i zadovoljava Laplasovu jednačinu 28.20. One pokazuju da strujne ( ) i ekvipotencijalne linije ( ) predstavljaju dva sistema. u principu. uvrštavanjem komponenti brzine izraţenih preko funkcije potencijala u jednačinu kontinuiteta. meĎusobno normalnih linija. iz izraza 6.. Ovo se lako moţe dokazati.) S druge strane. To dokazuje. u prirodi ne postoji neviskozan fluid.18. Nevrtloţnost je usko vezana za odsustvo dejstva sila viskoziteta.) 26 27 Augustin Cauchy Bernhard Riemann 28 Funkcije koje zadovoljavaju Laplasovu jednačinu (neprekidne i sa neprekidnim parcijalnim izvodima prvog i grugog reda) nazivamo Laplasovim ili harmonijskim funkcijama. Fluid u kojem je moguće zanemariti viskozitet je idealan fluid.) Jednačine 6. fluida dolazi do formiranja zona u kojima sile viskoziteta ne dolaze do izraţaja. MeĎutim. 89 .7. To su slučajevi u zonama izrazito velikog ubrzanja fluida gdje je strujanje. Prema ovome. skalarni proizvod gradijenta ovih funkcija je jednak nuli: što znači da su gradijenti meĎusobno normalni. neki slučajevi kretanja tijela kroz fluid.Iz navedenih jednačina u izrazu 6. imamo: Izjednačavajući izraze za komponente brzina dobiva se: (6. većinom i nevrtloţno (isticanje i prelijevanje.. viskoznog. teorija potencijalnog strujanja fluida se primjenjuje na kretanje idealnog fluida. Tako se dobiva: (6. se nazivaju Koši26-Riemanovim27 jednačinama. konvergentno strujanje. ali pri kretanju realnog. Na takva strujanja se moţe primijeniti teorija potencijalnog strujanja. koje predstavljaju uslove nevrtloţnosti elemenata fluida moţe se doći do osnovnih svojstava potencijalnog strujanja fluida.

) Obzirom da funkcija zadovoljava Laplasovu jednačinu. Neka je. izuzev u nekim tačkama. odnosno strujnu funkciju.: Ako se integrali prva jednačina.21. su Laplasove homogene parcijalne linearne diferencijalne jednačine drugog reda. to skalarna funkcija koja opisuje neko strujanje fluida u zoni toka. i 6. u uslov nevrtloţnosti ( ).19. Rješenja Laplasovih jednačina su harmonijske funkcije i bilo koja od njih predstavlja potencijal brzine. pokazuju još jedno vaţno svojstvo funkcija i . Koši-Riemanovi uslovi glase. moţe se napisati: (6.20. poznat potencijal brzine i neka se traţi strujna funkcija . u izraz 6.20. Ako je taj potencijal harmonijski u cijeloj zoni toka. dobiva se: (6. tačke singulariteta. ako postoji kretanje potencijala i strujne funkcije .19. Samo se jedna od funkcija mora naći primjenom Laplasove jednačine. onda moţe postojati i kretanje potencijala i strujne funkcije ( ). Koši-Riemanovih uslova.23. Dobivene jednačine 6. dobiva se: (6. izraţenih preko strujne funkcije. a zadovoljava Laplasovu jednačinu.Analogno. Naime. dobiva se: (6.21. Jednačine 6.24. uvrsti u drugu jednačinu 6.) Uvrštavanjem izraza 6..23. i 6. Kako Laplasova jednačina istovremeno izraţava uslov kontinuiteta i nevrtloţnosti.) Mora se pretpostaviti funkcija koja je za sada nepoznata funkcija od . prema jednačinama 6.24.21. pokazuje da je u toj zoni toka zadovoljen uslov kontinuiteta i da je u njoj strujanje nevrtloţno.22. dobivamo: 90 . a druga se dobiva iz Koši-Riemanovih uslova.22. npr. onda su te tačke. Ako se dobiveni izraz 6. od vrijednosti do .) gdje je Laplasov operator ili Laplasijan. uvrštavanjem komponenti brzine.

Komponente brzine i Koši-Riemanovi uslovi. Ove funkcije daju i analitičku i grafičku predstavu o kretanju. od vrijednosti do . a na osnovu poznatih jednostavnijih strujanja. Postupak za iznalaţenje potencijala brzine već prikazanim. .4.29.19.27. sada glase: (6. Zna se da su one vezane Koši-Riemanovim uslovima i da svaka od njih zadovoljava Laplasovu jednačinu.) Da se je pri traţenju funkcije dobio bi se izraz: pošlo od druge jednačine 6. ne mogu se izabrati bilo kakve funkcije i .25. Ali. kada se zna strujna funkcija . svaki par funkcija koje zadovoljavaju Koši-Riemanove 91 . (6. Ravansko potencijalno strujanje je potpuno definisano funkcijom potencijala i strujnom funkcijom .) Ovaj izraz 6.) a Laplasova jednačina za ravansko strujanje je data izrazom: (6.(6. i smatrati da su one upravo funkcije koje odreĎuju neko strujanje. Dakle.) 6.28.27. Koši-Riemanovih uslova.25. SLAGANJE STRUJANJA U ovom poglavlju će se izloţiti način na koji se dolazi do predstave o sloţenim strujanjima. je ekvivalentan izrazu 6. dobiva se: Na kraju se nalazi vrijednost za: (6.) Integralenjem dobivog izraza 6. analogan je sa Za neke oblike strujanja pogodnije je strujnu sliku opisati u polarnom koordinatnom sistemu .26.26.

poznavanjem pojedinih jednostavnih strujanja. očigledno je da takvih funkcija ima beskonačno mnogo. Ne ulazeći u analizu kako će se one prilagoditi graničnim uslovima. kod kojeg su strujne linije meĎusobno paralelne. vrlo sloţena strujanja. u bilo kojoj tački osu.1. RAVANSKO STACIONARNO STRUJANJE FLUIDA .5. Koši-Riemanovi uslovi su linearne parcijalne diferencijalne jednačine. Paralelno strujanje se karakteriše konstantnom brzinom fluidnog polja.2. često. moguće je upoznati nova. dobiva se: (6. takoĎe. . kao što je Najjednostavniji primjer strujanja fluida je stacionarno. Pretpostavimo da su odreĎene dvije funkcije i koje zadovoljavaju uslove: Njima odgovara potencijalno strujanje. ANALIZA POTENCIJALNIH STRUJANJA Primjeri potencijalnog strujanja fluida koji će se navesti. Dobivene zbirne funkcije takoĎe zadovoljavaju Koši-Riemanove uslove.uslove uvijek daju sliku nekog mogućeg strujanja. Dakle. potencijala brzine Neka su i i strujne funkcije . drugi par funkcija koje. pa ih moraju zadovoljiti i funkcije: što znači da njima odgovara neko novo strujanje potencijala brzine i strujne funkcije . Ako je pravac brzine odreĎen uglom u odnosu na pokazano na slici 6.) 92 . zadovoljavaju uslove: Ove funkcije odreĎuju drugo strujanje sa potencijalom brzine i strujnom funkcijom .5. 6. se odnose na najjednostavnije slučajeve stacionarnog ravanskog strujanja fluida. Komponente brzine u i pravcu su: Iz izraza za komponente brzine i Koši-Riemanovih uslova. 6.30.

.33.32..30.30.32.2. Koši-Riemanovih uslova.31. po drugoj promjenljivoj.: Ravansko stacionarno strujanje fluida Ako se integrali prva jednačina 6. dobiva se: (6.34..) Uvrštavanjem izraza 6.34.) Analogno.30. Koši-Riemanovih uslova: (6.31. strujna funkcija Ako izvod ove funkcije 6.30. dobiva se: 93 . u izraz 6. se odreĎuje iz prve jednačine 6.Slika 6. dobiva se: (6.) Dobivena funkcija zadovoljava jednačinu kontinuiteta u obliku Laplasove jednačine. Koši-Riemanovih uslova. izjednačimo sa istim članom iz druge jednačine 6. po drugoj promjenljivoj je: Ako ovaj izvod izjednačimo sa drugom jednačinom iz 6. dobiva se: odnosno: (6.) Izvod funkcije 6..31.

Ovo je prikazano na izdvojenoj zatvorenoj liniji .34.33. a ekvipotencijalne linije su U cijelom strujnom polju stacionarnog strujanja nema tačaka singulariteta. slika 6. i 6. te mogu biti izjednačene sa nulom.2. .) Vodeći računa o usvojenom smjeru linije po kojoj se vrši integralenje (pozitivan smjer je smjer suprotan kretanju kazaljke na satu) i pravcu brzine. .35.odnosno: (6. Strujne linije su pravci pod uglom prema osi. izrazi za funkciju potencijala brzine i strujnu funkciju u Dekartovom sistemu.36. strujne linije su paralelne sa parelelne sa osom. Zbog toga je cirkulacija po bilo kojoj zatvorenoj liniji jednaka nuli. Ekvipotencijalne linije su pravci normalni na linije Dobiveni izrazi 6. dobiva se: (6. izraz 6.) Vrijednosti konstanti i su proizvoljne.36.. u izraz 6..35. za uzimajući: i i se mogu transformisati u polarni koordinatni sistem. postaju: a u polarnom koordinatnom sistemu su: Za ovaj slučaj strujanja.) Uvrštavanjem nepoznate funkcije. i Za slučaj strujanja paralelnog sa osom. dobiva se: 94 . jer su date funkcije potencijala harmonijske u cijeloj zoni toka. osom.

u polju potencijalnog toka je cirkulacija. POTENCIJALNI USAMLJENI VRTLOG U slučaju rotacije fluida u koncentričnim krugovima oko neke ose. po zatvorenoj krivoj.40. sistem strujnih i potencijalnih linija će biti kao na slici 6.) Komponente brzine u bilo kojoj tački ovog toka..5. treba primijeniti Koši-Riemanove uslove 6.2. je: (6.38. funkcija potencijala izraţena u cilindričnim koordinatama. Slika 6.) Da bi se odredila strujna funkcija. izraţene preko funkcije potencijala. Iz prve jednačine se dobiva: (6.) Ako se naĎe izvod za po drugoj promjenljivoj i izjednači sa drugom jednačinom iz KošiRiemanovih uslova 6.37. su: (6. odrediće se nepoznata funkcija : 95 .) ili u Dekartovom koordinatnom sistemu: (6. jednaka nuli.39.28.28.: Potencijalni usamljeni vrtlog Za ovaj vid strujanja fluida.Dakle. 6. tako da se brzina u njemu mijenja obrnuto proporcijalno sa rastojanjem od ose rotacije.3.3.

u Dekartovom koordinatnom sistemu glase: (6. intenzitet brzina opada obratno proporcijalno radijusu i u beskonačnosti teţi nuli . (slika 6. Ali. za .42. nailazi se na dva slučaja:   U prvom slučaju.37. Ukoliko se primićemo osi rotacije brzina teţi beskonačno velikoj brzini . a tangencijalna komponenta je duţ svake strujne linije konstantna. Singularna oblast se naziva i vrtložnim jezgrom. kao sto je prikazano na slici 6.) ne obuhvata vrtloţno jezgro pa se nalazi: Pri analiziranju i odreĎivanju cirkulacije. Ova oblast. dobiva se: (6. kriva 96 . i usvajajući da je . Na osnovu navedenog.) (6. sistem potencijalnih linija se sastoji od sistema radijalnih linija. U prirodi nisu poznate tako velike brzine pa je jasno da posmatrano strujanje ne moţe vaţiti za brzinu ose rotacije. koja je veoma prostrana i gdje se brzine ponašaju prema zakonu  drugu. da su strujne linije sistem koncentričnih krugova sa aksijalnom i radijalnom komponentom brzine jednakom nuli.42.41. Moţe se smatrati da fluidni elementi iz singularne oblasti pripadaju jednom jedinom vrtloţnom vlaknu po kojem se cjelokupno kretanje fluida naziva strujanje u polju usamljenog vrtloga. singularna oblast. Sa druge strane.) Uvrštavajući dobiveni izraz 6. kad integralska kriva ne obuhvata tačku singulariteta. nepromijenjenom ugaonom brzinom. ima podreĎenu ulogu prema prostranstvu toka. i strujna funkcija 6. Fluid kruţi u strujnoj ravni oko ose rotacije (koordinatni početak) u koncentričnim krugovima sa smjerom suprotnim smjeru kretanja kazaljke na satu . kad integralska kriva obuhvata tačku singulariteta.) Funkcija potencijala 6.41. Na konstantnom rastojanju od centra krugova brzine su istog intenziteta.40.(6.44.3.) U ovom slučaju se vidi.3. u kojoj naprijed navedeni zakon ne vrijedi. Obično se pretpostavlja da u njoj fluid rotira kao čvrsto tijelo. vrlo malu.43. ukoliko se odmičemo od centra. strujno polje se moţe podijeliti na dvije oblasti:  prvu. u izraz 6.

za cirkulaciju. tako da je obuhvaćena tačka singulariteta. tačku singulariteta. vidi se da jedino integrali duţ elementarnih lukova daju doprinos cirkulaciji. Prema tome jezgro se moţe svesti na tačku.47. dobiva se: (6. su: 97 . STRUJANJE U POLJU USAMLJENOG IZVORA I PONORA Primjenom svojstva o zamjeni uloga funkcije potencijala i strujne funkcije na prethodni slučaj.49.) U ovom slučaju umjesto konstante .48. kao jačine vrtloga: (6.46.3.45. definisan funkcijom potencijala i strujnom funkcijom kao: (6. cirkulacija nije više jednaka nuli. Ako se površina podjeli u niz elementarnih kruţnih isječaka.) Funkcija potencijala i strujna funkcija se mogu pisati: (6.48.46.45. izraz 6. onda će cirkulacija po njoj biti: (6. Zbir svih pojedinih integrala opet je . jednaka nuli..) Dakle. dobiva se novi vid strujanja fluida poznat kao izvor ili ponor. koncentrični krug.5. izraţene preko funkcije potencijala. ako se za integralnu krivu uzme bilo koja od strujnih linija.) 6.) Izrazom 6. Cirkulacija je konstantna i ne zavisi od veličine jezgra. uzeta je konstanta razlikovao od prethodnog. da bi se ovaj vid strujanja Komponente brzina. U drugom slučaju. Rezultat se neće promijeniti kada se singularitet obuhvati proizvoljnom krivom. daje fizičko značenje konstante . koja ne obuhvata tačku singulariteta. Kako je: integralske krive jednaki su nuli uslijed ortogonalnosti vektora na putu i na putu . je pokazano da je u polju usamljenog vrtloga cirkulacija po zatvorenoj krivoj. Dobiveni izraz 6.Integrali duţ dijelova i . .

51.4. Za . tačka singulariteta. koja obuhvata liniju izvora ili ponora.52.52.51.) Izrazi 6.(6. Za prvi slučaj se kaţe da je strujanje u polju usamljenog izvora. Slika 6. U Dekartovim koordinatama funkcija potencijala i strujna funkcija. kao što je prikazano na slici 6. dimenzija: Iz izraza 6.) gdje je jedinični protok (izdašnost) izvora ili ponora. se vidi da je polje brzina predstavljeno samo radijalnom brzinom. imaju iste dimenzije. Karakter strujanja u ova dva slučaja zavisi od konstante . strujne linije su radijalni pravci. da je strujanje u polju usamljenog ponora.50. a potencijalne linije koncentrični krugovi. sa povećanjem radijusa (pozitivan smjer). sa istim smjerom . brzina je pozitivna i smjer strujanja je od centra u polje.) Iz izraza 6. (6. Njena apsolutna vrijednost se povećava sa pribliţavanjem centru i u njemu postaje beskonačno velika.: Strujanje u polju usamljenog izvora Intenzitet izvora ili ponora je definisan konstantom . se dobiva intenzitet (jačina) dvodimenzionalnog izvora ili ponora: (6. Strujanje je dvodimenzijalno (ravansko). . brzina je negativna i smjer strujanja je iz polja prema centru. i 6.4.50. za slučaj izvora. Za . koja se moţe odrediti iz veličine protoka kroz jediničnu cilindričnu površinu.51. a u drugom. glase: 98 .

) Za slučaj ponora. kao što je prikazano na slici 6. zamjenom .(a).5.53.54. dobivamo: 99 .54.54.5.55. za strujnu funkciju izvora i ponora.5. Slika 6. 6.(6. postavljenih na osi na i udaljenosti od koordinatnog početka. SUPERPOZICIJA IZVORA I PONORA ISTIH INTENZITETA Posmatraće se rezultujuće strujanje nastalo superpozicijom (sabiranjem) izvora i ponora. jediničnih protoka . smjer brzine se mijenja za .) a u cilindričnim koordinatama: (6.53 i 6.4. te se izrazi za funkciju potencijala i strujnu funkciju dobivaju iz izraza 6.) Uvrštavajući izraz 6.: Superpozicija izvora i ponora Za proizvoljnu tačku strujna funkcija je: (6.

se moţe napisati: (6.61.57.) Koristeći sliku 6.. moţemo napisati kao: (6.) Izraz 6. Za .(a). Na sličan način potencijal superponiranog strujanja postaje: (6.5. iz izraza 6.) Koristeći trigonometrijsku relaciju za razliku arkusa dva ugla. dobivamo slijedeće odnose: (6.59. izraz 6.(6.) Sada strujnu funkciju. iz izraza 6. odnosno da cijeli protok iz izvora biva zahvaćen ponorom.56. u tački: i sa radijusom: Na slici 6. za strujnu (6.61.) Poslije sreĎivanja dobiva se: (6.60.) Jednačine strujne linije se dobivaju za funkciju: .62.56.) Iz geometrijskih odnosa na bazi slike 6.(b) su punom linijom nacrtane strujne linije dobivene promjenom vrijednosti konstante .58.(a) je: tako da se funkcija potencijala moţe pisati kao: 100 . se dobiva . Ovo znači da segmenti luka kruga povezuju izvor i ponor.5. predstavlja jednačinu kruga sa centrom na osi.59. što uvrštavamo u izraz 6.61.5.58.

5.64. kao na slici 6. Analizirat će se slučaj kada udaljenost teţi nuli . cijeli protok izvora će biti zahvaćen ponorom ne uzrokujući nikakvo kretanje.5.) Kada i .63. dobiva se: 101 . tako da proizvod teţi konačnoj vrijednosti : Uz označavanje kao na slici 6.6.6. potencijal nastalog strujanja je: (6.) 6. Slika 6.6.: Dvopol ili dipol Ako su izvor i ponor istog jediničnog protoka (izdašnosti). a jedinični protok beskonačnosti . Neto protok je jednak nuli. DVOPOL ILI DIPOL Interesantna strujna slika se dobije kada se izvor i ponor istovremeno pribliţavaju koordinatnom početku sistema.(6.(a).

odnosno predstavlja familiju krugova sa centrom na osi i sa koordinatama centra: i radijusom: 102 .65.) Uvrštavajući izraz 6.) Ekvipotencijalne linije se dobiju iz izraza 6.69.) Zanemarujući članove višeg u izrazu 6.) Izraz 6.(6.) Primjenom teoreme kosinusa na trouglove prikazane na slici 6.. u izrazu 6. dobiva se: (6.65. (6.71.68. uz uslov : ili poslije sreĎivanja: (6.66.67. predstavlja parametarsku jednačinu sa parametrom .71.70.66.(a). u izraz 6.6.. i uvrštavanjem u izraz 6. dobiva se: (6..) Oduzimajući drugu jednačunu od prve.) Obzirom da se dobiva: i količnik je male vrijednosti. Razvojem logaritamske funkcije u red.69. dobiva se: odnosno: (6. dobiva se: (6.72.67.72.) ili u Dekartovom koordinatnom sistemu: (6.68.

75.7. i neka je dvopol lociran u centar koordinatnog sistema .75.28.što pokazuje da je osa tangenta na ekvipotencijalne linije.a). analogno kao i kod ekvipotencijalnih linija: (6.) Strujne linije se dobivaju za .74.) Jednačina 6. Kako su oba strujanja nevrtloţna.: i već prikazanog načina izvoĎenja: (6. 6.73. sa vrijednošću parametra u tački: predstavlja familiju krugova sa centrom na osi i radijusom: osa je tangenta na krugove – strujne linije. strujna funkcija superponiranog strujanja je: Ako se usvoji cilindrični koordinatni sistem dobiva se: 103 .6. izraz 6.5. .. dobivamo komponente brzine: Na osnovu funkcije potencijala Strujnu funkciju dobivamo primjenom Koši-Riemanovih uslova 6.) ili u Dekartovom koordinatnom sistemu: (6.70. Neka paralelno strujanje ima konstantnu brzinu u pravcu ose. SUPERPOZICIJA DVOPOLA I PARALELNOG STRUJANJA Posebno zanimljivu sliku strujanja daje superpozicija dva prethodno analizirana nevrtloţna strujanja: dvopol i paralelno strujanje (slika 6.

Kako kroz nultu strujnu liniju nema protoka fluida ista se moţe smatrati kao čvrsta kontura.) Koristeći se dobivenim izrazima 6. i .) Komponente brzine su: (6.28.. Dobivena slika strujanja odgovara nevrtloţnom strujanju oko cilindra. ..79.) Jednačina 6. Koši-Riemanovim uslovima 6.78.) Raspored brzine po konturi cilindra se odreĎuje iz uslova : Promjena brzine po periferiji cilindra grafički je prikazana na slici 6.76. ili iz izraz 6. nulta strujna linija je osa i krug radijusa: Veličina radijusa zavisi od jačine dvopola i brzine paralelnog tečenja .7.77. Za brzina . je: Od posebnog interesa je nulta strujna linija (6.76. i već poznatim načinom se moţe odrediti funkcija potencijala brzine. radijusa . Ove tačke se nazivaju zaustavnim tačkama i označene su sa i Maksimalna brzina fluida se postiţe u tačkama cilindra za i iznosi tj.) Strujne linije se dobivaju za . . brzina je dva puta veća od brzine u neporemećenom toku.(6. 6.77.(c). 104 .79. Zato je pogodno da se strujna funkcija 6. je zadovoljena za: Dakle.80.78.76. izrazi pomoću radijusa : (6. kao: (6.

Uobičajeno je da se rezultujuća sila po jedinici visine tijela razloţi na komponente: silu u pravcu strujanja i silu u pravcu koji je normalan na pravac neporemećenog strujanja. analizirat će se raspored pritisaka kod nevrtloţnog strujanja na bazi poznatog rasporeda brzina i Bernulijeve jednačine. Primjenjujući Bernulijevu jednačinu na strujanje neporemećenog toka. slika 6. Tada se prva sila naziva silom otpora .) Obzirom da je strujanje u horizontalnoj ravni i .Slika 6. dobiva se: 105 .8. Da bi se odredila sila kojom fluid djeluje na cilindar. a druga silom uzgona . dovoljno daleko od cilindra.: Superpozicija dvopola i paralelnog strujanja Jedan od problema mehanike fluida je odreĎivanje sila kojom fluid djeluje na okolna tijela. i stanje na konturi cilindra.81. dobiva se: (6. Interesantno je odrediti kojom silom fluid djeluje na cilindar radijusa .7.

83.: Sile otpora i uzgona Bezdimenzionalni raspored pritiska.85. izraz 6.8. Činjenica da pri opstrujavanju potopljenog tijela realnim fluidom uvijek postoji odreĎena sila. Na elementarnu površinu djeluje sila . sile uslijed dejstva pritiska predstavljaju jedine sile kojim fluid djeluje na cilindar. se polazilo od poznate funkcije potencijala i strujne funkcije.ili u bezdimenzijalnoj formi: (6.) Dakle sile otpora i uzgona su jednake nuli.5. U 106 .6.. od dejstva sile su: (6. a da je pri potencijalnom opstrujavanju tog tijela ona jednaka nuli. dobiva se.83.82. METODE ODREĐIVANJA FUNKCIJE POTENCIJALA U poglavlju 6. poznata je kao Dalamberov paradoks. i njihovim ispitivanjem se došlo do rješenja za strujanje fluida pri odgovarajućim konturnim uslovima. a time je i rezultujuća sila jednaka nuli .) Za silu uzgona se dobiva: (6.84. je prikazan na slici 6. uz uvrštavanja vrijednosti za na simetričan raspored pritisaka u odnosu na osu: . Komponente otpora i uzgona.82.) Integralenjem prve jednačine izraza 6. i za njega vrijedi: Strujanje je neviskozno..) Slika 6.8. 6. obzirom (6.

u okolini tačke .6. Postupak prelaska sa Laplasove diferencijalne jednačine na algebarski diferentni izraz koji opisuje dati tok. Za kompleksniji oblik konture.6. RAČUNSKE METODE Za egzaktno rješavanje Laplasove jednačine na raspolaganju nam stoje metode rješavanja parcijalnih diferencijalnih jednačina. One se baziraju na korištenju Furjeovih 29 redova. Postoji čitav niz metoda prevoĎenja diferencijalnih jednačina u sistem algebarskih diferencijalnih jednačina kao i njihovo rješavanje. Leţandrovih30 ili Beselovih31 funkcija. 6. i dr.1.86. Ove matematske metode fizike su pogodne za matematski definisane konture. na metodu integralnih jednačina i dr. da bi se preko njih došlo do rješenja problema. mada se u tu svrhu sve više koristi metod Gausove33 eliminacije ili inverzije matrice. radi čega i konačno rješenje predstavlja pribliţno rješenje postavljenog problema. U tom cilju funkcija . U osnovi problem se svodi na rješavanje Laplasove diferencijalne jednačine strujanja. METOD KONAČNIH RAZLIKA Ovom metodom se diferencijalne jednačine. Tako na primjer. Za date konturne uslove potrebno je naći sistem strujnih linija i linija potencijala. njihovo rješenje moţe biti egzaktno ili pribliţno. Ovaj metod je pogodan za primjenu računara.) Izvodi potencijala u tački se mogu izraziti pribliţno preko vrijednosti potencijala u okolnim tačkama: . za tačku mora biti: (6. Ovdje se daje klasičan primjer prevoĎenja razvijanjem u Tajlorov32 red i rješavanje dobivenog sistema metodom relaksacije.9. koje je teško definisati. koje treba da zadovolje ove funkcije pri datim konturnim uslovima. U čvornim tačkama nacrtane kvadratne mreţe trebaju se pretpostaviti vrijednosti potencijala. 6. slika 6. u ovom slučaju Laplasove. pokazan je na primjeru dvodimenzijalnog strujanja fluida oko neke čvrste granice. prevode u sistem algebarskih diferencijalnih jednačina. prvobitno rješenje je potrebno sukcesivno popravljati (metod relaksacije).1. se moţe aproksimirati Tajlorovim polinomom kao: 29 30 Joseph Fourier Andrien-Marie Legendre 31 Friedrich Bessel 32 Brook Taylor 33 Carl Friedrich Gauss 107 .1. U zavisnosti od uslova toka i oblika granica. koji zahtjeva pretpostavljanje vrijednosti funkcije potencijala u pojedinim tačkama mreţe.inţenjerskoj praksi najčešći slučajevi su upravo suprotni. Da bi se došlo do potrebnog stepena tačnosti rješenja. mora se prići pribliţnim numeričkim metodama rješavanja Laplasove jednačine. Njihove konačne vrijednosti trebaju biti takve da je za svaku tačku zadovoljena Laplasova jednačina.

. algebarski izraz kao najjednostavnija aproksimacija Laplasove jednačine za tačku je: (6.Slika 6.: Metod konačnih razlika Za tačku .91.90. U ovako formiranom sistemu jadnačina potrebno je izvršiti korekciju pretpostavljenih vrijednosti potencijala u pojedinim tačkama metodom relaksacije.87.) Sabiranjem izraza 6.88.88.) i za tačku . i 6.9.87. 108 .89. dobivamo: (6.) Zanemarujući sve članove reda veličine i veće. dok se ne doĎe do vrijednosti koje će zadovoljiti posljednji izraz sa odgovarajućom tačnošću.) Na isti način će se dobiti odgovarajući algebarski izrazi za sve tačke kvadratne mreţe. posmatrajući ih kao i tačku . . : (6.) Na sličan način se moţe dobiti izraz za tačke i : (6. dobiva se: (6.

6. itd. Konstantan potencijal brzine odgovara dobrom provodniku. Nadalje. MEMBRANSKA ANALOGIJA Izohipse tanke trodimenzionalne elastične membrane (od gume ili filma sapunice) projektovane na horizontalnu ravan odgovaraju strujnim linijama dvodimenzionalnog potencijalnog strujanja fluida. Osnovna prednost ove metode je u mogućnosti dobivanja strujne slike za konturne granice bilo kakve konfiguracije. a oblast 109 . Koji od navedenih uzeti kao model za posmatrano strujanje fluida zavisi od najpodesnije eksperimentalne opreme. Analogno. Na slici 6. susreće se i u nizu drugih fizičkih pojava. je prikazano odreĎivanje potencijala brzine kod opstrujavanja cilindra u dvodimenzionalnom kanalu. Dakle. strujna mreţa se moţe pribliţno odrediti pomoću analogije sa električnim potencijalom. laminarno strujanje izrazito viskoznog fluida. naponsko stanje membrane. što pokazuje da je normalno na osu kanala. 6. pored primjera strujanja idealnog fluida. METOD ANALOGIJE Uslov da karakteristična veličina neke pojave zadovoljava Laplasovu jednačinu. Taj dio polja izraĎen je od dobrog provodnika i spojen sa izvorom potencijala (baterija). zato što se električne veličine mogu lako mjeriti. Pretpostavlja se da je membrana tako tanka da su njena krutost kao i sile gravitacije zanemarljive. prostiranje magnetnih i drugih talasa. Jednačina je identična sa jednačinom koja vaţi za funkciju potencijala brzine i strujnu funkciju . ELEKTRO ANALOGIJA Ako analitički oblici strujne funkcije i funkcije potencijala nisu poznati. Takve su: provoĎenje toplote ili elektriciteta. raspored napona u polju provodnika je analogan rasporedu funkcije potencijala brzine. Svaka od ovih pojava moţe posluţiti kao model (analog) odgovarajućem potencijalnom strujnom polju fluida.1. 6. Za homogeni električni provodnik polje napona je definisano jednačinom: gdje je veličina napona. Kod ove metode odreĎivanja strujne slike problemi su isključivo tehničke prirode – formiranje membrane traţenih karakteristika i odreĎivanje izohipsi na njoj. a da su ugibi membrane tako maleni da se sekundarni naponi uslijed njih mogu zanemariti.Ovakav metod je mukotrpan i dug ukoliko se ne koriste računari. Cilindar i bočne konture izraĎene su od izolatora. električno polje mora biti i geometrijski slično fluidnom polju. ako su granični uslovi slični.6. pretpostavlja se da su unutrašnji naponi svugdje i u svim pravcima isti. Čvrsta kontura u fluidnom polju analogno odgovara ploči izolatora.2.10. 6.6.2.2.1. Dovoljno daleko ispred i iza cilindra raspored brzina je konstantan. odnosno nagiba površine membrane u pojedinim tačkama. Analogija sa električnim poljem napona posebno je pogodna.

Praktično. električni otpornici se podešavaju prema navedenom izrazu.: Elektro analogija Mjerenje rasporeda električnog potencijala homogenog električnog provodnika ostvareno je pomoću Vistonovog34 mosta. Slika 6. električni otpori koji su unaprijed poznati i definišu se pomoću kliznog reostata.koja odgovara fluidnom polju izraĎena je od homogenog električnog provodnika u obliku ravne ploče. razlika potencijala izmeĎu elektroda .10. kako bi dali isti količnik. Tada se sondom traţe tačke na provodniku za koje je most u ravnoteţi. kada se ţeli odrediti ţeljena površina potencijala . a njena veličina je jednaka gradijentu potencijala u toj tački. Na taj način se dolazi do odgovarajućeg sistema strujnih linija. Kada je most u ravnoteţi i galvanometar pokazuje nulti otklon. U svakoj tački tako dobivenog sistema ekvipotencijalnih linija brzina je normalna na njih. 34 Sir Charles Wheatstone 110 . Te tačke leţe na ekvipotencijalnoj liniji. vrijedi: gdje su: razlika potencijala izmeĎu elektrode i bilo koje tačke (tačka N).

sadrţi kinetičku energiju koja se tokom vremena transformiše u toplotnu energiju.1. svjedoči o tome da je u tom dijelu struje: (7. Zato se mora pretpostaviti da će zbog otpora. elementarni ili konačni. Ova sila usporava kretanje fluida i predstavlja otpor. u granicama svoje slobodne molekularne putanje. tada bi se u dodiru sa 'zalijepljenim' slojem stvorila neizmjerno jaka sila koja bi mogla da se suprotstavi silama adhezije. ali je za praktičnu primjenu. Ovaj prostor. DINAMIKA VISKOZNOG FLUIDA FIZIČKA RAZMATRANJA Moţe se zamisliti slika o razvoju strujanja iznad neograničene idealno ravne i glatke čvrste konture i to od stanja mirovanja pa do neke ustaljene brzine. kao sporiji. Iz ovoga slijedi da nema smisla zanemarivati granični sloj pri malim brzinama kretanja fluida. Običajno je da se vidljivo rotiranje fluidne mase označava kao vrtlog. a rastojanje od ploče do mjesta izjednačenja brzina predstavlja debljinu graničnog sloja.7. Tada bi se moglo smatrati da granični sloj pripada konturi tijela. Nastanak elementarnih vrtloga je usko vezan za unutrašnje trenje fluida. pa tako ulaze i u slojeve fluida koji se kreće. Ovaj ih povlači. dok je opravdano i korisno da se tako postupi i kada su brzine velike. Time bi se dobio formalan prelaz od realnog fluida prema neviskoznom. nalaze u relativnom mirovanju prema brţim elementima.) Dakle. a ne pritisak i brzina. što fizički znači da ih ubrzava. za otpor koji struja fluida mora savladati prilikom prelaska preko čvrste konture. tako da se oni bliţe ploči. pa bi se ovi nevidljivi vrtlozi mogli nazvati 'elementarnim vrtlozima'. Pri ovom se povećava unutrašnja energija fluida. da se molekule kreću kaotično. Uobičajeno je da se taj otpor pripisuje djelovanju unutrašnjeg fluidnog trenja. Svaki vrtlog. MeĎutim. fluidni elementi rotiraju. kao kada bi fluid bio neviskozan. Teoretski. uslijed adhezije. opadati 111 . fluidu. upravo kao da je uz nju očvrsnuo. 7. tj. u opštem slučaju. Iz kinetičke teorije gasova je poznato. naziva se granični sloj (prema Prandtlu). Ova pojava se nastavlja sve dok se strujanje ne ustali.1. od ploče do mjesta izjednačenja brzina. u funkciji udaljenosti od ploče. brzine obliţnjih fluidnih slojeva bi se izjednačile tek na beskonačnom rastojanju od ploče. izjednačenje nastupilo već na mjestu gdje je brzina manja za 1% od brzine u neporemećenom toku. a posljedica toga se ispoljava kao sila u dodirnoj površini slojeva. koja bi cijelom toku imala istu vrijednost. Istog trenutka kada se uspore elementi fluida uz ploču. nastaje razlika brzina izmeĎu njih i susjednih elemenata fluida. Zato meĎu njima nastaje 'trenje' uz posljedicu koja je opisana. potencijalnom. Naravno. kada se fluid pokrene moţe se očekivati da će u kretanju biti ometani samo oni elementi koji su u kontaktu sa pločom. Promjenljivost brzine u graničnom sloju. Granični sloj bi teţio veoma maloj debljini jedino kada bi se fluid kretao veoma brzo. ovi zaključci vaţe samo za slojevito-laminarno strujanje fluida. iako se to prostim okom ne primjećuje.

da stanje napona u tački odreĎuje 9 veličina: tri normalne komponente i šest tangencijalnih i . od promjene brzine po jedinici okomito na čvrstu konturu. od gustine fluida i od dubine do koje prodiru molekuli usporenih elemenata fluida. iz nauke o otpornosti materijala. Njutn je postavio slijedeći izraz za napon smicanja u laminarnoj struji: (7. ostaju Njutnovi principi koji odraĎuju sile kao proizvod mase i ubrzanja. izvora još jedne sile koja veoma jako utiče na kretanje fluidne mase. Drugo slovo odreĎuje pravac djelovanja napona.2. nestišljiv fluid ili adijabatska promjena stanja stišljivog fluida. pa će jednačina kontinuiteta imati oblik: (7.pritisak i brzina u struji fluida. vaţi i za viskozni fluid. slika 7. U isto vrijeme. da će se otpor povećavati ukoliko se više vrtloga formira u jedinici vremena. Zato i one vrijede. bočne strane paralelopipeda trpe normalne i tangencijalne sile. kontinuiteta. kao u idealnom fluidu. uglavnom. S jedne strane. to bi značilo uspostavljanje veze izmeĎu mehaničkih i termodinamičkih pojava. 7. Uslijed velikih teškoća koje oko ovoga nastaju.3. Poznato je. na istom principu. tjeme diferencijalno malog pravouglog paralelopipeda sa stranicama i . pri čemu normalne sile više nisu nezavisne od pravca. U tangencijalnih napona. tj. Iz ovih razloga. zadrţat će svoj raniji oblik i karakteristična jednačina. utvrditi stanje napona.) Prirodno je da na snazi. pretpostavlja se da je uticaj toplote beznačajan pa se neće uzimati u obzir. ali pod uslovom da se dopune novim članovima koji zavise od trenja. a označavaju pravac normalne na toj strani. Posljedica toga će biti da viskozitet ostaje konstantan iako se on mijenja sa temperaturom. i dalje.4. Kao što je poznato. Indeksi uz normalne napone pokazuju stranu paralelopipeda na koju naponi djeluju. takoĎe. to zavisi od intenziteta rotora vektora brzine. prvo slovo u indeksu pokazuje pravac normale i time odreĎuje stranu paralelopipeda na koju se odnosi.1.2. zbog veza: 112 . ako je fluid nestišljiv: (7. Uslijed viskoziteta. Uslov neprekidnosti. Ojlerove jednačine su izvedene. a sa druge strane. indeks pokazuje i pravac u kojem djeluje odgovarajući normalni napon. DEJSTVO SILA VISKOZITETA Da bi se u diferencijalne jednačine za kretanje fluida uvele sile koje zavise od viskoziteta treba.) odnosno. Kako trenje izaziva promjenu toplotnog stanja fluida. komponenta brzine u pravcu ose. najprije. Jasno je i to.) gdje su: koeficijent dinamičkog viskoziteta. Posmatraće se. Neka je tačka proizvoljna tačka u fluidu.

računate po jedinici zapremine. Rezultujuće sile u pravcu i se dobivaju sabiranjem svih sila u odgovarajućem pravcu vodeći računa o smjeru.) Broj komponenata tangencijalnih napona se sada svodi na tri.a) (7. Za pravac ose. poslije sreĎivanja: Analogno se moţe uraditi i za pravce i ose: Odavde slijedi da projekcije sile.1.b) 113 . ima se: odnosno.: Dejstvo sila viskoziteta Da bi se dobila sila koja djeluje na stranicu paralelopipeda treba svaki napon pomnoţiti površinom odgovarajuće stranice. imaju vrijednosti: (7.5.6. Slika 7.6.(7.

(7.c) Dakle. kako bi se dobili rezultati koji će se slagati sa eksperimentima. Prema učinjenoj pretpostavci. Dakle. i koji zavise od pravca. treba jednostavno oduzeti od normalnih napona.7. Prirodno je da se naponi poveţu sa brzinama deformacije fluidnih elemenata jer su ove brzine posljedica napona. Što se tiče veličine napona.) 114 . što odgovara Njutnovom zakonu. treba uvesti neke pretpostavke. pretpostavka o tangentnim naponima dovodi do izraza: (7. da se komponente napona mogu izraziti kao linearne funkcije odgovarajućih brzina deformacije. a javlja se i u idealnom fluidu. PRETPOSTAVKE O NAPONIMA Ako se posmatraju samo naponi prouzrokovani viskozitetom. javljaju se normalni pritisci i razne tangencijalne sile.3.) gdje je nepoznati koeficijent proporcionalnosti. pritisak koji je jednak u svim pravcima. kako normalnih tako i tangencijalnih. Uobičajeno je da se koeficijent proporcionalnosti uzima jednak i da je konstantan (polovina vrijednosti koeficijenta proporcionalnosti je jednaka dinamičkom viskozitetu). i principu simetrije.6. Na sličan način.8. Ove promjene su posljedica djelovanja normalnih napona i . kao što je u idealnom fluidu. 7. umjesto normalnog pritiska jednakog u svim pravcima. normalni naponi koji zavise od viskoziteta su: Tangencijalni naponi su posljedica viskoziteta fluida i ne mogu se pojaviti u idealnom fluidu. One trebaju biti jednostavne i prirodne. odgovarale bi slijedeće veze izmeĎu napona i brzina deformacije: (7. Pretpostavka je. Duţine stranica paralelopipeda se mijenjaju proporcionalno sa .

) 7.14. izraţene projekcijama brzine. dakle.) Obično se pretpostavlja da ne zavisi od pravca. Za projekciju u pravcu ose imamo: 115 . koji djeluju u pravcima koordinatnih osa.6.4. i . NAVIJE-STOKSOVE JEDNAČINE Uvrštavanjem izraza 7. na koordinatnim osama.10. i 7. normalni naponi i zavise od pravca.13.14.10. tj.) Na osnovu izraza 7. dobivamo: (7.) Obzirom da je: (7.7. i 7.) ili (7.11. u izraze 7.Kao što se vidi. da je jednak pritisku javlja u jednačinama izvedenim za strujanje neviskoznog fluida.12.: (7.) se dobiva: koji se (7. pod nazivom fluidni pritisak u nekoj tački ..) Sada izrazi za normalne napone glase: (7.8. U mehanici viskoznog fluida. Sabiranjem jednačina (7.9. dobivaju se projekcije unutrašnjih sila. podrazumjeva se srednja vrijednost pritisaka .11.

.) U poglavlju 4.16.) Vidi se..) Odnosno.. doda Ojlerovoj jednačini 4.) Dakle. dobiva se jednačina za kretanje viskoznog fluida u obliku: 116 .) gdje je Laplasov operator: Analogno se moţe izvesti i za projekcije u pravcima i osa: (7.) Izraz za rezultujuću unutrašnju silu po jedinici zapremine. poslije uvrštavanja komponenti. (7. je izvedena Ojlerova diferencijalna jednačina u vektorskom obliku za kretanje idealnog fluida. izraz 4.18..15. u jednačini kretanja 7. član: (7.18. ako se ovaj član.17.ili (7.15. i sreĎivanja: (7. od uticaja viskoziteta fluida postoji. i čitav izraz podjeli sa . u vektorskom obliku. za : . izraz 7.19. izraz 7.4.11.19.: U Ojlerovoj jednačini. u opštem slučaju glasi: (7. unutrašnjim silama po jedinici zapremine odgovara član – Za viskozne fluide ovaj član treba zamijeniti izrazom 7.15.11.17.

jednačina 7.20. pa je njihovo rješavanje veoma teško. poznate još iz devetnaestog stoljeća. uprosti.) odnosno. a zbog članova drugog su reda. Kada je fluid nestišljiv.21.23. i koje uz pomoć početnih i graničnih uslova potpuno definišu Zbog pogodnosti rada u cilindričnom koordinatnom sistemu. neke ili sve. odnosno 7.) 35 36 Claude-Louis Navier George Gabriel Stokes 117 . Danas ne postoji niti jedno rješenje Navije-Stoksovih jednačina koje bi istovremeno sadrţavalo. predstavlja Navier35 . navedene su Navije-Stoksove jednačine u ovom sistemu : (7. zajedno sa jednačinom kontinuiteta i karakterističnom jednačinom..Stoksovu36 jednačinu kretanja viskoznog fluida u vektorskom obliku.21.. predstavlja sistem diferencijalnih jednačina koje sluţe za odreĎivanje i kretanje viskoznog fluida.(7.) Iako su Navije-Stoksove jednačine. i postaje: dopušta da se Navije-Stoksova jednačina (7.20.20.4.20. Dobiveni izraz 7. u skalarnom obliku: (7. nemaju opšte rješenje. u prezentiranom obliku.22. kinematski viskozitet. konvektivne ili viskozne članove. Zbog prisustva konvektivnih članova tipa jednačine su parcijalne i nelinearne. a koje vjerno predstavljaju slučaj strujanja u nekim graničnim uslovima.) gdje su: zapreminska sila po jedinici mase fluida. 7.. Vektorska jednačina 7.

) 7.(7.5. kada takve jednačine vjerno prikazuju kretanje. Pokazat ćemo neka egzaktna rješenja Navije-Stoksovih jednačina za laminarno kretanje u jednostavnim graničnim uslovima. Kod ovakvog kretanja se moţe zamisliti da se fluid kreće u slojevima. slika 7. 7. NEKA EGZAKTNA RJEŠENJA NAVIJE-STOKSOVIH JEDNAČINA Navije-Stoksove jednačine se primjenjuju u širokoj kategoriji kretanja viskoznog fluida. odnosno svesti samo na linearne članove. Ovdje se pod egzaktnim rješenjem Navije-Stoksovih jednačina podrazumijeva analitičko rješenje pojednostavljenih jednačina.2. Pretpostavlja se da su ploče beskonačne površine i da se nalaze na konstantnom rastojanju.1.23.5. Koordinatni sistem je postavljen tako da je osa usmjerena u pravcu kretanja fluida. Najjednostavniji oblik kretanja viskoznog fluida je laminarno.: Ustaljeno kretanje fluida izmeĎu paralelnih ploča 118 . Pojednostavljenje Navije-Stoksovih jednačina se postiţe izostavljanjem pojedinih članova iz jednačina. Ploče mogu mirovati ili se kretati konstantnom brzinom. kada ti članovi zbog prirode kretanja ne postoje. USTALJENO KRETANJE IZMEĐU PARALELNIH PLOČA. uz kontinualnu promjenu brzine toka. NESTIŠLJIVOG FLUIDA KONSTANTNOG VISKOZITETA Za ustaljeno kretanje izmeĎu paralelnih ploča postoji egzaktno rješenje Navije-Stoksovih jednačina.2. a osa je normalna na x-z ravan. Analitičko rješenje Navije-Stoksovih jednačina se najlakše nalazi kada se one mogu pojednostavniti. Slika 7. osa je normalna na horizontalnu ravan. Laminarno kretanje se pojavljuje kod nekih jednostavnih graničnih uslova.

u Dekartovom koordinatnom sistemu: Obzirom da je fluid nestišljiv. tada je: Uvrštavajući ovo u jednačine kretanja dobiva se: Ako se umjesto pritiska i zapreminske sile uvede generalisani pritisak: koji obuhvata djelovanje pritisnih i vanjskih sila. jednačina kontinuiteta se moţe pisati: Uslov stacionarnosti.22. ustaljenosti. tada je: Uvrštavanjem ovih uslova u jednačinu kontinuiteta dobiva se: Diferenciranjem ove jednačine dobiva se: Obzirom da je moţe se napisati . kretanja ukazuje da su svi članovi: Ako je osa orjentisana u pravcu kretanja fluida.. Neka od zapreminskih sila djeluje samo sila gravitacije. dobiva se: 119 .Za opis kretanja fluida izmeĎu paralelnih ploča prirodno je izabrati Navije-Stoksove jednačine. izraz 7.

slika 7. gornja.1.24. a komponenta brzine funkcija samo varijable.5. a druga. a desna funcija od .3.) i (7.) Konstante i se odreĎuju iz graničnih uslova. Ovakav opis uslova kretanja fluida nameće slijedeće granične uslove za brzinu: Granični uslovi za pritisak su: 37 Maurice Marie Alfred Couette 120 .1. se kreće konstantom brzinom U. respektivno. odnosno: Kako je funkcija samo od varijable. KUETOVO KRETANJE Kod Kuetovog37 kretanja donja ploča se nalazi u stanju mirovanja. jednačinu je moguće zadovoljiti samo ako je: Integracijom ovih jednačina dobiva se: ili (7. Nadalje će biti analizirana strujanja za dva tipa graničnih uslova.Iz posljednje dvije jednačine se vidi da nije funkcija i . 7.25. oznaka za parcijalno diferenciranje u prvoj jednačini se mogu zamjeniti izrazima za totalno diferenciranje: odnosno: Kako je lijeva strana jednačine funkcija samo od .

izrazi 7.) (7... u jednačinu 7. iz jednačine 7.31.. dobiva se: a odavde se odreĎuju konstante: (7.27. u jednačinu 7.27. izrazi 7. dobiva se: 121 .) (7.28.26.29.31..) gdje je sa označeno: (7.: Kuetovo kretanje Uvrštavanjem graničnih uslova u jednačinu 7. i 7..) Zamjenom konstanti.) Zamjenom konstanti.25.) Korištenjem graničnih uslova za pritisak. dobiva se: ili (7. se dobiva: Odavde se odreĎuju konstante: (7.24.30.Slika 7.3. i 7.30.25.24.26.

za dobiva se: (7..5. fluid struji u smjeru koji je suprotan smjeru kretanja ploče.) Za razne vrijednosti parametra . Granične uslovi za brzinu: Granični uslovi za pritisak: 38 Jean Louise Marie Poiseuille 122 . Ta vrijednost je moguća samo ako je .4. raspored brzina izmeĎu ploča je prikazan na slici 7. . Kada vrijednosti opadne ispod vrijednosti .: Raspored brzina izmeĎu ploča Vrijednosti odgovara linearni raspored brzina. Ovakav pritisak uzrokuje silu koja se suprotstavlja dejstvu pokretne ploče. ako ne postoji gradijent pritiska u pravcu kretanja Pozitivnim vrijednostima parametra. . izraz 7. počinje povratno strujanje.1.1.33. su posljedica porasta pritiska u pravcu kretanja ploče Negativne vrijednosti parametra.29. odgovara smanjenje pritiska u pravcu kretanja i povećanje brzine u odnosu na linearni raspored. u izraz 7.. Slika 7.4. 7.) Uvrštavanjem konstante . skica 7.(7. tj. .32.31. na dijelu visine rastojanja ploča neposredno iznad nepokretne ploče. ploče .5. PUAZEJEVO KRETANJE Kod Puazejevog38 kretanja obadvije ploče su nepokretne i kretanje fluida je posljedica dejstva pritiska. Tada.

Slika 7.5.: Puazejevo kretanje

Uvrštavajući granične uslove za brzine u izraz 7.25.:
(7.34.)

dobiva se:
(7.35.) (7.36.)

U prvom slučaju oduzimajući, a u drugom sabirajući jednačine 7.35. i 7.36., dobivamo vrijednosti za konstante:
(7.37.) (7.38.)

Zamjenom konstanti, izrazi 7.37. i 7.38., u izraz 7.34. za raspored brzine, dobiva se:
(7.39.)

Korištenjem graničnih uslova za pritisak, iz jednačine 7.24. se dobiva: Odavde se odreĎuju vrijednosti za konstante:
(7.30.) (7.31.)

Konačno se moţe dobiti izraz za raspored pritiska:
(7.32.)

i vidi se da je raspored pritiska u presjeku hidrostatski. Uvrštavajući vrijednost konstante , izraz 7.31., u izraz za raspored brzine, dobiva se:

123

(7.33.)

Raspored brzine je paraboličan, slike 7.5. i 7.6., sa maksimalnom brzinom na osi

:
(7.34.)

Slika 7.6.: Raspored brzina

Prema definiciji srednje brzine, slijedi:
(7.35.)

odnosno,
(7.36.)

Iz izraza 7.36. za vrijednost srednje brzine, se moţe pisati:
(7.37.)

ili izraţeno preko jediničnog protoka (dimenzija normalno na ravan crteža je jedinična):
(7.38.)

gdje je

jedinični protok.

Dobivena razlika pritisaka, izraz 7.38., je potrebna da bi se kroz jediničnu površinu presjeka transportovala jedinična količina fluida na udaljenost . Eksperimenti su pokazali, da navedeni izrazi vrijede za male brzine strujanja, odnosno za strujanja sa Rejnoldsovim brojem:

7.5.1.1.

HAGEN-PUAZEJEVO KRETANJE

Ustaljeno kretanje nestišljivog fluida konstantne viskoznosti kroz cijev, okruglog poprečnog presjeka, beskonačne duţine je poznato kao Hagen39- Puazejevo kretanje. Oblik cijevi nameće

39

Gotthilf Heinrich Ludwig Hagen

124

izbor cilindričnog koordinatnog sistema. Navije-Stoksove jednačine u cilindričnom koordinatnom sistemu, prema izrazu 7.23., glase:

a jednačina kontinuiteta, prema izrazu 3.51.:

Ovaj sistem od četiri parcijalne diferencijalne jednačine predstavlja zatvoreni sistem dovoljan da se odrede četiri varijable: i . Fluid se kreće u polju gravitacije i na njega djeluje sila gravitacije. Naprijed uraĎene analize Kuetovog i Puazejevog kretanja su pokazale da sila gravitacije uzrokuje hidrostatički raspored pritisaka u posmatranom presjeku. Imajući u vidu tu činjenicu, iz Navije-Stoksovih jednačina se mogu izostaviti članovi: i . Nadalje, uproštenja datog sistema jednačina se mogu postići uvoĎenjem uslova stacionarnosti,

Za kretanje paralelno

osi, bez vrtloţnog kretanja fluida, moţe se pisati:
(7.39.)

Uvrštavanjem uslova 7.39. u jednačinu kontinuiteta 3.51. se dobiva:

i poslije diferenciranja,

Iz prethodnog izraza slijedi:

Konačno, izostavljanjem komponenti zapreminskih sila i uvoĎenjem navedenih uslova, dobiva se:

125

) Druga jednačina 7.40. Integracijom prve jednačine 7. se moţe Kako je komponenta brzine napisati: (7.42.) Jednačine 7.40. se vidi da je pritisak funkcija samo od varijable .42..41.(7. samo ako je : (7. smjenom : i ona ima. tj.43.42.: funkcija samo varijable . se dobiva: (7. tzv.) Jednačina 7. treća jednačina 7. su linearne diferencijalne jednačine.42.41. Ojlerov multiplikator: Opšti integral dobivamo po formuli: odnosno: 126 .40. je zadovoljena. se svodi na linearnu diferencijalnu jednačinu prvog reda.) Iz prve i druge jednačine 7.

Konstante integracije se odreĎuju iz graničnih uslova.) (7.46.45.: dobivamo vrijednosti za konstante: (7.47. imamo: (7.43.44.) Granične uslovi za brzinu: Drugi granični uslov je posljedica simetrije oko ose. vidi sliku 7.7.47.48.) (7.7.: Hagen-Puazejevo kretanje Granični uslovi za pritisak: Uvrštavajući granične uslove u jednačinu 7. Na osnovu ovih graničnih uslova se dobivaju vrijednosti konstanti: (7.) Uvrštavajući vrijednosti konstanti 7. i 7. u izraz za brzinu.49. Slika 7.) 127 .) Sada moţemo napisati izraz o rasporedu pritisaka u cijevi: (7.48.

) Eksperimenti su potvrdili korektnost izraza za raspored brzine i pritiska. dobiva se izraz za raspored brzine u cijevi: (7.52.50. i 7.50.49. piše u obliku: (7. za koje vrijedi (laminarno kretanje). prečnika : (7. odnosno.. . dobiva se: ili (7. U skladu sa izrazima za pad pritiska pri turbulentnom strujanju..55. se moţe dobiti izraz za pad pritiska u dionici cijevnog voda duţine i radijusa . uvrsti i vrijednost konstante .) ili izraţeno preko protoka. iz izraza 7.44..54. Kretanje fluida pri je nestabilno i pri najmanjem poremećaju prelazi u turbulentno kretanje. Dobivena relacija je analogna Omovom40 zakonu u elektrotehnici.54. za srednju brzinu. uobičajeno je da se jednačina 7.) Iz izraza 7.Ako se u izraz 7.52. 40 Georg Simon Om 128 .55. se moţe vidjeti da je raspored brzina paraboličan. dobiva se: (7. sa maksimalnom brzinom u osi cijevi.) Pad pritiska je proporcionalan protoku .51.56.53.) Korištenjem definicije srednje brzine u presjeku.: (7. za pad pritiska.) Iz izraza 7.53. za : (7.) Izjednačavajući izraze 7. gdje je pad napona proporcionalan jačini struje.

raspored brzina na ulazu u cijev.57.: Raspored brzine pri ulasku u cijev Pod dejstvom meĎumolekularnih sila. za razvojna duţina iznosi rješenje vrijedi za dio cijevi gdje je . Langar 41 je izveo pribliţnu formulu za razvojnu duţinu: (7. Da bi se zadovoljila jednačina kontinuiteta i da bi kroz presjek prolazio isti protok kao kroz presjek . je pribliţno konstantna . Duţina se naziva razvojnom dužinom. što se prenosi mehanizmom viskoznih sila u vidu usporavanja fluidnih slojeva u neposrednoj blizini zida. uniforman. Langhaar 129 . Rješenja izvedena za Hagen-Puazejevo kretanje ne mogu biti primijenjena unutar razvojne duţine.8. sa aspekta reţima kretanja. fluid se u blizini ose mora ubrzati. Niz struju fluida debljina graničnog sloja raste uz povećanje brzine u osi cijevi. To uzrokuje formiranje graničnog sloja čija debljina raste niz struju. Slika 7.) Na primjer.8. slika 7. brzina fluida na zidu cijevi je . . Raspored brzine fluida u blizini je konstantan. Dakle. Uslijed ubrzanog kretanja fluida i oblikovanog ulaza u cijev. vaţan praktični značaj ima i konačna duţina cijevi. Hagen-Puazejevo 41 Henry L. . Na udaljenosti granični sloj se širi do ose cijevi i dalje je promjena brzine zanemarljiva.Pored korektnosti dobivenih izraza.

Ovu zabludu o jedinom mogućem vidu kretanja fluida korigovali su hidrodinamičari tek u drugoj polovini XIX vijeka. Ovakvo nepravilno i kaotično kretanje fluida. Ako je jedna od ovih zavisnosti izostavljena. tj. Laminarno strujanje moţe preći samo u neku drugu formu laminarnog toka ili moţe doći do prigušenja i uspostavljanja prvobitnog laminarnog reţima. ne mora rezultirati pojavom turbulencije. kao na slici 8. slika 8. Nepravilnost promjene ovih veličina je ipak takvog karaktera da se one mogu opisati zakonima vjerovatnoće.1. unutrašnji – indukovani poremećaj koji moţe da dovede do povećanja devijacije kontaktne površine kroz dalje faze. Ova haotičnost i nepravilnost u kretanju fluida je uzrok pojavi fluktuacija. Ukoliko na neki način doĎe do poremećaja kontaktne površine. analogno onom na nivou molekula. sa ili bez prisustva čvrste granice.1.8. turbulencija. viskoziteta. slika 8. U ovakvoj definiciji. TURBULENCIJA Ideja o isključivo laminarnom kretanju fluida bila je dugo zastupana meĎu hidrauličarima i hidrodinamičarima. Poremećaj moţe biti unutarnji ili vanjski. Na mjestima povećanja ovog razmaka dolazi do smanjenja brzine. i obratno. Ovdje se neće izlagati matematska analiza nestabilnosti laminarnog toka nego će se dati. definisanih njihovom talasnom duţinom. poremećen je i uslov konstantnosti pritiska u susjednim slojevima fluida zbog nastale lokalne razlike u rastojanju izmeĎu strujnih linija. bez obzira na veličinu brzine. pritisak. Sam poremećaj u toku. Prandtlova šema nastanka turbulencije. a u zavisnosti od rasporeda brzine i pritisaka u toku. na primjeru strujanja dva paralelna toka neviskoznog fluida sa brzinama suprotnog smjera. koja u potpunosti specificira karakter turbulentnog kretanja fluida.1. Smatralo se da se fluidi pod bilo kojim uslovima toka. veličina toka kao što su brzine. kretanje fluida nije turbulentno. njegovih linearnih dimenzija i fizičkih svojstava fluida. Ovom pojavom razlike pritisaka na stranama poremećene kontaktne površine formirao se dopunski.1. mora biti uključena funkcionalna zavisnost posmatrane veličine toka po vremenu i prostoru.(c). Ukazano je da postoji i drugi vid kretanja fluida kod kojega dolazi do procesa miješanja na nivou elemenata i veće mase fluida. gustine i dimenzija toka.(b). danas najšire prihvaćena. uvijek kreću u lamelama. uslijed dominantnog dejstva sila viskoziteta. Fluid ne mijenja poloţaj samo unutar lamela nego dolazi i do razmjene mase fluida kako izmeĎu susjednih tako i izmeĎu udaljenih slojeva fluida. slučajnog karaktera po vremenu i prostoru. 130 . odnosno do povećanja pritiska.(a). Sve one imaju zajedničku postavku da do turbulencije dolazi uslijed poremećaja u toku. Na obadvije strane kontaktne površine ova dva sloja fluida pritisci su isti. 8. temperatura i dr. NESTABILNOST LAMINARNOG TOKA – NASTAJANJE TURBULENCIJE O postanku turbulencije do danas je dato niz teorija od kojih su najpoznatije teorije o nestabilnosti laminarnog toka. bez odgovarajućih navedenih uslova. unutar već postojećeg glavnog toka (koje u osnovi predstavlja intenzivni proces miješanja fluida u kojem razne veličine toka pokazuju karakter slučajne pojave po vremenu i prostoru iz kojih se uvijek mogu izdvojiti statističke srednje vrijednosti) naziva se turbulentno kretanje fluida ili prosto.

) je parametar nestabilnosti laminarnog toka i kriterij za prelaz iz laminarnog u turbulentni reţim kretanja fluida. itd. a ne za tok kao cjelinu. Jedino se povećanjem viskoziteta poremećaj u laminarnom toku moţe prigušiti i mogućnost njegovog prelaza u turbulentni tok se smanjuje. Moţe doći i do odvajanja odreĎene mase fluida od glavnog toka.: Nestabilnost laminarnog toka Ako je poremećeni laminarni tok viskozan. promjene oblika i poloţaja. viskozitet i blizina čvrste konture utiče na stabilnost laminarnog toka.1. u formi vrtloga.Slika 8. I pored njegove univerzalnosti u pogledu graničnih uslova toka. kao što je to pretpostavljeno na slici 8. povećava se sila inercije pa prema tome i tendencija pojave turbulencije. Za ovakav laminarni tok se kaţe da je stabilan. dok za prelazi u turbulentni reţim kretanja. koji rotira oko svoje ose. da je za laminarni tok stabilan za bilo kakav poremećaj u njenu.1. Ako je tok nestabilan. parametar nestabilnosti laminarnog toka nije pogodan za praktičnu primjenu jer se odnosi na odreĎenu zonu toka . Za razne granične uslove je pokazano.. Isto tako povećanjem gustine . Naravno. Konačan rezultat ovog procesa će biti sasvim nepravilno kretanje mase fluida u formi kaotičnog kretanja velikog broja vrtloga unutar struje glavnog toka. tako da se i pri najmanjem daljem poremećaju strujna slika mijenja u odnosu na prvobitnu. Bezdimenzionalna kombinacija navedenih veličina: (8. ona ukazuje da će u fluidu većeg gradijenta brzine prije doći do pojave turbulencije. (b) i na kraju početnu fazu (a). dolazi do njihovog meĎusobnog sudaranja. koje predstavlja turbulentno kretanje fluida. sile inercije postaju dominantnije od sila viskoziteta i proces devijacije kontaktne površine se nastavlja kroz dalje faze (d). Za praktičnu analizu reţima kretanja fluida potrebno je raspolagati nekim kriteriumom nestabilnosti laminarnog toka koji će se odnositi na tok kao cjelinu i koji će u 131 . a istovremeno je nošen glavnom strujom toka fluida.(a) i (b) u početnoj fazi nastanka turbulencije.1. a istovremeno oni postaju uzrok novim poremećajima u toku. uslijed dejstva sila viskoziteta na kontaktnoj površini ovih slojeva moţe doći do prigušenja početnih i indukovanih poremećaja u toku i strujna slika poprima izglede reverzibilno kroz faze (c). Mada je u viskoznom fluidu nemoguće ostvariti diskontinuitet u rasporedu brzina. Formiranjem cijelog niza ovakvih vrtloga i njihovim nošenjem glavnom strujom toka.

nalazi se voda koja ističe kroz staklenu cijev B na čijem kraju se nalazi ventil C. obojena strujnica izgleda kao tanka neprekidna nit koja se proteţe od ulaza u cijev B do ventila C. na kratkoj udaljenosti od ulaza u cijev i pomiješala sa okolnom masom fluida (slika 8. Laminarno kretanje se ponovo uspostavlja ako se smanji brzina vode. 132 . takoĎe.2. Daljnje povećanje brzine vode ne mijenja tip strujanja.2. U rezervoaru D se nalazi boja koja nije rastvorljiva u vodi.2.d). U većem rezervoaru A. Pri maloj brzini vode kroz cijev boja. stabilnosti eksperimentalne konstrukcije i tako dalje. Talasasto ponašanje strujne linije i njeno miješanje sa okolnim fluidom smatra se indikacijom da je došlo do prelaza laminarnog kretanja u turbulentno.c. zakrivljenosti ulazne sekcije. da bi se kod većih brzina potpuno razbila. Slika 8. zavisi od vanjskih uzroka. Daljnji eksperimenti su pokazali da prelaz laminarnog kretanja u turbulentno. Brzina vode pri kojoj kretanje ponovo postaje laminarno naziva se kritičnom brzinom. hrapavosti cijevi. REJNOLDSOV EKSPERIMENT I REJNOLDSOV BROJ Rejnoldsovi eksperimenti.2.b). Postepenim otvaranjem ventila povećava se brzina vode u cijevi. (b.d). na sistematičan način su omogućili da se dobije korektna slika o turbulenciji i trasira put naučnoj analizi ovog problema. se ne miješa sa vodom (8.2.2. koja ističe iz rezervoara D. Ventilom se mijenja otpor strujanja i time se dobiva različita brzina fluida u cijevi B. Ovakvo tečenje se naziva turbulentnim.(c). Prvi koji je usvojio takav kriterij je Rejnolds. Rejnoldsov eksperiment je vrlo jednostavan.sebi sadrţati karakteristične parametre toka kao cjeline.2. na primjer od stanja fluida na ulazu u cijev. Pri nekoj brzini obojena strujnica počinje da se talasa kao na slici 8. izvedeni pred kraj prošlog vijeka. Iz rezervoara D se vodi tanka cjevčica E do ulaza u cijev B. ali miješanje boje i vode počinje bliţe ulazu u cijev B. Rezultati Rejnoldsovog eksperimenta su prikazani na slici 8. 8.: Rejnoldsov eksperiment UreĎaj se sastoji od dva rezervoara i staklenih cijevi. i izveden je sa ureĎajem koji je prikazana na slici 8.

poistovjećuju ova dva pojma za sve tokove. meĎutim. gdje je prečnik zrna porozne sredine kritična linearna dimenzija toka. za kretanje fluida izmeĎu paralelnih ploča. kao odnos inercijalnih i viskoznih sila u fluidu. tada je: 133 . a da je tok turbulentan ako je Rejnoldsov broj veći od 3000 ili 4000. za kretanje kroz poroznu sredinu. Vrlo preciznim eksperimentima se uspjelo odrţati laminarno kretanje čak i pri . Dakle. dajući numeričku vrijednosti kritičnog Rejnoldsovog broja za kretanje u cijevima. pojava turbulentnog kretanja nije privilegija tečnosti nego se jednako manifestuje i kod strujanja gasova. MeĎutim.) Eksperimenti Rejnoldsa i drugih su pokazala da je tok u cijevi okruglog poprečnog presjeka uvijek laminaran za . odnosno granični uslovi ne ograničavaju pojavu turbulencije. Isto tako. gdje je razmak ploča karakteristična linearna dimenzija toka. Kritična vrijednost Rejnoldsovog broja je drukčija. Na primjer: = = = 2300 1000 500 za razne karakteristične linearne dimenzije toka za kretanje fluida kroz cijevi okruglog poprečnog presjeka. Da li će kretanje u dijapazonu od 2300 i. prečnika cijevi i koeficijenta viskoziteta . Često se. gdje je prečnik karakteristična linearna dimenzija toka. tj.2. Rejnolds je utvrdio da prelaz od laminarnog u turbulentno kretanje zavisi od srednje brzine . Inercijalna sila je proporcionalna proizvodu mase i ubrzanja. Rejnoldsov broj ima i fizički smisao. = 1 10 Ove vrijednosti kritičnog Rejnoldsovog broja za različite tokove fluida su date da bi se istakla razlika izmeĎu pojma kritičnog Rejnoldsovog broja i njegove numeričke vrijednosti za dati tok. uslovno će se smatrati da je kretanje laminarno ako je . svaki pa i najmanji poremećaj inicira prelazak laminarnog kretanja u turbulentno.Kada je brzina kretanja fluida manja od kritične. recimo. 4000 biti laminarno ili turbulentno zavisi od ukupnih uslova kretanja.3. nikakav poremećaj ne moţe prevesti laminarno kretanje u turbulentno.) Ako se sa oznaći karakteristična duţina u posmatranom problemu. Od ovih relevantnih veličina formiran je bezdimenzionalni parametar (broj) koji je nazvan Rejnoldsovim brojem: (8. Pri paţljivom eksperimentisanju moţe se tok zadrţati laminarnim i kod brzina koje su znatno veće od kritične brzine. Rejnoldsovi eksperimenti su izvedeni sa vodom.: (8. gdje je dubina karakteristična linearna dimenzija toka. za kretanje u širokim kanalima. geometrija.

pored poremećaja.6.: (8. koji turbulentnom toku daju difuzioni karakter.6.) Obzirom da je: Dobiva se. Prema načinu na koji je nastala turbulencija fluidnog polja.) Sila viskoziteta je proporcionalna površini i tangencijalnom naponu. viskozne sile neće biti u stanju da priguše poremećaje i kretanje postaje turbulentno.: (8. što su viskozne sile veće to je Rejnoldsov broj manji. Kod zidne turbulencije. Ako su inercijalne sile dominantne u odnosu na viskozne.5. 134 .). Slobodna turbulencija nastaje kretanjem dva sloja fluida različitim brzinama.Tada je inercijalna sila iz izraza 8.5. odnosno one igraju ulogu prigušivača turbulentnog kretanja. i Rejnoldsov broj prelazi kritičnu vrijednost. strujanje oko ravne ploče i dr.: (8. uzrok njenog nastanka je prisustvo čvrste konture. Primjer ovog strujanja je isticanje jednog fluida u drugi. slijedi da su turbulentni tokovi disipativni. tj. a ovaj je indikator dejstva smičućih napona u viskoznom fluidu. Nastanak turbulencije je. nepokretan ili pokretan fluid.7. OSNOVNE KARAKTERISTIKE TURBULENTNIH TOKOVA Iz opisanog mehanizma nastanka turbulentnog toka i njegovog kaotičnog karaktera slijedi da je turbulentno kretanje fluida u osnovi nestacionarna pojava toka.) i viskozne sile (8. usko vezan i za postojanje gradijenta brzine. umjesto izraza 8.) Dakle.) Formirajući količnik inercijalne (8. dobiva se: (8.4. Haotičnost pri kretanju i prelaz fluida iz jedne zone toka u drugu pokazuju da se u turbulentnom toku odigravaju intenzivni procesi miješanja.3.3. 8. Kao primjeri zidne turbulencije mogu posluţiti: strujanje u cijevi.4. razlikuju se zidna i slobodna turbulencija.

U procesu miješanja vrtlozi pri prelasku u drugu zonu sa sobom nose navedene karakteristike toka zone u kojoj su nastali i predaju ih zoni u koju dolaze. masa i dr. u odnosu na iste u laminarnom toku. Pored uvijek prisutnog molekularnog procesa miješanja.).3. dok će brzina sekundarnog. to se u analizama praktičnih problema molekularna difuzija zanemaruje. u svakom turbulentnom toku se moţe govoriti o postajanju primarnog i sekundarnog dijela turbulentnog toka. Znači za najčešći domen srednjih brzina glavnog toka one će varirati izmeĎu sa frkvencijom od . Difuzioni karakter turbulentnih tokova se odraţava većoj transportnoj sposobnosti karakterističnih veličina toka koji rezultira ujednačavanjem rasporeda njihovih polja po presjeku. toka data sa . Tako. ali i do povećanja gradijenta brzine u blizini čvrste granice (slika 8. Posljedica nestacionarnosti je fluktuacija. i obratno. glavnog. . Konačno uspostavljeni raspored brzina u turbulentnom toku je doveo do ujednačenja brzina po većem dijelu poprečnog presjeka. slučajnog karaktera po vremenu i prostoru.3. Tako. Povećanjem gradijenta brzine povećava se veličina smičućih napona 135 . na primjer.3. Slika 8. ne samo u tački nego i po presjeku toka. Potpuno isti mehanizam je uzrok promjeni rasporeda i drugih veličina. Obzirom da je difuzioni proces na nivou molekula manje izraţen nego na nivou vrtloga u razvijenom turbulentnom toku. zbog prirode pojave.: Fluktuacija brzine Kao što se vidi na slici 8. raznih veličina toka oko njihovih odgovarajućih osrednjenih vrijednosti u glavnom toku. Turbulentne fluktuacije brzine su obično reda veličine 10% od srednje brzine toka. brzina će se mijenjati u toku vremena. količina kretanja. imati sve tri komponente tj. Koordinatni sistem izabran je tako da je brzina primarnog. fluktuirajućeg dijela toka.Nestacionarni karakter turbulentnog toka se odraţava u nestacionarnim i u stacionarnim uslovima toka. na primjer. proces miješanja vrtloga u turbulentnom toku isto tako doprinosi prenosu odgovarajućih veličina toka. Vrtlozi nastali u odreĎenoj zoni toka su nosioci karakteristika te zone toka kao što su kinetička energija.. vrlog pri prelasku iz zone veće u zonu manje brzine nosi sa sobom odgovarajuću količinu kinetičke energije zone toka u kojoj je nastao i doprinosi povećanju brzine toka u zoni u koju je došao. Ovaj mehanizam transporta vrloga rezultira ujednačenim rasporedom brzina.3. Ove promjene će se odigravati oko srednjih vrijednosti brzina glavnog toka u tački i presjeku kao što je to pokazano na slici 8. toplota.

Slika 8. se djelomično transformiše u energiju rotiranja vrtloga. Raspored brzina u vrtlogu je djelomično kao u potencijalnom vrtlogu. a za turbulentni reţim postaje funkcija kvadrata brzine. Ova posljednja. i dejstvo smičućih napona unutar formiranih vrtloga su uzrok disipaciji energije. zbog otpora okolnog fluida. U udaljenim slojevima od ose rotacije . je nepovratno izgubljeni dio kinetičke energije za glavni tok. u osnovi. Lokalno povećanje gradijenta brzine glavnog toka nije jednini uzrok povećanju disipacije energije. do izrazito velike disipacije energije. slika 8. U ovoj fazi translatorna kinetička energija laminarnog toka. Vrtlozi dovode.na granici.4. ostala nepromijenjena s tim da se ona sada sastoji pored translatorne kinetičke i od kinetičke energije rotiranja vrtloga. 136 . prevazilazi količinu disipacije uslijed postojanja smičućih napona u glavnom toku. Za tok kao cjelinu ukupna kinetička energija je. Ako bi se disipacija korisne energije izrazila preko pada pritiska duţ toka (strujanje u cijevnim provodnicima fluida) onda je za laminarni tok linearna funkcija brzine. odnosno količina disipacije energije. pa se prema tome povećava i količina izvršenog rada sila viskoziteta u jedinici vremena. Isto tako. transformacije u toplotu.4. a djelomično kao u realnom vrtlogu. Veliko dejstvo smičućih napona unutar vrtloga je usmjereno u pravcu formiranja manjih vrtloga i smanjenju jačine rotacije. zbog velikog gradijenta brzine u njima. mada je u osnovi forma mehaničke energije. u turbulentnom toku. ali sa raspoloţivom korisnom energijom manjom za količinu koja je izgubljena u ovom kaskadnom procesu transformacije. Količina ovako transformisane energije u toplotnu energiju često. Dejstvo smičućih napona unutar formiranih vrtloga transformišu kinetičku energiju rotiranja u toplotu. Bliţe osi rotacije on ima karakter potencijalnog vrtloga i raspored brzina je proporcionalan sa rastojanjem od ose rotacije . pri formiranju vrtloga.: Kaskadni proces transformacije korisne energije Prva stepenica ove kaskade je transformacija energije toka pri formiranju turbulencije. I ova činjenica ukazuje na izrazito disipativni karakter turbulentnih tokova u poreĎenju sa laminarnim. Formiranje vrtloga je posljedica dejstva smičućih napona vezanih za postojanje gradijenta brzine. brzina je obrnuto proporcionalna rastojanju . Vrtlozi postepeno izumiru i vrtloţno dejstvo se svodi na viskozno meĎumolekularno dejstvo. tako da strujanje opet postaje laminarno. Opisani proces disipacije energije u toku fluida predstavlja kaskadni proces transformacije korisne energije u druge vidove energije sve do njene konačne forme tj.

u pogledu njegovih karakteristika po presjeku i u tački je homogen i anizotropan. Ukoliko je gradijent brzine rezultat slobodno formiranih uslova toka. Trenutna brzina u nekoj tački osciluje oko neke stalne vrijednosti. oko osrednjene. u opštem slučaju. Turbulentni tok.5. je prikazana eksperimentalno dobivena promjena brzine u nekoj tački . U njemu nema formiranja novih vrtloga nego dolazi do izumiranja u njemu već postojećih.: Oscilogram brzine pri turbulentnom toku Na oscilogramu. Bez obzira na haotičnost turbulentnog kretanja fluida. tj. slika 8. Izotropnu turbulenciju je moguće očekivati u zonama toka bez gradijenta brzine. Primjer za ovo je strujanje iza rešetke. U tom cilju analizirajmo oscilogram brzine kao reprezentativne slučajne pojave turbulentnog toka. Ukoliko su karakteristike turbulentnog toka u svim tačkama presjeka iste onda je to homogen turbulentni tok. Komponente osrednjene brzine će se označiti sa i . Ako turbulentne karakteristike toka u ma kojoj tački ne zavise od orijentacije onda za takav tok kaţemo da je izotropan.5. statističkom analizom ma koje slučajne karakteristike turbulentnog toka se moţe pokazati da i u toj kaotičnosti postoje izvjesne zakonitosti. i iznose: 137 .. prosječne brzine.Ako je gradijent brzine rezultat prisustva čvrste konture onda se nastala turbulencija naziva zidna turbulencija. Za njeno postojanje su negdje uz struju toka morali postojati uslovi zbog kojih je došlo do formiranja vrtloga. Ova brzina predstavlja neku vrstu srednje brzine u pogledu vremenskih promjena i nema ništa zajedničko sa srednjom brzinom u presjeku . jer su fluktuacije slučajne veličine. a ne direktnog dejstva konture. onda se turbulencija naziva slobodna turbulencija. 8.4. To je slučaj sa tokovima u kojima postoji gradijent brzine glavnog toka. STATISTIČKO OPISIVANJE TURBULENTNIH TOKOVA Neposredna mjerenja turbulentnih fluktuacija uz statističko prikazivanje izmjerenog je metoda koja odgovara turbulenciji. Slika 8.

Relativni intenzitet turbulencije. Analogno se dobiva i za: Srednje kvadratno odstupanje fluktuirajuće komponente brzine: ili kako se često naziva RMS 42 vrijednost.gdje je period posmatranja koji mora biti dovoljno velik da promjene intenziteta osrednjene vrijednosti postane dovoljno malena. Ovakva veličina je poznata pod imenom korelacija. za razliku od osrednjene vrijednosti. se moţe pisati: kao i: Osrednjena vrijednost fluktuirajuće komponente brzine se odreĎuje kao: Osrednjena vrijednost fluktuirajuće komponente je jednaka nuli. Ako je problem traţenje veze izmeĎu samo dvije karakteristike turbulentnog toka. onda se govori o dvostrukoj korelaciji čiji je koeficijent dat izrazom: 42 RMS: Root (korjen). definisan kao: predstavlja odnos RMS vrijednosti i osrednjene vrijednosti funkcije iste slučajne promjenljive (u ovom slučaju. je uvijek različita od nule. daljnji uvid u svojstva turbulentnih tokova dobiva se iz veze izmeĎu različitih ili istih veličina toka u posmatranoj tački ili u različitim tačkama u prostoru. brzine) za posmatranu tačku. a njena relativna vrijednost je koeficijent korelacije. Relativni intenzitet turbulencije je poznat i kao stepen ili nivo turbulencije datog toka. Pored intenziteta turbulencije. kao osnovne statističke veličine. Mean (srednja vrijednost). koja je uvijek jednaka nuli. Square (kvadrat) 138 . Dalje.

MeĎutim. U njima se pojavljuju trenutne vrijednosti osobina fluidnog toka i . i ponovo napišimo Navije-Stoksove jednačine kretanja viskoznog nestišljivog fluida u Dekartovom koordinatnom sistemu: i jednačinu kontinuiteta: Ako se trenutne brzine zamjene odgovarajućim osrednjenim i fluktuirajućim vrijednostima: dobivamo za jednačinu kontinuiteta: (8. (1) Podsjetimo se. 8. zamjenom trenutnih vrijednosti osobina toka sa njihovim ekvivalentnim srednjim fluktuirajućim vrijednostima.22. To je obično slučaj sa brzinom i pritiskom ili pritiskom i gustinom. Uz pretpostavku da jednačina kontinuiteta 3. a zatim. Ako ne postoji veza izmeĎu posmatranih veličina koeficijent korelacije je jednak nuli. po prirodi. nisu vaţne tačne promjene osobina toka te se zadovoljavamo i osrednjenim vrijednostima. vaţe za turbulentno kretanje fluida.5. Ako je u pitanju veći broj promjenljivih.1. onda govorimo o trostrukoj korelaciji itd.8. i Navije-Stoksove jednačine 7. sa obzirom na: 139 . TURBULENTNO KRETANJE FLUIDA REJNOLDSOVE JEDNAČINE Navije-Stoksove jednačine su izvedene bez ograničenja za sve Njutnove fluide te se mogu primijeniti na laminarno i turbulentno kretanje. njihovim osrednjavanjem je moguće dobiti jednačine kretanja osrednjenog toka.46.5. u većini tehničkih primjena turbulentnog tečenja. različitih karakteristika toka. Korelacija se moţe traţiti izmeĎu dvije ili više. a za idealnu korelaciju on je jednak jedinici.8. 8..Vrijednost koeficijenta korelacije zavisi od graničnih uslova toka.) Osrednjavanjem izraza 8.

) Zbog jednostavnosti.10. jednačinu kontinuiteta moraju zadovoljiti. iz jednačine 8. dobiva se: (8. analizirajmo samo prvu jednačinu u izrazu 8.. fluktuirajućeg toka).8. dobivamo: (8.) 140 . kako osrednjene komponente brzina (jednačina kontinuiteta primarnog osrednjenog dijela toka) tako i fluktuirajuće komponente brzina (jednačina kontinuiteta sekundarnog.9. označeni su svi članovi koji su jednaki nuli.: Poslije osrednjavanja.9. Ukoliko se trenutne vrijednosti zamjene sa odgovarajućim osrednjenim i fluktuirajućim vrijednostima u jednačine kretanja za turbulentni tok.dobiva se: i.: Dakle.

se nazivaju Rejnoldsove jednačine kretanja turbulentnog toka.Ako jednačinu kontinuiteta za fluktuirajuće komponente: pomnoţimo sa : zatim.10.) Jednačine 8.12. dobiva se: ili napisano jednostavnije: (8. One se razlikuju od odgovarajućih za laminarni tok. osrednjimo: i na kraju saberemo sa jednačinom 8. poznatih kao Rejnoldsovi naponi.. za veličinu turbulentnih napona.12. Tenzor Rejnoldsovih napona je: 141 .) analogno dobivamo i za druge dvije komponente: (8.11.12.) Jednostavnim matematičkim operacijama se dobiva: (8.

2. Po analogiji sa naprijed navedenim izrazima me se napisati izraz za turbulentnu komponentu napona: (8. Oni odraţavaju promjenu inercije uslijed nastalih fluktuacija brzine i ne doprinose direktnoj transformaciji mehaničke energije toka u toplotu. Sa druge strane. turbulentni viskozitet nije fizičko svojstvo fluida.14. (1) Rezultujuća veličina napona u turbulentnim tokovima uslijed molekularnog i turbulentnog prenosa količine kretanja je: (8. kao i većina istraţivača. koji je postavio Busineski. je transformirana u toplotu jedino i samo kroz dejstvo sila viskoziteta. zbog čega formalno i nose ovaj naziv. do danas nije naĎena takva veza u prihvatljivom obliku.) U izrazu 8. Ukupna izgubljena energija toka. što se vidi iz jednačine 8. to je fizičko svojstvo fluida. kroz miješanje i transport fluida na nivou molekula i postoji bez obzira da li se fluid kreće ili miruje.(8. za tangencijalni napon: Prandtl je.11. dinamički viskozitet odraţava meĎumolekularnu interakciju u fluidu. Ovu tezu je prvi postavio Businesk 43. PRANDTLOVA TEORIJA PUTANJE MIJEŠANJA U slučaju ravanskog strujanja imamo izraz 7.15.5. turbulentni viskozitet . 43 Joseph Valentin Boussinesq 142 . prihvatio tezu da postoji analogija izmeĎu viskoznih i turbulentnih napona. dolazi do izraţaja samo pri kretanju fluida. oni su u osnovi članovi inercije.13.14.) Da bi se izraz 8. Mada su navedenim jednačinama grupirani sa viskoznim naponima. Očigledno.15. koji mora imati iste dimenzije kao dinamički viskozitet. 8. MeĎutim..) Rejnoldsovi naponi su jedini članovi u jednačini turbulentnog kretanja fluida koji pokazuju neto efekt turbulentnih fluktuacija na tok fluida kao cjelinu. mogao koristiti u Rejnoldsovim jednačinama potrebno je poznavati vezu izmeĎu koeficijenta i osobina toka.8. Pri mirovanju fluida i pri laminarnom kretanju on je jednak nuli. primarnog ili sekundarnog. Dakle.

: tako se turbulentna komponenta napona. Vodeći računa o predznaku komponenti i izraz 8. gdje je osrednjena brzina . moţe izraziti: (8. izraz 8.6.) Neka se elementi fluida iz sloja koji ima brzinu .. koja ima demenzije duţine. veličina . Poslije miješanja u sloju .19. (8.16.18. Prema Prandtlu. je prikazan raspored brzine u sloju koji se moţe definisati kao: Prema ovome.: Raspored brzine preko ravne ploče Na slici 8.) uz dodatnu pretpostavku da su fluktuacije istog reda veličine. postaje: (8. za rastojanje .. Razlika brzina je: . tj.17. iz predhonih izraza. se moţe napisati kao: 143 . Elementi fluida iz sloja u sloj prelaze bez meĎudejstva sa elementima fluida na putu od do .Na primjeru ustaljenog paralelnog dvodimenzionalnog kretanja fluida preko ravne ploče će se pokazati odreĎivanje koeficijenta turbulentnog viskoziteta prema Prandtlovoj teoriji putanje miješanja. djelujući pri tome kao fluktuacija brzine u pravcu. se naziva dužina puta miješanja. Slika 8.15.) Prema Prandtlu. veličina fluktuacije će biti: (8. izraz 8.16.19. komponenta turbulentnog napona.6.) gdje je novodefinisana duţina miješanja u kojoj je sadrţan koeficijent proporcionalnosti. pod dejstvom turbulentne fluktuacije premjeste u sloj . elementi fluida će poprimiti osrednjenu brzinu fluida u sloju.

) Prandtl je predloţio.16 i 8.(8.) Duţina puta miješanja je linearna funkcija udaljenosti od ploče.. .20.20. Cilj ovoga je da se iz karaktera gradijenta brzine moţe zaključiti karakter napona (pozitivan ili negativan). se moţe zaključiti da je koeficijent turbulentnog viskoziteta: (8.19. Koeficijent karakter i odreĎen je eksperimentalno. izraz 8. PoreĎenjem izraza 8.) Dakle.22.19. da za kretanje u graničnom sloju preko ravne ploče vaţi odnos: (8.21. umjesto kvadratnog člana u izrazu 8. uzeta je apsolutna i stvarna vrijednost gradijenta brzine. ima univerzalni 144 .

Zona toka. naziva se granični sloj. Ta oblast strujanja. u kojoj je dejstvo sila viskoziteta izrazito veliko. 1904. udaljenije od ploče. Pojava je prvi put uočena.1. GRANIČNI SLOJ Kretanje viskoznog fluida u blizini čvrste granice odraţava se u formiranju zone toka u kojoj dolazi do promjene brzine fluida od one koju ima čvrsta granica do one u kojoj je raspored brzina takav da se strujanje moţe smatrati neviskoznim. Germany. u kojima postoji izraziti gradijent brzine normalno na pravac toka.1. izrazitog dejstva viskoziteta. unutar koje se brzina rapidno mijenja od nule na ploči. zadrţavaju veliku brzinu što uzrokuje pojavu velikih gradijenata brzine u pravcu normalnom na ploču. 145 . Do ove pojave.1. Mada se granični sloj moţe slobodno formirati i u toku fluida. Slika 9. čiji je raspored brzina ravnomjeran – uniforman. Drugim riječima. dolazi i u zonama slobodnog strujanja fluida. kao što je prikazano na slici 9. Posljedice toga su pojave velikih tangencijalnih napona što usporava kretanje fluida.9. nosi ovaj naziv jer se najčešće pojavljuje uz čvrstu granicu. postavi se beskonačno tanka čvrsta ploča paralelno sa tečenjem fluida. strujanje u blizini čvrste granice je zona vrtloţenja u kojoj se njena veličina mijenja kao rezultat kombinovanog efekta molekularne viskozne difuzije i konvekcije. vrtloţenje nestaje. bivaju zaustavljeni. (a) sa početnom i (b) bez početne laminarne oblasti Kada fluid male viskoznosti dodirne ploču. bez prisustva čvrste granice. KARAKTERISTIKE GRANIČNOG SLOJA U beskonačan stacionaran tok viskoznog fluida. do pribliţno konstantne 44 Third International Congress of Mathematicians in Heidelberg. 9. bez obzira na vrijednost Rejnoldsovog broja toka kao cjeline.: Razvoj graničnog sloja. u dodiru sa njom. obraĎena i prezentirana44 od strane Ludvig Prandtla na primjeru strujanja viskoznog fluida duţ čvrste granice. fluidni elementi. Elementi fluida.

). a ne samo molekula. intenziteta brzina i udaljenosti. neposredno iznad površine ploče. uvijek se formira laminarni podsloj (slika 9. bitna karakteristika strujanja uz čvrstu konturu je i nulta tangencijalna komponenta. uslijed velikih gradijenata brzine.2. naziva se hidrodinamičkim graničnim slojem. uz dovoljno nizak nivo turbulencije. dogaĎa se i usporavanje fluidnih elemenata u graničnom 146 . U odnosu na nevrtloţno strujanje. Paralelno sa tim usporavanjem.) čija brojna vrijednost leţi u granicama od do . graničnim slojem. koja je uzrokovana pozitivnim gradijentom pritiska . postaje turbulentan granični sloj. laminarni granični sloj postaje nestabilan. i nakon prelazne oblasti. On nastaje kao posljedica smanjenja inercijalnih sila u neposrednoj blizini ploče i velikih viskoznih sila. Poloţaj prelaza laminarnog u turbulentni granični sloj zavisi od hrapavosti površine. Početnu oblast graničnog sloja karakteriše kretanje fluidne mase u slojevima. uniformnosti početnog profila brzina. gdje je -osa u pravcu kretanja fluida. a ne samo normalna komponenta brzine.: Razvoj graničnog sloja Turbulentni granični sloj se karakteriše intenzivnim miješanjem fluidne mase. Unutar turbulentnog graničnog sloja. Posljedica toga je znatno uniformniji raspored brzina u sloju. kao što je to slučaj u laminarnom graničnom sloju. prelaz laminarnog sloja u turbulentni je odreĎen kritičnom vrijednosti Rejnoldsovog broja: (9. Debljina graničnog sloja raste sa udaljavanjem od početka ploče niz fluidnu struju.2. Posljedica toga je da na čvrstu konturu ne djeluju samo normalne sile pritiska nego i tangencijalne sile. viskoznosti. veći gradijent promjene brzine na samoj ploči i povećanje debljine graničnog sloja. Pozitivan gradijent pritiska uzrokuje usporavanje kretanja fluida u oblasti izvan graničnog sloja. Dakle.vrijednosti daleko od ploče. Kod hidraulički glatkih površina kod kojih laminarni podsloj prekriva neravnine hrapavosti. početnog nivoa turbulencije.1. Postojanje tangencijalnih sila znatno povećava otpor kretanju tijela. niz fluidnu struju. Na nekoj udaljenosti . Na razvoj graničnog sloja dominantan uticaj ima pojava separacije ili odvajanja. Slika 9. ili jednostavno. pa se taj sloj naziva laminarnim graničnim slojem. viskozan fluid ne klizi po čvrstoj konturi kao što je to slučaj sa idealnim fluidom.

4.: Granični sloj i separacija u difuzoru Na kopijama. tj. Tačka na čvrstoj konturi. U mnogim tehničkim problemima pojava separacije je štetna. Kinetička energija i količina kretanja fluidnih elemenata u graničnom sloju je manja od istih u oblasti izvan sloja. Slika 9. 45 Iz filma: ”Fundamentals of Boundary Layers”.3. Za ovu oblast ne vrijede Prandtlove jednačine graničnog sloja. ( je brzina u pravcu strujnice.4. by the National Committee for Fluid Mechanics Films and the Education Development Center. slika 9.45. se vide: a) granični sloj u difuzoru sa malim uglom. Slika 9.3.sloju. b) granični sloj i separacija u difuzoru sa većim uglom. Od tačke separacije. je koordinata u pravcu normalno na konturu). te se u ovoj oblasti moraju primijeniti kompleksni matematski modeli.: Povratno strujanje U oblasti povratnog strujanja je vrtloţenje intenzivno. Istovremeno dejstvo sila pritiska i viskoznosti moţe dovesti do potpunog zaustavljanja fluidnih elemenata u graničnom sloju. 147 . u kojoj vrijedi . strujanje u smjeru suprotnom od smjera strujanja fluidne mase van graničnog sloja. slika 9. formira se povratno strujanje. predstavlja tačku separacije. niz fluidnu struju.

separacije praktično nema.5. Na taj način. vrtloţenje fluidnih elemenata nije više ograničeno sam ona granični sloj. Naizmjenično pomjeranje tačke separacije je nestacionarna pojava.5. jer u toku vremena dolazi do oscilatornog pomjeranja tačke separacije po konturi tijela. (slika 9. Ono sada postoji i u drugim zonama toka. 148 . pri malim vrijednostima Rejnoldsovog broja. on je nošen u zonu toka koja je u osnovi nevrtloţna. i nesimetričnog poloţaja tačaka separacije.5. Pomjeranje tačke separacije po konturi tijela uzrokuje pojavu hidrodinamičkih vibracija: prema pokazanoj nesimetričnoj konfiguraciji strujnih linija postojeće razlike brzina toka u odgovarajućim tačkama separacije. ove dvije zone vrtloţnog i nevrtloţnog toka fluida postaju više meĎusobno zavisne. slika 9. kao što je šematski prikazano sistemom strujnih linija za strujanje oko cilindra u dva različita vremenska trenutka. zajedno sa pojavom separacije i reţima strujanja iza cilindra pri povećanju Rejnoldsovog broja. U početnoj fazi.c) dolazi do pojave nesimetričnog odvajanja vrtloga. ukoliko se prenosi na tijelo dovodi do njegovog pomjeranja u tom pravcu. u zoni separacije. Povećavanjem Rejnoldsovog broja. dolazi do simetričnog odvajanja vrtloga i formiranja vrtloţnog 'džepa' iza tijela. u jednom momentu. normalno na pravac toka.5.6. To uzrokuje pojavu sile pritiska.b). oko kojeg se odvija strujanje glavnog toka (slika 9. su prikazani na slici 9. koja. Razvoj graničnog sloja po konturi cilindra. jer odvajanjem vrtloga od čvrste konture.Po nastanku separacije.a).: Razvoj graničnog sloja po konturi cilindra Daljnjim povećanjem Rejnoldsovog broja (slika 9. Slika 9. Iza tijela dolazi do formiranja strujanja fluida poznatog kao vrtložni trag. pa prema tome. a tim i razlika pritisaka.5.

: Oscilatorno pomjeranje tačke separacije Naizmjeničnost ove pojave će rezultirati u naizmjeničnom pomjeranju tijela u pravcu normalnom na pravac glavnog toka. U tom pogledu bilo je više pokušaja. kao što je slučaj sa strujnom linijom. DEBLJINA GRANIČNOG SLOJA U cilju praktičnih analiza strujanja fluida i razgraničenja zone nevrtloţnog. slika9. razvoj graničnog sloja zajedno sa pojavom separacije i njenim oscilatornim pomjeranjem po konturi. će uzrokovati pojavu hidrodinamičkih vibracija.2.Slika 9. Pored prednosti ovako definisane debljine graničnog sloja u odnosu na ostale definicije.7. 149 .: Debljina graničnog sloja Do danas. kao normalno rastojanje od čvrste granice do tačke u kojoj je brzina fluida za 1% manja od brzine u zoni uniformnog toka.. Dakle. u nekim presjecima duţ ravne ploče. Predstava o redu veličine debljine graničnog sloja je data u tabeli 9. jer obuhvata najveći dio zone efekta viskoziteta. najbolje prihvaćena definicija granice oraničkog sloja je ona koja definiše debljinu graničnog sloja . potencijalnog toka i zone toka sa izrazitim dejstvom sila viskoziteta potrebno je definisati i neku praktičnu granicu graničnog sloja. Raspored brzina u graničnom sloju dobiva se mjerenjem.6. Moţe se zaključiti. tj. Slika 9. . ona ima i nedostataka sa aspekta njenog praktičnog odreĎivanja. Treba napomenuti da linija koja spaja debljine graničnog sloja nema značaja za analizu kinematskih karakteristika toka.7. strujne linije presijecaju liniju koja definiše debljine graničnog sloja i ulaze u granični sloj. 9.1. Ova pojava je poznata kao hidrodinamičke vibracije.

Ukupna veličina istiskivanja strujnih linija u nekom presjeku. i za ploču u posmatranom presjeku.) Debljina istiskivanja je uvijek manja od nominalne debljine graničnog sloja . slika 9.2. Efekat disipacije eksperimentalno dobivenih tačaka sveden je na minimum.8. koje indirektno pokazuju nominalnu debljinu graničnog sloja . U stvari.3. one eliminišu efekt asimptotskog pribliţavanja brzine brzini van graničnog sloja. koje predstavljaju vrijednosti mjerenih brzina u zoni asimptotskog pribliţavanja brzina u graničnom sloju onoj u zoni toka izvan njega. je uzrok dosta nepreciznom odreĎivanju ovako definisane debljine graničnog sloja. zbog razvoja graničnog sloja. na visini njegove nominalne debljine došlo je do smanjenja protoka fluida u odnosu na onaj koji je postojao u tom presjeku prije postavljanja ploče u njega. uslijed razvoja graničnog sloja do njega. a u odnosu na konfiguraciju strujnih linija prije razvoja graničnog sloja.2. iznosi: 150 . Veličina tog smanjenja protoka je: (9.Tabela 9. definisane preko integrala a ne duţine direktno.1. moţe posluţiti kao indikator debljine graničnog sloja. se odreĎuje debljina istiskivanja: (9. poznata kao debljina istiskivanja .: Debljina graničnog sloja Fluid 50 100 Vazduh 100 200 1 2 Voda 5 10 1 1 5 10 2 5 50 200 18 26 60 90 40 75 385 1000 Mogućnost disipacije tačaka. Izraţavajući promjene dinamičkih karakteristika toka uslijed razvoja graničnog sloja.) Iz izraza 9. Zbog ovoga se došlo i do drugih definicija debljine. Devijacija strujnih linija uslijed razvoja graničnog sloja odraţava se u istiskivanju cijelog sistema strujnih linija duţ ravne ploče normalno na nju.

5.) odakle je debljina energije jednaka: (9. i jednaka je: (9. to su jedino sile viskoziteta izraţene preko smičućih napona. za koji je količina kretanja idealnog fluida jednaka smanjenju količine kretanja realnog fluida.4. jer su sile prema osnovnom principu impulsa i količine kretanja. je debljina impulsa ili količine kretanja jednaka: (9.(9.: Debljina istiskivanja Promjena brzine se odraţava na promjenu protoka količine kretanja uslijed razvoja graničnog sloja do posmatranog presjeka.5. Ovako definisana debljina količine kretanja je indikator veličine sila do posmatranog presjeka. pa da protok fluida bude isti.8. pored promjene fluksa količine kretanja. jednake promjeni fluksa količine kretanja.) Iz izraza 9. i jednaka je: (9. odraţava i promjenu protoka kinetičke energije toka.7.) Linija debljine istiskivanja se definiše kao normalna udaljenost od zida za koju bi trebalo izmjestiti čvrstu konturu kada bi preko nje sada proticao idealan fluid. U slučaju ravne ploče u beskonačnom fluidu. uniformnom brzinom .5. Promjena brzine. Slika 9.) Dakle.8.) 151 . izraz 9. debljina impulsa ili debljina količine kretanja se definiše kao udaljenost od čvrste konture ploče.6. uslijed razvoja graničnog sloja do posmatranog presjeka.

δ2 i δ3 su znatno odreĎenije veličine od nominalne debljine graničnog sloja δ.. 152 . slijedi da su one za. 9. Pored toga što daju uvid u efekt razvoja graničnog sloja na dinamičke karakteristike toka. do posmatranog presjeka. ovako definisane debljine δ1.3. TakoĎe se vidi da je . od Rejnoldsovog broja.8. i 9. kao i δ. Sve se one mijenjaju. Dobiveni izrazi 9.6. za debljine. dati presjek. u stvari. konstantne. Obzirom da su definisane preko integrala. se odnose na slučaj dvodimenzionalnog strujanja fluida. To je. slijedi da je ovako definisana debljina energije indikator veličine izvršenog rada sila u jedinici vremena unutar graničnog sloja.Prema osnovnom principu energije i rada. povećavajući se kao i nominalna debljina graničnog sloja duţ toka i zavise. indikator veličine gubitaka energije unutar graničnog sloja na savladavanju trenja do tog presjeka.

Pojava separacije i njen poloţaj. dat je za slučaj kretanja broda. Ukupna veličina sila viskoziteta u blizini čvrste površine predstavlja veličinu otpora kojeg pruţaju sile viskoziteta kretanju fluida po nekoj površini. jer kako je viĎeno. koji se skoro uvijek pojavljuju zajedno i izraţavaju se pomoću odgovarajućeg zajedničkog koeficijenta otpora. Od tačke prema ivicama ploče dolazi do povećanja brzine od nule do maksimalne vrijednosti na samoj ivici ploče. (2) Slika 10.1. Ova vrsta otpora je u suštini rezultat sila viskoziteta. 10. mora vladati i u čitavoj zoni separacije iza tijela. posmatrana je vrlo tanka ploča postavljena paralelno sa pravcem uniformnog toka viskoznog fluida.: Vrste otpora Razvoj graničnog sloja nije ništa drugo nego rezultat opiranja sila viskoziteta kretanju fluida u blizini čvrste površine. U sredini prednje strane ploče bi vladao maksimalni pritisak jer se u toj tački nalazi zaustavna tačka . a time i vrijednost razlike pritisaka.1. ukoliko se tijelo kreće na površini tečnosti. je pored viskoziteta. uzimajući u obzir i otpor talasa.(a).(b). Razlika pritisaka ispred i iza tijela. slika 10. funkcija i oblika tijela. Pored ovih vrsta otpora. Kako sa obe strane strujne linije mora da vlada isti pritisak (u suprotnom bi došlo do tečenja fluida normalno na strujnu liniju. odnosno otpor trenja. nastala uslijed pojave separacije. u tačkama separacije. gdje dolazi do pojave separacije. Ukoliko bi se ploča postavila normalno na pravac toka. Relativni odnos veličine pojedinih otpora u ukupnom otporu tijela pri kretanju kroz fluid. slika 10.2. daje jednu rezultujuću silu otpora kretanju fluida oko tijela.10. Prema jednačini pritiska u tačkama maksimalne brzine dolazi do minimalnog pritiska. Prema tome će se ova vrsta otpora nazivati otpor oblika.1. Zato se ova vrsta otpora naziva otpor površine ili otpor viskoziteta. U slučaju opstrujavanja tijela bilo kakvog oblika. slika 10. bez obzira na činjenicu da je ovaj otpor poznat kao otpor razlike pritisaka ili otpor oblika tijela. Pojava separacije je rezultat viskoznosti fluida. gdje su sile viskoziteta zanemarljive. pri malim vrijednostima Rejnoldsovog broja. HIDRODINAMIČKI OTPORI VRSTE OTPORA U cilju objašnjenja pojma graničnog sloja u poglavlju 9. a to je prema definiciji strujne linije nemoguće) to znači da dobiveni minimalni pritisak. otpor talasa. 153 .1. neće doći do separacije pa ni do pojave otpora oblika. onda bi na njenim ivicama došlo do pojave separacije. o ovom fenomenu nije bilo riječi pri izučavanju nevrtloţnog potencijalnog opstrujavanja tijela. kao što je npr. moţe doći i do pojave drugih otpora.

tj. (2) Veličina ovog otpora po jedinici površine.) a neto protok mase fluida kroz površine i je: (10.2. OTPOR POVRŠINE Ukoliko se kretanje fluida odvija preko čvrste konture najveći otpor njegovom kretanju je uslijed dejstva sila viskoziteta unutar graničnog sloja.: Element fluida u zoni graničnog sloja Ukupna sila u pravcu. tj. se moţe naći primjenom principa impulsa i količine kretanja na izdvojeni element fluida u zoni graničnog sloja.: Ukupni otpor tijela 10. mora biti jednaka neto protoku količine kretanja u jedinici vremena kroz posmatrani element.3.3. koja djeluje na izdvojeni element fluida . Zato se ovakav otpor kretanju fluida naziva otpor površine. Slika 10. unoseći u posmatrani element količinu kretanja u 154 . veličina smičućeg napona.1. uz samu čvrstu konturu.) Masa fluida mora proći i kroz površinu jedinici vremena: .2. slika 10. Ukupna sila po jedinici širine je: (10.2.Slika 10.

i podjeli sa dobiva se: (10.7.5. izraz 10. kako je to u teoriji graničnog sloja istakao Prandtl.(10.) Veličina uticaja sila viskoziteta na bilo kom rastojanju od granice je izraţena preko razlike brzine u neporemećenom toku i brzine u posmatranoj tački.6. Kako strujanje u graničnom sloju moţe da bude laminarno ili turbulentno. vidi poglavlje 9.8.. i 10. ili pak raspolagati odgovarajućim izrazima za raspored brzine unutar graničnog sloja iz kojih bi se mogli odrediti smičući naponi prema jednačini 10. sa navedenim promjenama količine kretanja.) Ako se izjednači ukupna sila.4.) 155 .3. za odgovarajući reţim strujanja unutar graničnog sloja. Od praktičnog značaja je izraţavanje veličina otpora površine preko kinetičke energije neporemećenog toka.4. izrazi 10. koja u stvari predstavlja debljinu graničnog sloja. kao: (10. tako da se jednačina 10. upotrebom „koeficijenta lokalnog trenja“ . znatna promjena brzine se odigrava.3. to se za nalaţenje veličine otpora treba poznavati odgovarajuće izraze za smičuće napone.1. tj. svodi na: (10.) Ako se ukupni otpor površine podjeli sa odgovarajućom veličinom površine dobiva se veličina srednjeg smičućeg napona po cijeloj površini koja se opet moţe izraziti preko kinetičke energije neporemećenog toka i preko srednjeg koeficijenta otpora . pod izvjesnim uslovima u relativno uskoj zoni blizu konture.: odakle je lokalni koeficijent otpora: (10.) Višak količine kretanja koji napušta presjek presjek je: u odnosu na količinu kretanja koja je ušla kroz (10..5. Bez obzira na ovo.) Za ravnu ploču i .6.

dobivamo: 156 .10. i 10. pri kretanju fluida.9. moţemo pisati kao: odnosno: (10. U zavisnosti od izbora parabole u konačnom rezultatu za razvoj debljine graničnog sloja pojavit će se različita konstanta. trećeg ili višeg stepena. vidi se da su oni slični po strukturi sa Ojlerovim brojem (kod kojeg se umjesto smičućih napona pojavljuje normalni napon ). LAMINARNO KRETANJE U GRANIČNOM SLOJU Eksperimentalna analiza karakteristika toka u graničnom sloju je pokazala da su za dati reţim kretanja u graničnom sloju profili brzine u raznim poprečnim presjecima meĎusobno slični. a koeficijent otpora ima vaţnu ulogu pri kretanju fluida kod kojeg smičući naponi imaju dominantnu ulogu. 10.1. mogu se izraziti jednom analitičkom funkcijom oblika: koja ne zavisi od varijable .8. Ova funkcija treba da zadovoljava granične uslove kada je i kada je . jednačinu 10.UporeĎujući dobivene izraze 10.9. Za slučaj laminarnog kretanja fluida raspored brzine je paraboličan. i 10.10.6. za koeficijente otpora sa izrazom za Ojlerov broj. dominantni normalni naponi. ali je opšti zakon razvoja graničnog sloja isti.) Izjednačavajući izraze 10. tj.) Na samoj granici je: (10.7. (2) (3) Prandtl je pretpostavio da je: i Funkcija zadovoljava granične uslove. Parabola moţe biti drugog. Ojlerov broj igra vaţnu ulogu kod problema kod kojih su.. Zbog ovoga. Sada.2.

157 .. . u izraz 10. npr. dobivamo: umjesto i jer je funkcija samo od . iz izraza 10.14.. razvoj debljine graničnog sloja po jednačini: Zamjenjujući vrijednost .13. dobivamo: (10. Poslije integralenja izraza (10.10. onda bi se za debljinu graničnog što je isti izraz kao i izraz 10.11.13.: tako da joj verteks46 leţi na rastojanju sloja dobio izraz: od granice.) Otpor ploče na jednoj strani. po jedinici širine. lokalni koeficijent otpora: (10. Rejnoldsov broj baziran na veličini rastojanja od početka razvoja graničnog Jednačina 10.15.) Ako je za . je: 46 Vertex – Tačka na krivoj sa lokalnim minimumom ili maksimumom.) gdje uzimamo i 10.13. koja se kreće oko 5. aproksimativno. pokazuje da se debljina laminarnog graničnog sloja povećava kao kvadratni korijen rastojanja od mjesta gdje se granični sloj počinje razvijati.13.7. Zato se za bilo koji paraboličan raspored brzina u graničnom sloju moţe uzeti. onda je i ntegraciona konstanta jednaka nuli. Rješavajući jednačinu 10. prema izrazu 10.) odakle je. samo se razlikuju u konstanti.12. Ako se za funkciju rasporeda brzina uzme neka druga kvadratna parabola.11.12..ili poslije sreĎivanja: (10.) gdje je sloja. po dobiva se konačni izraz za razvoj graničnog sloja u obliku: (10.

16.14. koristeći generalnu jednačinu kretanja viskoznog fluida.) gdje su: rastojanje od zida cijevi. U zoni izrazito turbulentnog toka Prandtl je za raspored brzine koristio eksperimentalne podatke za raspored brzine u glatkoj cijevi: (10. odnosno smičućeg napona sa rastojanjem od mjesta razvoja graničnog sloja. Proces miješanja teţi da napravi raspored brzine uniformnijim u većem dijelu graničnog sloja. respektivno. lokalni i srednji opadaju sa razvojem graničnog sloja.18. prema izrazu 10. a time i otpor površine. oblika ulazne ivice ploče kao i od hrapavosti površine ploče.(10.4.17.16.2. je prikazana na slici 10. došao do tačnih vrijednosti i za koeficijente u izrazima 10. Promjena debljine graničnog sloja kao i veličina sile otpora po jedinici površine. Kada Rejnoldsov broj dostigne vrijednost izmeĎu i kretanje u graničnom sloju postaje turbulentno. uslijed činjenice da gradijent brzine na samoj granici postaje manji sa povećanjem debljine graničnog sloja.: Promjena debljine graničnog sloja i smičućeg napona Blasius47 je. 47 Paul Richard Heinrich Blasius 158 . Pri kojoj vrijednosti kritičnog Rejnoldsovog broja će doći do prelaza u turbulentno kretanje zavisi od turbulentnih karakteristika samog toka. 10.) odakle je. TURBULENTNO KRETANJE U GRANIČNOM SLOJU Prisustvo turbulencije u graničnom sloju povećava brzinu širenja graničnog sloja i znatno mijenja raspored brzine. radijus cijevi.2.. tako da uz čvrstu konturu dolazi do veoma naglih promjena brzine. Slika 10.8.4.) Obadva koeficijenta trenja. i 10. srednjeg koeficijenta otpora: (10.

je: (10... i 10.) Na osnovu izraza 10.20.24.) Debljina graničnog sloja raste mnogo brţe ako je u graničnom sloju turbulentno. i 10.19. dobiva se: ili rješavajući po : (10.21.) Ako se izraz 10. eliminisati : (10. za koju je pretpostavio: (10.: Navedeni izraz je dobiven iz slijedećeg izraza za cijev: Za prelaz sa cijevi na ravnu ploču je korišteno: Smičući napon na površini glatke ploče. odnosno pretpostavlja se da je ploča dovoljno dugačka tako da se dio laminarnog graničnog sloja moţe zanemariti. za .20.20.7. analogno naprijed navedenom.dobivamo: (10. Da bi se odredio otpor na glatkoj ravnoj ploči.) Izjednačavanjem izraza 10.23.20.23. integrali uz granične uslove.) Napomena uz izraz 10.18.Primjenjujući izraz 10.21.) a slično kao i u slučaju laminarnog kretanja u graničnom sloju je: (10.22. potrebno je iz izraza 10. na kretanje fluida preko ravne ploče. a ne laminarno kretanje.22. lokalni koeficijent otpora je: 159 .

.24.(10. prema izrazu 10. i iznosi: (10.26. izraz 10. izraz 10.. je: (10. Treba napomenuti da za navedeni dijapazon Rejnoldsovih brojeva. rasporeda brzine vrijedi za Kao što je napomenuto.8. Prandtlov eksponencijalni zakon Rejnodsove brojeve veličine: . je nešto veći od izvedenog.) Slika 10. srednji koeficijent otpora.) Granični sloj je. prema eksperimentalnim podacima.28.27.5..5. te će za ove vrijednosti vaţiti i izrazi 10.26.29.: Srednji koeficijent otpora u funkciji Rejnoldsovog broja Za područja na slici 10.27.) odakle je. po jedinici širine. srednji koeficijent otpora: (10. naravno. Prandtl je oduzeo laminarni dio graničnog sloja do kritičnog Rejnoldsovog broja i dobio izraz 10. laminaran na prvom dijelu ploče uz struju fluida.17. 160 . vrijedi:  laminarno.) Sila otpora ploče na jednoj strani.: (10. i 10.25.) gdje je Rejnoldsov broj baziran na duţinu ploče.29.

10. 161 . dobivamo vrijednost za srednji koeficijent otpora: Sila otpora na jednoj strani ploče je: Ako je kritični Rejnoldsov broj .29. Koristeći logaritamski raspored brzine za cijevi.1.. se kreće brzinom kroz mirnu vodu Glatka ravna ploča. duţina do prelaznog područja je: Za prva dobiva se: ploče je Rejnoldsov broj je i uz ponovno korištenje izraza 10. širine temperature Odrediti silu otpora na jednoj ploče.2.30. dobivamo: (10. izraz 10.30. strani ploče i silu otpora na prva RJEŠENJE: Rejnoldsov broj za cijelu ploču je: Na osnovu izraza 10. prelazno.2.28.30.  turbulentno. izraz 10. PRIMJER i duţine .) gdje je konstanta odgovara najboljoj aproksimaciji eksperimentalnih podataka.

slika 10. kod kojih se ukupni otpor sastoji od sume ova dva elementarna otpora.10.1. Poznavanje pojedinih vrsta otpora u ukupnom otporu nema nekog praktičnog značenja jer je ukupni otpor. postoji mnogo tijela upotrebljavanih u inţenjerskog praksi. eksperimentalnim putem. Ukupni otpor kretanju fluida predstavlja sumu otpora površine. jer je u najvećem broju slučajeva sa inţenjerske tačke gledišta. oblika i drugih.(a) i (b). a posebno otpor oblika ili lokalne gubitke i na kraju njihova suma daje ukupni otpor ili ukupne gubitke u datom sistemu. od interesa ukupni otpor. kako sa oblikom tijela tako i sa uslovima toka. Izuzetak čini ukupni otpor nekog cijevnog voda koji se računa parcijalno. OdreĎivanje veličine otpora je bazirano na veličini koeficijenta otpora koji se mijenja. Kako je njegovo izračunavanje u većini slučajeva nemoguće na bazi sume elementarnih otpora. – brzina fluida u zoni uniformnog toka.4.3. gustina fluida. 10. kao kod cijevnih vodova.) gdje su: ukupna sila otpora. OTPOR U GLATKIM I VJEŠTAČKI HRAPAVIM CIJEVIMA 10. posebno otpor površine ili linijske gubitke. odlučujući faktor za dizajn i dimenzionisanje konstruktivnih elemenata potpuno potopljenih u fluid. otpora površine i oblika. površina projekcije tijela na ravan koja je normalna na pravac toka.2. tj. 162 . tj.1. to se ukupni otpor odreĎuje pomoću koeficijenta otpora. koji mogu doći u obzir kao što je to slučaj pri kretanju broda na površini vode. MeĎutim. UKUPNI OTPOR Relativno mali broj slučajeva u praksi je takav da samo otpor površine ili samo otpor oblika predstavlja ukupni otpor. OTPOR TIJELA POTPUNO POTOPLJENIH U FLUID IzmeĎu graničnih slučajeva.3. rijedak je slučaj odreĎivanja veličine pojedinačnih otpora sadrţanih u ukupnom otporu. sa veličinom Rejnoldsovog broja: (10.

čim uticaj ubrzanja okolnog fluida dolazi do izraţaja.2.2. zanemarujući inercijalne sile: (10. OTPOR OBRTNIH – OSNOSIMETRIČNIH TIJELA Većina konstruktivnih elemenata i tijela koja se kreću kroz fluid imaju geometrijski pravilne oblike. Na slici 10.) Slika 10. Prema dijagramu. da bi kod zauzela fiksnu poziciju na uglu . U oblasti koeficijent otpora ima pribliţno konstantu vrijednost . dobivenih rotacijom geometrijski pravilnih likova. U oblasti malih Rejnoldsovih brojeva nema separacije i fluid potpuno prati čvrstu konturu.1. mjereno od zaustavne tačke uz struju fluida. Stoks je analitički našao vrijednost koeficijenta otpora.4. osnosimetrična tijela. Ovo se objašnjava prelazom laminarnog graničnog 163 . čime se povećava udio otpora pritiska.2. Najveći broj eksperimentalnih podataka je definisan za sferu.2.. Stoks je ovo zanemario pri analizi sporog padanja sfere u fluidu. Kada Rejnoldsov broj raste.: Promjena koeficijenta otpora u funkciji Rejnoldsovog broja Eksperimentalni podaci za počinju da ostupaju od prave.6. slika 10. granica vaţenja Stoksovog zakona je pribliţno . dolazi do separacije laminarnog graničnog sloja počevši prvo kod zaustavne tačke niz struju fluida.izraz 10..10. Kod daljnjeg povećanja Rejnoldsovog broja tačka separacije se pomiče uz struju. Sila otpora je u potpunosti posljedica trenja.. Do ove vrijednosti Rejnoldsvog broja otpor površine predstavlja ukupni otpor sfere pri kretanju kroz fluid. Pri kritičnoj vrijednosti Rejnoldsovog broja dolazi do naglog smanjenja koeficijenta otpora na vrijednost . U ovom poglavlju će se opisati promjena koeficijenta otpora obrtnih tijela. u dvostruko logaritamskoj razmjeni je prikazan dijagram promjene koeficijenta otpora u funkciji Rejnoldsovog broja i oblika osnosimetričnog tijela.

. za nekoliko Slika 10. Dijagram zavisnosti koeficijenta od Rejnoldsovog broja omogućava. Sa dijagrama. da za date uslove toka. kada je od interesa smanjiti koeficijent otpora. Ovo se moţe objasniti činjenicom da je tačka separacije fiksna na ivici diska bez obzira da li je sloj laminaran ili turbulentan. a time i oblik vrtloţnog traga ostaje pribliţno konstantan iznad neke vrijednosti Rejnoldsovog broja.sloja u turbulentni i pomjeranjem tačke separacije sa na . OTPOR DVODIMENZIONALNIH TIJELA Zbog geometrijske sličnosti navedenih trodimenzionalnih obrtnih tijela i odgovarajućih dvodimenzionalnih tijela (cilindri kruţnog i eliptičnog presjeka) postoji sličnost i dijagrama zavisnosti koeficijenta od Rejnoldsovog broja.7.4. U dijagramu na slici 10. Pomjeranjem tačke separacije suţava se vrtloţna zona. a time i otpor pritiska.: Koeficijenta otpora za neka dvodimenzionalna tijela U ovom slučaju zbog nepostojanja bočne separacije treba očekivati nešto veće vrijednosti koeficijenta otpora od odgovarajućih za trodimenzionalna tijela. su prikazane vrijednosti koeficijenta otpora dvodimenzionalnih tijela u zavisnosti od Rejnoldsovog broja.3. direktno riješimo otpor tijela koja se kreće kroz fluid odgovarajućom brzinom. 164 .2. slika 10. se vidi da koeficijent otpora postaje konstantan iznad . moguće je raznim pobuĎivaćima u obliku vještačkih neravnina na površini sfere inicirati raniji prelaz laminarnog u turbulentni sloja . Nasuprot sferi. tijela sa oštrim ivicama kao što je disk imaju karakteristiku konstantnosti koeficijenta otpora čim se preĎe zona otpora površine. Moţe se zaključiti. a time smanjiti otpor. 10. mjereno od zaustavne tačke uz struju fluida.2.

te se intenzitet smičućih napona na površini zida provodnika moţe izraziti kao: (10. je prikazan stacionarni uniformni tok u otvorenom ili zatvorenom provodniku. koljena. srednja brzina. lokalni otpori ili otpori oblika.8.) u provodniku 48 49 Henry Darcy Julius Weisbach 165 .1.5. armature itd. (1) Slika 10. 10.). U hidraulici se otpori u provodnicima fluida dijele na dvije grupe i to:   Gubici energije prouzrokovani ovakvim otporima kratko se zazivaju: linijski i lokalni gubici. U otvorenim provodnicima-kanalima i zatvorenim necilindričnim provodnicima tangencijalni napon nije konstantan duţ čvrste konture.v.4.3. Lokalni gubici se odnose na energiju koja se gubi uslijed nagle promjene pravca kretanja ili oblika strujanja fluida (proširenje. LINIJSKI GUBICI ENERGIJE Uniformno stacionarno kretanje nestišljivog fluida u provodniku se moţe smatrati kao granični slučaj razvoja graničnog sloja. OTPORI U OTVORENIM I ZATVORENIM PROVODNICIMA FLUIDA otpori na pravolinijskom putu. linijski otpori ili otpori površine.10. tangencijalni napon se koristi kao srednja vrijednost tangencijalnog napona. suţenje.) gdje su: koeficijent otpora (za cijevi: ).5. U ovom slučaju. bezdimenzionalni Darsi48-Vajsbahov49 koeficijent otpora. Pod linijskim gubitkom se podrazumijeva gubitak energije na pravolinijskoj dionici provodnika uslijed trenja fluida o dodirne površine sa čvrstim tijelom.: Dejstvo aksijalnih sila na kontrolnu zapreminu (c. Na slici 10.

koristeći 166 .5. Jednačina energije.4.Za otvoreni kanal i su identični i kretanje je rezultat promjene potencijalne energije . Kako je .) da bi se obezbjedila energija koja će savladati Budući da je visina brzinske energije ista u obadva presjeka. energija toka je definisana promjenom potencijalne i pritisne energije .5. dobivamo: (10.6. Za kretanje u zatvorenom provodniku. dio obima gdje je kontura u kontaktu sa fluidom (uključujući slobodnu površinu tečnosti). i 10.6. jednačina količine kretanja u pravcu je: gdje je okvašeni obim konture tj. Ako posmatramo vertikalnu cijev i tok u njoj sa smjerom prema dole. ali pad potencijalne energije mora biti veći od tangencijalne napone uz zid cijevi. pritisak moţe rasti u pravcu toka. imamo: (10..) Iz jednačine 10.) Zbog pretpostavke o uniformnom toku. u koju su uključeni i gubici redukciji raspoloţive energije. se moţe napisati kao: (10.

stoje u odreĎenom odnosu. Da bi se proširila valjanost eksperimentalnih podataka i smanjili troškovi izvoĎenja eksperimenta. koji karakteriše dva hidrodinamička toka. Samo u izvjesnom veoma malom broju konkretnih slučajeva.1. (4) Navije-Stoksove jednačine su vektorske jednačine i mogu se napisati u tenzorskoj notaciji: (11. izraz 7. Iz definicije hidrodinamičke sličnosti slijedi i pojam hidrodinamičkog modela.) Jednačine su. će biti meĎusobno slični ako sve veličine. Preostali. najveći dio problema hidrodinamike je praktično nerješiv direktno iz osnovnih jednačina kretanja fluida. povlači sličnost vanjskih geometrijskih uslova. moguće je doći do njihovog egzaktnog ili pribliţnog rješenja. Hidrodinamički model se odnosi na modeliranje nekog procesa koji se eksperimentalno proučava. u kojima uslijed pogodnih graničnih uslova dolazi do znatnog uproštenja jednačina. eksperiment se obavlja na modelu umjesto na prototipu. kao npr. prenošenje dobivenih rezultata sa modela na prototip ili na pojavu u prirodi. Eksperimentalna rješenja imaju ograničenu valjanost i sa obzirom na uslove pod kojima su izvedena. Za rješavanje ovakvih problema pribjegava se eksperimentima. nerješive. kao i uopštavanje dobivenih rezultata predstavlja problem hidrodinamičke sličnosti.. U obadva kretanja strujne linije moraju biti slične što. u najopštijem slučaju kretanja fluida. koriste se metode dimenzionalne analize.11. veoma su skupa ali daju veoma pouzdane rezultate unutar tačnosti mjernih metoda. sa tim da se dobiveni rezultati mogu prenijeti na pojave u svim sličnim objektima. Problem formiranja modela. TEORIJA SLIČNOSTI HIDRODINAMIČKA SLIČNOST I MODEL U poglavlju 7 su izvedene Navije-Stoksove jednačine. sličnost 167 .1. ili objekt. geometrijska sličnost je potrebna.22. Hidrodinamička sličnost je bazirana na identičnosti odnosa odreĎenih veličina. izraţenih u bezdimenzionalnoj formi. koje utiču na proces u njima. Model i prototip. Upravo sada moţemo postaviti pitanje od velike vaţnosti: Koji su to uslovi pod kojim se dva kretanja mogu smatrati sličnim? Jedno je očigledno. razumije se. 11. Pojam hidrodinamičke sličnosti je znatno kompleksnija od pojma geometrijske sličnosti. za izotermno kretanje nestišljivog fluida konstantnog viskoziteta u i pravcu.

Tačke i su odgovarajuće tačke za meĎusobnu analizu. slika 11.:Hrapavost površine Ako su odgovarajuće duţine u odnosu odnosu: .1. presjeka kanala. Slika 11. od bitnog uticaja pri kretanju. tada je jasno da će odgovarajuće površine biti u a odgovarajuće zapremine: 168 .1. treba i tu ostvariti geometrijsku sličnost. Slika 11.1. slika 11. a odgovarajući uglovi jednaki.2. hrapavost. 11. su geometrijski slične ako su odgovarajuće duţine u stalnom odnosu.cijevnih vodova. POJMOVI VEZANI UZ SLIČNOST KRETANJA Putanje. odnosno trajektorije. U geometrijsku sličnost ulazi i sličnost hrapavosti čvrste konture.1. tijela oko kojih se strujanje odvija itd.2.: Geometrijska sličnost dva toka Geometrijska sličnost zahtjeva: Ako je kvalitet površine.

. da bi se zadovoljio uslov kinematske sličnosti. ne samo analogne duţine. To znači da odnos intenziteta bilo koje dvije sile u posmatranoj tački mora biti konstantan i neovisan o izboru tačke. za jedno strujanje. respektivno. Suprotno.2. gravitacione vanjske. model i prototip moraju biti i geometrijski slični. U meĎusobnoj razmjeri treba da stoje. pritiska i viskoziteta. geometrijski oblici strujnih linija su slični. u obliku: a za drugo: Kako se obadvije jednačine odnose na slična strujanja to se one izmeĎu sebe mogu razlikovati samo nekim konstantnim odnosom. Dinamička sličnost predstavlja jednakost razmjera sila inercije i svakog para homolognih sila u sistemu: 169 . Kako je čvrsta kontura istovremeno i strujna površina. Sama geometrijska sličnost nije dovoljna već mora postojati i kinematska sličnost. Neka su za dva slična strujanja: i sile: inercije. Ovo uslovljava srazmjernost sila koje djeluju na fluid. se moţe Navije-Stoksova jednačina napisati. Na osnovu Dalamberovog principa. da bi sličnost dva strujanja bila potpuna. već i analogne brzine i ubrzanja: Kod kinematski sličnih strujanja. trebaju obadva strujanja biti odreĎena istim jednačinama. površina. zapremina. Na kraju. izraz 4. Tek tada je zadovoljena dinamička sličnost. odnosi ili razmjere su: duţina.Dakle. Navije-Stoksovim jednačinama. sama geometrijska sličnost ne garantuje kinematsku sličnost. u ovom slučaju.

) Iz odgovarajućih razmjera imamo: Uvrštavajući navedene razmjere u izraz 11.22. racionalan način kojim se mogu riješiti problemi kretanja.2. UPROŠTENI PRISTUP RJEŠAVANJU PROBLEMA KRETANJA Matematičko rješenje problema kretanja viskoznog fluida je veoma teško. Zato se postavlja prirodno pitanje: Da li postoji jednostavan. duţine i vremena.2. tada svi ostali odnosi proizlaze iz propisanih i ne mogu biti proizvoljni. Odgovor je potvrdan za obadva dijela pitanja. odnosi mase.2. za: Ako napišemo Navije-Stoksovu jednačinu. izraz 7. Na primjer. dobivamo: 170 . u o prototip: o model: (11. tj. i ako postoji da li se taj metod može koristiti pri interpretaciji eksperimentalnih rezultata. Npr. razmjera za gustinu je: gdje je razmjera za masu.2.1. koje figurišu u dimenziji dotične veličine.Ako su propisani neki odnosi osnovnih veličina. razmjera za brzinu ne moţe biti proizvoljna.. 11. jer je : Razmjera za ubrzanje se dobiva iz odnosa : Izraz za razmjeru neke veličine se dobiva tako da dimenziju dotične veličine zamijenimo razmjerama osnovnih fizikalnih veličina. 11. SLIČNOST NA OSNOVU DIFERENCIJALNIH JEDNAČINA pravcu.

) Prema izrazu 11. dobivamo jednakost Frudovog50 broja: (11.5. iz izraza 11.4.) Izjednačavajući članove i . treba biti zadovoljeno: (11.ili.3.) Izjednačavajući članove i ..) gdje je brzina zvuka: 50 51 Williams Froude Vincenc Strouhal 52 Ernst Mach 171 . dobivamo jednakost Mahovog52 broja: (11.4.4. dobivamo jednakost Rejnoldsog broja: (11.3.6. poslije sreĎivanja: (11.7. dobivamo jednakost Ojlerovog broja: (11. iz izraza 11..) Izjednačavajući članove i .4.9....8.4. iz izraza 11.) Izjednačavajući članove i . iz izraza 11.) Izjednačavajući članove i . iz izraza 11.4. dobivamo jednakost Strouhalovog51 broja: (11.

da pored geometrijske sličnosti bude ispunjena kinematska i dinamička sličnost.10. Neke druge kombinacije ne daju suštinski nove uslove. Kako su bezdimenzionalne veličine iste.12.10. da bi sličnost dva kretanja bila potpuna potrebno je.) Sa druge strane Rejnoldsov broj je: (11. Naglasimo još jednom. tokovi će posjedovati.13.11. Ovdje treba napomenuti da je sa istim fluidom. u izraz 11. zadovoljavati tzv.) Uvrštavajući iz izraza 11.11.) što nije tačno.2. 11. za Rejnoldsov broj. dobivamo: (11. rješenja diferencijalnih jednačina će biti ista. nemoguće jednostavno zadovoljiti Frudov i Rejnoldsov broj. u analizi modela i prototipa. To pokazuje slijedeća analiza: (11.)  Sila teţe neke mase je: Za slična strujanja imamo: 172 .Ako su za razna strujanja isti i broj. kinematsku sličnost.  FIZIČKI SMISAO REJNOLDSOVOG I FRUDOVOG BROJA Sila inercije prema Njutnovom zakonu je: Kod sličnih strujanja mora biti zadovoljen uslov: (11.2.

15.) model: (11.) dok je Rejnoldsov broj proporcionalan odnosu sila inercije.: (11.(11.: (11. na nekom odreĎenom mjestu.19.. ispunjen uslov: moţemo napisati: 173 . Navije-Stoksove jednačine moţemo napisati za:   prototip ili original: (11.13. izraz 11.) Sile pritiska će automatski ispunjavati uslove sličnosti ako ih ispunjavaju i ostale sile.)  Sila trenja na nekoj površini.17.) Frudov broj je proporcionalan odnosu sila inercije. i viskoziteta.13. izraz 11. je: ili za slična strujanja moţemo pisati: (11.14.15.16. prema Njutnovom zakonu.14. izraz 11. izraz 11.) Ako je. na osnovu Dalamberovog principa.18. Kao što smo već naveli. i sila viskoziteta..

23.: (11. u ovom osnovnom zakonu kretanja je usvojeno da je koeficijent proporcionalnosti uvijek jednak jedinici: (11. i 11.22. i . tj.24. Drugim riječima. jednačina oblika: zahtjeva ne samo da broj predstavlja proizvod izmeĎu jednake proizvodu dimenzija brojeva i ..25. masa.) Bez obzira na sistem jedinica koje se upotrebljavaju pri analizi problema. DIMENZIONALNA ANALIZA . koji kaţe da je sila proporcionalna proizvodu mase i ubrzanja. 11. nego da su i dimenzije broja Ovo opšte pravilo dimenzionalne homogenosti mora biti zadovoljeno ma kako kompleksan fenomen bio opisan datom jednačinom. dobivamo: (11.20. Napomena: Pritisak će igrati ulogu kod pojave kavitacije. Takav izraz će biti tačan ako pored numeričke tačnosti postoji i dimenzionalna ravnoteţa izmeĎu članova te jednačine.) 174 .) gdje su: sila. koeficijent proporcionalnosti.22. Znajući dimenzije ubrzanja: (11.) odakle vidimo da pritisak ne trebamo uzimati u obzir pri uporeĎivanju.) jednačina 11.) UporeĎivanjem izraza 11.20. Pogledajmo dimenzionalnu homogenost izraza koji predstavlja II Njutnov zakon. koja moţe potpuno onemogućiti sličnost strujanja. iako su Rejnoldsov i Frudov broj jednaki.3.21.(11.18. će biti homogena ako koeficijent proporcionalnosti ima dimenzije: (11.HOMOGENOST Fizička pojava koja je predstavljena nekim algebarskim izrazom u sebi sadrţi članove sa različitim fizičkim svojstvima.

. sile i mase su tako kombinovane da se bilo koja od njih moţe izraziti pomoću ostale tri. pomoću kojih su izvedene sve ostale.27. To su duţina . ali ništa ne govori o kvantitativnoj vrijednosti veličine koju opisuje. On je dio fizičkog dimenzionalnog sistema koji pored ovih. Bezdimenzionalna veličina: predstavlja zapreminu tog tijela ma koje veličine. dimenzionalne kategorije. nego zavisi samo od oblika tijela: Ovakvo bezdimenzionalno izraţavanje funkcija pokazuje odreĎene prednosti u odnosu na njihovu dimenzionalnu formu.26. i one definišu dimenzionalni sistem koji se koristi u mehanici. uključuje i veličine za odreĎivanje toplotnih. Na osnovu prethodne diskusije o homogenosti izraza 11. i poluose elipsoida onda je Izraţavanje zapremine nekog tijela u bezdimenzionalnoj formi pokazuje da njena veličina nije vezana za izbor mjernog sistema i razmjere. akustičnih. biti: (11. daje fizička svojstva veličine koju opisuje kao i kvalitet te veličine. Za dobivanje brojne vrijednosti veličine. optičkih. veličine. se moţe napisati u obliku: (11.27. tako da će vrijednost veličine opisane dimenzionalnim izrazom 11. koji karakteriše opšti oblik tijela.Drugim riječima.26. nije jednačina u pravom smislu riječi. magnetnih drugih pojava. koji predstavlja II Njutnov zakon. onda su: Navedeni izraz 11.) gdje i trebaju biti takvi da dobivena dimenzija člana na desnoj strani jednačine mora biti jednaka dimenziji veličine na lijevoj strani jednačine 11. vrijeme i sila ili duţina . vrijeme i masa .26. Opšti princip dimenzionalne homogenosti nekog algebarskog izraza.26. bezdimenzionalni broj. vremena. koji opisuje fizičku pojavu za izabrani dimenzionalni sistem . Na primjer.22. slijedi da u osnovi postoje tri osnovne veličine. jedinice duţine. Ako su . ako je ubrzanje. Uzmimo da je zapremina nekog tijela dimenzije i : data kao proizvod njegove tri karakteristične linearne gdje je faktor proporcionalnosti. a za paralelopiped je . u izraz se mora uključiti bezdimenzionalni koeficijent proporcionalnosti . Izraz pokazuje dimenzionalnu homogenost.) U izrazu 11. je koeficijent proporcionalnosti i predstavlja mjerni broj posmatrane 175 .

Posmatrajmo problem za koji se moţe tvrditi da postoji funkcionalna zavisnost: (11. Veoma je vaţno procijeniti dominantne veličine za neki problem. Pri izboru promjenljivih. treba voditi računa da predstavnika linearne dimenzije toka (duţina) koji definiše geometrijske granične uslove (veličina tijela. onda se sve promjenljive u njoj mogu grupisati u bezdimenzionalnih parametara. greška u dimenziji je sigurna indikacija numeričke greške. 11. kinematske i/ili dinamičke karakteristike toka (brzina. sile trenja i sl.) koja odraţavaju materijalnost fluida.28. to je indikacija da u proračunu postoji greška tj. a imamo kategorije. Bakingem. a samo se jedna promjenljiva mijenja u svakom od njih. stišljivost itd.Značaj dimenzionalne homogenosti nekog izraza je očigledan i sa praktične tačke gledišta.29.) koje definišu uslove kretanja fluida. koja je poznata od 1915. od kojih su njih isti u svim parametrima. godine. ubrzanje. a za to je potrebno znanje i iskustvo. osnovne dimenzionalne bezdimenzionalna 53 54 Aimée Vaschy Edgar Buckingham 176 . Sve promjenljive se mogu grupisati u parametra. tako da se dobije bezdimenzionalna funkcija oblika: (11.4. koje se pojavljuju u svakom oni uključuju:    parametru.) U izrazu 11. fizička svojstva fluida (gustina. Naziv teorema je dobila po tome što je jedan od autora. sile gravitacije.) U svakom bezdimenzionalnom parametru će biti sadrţano promjenljivih. bezdimenzionalne brojeve označavao grčkim slovom .29. TEOREMA Kao osnova koja opisuje neku pojavu u bezdimenzionalnoj formi je Vaši53-Bakingemova54 –teorema. specifična teţina. granični uslovi). jer ukoliko se pokaţe da neki izraz nije dimenzionalno homogen. dubina toka. Osnova teoreme je: Ako se funkcija koja opisuje neku pojavu sa promjenljivih moţe opisati sa osnovnih dimenzionalnih kategorija ili . viskozitet. odnosno pojavu. modul elastičnosti. je broj promjenljivih . pad pritiska.

34.36.: (11.28.30.) Analogno uradimo i za jednačine u izrazima 11.Poslije sreĎivanja desne kolone dobivamo: (11.32. Primjena dimenzionalne analize i Sve veća primjena teoreme otkriva i neke njene nedostatke. izraz 11.31.33. slika 11.) Rješenja jednačina u eksponentima izraza 11.) Izraz 11. koji opisuju kretanje fluida.31.35.37.) (11.38.32.: (11. U nekim slučajevima je pokazano da broj bezdimenzionalnih parametara. nije jednak 177 .: daju: odnosno: (11.) (11.) gdje se treba odrediti eksperimentalno. se moţe dalje napisati kao: (11.30.) (11. teoreme su značajne pri eksperimentalnom radu.36. i 11.) Sada moţemo napisati bezdimenzionalnu jednačinu koja je ekvivalentna početnoj.3.) ili (11.

39. U tom slučaju broj parametara se ne izraţava više razlikom . slika 11. a da nisu jednaki nuli. nego razlikom . tako da one predstavljaju kolone. promjenljivih veličina od kojih se samo jedna mijenja Ako se za neki problem moţe tvrditi da postoji funkcionalna zavisnost: (11. može svesti na bezdimenzionalnih parametara. a dimenzionalne kategorije ili predstavljaju redove matrice. Dimenzionalnu matricu formiraju elementi promjenljivih. modificirani oblik teoreme će glasiti: Ako je potrebno promjenljivih za opis neke fizičke pojave i ako ove veličine uključuju dimenzionalnih kategorija..) Formirajmo dimenzionalnu matricu: (11.: Dijagram eksperimentalnih podataka Prema ovome. gdje je rang dimenzonalne matrice. gdje je rang dimenzionalne matrice . U svakom parametru će biti u svakom od njih. nego da njihov broj moţe biti i veći. kako je to dato orginalnom teoremom.40. koji leţe na presjeku nekih njenih kolona i redova.) Napomena: Minorom tog reda matrice nazivamo determinantu dobivenu (sa odrţavanjem reda) i elemenata matrice.4. Slika 11. 178 . Rangom matrice nazivamo najveći red koji mogu imati njeni minori. koje je opisuju.3. onda se funkcionalna zavisnost između zavisno promjenljive i nezavisno promjenljivih.

41. nam daju vrijednost parametara: daju: odnosno: (11. ili poslije sreĎivanja desne kolone: (11. i 11..43.43.: Minor trećeg reda Vratimo se našem primjeru. Rang dimenzionalne matrice je . odnosno: Promjenljive se mogu grupirati u bezdimenzionalna parametra.) 179 .41.45.4.) Rješenja jednačina u eksponentima izraza 11.) (11.Slika 11.) (11.42.) (11.44.42. 11.

1.5.) Sam eksperiment će pokazati koji su parametri dominantni.) Formirajmo tabelu: Formirajmo dimenzionalnu matricu: 180 . izraz 11.46.(11.) Sada moţemo napisati bezdimenzionalnu jednačinu koja je ekvivalentna početnoj. Koristeći URAĐENI PRIMJERI PRIMJER teoremu provjeriti da li je moguća zavisnost: ili prilikom kretanja viskoznog fluida kroz cijevi.39. RJEŠENJE: Funkcionalna zavisnost: (11. 11.: (11.47.5.48. 11.

51.) Rješenja jednačina u eksponentima izraza 11.53.50.) (11.Rang dimenzionalne matrice je .50.) 181 .) (11.52.49.51.49. ili poslije sreĎivanja desne kolone: (11.. nam daju vrijednost parametara: (11. i 11. 11. odnosno: Promjenljive se mogu grupirati u bezdimenzionalna parametra.) (11.

prema slici 11.: Isticanje tečnosti iz rezervoara RJEŠENJE (A): Pretpostavimo da iz posude ističe neviskozan fluid kroz mali otvor.) Formirajmo tabelu: 182 . kvalitativno odgovara početnom izrazu.5. Slika 11. izraz 11.: ili odnosno.5.) izraz 11. PRIMJER Odrediti kvalitativni izraz za brzinu isticanja tečnosti kroz otvor na beskonačno velikom rezervoaru.56. Moţemo očekivati da će brzina isticanja zavisiti od gustine tečnosti . 11.(11.2.5. ubrzanja zemljine teţe i od visine nivoa vode u rezervoaru : odnosno (11.54.48.) Sada moţemo napisati bezdimenzionalnu jednačinu ekvivalentnu početnoj.55. (11.55.

ili poslije sreĎivanja desne kolone: (11.Formirajmo dimenzionalnu matricu: Rang dimenzionalne matrice je .) (11. ali znamo da je konstanta. nam daju vrijednost parametra: (11.) Rješenja jednačina u eksponentima izraza 11.) Promjenljive se mogu grupirati u bezdimenzionalni parametar. .) Vidimo da brzina isticanja ne zavisi od gustine. 183 . srazmjerna je kvadratnom korijenu visine tečnosti .60.57. Konstantu ne moţemo odrediti na ovaj način.59. prema Toričeliju.58.58. odnosno: (11.

62..) Formirajmo tabelu uz izostavljanje uticaja gustine. ili poslije sreĎivanja desne kolone: (11.RJEŠENJE (B): Ako bismo ţelili riješiti isti problem tačnije.64.62.63. uz saznanja iz dijela riješena (A). odnosno: Promjenljive se mogu grupirati u bezdimenzionalna parametra.: Formirajmo dimenzionalnu matricu: Rang dimenzionalne matrice je . (11.63. nam daju vrijednost parametara: (11.) 184 . onda bismo u obzir trebali uzeti i viskozitet fluida. i 11.) Rješenja jednačina u eksponentima izraza 11.61.) (11.

61.) Vidimo da je brzina isticanja srazmjerna .) Neki karakteristični brojevi su (1): Rejnoldsov broj.66. odnosno sličnost strujnog polja. funkcija Rejnoldsovog broja. PRIMJENA HIDRODINAMIČKE SLIČNOSTI NA MODELIRANJE KRETANJA FLUIDA Kao što je ranije navedeno. Oblik ove funkcije se moţe naći samo eksperimentalnim putem. predstavlja odnos inercijalne i viskozne sile: Ojlerov broj. izraz 11.6. dinamička sličnost. predstavlja odnos inercijalne i gravitacione sile: 185 . Uslov dinamičke sličnosti je: (11.(11. 11. moraju biti ispunjeni slijedeći uslovi:    geometrijska sličnost. da bi dva kretanja bila slična.: ili odnosno. kinematska sličnost.67. odnosno proporcionalnosti. (11.65.) Sada moţemo napisati bezdimenzionalnu jednačinu ekvivalentnu početnoj. ali je sada koeficijent srazmjernosti. predstavlja odnos sile pritiska i inercijalne sile: Frudov broj.

predstavlja odnos inercijalne sile i sile elastičnosti nastalih kao posljedica stišljivosti fluida: Kavitacijski broj: gdje su: apsolutni statički pritisak. koliki treba biti period nastajanja talasa na modelu da bi se obezbjedila sličnost? b) Kolika je sila po duţnom metru na objektu. pritisak zasićenja na temperaturi fluida.6.1. Kavitacijski broj ukazuje na mogućnost pojave kavitacije.Košiev broj. Povećanje brzine po pravilu vodi smanjenju pritiska i pojavi kavitacije. PRIMJER . Razlika pritisaka pokazuje koliko rezerve pritiska postoji dok se ne počnu formirati prvi mjehurići pare. Model za ispitivanje vodenih talasa izraĎen je u razmjeri a) Ako je period talasa na objektu . koja odgovara sili od na modelu? RJEŠENJE: a) Iz Frudove sličnosti dobivamo: b) Iz Ojlerove sličnosti: 186 . 11.

i 11.68.) Iz Frudove sličnosti: (11.(11.68. izraĎen u razmjeri pri brzini od: a) Kojom brzinom treba vući model ako se ispitivanja obavljaju u vodi: b) Koliki će biti otpor aviona u vazduhu.) Odnos traţenih sila je: pa je sila po jedinici duţine: 11.2. imamo: (11.) Iz izraza 11. se ispituje u vazduhu: Model aviona. PRIMJER ..69.70. ako je otpor modela u vodi: RJEŠENJE: a) Iz Rejnoldsove sličnosti dobivamo: 187 .6.69.

b) Iz Rejnoldsove sličnosti: Brzina objekta u vazduhu treba biti: Iz Ojlerove sličnosti: Odnos sila objekta u vazduhu i modela u vodi je: odnosno: Otpor aviona u vazduhu je: 188 .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful