II SILA KAO MERA MEHANIČKOG DEJSTVA IZMEDJU MATERIJALNIH TELA. PODELA PREMA POREKLU, NAČINU I RASPOREDU DEJSTVA. 2.

1 Sila
Mehaničkim uzajamnim dejstvom se naziva takvo međusobno dejstvo materijalnih tela koje menja ili teži da promeni stanje kretanja ili mirovanja materijalnog tela, ili pak da promeni oblik materijalnog tela. Uzajamno dejstvo tela (inerakcija) može biti direktno, kada se ostvaruje neposredan dodir tela i indirektno, kada se ne ostvaruje dodir tela već se interakcija ostvaruje posredno putem druge materijalne sredine (fizičkog polja). Veličina koja predstavlja meru mehaničkog dejstva između materijalnih tela zove se sila. Sila je osnovni pojam u mehanici pod kojim se podrazumeva uzrok promeni stanja materijalnog tela. Treba napomenuti da se najveće priznanje za definisanje pojma sile i uopšte za razvoj Mehanike pripisuje Isaku Njutnu. On je u knjizi Filosofsko-prirodno-matematički principi („Philosophia naturalis pricipia mathematica“), pored osnovnih pojmova mehanike, definisao silu i objasnio osnovna zapažanja o prirodnim pravilima kretanja i o međusobnom uticaju tela, tako što je formulisao tri prirodna principa. Ovi principi (aksiomi) se u fizici izučavaju kao osnovni zakoni mahanike. U mehanici predstavljaju osnovne principe mehanike. Prvi Njutnov princip: "Svako telo ostaje u stanju mirovanja ili ravnomernog (jednolikog) i pravolinijskog kretanja dok pod dejstvom sile ne bude prinuđeno da to svoje stanje promeni". Ovaj princip se naziva "princip inercije". On dokazuje mogućnost postojanja sile. Nema promene stanja (kretanja) bez dejstva sile. Sila uvek postoji kada telo menja svoje stanje kretanja.

Dakle, svaki uzrok koji može da promeni stanje kretanja ili mirovanja tela zove se sila. Iz iskustva je poznato da će se telo pokrenuti iz stanja mirovanja ako mu se saopšti silauzrok, i obrnuto, telo će se zaustaviti ili promeniti način kretanja ako je izloženo prinudnom dejstvu sile. Sila nastaje u kontaktu dva tela te se u svakodnevnom životu može smatrati merom mehaničkog uzajamnog dejstva tela. To dejstvo je potpuno definisano intenzitetom, pravcem, smerom i napadnom tačkom. Sila je vektor koji je određen intenzitetom (veličinom), pravcem (napadnom linijom), smerom i napadnom tačkom.  Obeležava se velikim slovom i strelicom iznad slova, npr. F . Intenzitet sile je jačina dejstva sile, koja se određuje poređenjem sa silom koja je usvojena za jedinicu. Jedinica 2 mere za silu je Njutn (N). To je sila koja telo mase 1 [ kg ] ubrzava za 1  m s  .Intenzitet   sile se obeležava istim slovom kojim je obeležena sila ali bez strelice iznad slova, npr. F. Pravac sile je odredjen pravom duž koje sila dejstvuje. To je napadna linija sile (nl.). Smer sile se obeležava strelicom koja odredjuje smer dejstva sile duž napadne linije. Napadna tačka sile (nt.) je prodorna tačka napadne linije sile kroz telo ili ona tačka preko koje se prenosi dejstvo sile na telo. Sila se predstavlja na grafički (Sl.2.1a) i analitički (Sl.2.1b i c) način. Grafički se sila

prikazuje usmerenim odsečkom čija dužina prikazuje intenzitet sile u razmeri. Analitički se predstavlja projekcijama. F = u F AB u razmeri u F    b) analitički način predstavljanja sile u ravni: F = Xi + Yj r r r r c) analitički način predstavljanja sile u prostoru: F = Xi + Yj + Zk .2. Pravac i smer odsečka prikazuju pravac i smer dejstva sile.1 Predstavljanje sile   a) grafički način predstavljanja sile F = u F A B . a njegov početak se obično poklapa sa napadnom tačkom sile. c) Sl.

vektor brzine. izražava se u kilogramima. tj.2. Za meru materijalnosti tela uzeta je masa kao osnovni pojam. mv -impuls ili količina kretanja. kretalo bi se i dalje neprestano istom brzinom. određenog pravca i smera daje istom telu uvek isto ubrzanje. Prema tome. cos α = X Y Z .    d ( mv ) = ma = F . Ovaj princip daje vezu između sile (uzroka) i promene kretanja (ubrzanja). cos γ = .2. ako se kreće. Ako je masa tela veća.2 Projekcija sile na osu Sila je u potpunosti odredjena svojim projekcijama na ose Dekartovog koordinatnog sistema: F= X 2 + Y 2 + Z 2 . Masa je uvek pozitivan broj. koji nastaje zbog materijalnosti tela. Masa tela je fizička veličina koja karakteriše stepen otpora materijalne tačke pri promeni njenog kretanja.2)  Sl. F F F Galilej je izveo veliki broj eksperimenata i zapazio da telo na koje ne dejstvuje ma kakva sila ostaje u stalnom mirovanju ili. v . Da bi se savladala inercija tela i da bi se pokrenulo iz stanja mirovanja. Inercija se može shvatiti kao otpor promeni stanja kretanja.vektor ubrzanja i  F . Na osnovu toga je Njutn postavio drugi princip kretanja. masa tela .masa tela. koja je jednaka proizvodu intenziteta sile i kosinusa ugla između sile i ose: X = F cos α (Sl. potrebno je da na to telo dejstvuje sila. Galilej je takođe. Razlog zbog koga telo ne menja svoje stanje kretanja nazvao je inercijom. što skoro sasvim odgovara masi jednog kubnog decimetra vode na plus četiri stepena Celzijusa.Projekcija X sile F na osu x je skalarna veličina. Pri kretanju materijalne tačke mera inercije je njena masa.vektor sile. potrebna je veća sila da bi se promenilo stanje tela. dt  r  gde su: m . Pri kretanju sistema materijalnih tačaka mera inercije zavisi od masa i njihovog rasporeda. Pod koeficijentom proporcionalnosti podrazumeva se masa tela. cos β = . ili da bi se promenila brzina tela ako se kreće. Drugi Njutnov princip: "Promena kretanja proporcionalna je sili koja dejstvuje na telo i vrši se u pravcu sile". predstavlja meru inertnosti materijalne tačke. pri izvodjenju eksperimenata zaključio da jedna sila. a .

2.3 Sile akcije (dejstva) i reakcije (protivdejstva) u kontaktu dva tela za slučaj idealne veze. Treći Njutnov princip: "Dejstvu (akciji) uvek je jednako protivdejstvo (reakcija). ili. pravca i suprotnog smera. pa se telo kreće konstantnom brzinom (jednoliko) i pravolinijski. koji je najčešće Dekartov koordinatni sistem vezan za nepokretnu repernu tačku osnovnog sistema. u kome su zadovoljeni princip inercije i drugi zakoni mehanike. a ako drugi uslov nije zadovoljen primenjuje se kvantna mehanika. Klasična mehanika se primenjuje pod pretpostavkom. Ovaj princip dopunjuje prvi princip. i to je takođe sila koja ima intenzitet jednak intenzitetu sile dejstva. a treći pokazuje izvor sile bez koga ne bi postojala. da su brzine tela veoma male u odnosu na brzinu svetlosti. sila nastaje u kontaktu dvaju tela.2. a tu se svrstava i koordinatni sistem vezan za Zemlju. a samo suprotan smer. Sl. U ovom principu je sadržan i prvi princip-pricip inercije. i drugo. Dejstvo jednog tela na drugo je sila dejstva (akcije) i to je vektor određenog intenziteta. Ako na telo ne dejstvuju sile. Ako prvi uslov nije zadovoljen primenjuje se mehanika relativnosti. Protivdejstvo (reakcija) je sila kojom se drugo telo suprostavlja uticaju prvog tela. a kretanje tela u odnosu na taj sistem zove se apsolutno kretanje. istog je pravca. Ovaj princip se odnosi na dva materijalna tela i njihovo uzajamno dejstvo.3).2 Podela sila prema poreklu. sila dejstva tela II na telo I. dejstva dvaju tela jednog na drugo uvek su jednaka ali suprotnog smera". da su mase vrlo velike u odnosu na mase mikroobjekata. Da bi postojala sila mora da postoji telo (izvor sile) na koje dejstvuje sila istog intenziteta. Koordinatni sistem referencije. jer kod krivolinijskog jednolikog kretanja. rasporedu i načinu dejstva . sa napadnom tačkom u tački kontakta. jer je masa uvek broj različit od nule za bilo koje materijalno telo. 2. sila dejstva tela I na telo II. drugi odnos izmedju sile i ubrzanja. koji se koristi u klasičnoj mehanici. svi sistemi u kojima važi princip inercije zovu se inercijalni koordinatni sistemi. Prvi princip pokazuje mogućnost upoređivanja sila. Tada je brzina konstantna. Pošto se položaj tela posmatra u odnosu na koordinatni sistem.predstavlja jednu od karakteristika materije u pokretu. ima istu napadnu tačku. zove se osnovni ili inercijalni koordinatni sistem referencije. prvo. Sva tri Njutnova principa služe da se definiše sila. zbog promene pravca brzine. onda je ubrzanje jednako nuli. Položaj i kretanje tela izučava se u odnosu na izabrani koordinatni sistem referencije. pa su te dve sile u ravnoteži (Sl. pravca i smera. Dakle. postoji normalna komponenta ubrzanja.

i dinamičke (promenjive). mogu se klasifikovati kao statičke (konstantne.).2. Sl. stalne). ili dovode do trajnih deformacija pa i loma u uslovima plastičnih deformacija. 2.2.4 Spoljašnje koncentrisane sile i unutrašnje sile na primerima punog nosača i rešetke Unutrašnje sile su uzajamno uravnotežene kod kontinualnih sistema (krutih tela) (primer punog nosača i rešetke).) i površinske (sile pritiska.2. sile mogu biti spoljašnje i unutrašnje. a prema rasporedu dejstva koncentrisane i kontinualne. Pored toga. a tada se zovu plastične sile.2 Podela sila prema rasporedu dejstva . opterećenja itd. Unutrašnjim silama nazivaju se sile koje nastaju u telu pod dejstvom spoljašnjih sila. inercije itd.1 Podela sila prema poreklu Prema svom poreklu. Pod uticajem spoljašnjih sila javljaju se dopunske unutrašnje sile izmedju atoma koje nestaju po prestanku dejstva spoljašnjih sila u uslovima elastičnih deformacija pa se zovu elastične sile.2. Prema načinu dejstva one mogu biti zapreminske ili masene (sila teže. one koje se ne menjaju tokom vremena. Spoljašnje sile izazivaju druga tela svojim dejstvom na posmatrano telo.

ako je njihovo dejstvo raspoređeno po neprekidnoj liniji ili neprekidnoj površini. Napadna linija rezultante–težine tela prolazi kroz jednu stalnu tačku koja se naziva težište tela. udarne. npr. Zatim. sila Zemljine teže) i dinamičke. koja dejstvuje na dato telo. prelazni rezimi pri uključivanju ili isključivanju mašina. Sile koje se u mehanici smatraju koncentrisanim predstavljaju. Ubrzanje g se naziva ubzanje zemljine teže i usmereno je ka centru Zemlje.Prema rasporedu dejstva.3 Podela sila prema načinu dejstva Prema načinu dejstva. koja vrši pritisak na tela. vučna sila električnog voza koja se menja postepenim uključivanjem ili isključivanjem reostata. čija je r 2 približna vrednost g = 9. Pojam o koncentrisanoj sili je uslovan. Dinamičke sile mogu da se menjaju samo u zavisnosti od vremena (npr.81 m / s . koji na obrtnom vratilu ima ekscentričnu (neuravnoteženu) masu. . sila koja izaziva oscilacije fundamenta pri radu motora. Ove sile mogu biti statičke (konstantne tokom vremena. i kontinualne. sile mogu biti koncentrisane. b) unutrašnje sile se smatra da je rezultanta sila teže njegovih delića. dinamičke sile mogu da zavise od položaja tela ( Njutnova sila opšte gravitacije) kao i od brzine kretanja (sile vetra. kao što su: sila Zemljine teže. i pokretne (mobilne). seizmička sila itd.5 a) Spoljašnja kontinualna sila. udarna sila.G = mg (Sl.2. ako se njihovo dejstvo može skoncentrisati u jednoj tački. ako se položaj napadnih linija ne menja tokom vremena. mogu da budu stalne (fiksne). pritisak pare. seizmičke sile itd). 2.6) je sila kojom Zemlja privlači svako telo mase m. Galilej je utvrdio eksperimentalnim putem da sva tela pri padanju na Zemlju sa relativno male visine u bezvazdušnom prostoru imaju isto ubrzanje. sila vetra. Kao primer možemo uzeti silu teže. za koju Sl. r r Sila Zemljine teže (težina tela ili sila teže).2. jer je nemoguće postići da sila dejstvuje na telo samo u jednoj tački. rezultantu nekog sistema kontinualno raspoređenih sila. koja privlači sva tela vertikalno nadole ka svom centru. Aktivne sile prouzrokuju kretanje. ako se položaj napadnih linija menja tokom vremena.2. u suštini. sile mogu biti aktivne i pasivne. Sile.

yC = ∑ Vi yi . G = ∑ Gi .. zC = ∑ Gi zi . tada se govori o materijalnoj homogenoj površi čije se koordinate težišta odredjuju prema analognim .2.Sila teže ili težina tela je spoljašnja zapreminska aktivna sila konstantnog intenziteta i pravca za male visine. zC = ∑ Vi zi . koje su paralelne i napadaju sve čestice tela. a koordinate težišta materijalne homogene zapremine su: n 1 n 1 n 1 n xC = ∑ Vi xi . prema izrazima: xC = 1 V xdV ∫∫∫ . ∑ G i =1 G i =1 G i =1 i =1 Telo je homogeno ako se težine njegovih proizvoljnih delova odnose kao njihove zapremine. Težina tela je rezultanta privlačnih sila teže. i =1. yC = ∑ Gi yi . odredjene su sledećim izrazima: xC = n 1 n 1 n 1 n Gi xi .6 Težište tela Koordinate težišta tela u odnosu na usvojeni Dekartov koordinatni sistem Oxyz. Težište tela je ona tačka koja pri ma kom položaju tela ostaje uvek napadna tačka njegove težine. Gi = γ Vi . a kroz koju prolazi napadna linija rezultante sila teže svih delića datog tela pri bilo kakvom položaju tela u prostoru. zC = 1 V zdV ∫∫∫ . odredjuju se inegraljenjem. težište je tačka čiji se položaj ne menja prema krutom telu. yC = 1 V ydV ∫∫∫ . Ako je jedna dimenzija tela veoma mala u odnosu na druge dve.. G V Vi V Odgovarajući izrazi za težinu tela i za težine njegovih konačnih delova poznatih zapremina su: G = γ V . Dakle. kada je telo podeljeno na konačne delove čija su težišta Ci i težine Gi poznati. V = ∑Vi . uvek smera ka centru Zemlje. V i =1 V i =1 V i =1 i =1 Koordinate težišta zapremine. Težište je tačka C-središte (centar) paralelnih sila zemljine teže.. Sl.. Koeficijent srazmere je specifična težina koja predstavlja težinu jedinice zapremine: γ= Gi Vi G G = ⇒γ = i = . koja se ne može deliti na zapremine poznatih težišta. V = ∫∫∫ dV . n .

otpori ili reakcije. tada se govori o materijalnoj homogenoj liniji i linijskim integralima. prostim štapom. zglobom-nepokretnim osloncem. tada je napadna linija otpora u pravcu normale na površ oslanjanja. ako uklonimo veze i njihovo dejstvo zamenimo odgovarajućim silama. Uslovljeno je hrapavošću . pokretnim osloncem ili pomoću glatke ravni. Smer reakcije je suprotan u odnosu na smer u kome veza ne dopušta pomeranje posmatranog tela. reakcije ili otpori Kod realnih veza treba uzeti u obzir trenje. Ako je veza idealna (Sl. pri pomeranju dveju površi jedne po drugoj javlja se mehaničko dejstvo (otpor) koje teži da spreči to pomeranje. ukleštenjem. tada je napadna linija reakcije upravna na ravan oslanjanja. Sl. koji može biti zategnut ili pritisnut. O uklanjanju veza saznajemo iz aksima statike: Svako vezano telo možemo smatrati slobodnim. koje je uvek zategnuto i reakcija je u smeru ka preseku.7) i ostvarena: • gipkim nerastegljivim telom (užetom.izrazima u kojima je zapremina zamenjena površinom. Takvo mehaničko dejstvo zove se trenje. Ako su dve dimenzije veoma male u odnosu na treću. konopcem. preko glatkih površi. kaišem. 2. unapred neodredjeni. U pasivne sile spadaju i sile koje zamenjuju uticaj veza pa se zovu sile veza. koncem). usled hrapavosti veze. tada napadna linija reakcije ima pravac štapa. tada je napadna linija • • • • • reakcije duž tela. otpor trenja itd. kao otpor vazduha.2. tada napadna linija otpora prolazi kroz tačku ukleštenja a javlja se i moment uklještenja. Zapravo. a zapreminski integral površinskim. tada napadna linija reakcije prolazi kroz oslonac ali su pravac i smer proizvoljni. koje se zovu sile veza ili reakcije (otpori). Pasivne sile se suprotstavljaju kretanju i zovu se otporne sile ili samo otpori.7 Sile veza. sile otpora.

odredjuje se eksperimentalno. 2. temperature. Trenje klizanja nastaje kad jedno telo klizi po drugom ili ima tendenciju da klizi a trenje kotrljanja nastaje pri kotrljanju jednog tela po drugom. Sila trenja klizanja je sila otpora klizanju jednog tela po površi drugog.dodirnih površi i molekularnim medjudejstvima izmedju delića površinskih slojeva tela koja se dodiruju. načina podmazivanja. vlažnosti. gde je µ kinetički (dinamički) koeficijent trenja klizanja i on je manji od statičkog. a smer suprotan smeru mogućeg pomeranja. Ona je proporcionalna normalnom pritisku: FT = µ FN . . Sl. Objašnjava se Kulonovim zakonima: 1. Pri relativnom kretanju jednog tela po drugom u dodirnoj površi nastaje sila trenja koja može imati proizvoljne vrednosti od nule do granične vrednosti sile trenja: 0 ≤ FT ≤ Fgr Sila trenja klizanja ima pravac tangente u tački dodira dva tela. u dovoljno širokim granicama. ne zavisi od veličine dodirnih površi. Veličina granične sile trenja. Pri kretanju tela javlja se dinamička sila trenja klizanja.8 Hrapavost dodirnih površina U zavisnosti od karaktera pomeranja jednog tela po površi drugog razlikuju se dve vrste trenja: trenje klizanja i trenje kotrljanja. Uzrok nastanku otpora trenja tumači se postojanjem udubljenja i izbočina u dodirnim površinama tela. površinskog pritiska. Ukupna ili totalna reakcija veze sa trenjem nagnuta je u tom slučaju od normalne reakcije za ugao trenja φ. 3. Prema tome da li se telo kreće ili miruje pojavluju se sile trenja kretanja (kinetičkodinamičko trenje) i trenje mirovanja (statičko). a zavisi i od brzine klizanja: µ < µ0 . stepena hrapavosti. Intenzitet granične sile trenja klizanja jednak je proizvodu statičkog koeficijenta trenja klizanja i normalnog pritiska izmedju tela u dodirnoj tački: Fgr = FT max = µ0 FN Statički koeficijent trenja klizanja µ0 je neimenovan broj. 2. sila trenja ima pravac mogućeg klizanja ali suprotan smer pa osim normalne komponente reakcije postoji i tangencijalna koja je prouzrokovana trenjem. a zavisi od: vrste materijala dodirnih površina. Dakle.

9 Dejstvo sila na telo kada na njega dejstvuje i sila trenja Veličina sile trenja klizanja zavisi od: veličine normalnog pritiska. za koji se usled trenja otkloni ukupna reakcija realne veze. brzine klizanja.Sl. 2. vrste materijala. naziva se ugao trenja klizanja: . temperature.10 Ugao trenja Najveći ugao. stepena hrapavasti. 2. Sl.

kojim se meri maksimalan otklon reakcije od normale. koji se zove konus trenja. Sl. tada je i ugao trenja jednak u svim pravcima.11 Konus trenja . Telo koje miruje na hrapavoj površi ostaje u miru sve dok napadna linija reakcije (ili rezultante aktivnih sila) leži unutar konusa trenja. bez obzira na njenu veličinu. On obrazije pravilan kružni konus sa uglom otvora 2 ϕ0 .tg ϕ0 = Fgr FN = µ0 FN = µ0 FN Ako je koeficijent trenja klizanja jednak u svim pravcima pri dodiru dva tela. prenese se u svim pravcima. Ugao trenja ϕ0 . 2.

Sl. Ako na cilindar dejstvuje samo sila težine tada reakcija dejstvuje po normali kroz centar preseka cilindra. . 2. Ako na cilindar dejstvuje neka sila F deformacija neće biti simetrična. Cilindar će mirovati sve dok sila F ne dostigne neku graničnu vrednost. Pri povećanju sile iznad te vrednosti nastaje kotrljanje cilindra po nepokretnoj površi. Na mestu kontakta javlja se deformacija tako da se on ostvaruje po nekoj površi.12 Primer trenja klizanja Sila trenja kotrljanja je sila otpora kotrljanju jednog tela po površi drugog tela. Ovaj otpor nastaje uglavnom zbog elastičnih osobina tela u kontaktu. reakcija veze nije simetrično rasporedjena i njena napadna linija prolazi kroz neku drugu tačku ali mora da prodje kroz centar preseka cilindra.

13 Trenje kotraljanja r Tangencijalna komponenta sile FR naziva se sila trenja kotrljanja i uvek je manja ili najviše jednaka sili trenja klizanja: FT ≤ µ0 FN M T = FN a ≤ FN agr = M T max i Ovde se javlja i moment sprega trenja pri kotrljanju: M =F r Faktor a zove se koeficijent trenja kotrljanja ili krak kotrljanja i ima dimenziju dužine. a zavisi od vrste materijala.Sl. tako da se u praksi teži ako je moguće da se klizanje zameni kotrljanjem. Trenje kotrljanja je znatno manje od trenja klizanja. 2. .

Podela sila 4. ( M < M T . Predstavljanje sile 3. F ≥ µ FN .( M > M T . Sila trenja kotrljanja a FN . F < µ FN . F < FT ) r M > M T . F > FT ) Kontrolna pitanja II 1.Cilindar može da se po površi kotrlja ali i da klizi: • • • Ako je F ≥ Ako je F < a FN . Sila trenja klizanja 6. F ≥ µ FN . Težina tela i koordinate težišta tela 5. cilindar će kliziti (retko se dešava). Njutnovi principi 2. cilindar će se istovremeno kotrljati i kliziti ( r . cilindar će se kotrljati. F > FT ) r a Ako je F ≥ FN .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful