II SILA KAO MERA MEHANIČKOG DEJSTVA IZMEDJU MATERIJALNIH TELA. PODELA PREMA POREKLU, NAČINU I RASPOREDU DEJSTVA. 2.

1 Sila
Mehaničkim uzajamnim dejstvom se naziva takvo međusobno dejstvo materijalnih tela koje menja ili teži da promeni stanje kretanja ili mirovanja materijalnog tela, ili pak da promeni oblik materijalnog tela. Uzajamno dejstvo tela (inerakcija) može biti direktno, kada se ostvaruje neposredan dodir tela i indirektno, kada se ne ostvaruje dodir tela već se interakcija ostvaruje posredno putem druge materijalne sredine (fizičkog polja). Veličina koja predstavlja meru mehaničkog dejstva između materijalnih tela zove se sila. Sila je osnovni pojam u mehanici pod kojim se podrazumeva uzrok promeni stanja materijalnog tela. Treba napomenuti da se najveće priznanje za definisanje pojma sile i uopšte za razvoj Mehanike pripisuje Isaku Njutnu. On je u knjizi Filosofsko-prirodno-matematički principi („Philosophia naturalis pricipia mathematica“), pored osnovnih pojmova mehanike, definisao silu i objasnio osnovna zapažanja o prirodnim pravilima kretanja i o međusobnom uticaju tela, tako što je formulisao tri prirodna principa. Ovi principi (aksiomi) se u fizici izučavaju kao osnovni zakoni mahanike. U mehanici predstavljaju osnovne principe mehanike. Prvi Njutnov princip: "Svako telo ostaje u stanju mirovanja ili ravnomernog (jednolikog) i pravolinijskog kretanja dok pod dejstvom sile ne bude prinuđeno da to svoje stanje promeni". Ovaj princip se naziva "princip inercije". On dokazuje mogućnost postojanja sile. Nema promene stanja (kretanja) bez dejstva sile. Sila uvek postoji kada telo menja svoje stanje kretanja.

Dakle, svaki uzrok koji može da promeni stanje kretanja ili mirovanja tela zove se sila. Iz iskustva je poznato da će se telo pokrenuti iz stanja mirovanja ako mu se saopšti silauzrok, i obrnuto, telo će se zaustaviti ili promeniti način kretanja ako je izloženo prinudnom dejstvu sile. Sila nastaje u kontaktu dva tela te se u svakodnevnom životu može smatrati merom mehaničkog uzajamnog dejstva tela. To dejstvo je potpuno definisano intenzitetom, pravcem, smerom i napadnom tačkom. Sila je vektor koji je određen intenzitetom (veličinom), pravcem (napadnom linijom), smerom i napadnom tačkom.  Obeležava se velikim slovom i strelicom iznad slova, npr. F . Intenzitet sile je jačina dejstva sile, koja se određuje poređenjem sa silom koja je usvojena za jedinicu. Jedinica 2 mere za silu je Njutn (N). To je sila koja telo mase 1 [ kg ] ubrzava za 1  m s  .Intenzitet   sile se obeležava istim slovom kojim je obeležena sila ali bez strelice iznad slova, npr. F. Pravac sile je odredjen pravom duž koje sila dejstvuje. To je napadna linija sile (nl.). Smer sile se obeležava strelicom koja odredjuje smer dejstva sile duž napadne linije. Napadna tačka sile (nt.) je prodorna tačka napadne linije sile kroz telo ili ona tačka preko koje se prenosi dejstvo sile na telo. Sila se predstavlja na grafički (Sl.2.1a) i analitički (Sl.2.1b i c) način. Grafički se sila

Analitički se predstavlja projekcijama. Pravac i smer odsečka prikazuju pravac i smer dejstva sile.2. c) Sl. F = u F AB u razmeri u F    b) analitički način predstavljanja sile u ravni: F = Xi + Yj r r r r c) analitički način predstavljanja sile u prostoru: F = Xi + Yj + Zk .prikazuje usmerenim odsečkom čija dužina prikazuje intenzitet sile u razmeri. a njegov početak se obično poklapa sa napadnom tačkom sile.1 Predstavljanje sile   a) grafički način predstavljanja sile F = u F A B .

Pod koeficijentom proporcionalnosti podrazumeva se masa tela. pri izvodjenju eksperimenata zaključio da jedna sila.vektor sile. F F F Galilej je izveo veliki broj eksperimenata i zapazio da telo na koje ne dejstvuje ma kakva sila ostaje u stalnom mirovanju ili. Da bi se savladala inercija tela i da bi se pokrenulo iz stanja mirovanja. ako se kreće. Galilej je takođe. Na osnovu toga je Njutn postavio drugi princip kretanja. Masa tela je fizička veličina koja karakteriše stepen otpora materijalne tačke pri promeni njenog kretanja. Pri kretanju materijalne tačke mera inercije je njena masa. mv -impuls ili količina kretanja.    d ( mv ) = ma = F . cos β = .2.vektor ubrzanja i  F . Ovaj princip daje vezu između sile (uzroka) i promene kretanja (ubrzanja).2 Projekcija sile na osu Sila je u potpunosti odredjena svojim projekcijama na ose Dekartovog koordinatnog sistema: F= X 2 + Y 2 + Z 2 . Drugi Njutnov princip: "Promena kretanja proporcionalna je sili koja dejstvuje na telo i vrši se u pravcu sile". Razlog zbog koga telo ne menja svoje stanje kretanja nazvao je inercijom. Prema tome. dt  r  gde su: m .Projekcija X sile F na osu x je skalarna veličina. a .2)  Sl. Ako je masa tela veća. potrebno je da na to telo dejstvuje sila. kretalo bi se i dalje neprestano istom brzinom. koja je jednaka proizvodu intenziteta sile i kosinusa ugla između sile i ose: X = F cos α (Sl. potrebna je veća sila da bi se promenilo stanje tela. koji nastaje zbog materijalnosti tela.2. izražava se u kilogramima. Masa je uvek pozitivan broj. određenog pravca i smera daje istom telu uvek isto ubrzanje. predstavlja meru inertnosti materijalne tačke. masa tela . Inercija se može shvatiti kao otpor promeni stanja kretanja. v . ili da bi se promenila brzina tela ako se kreće. cos γ = . što skoro sasvim odgovara masi jednog kubnog decimetra vode na plus četiri stepena Celzijusa.masa tela.vektor brzine. Pri kretanju sistema materijalnih tačaka mera inercije zavisi od masa i njihovog rasporeda. Za meru materijalnosti tela uzeta je masa kao osnovni pojam. tj. cos α = X Y Z .

koji se koristi u klasičnoj mehanici. U ovom principu je sadržan i prvi princip-pricip inercije. Ako prvi uslov nije zadovoljen primenjuje se mehanika relativnosti. rasporedu i načinu dejstva . a ako drugi uslov nije zadovoljen primenjuje se kvantna mehanika. Klasična mehanika se primenjuje pod pretpostavkom. i to je takođe sila koja ima intenzitet jednak intenzitetu sile dejstva. Da bi postojala sila mora da postoji telo (izvor sile) na koje dejstvuje sila istog intenziteta. drugi odnos izmedju sile i ubrzanja. ili.3).3 Sile akcije (dejstva) i reakcije (protivdejstva) u kontaktu dva tela za slučaj idealne veze. ima istu napadnu tačku. i drugo. onda je ubrzanje jednako nuli. Tada je brzina konstantna. sila dejstva tela II na telo I. Položaj i kretanje tela izučava se u odnosu na izabrani koordinatni sistem referencije. sila nastaje u kontaktu dvaju tela. svi sistemi u kojima važi princip inercije zovu se inercijalni koordinatni sistemi. Ako na telo ne dejstvuju sile. postoji normalna komponenta ubrzanja. istog je pravca. Protivdejstvo (reakcija) je sila kojom se drugo telo suprostavlja uticaju prvog tela. jer kod krivolinijskog jednolikog kretanja. sila dejstva tela I na telo II. Sl.2 Podela sila prema poreklu. Ovaj princip se odnosi na dva materijalna tela i njihovo uzajamno dejstvo. u kome su zadovoljeni princip inercije i drugi zakoni mehanike. a kretanje tela u odnosu na taj sistem zove se apsolutno kretanje. dejstva dvaju tela jednog na drugo uvek su jednaka ali suprotnog smera". pravca i suprotnog smera. jer je masa uvek broj različit od nule za bilo koje materijalno telo. zove se osnovni ili inercijalni koordinatni sistem referencije. a treći pokazuje izvor sile bez koga ne bi postojala.2. zbog promene pravca brzine. pravca i smera. a tu se svrstava i koordinatni sistem vezan za Zemlju.2. pa se telo kreće konstantnom brzinom (jednoliko) i pravolinijski. Dejstvo jednog tela na drugo je sila dejstva (akcije) i to je vektor određenog intenziteta. Treći Njutnov princip: "Dejstvu (akciji) uvek je jednako protivdejstvo (reakcija). da su mase vrlo velike u odnosu na mase mikroobjekata. sa napadnom tačkom u tački kontakta. Koordinatni sistem referencije. Ovaj princip dopunjuje prvi princip. Sva tri Njutnova principa služe da se definiše sila. prvo. a samo suprotan smer. koji je najčešće Dekartov koordinatni sistem vezan za nepokretnu repernu tačku osnovnog sistema. Pošto se položaj tela posmatra u odnosu na koordinatni sistem. Dakle. da su brzine tela veoma male u odnosu na brzinu svetlosti. pa su te dve sile u ravnoteži (Sl. 2.predstavlja jednu od karakteristika materije u pokretu. Prvi princip pokazuje mogućnost upoređivanja sila.

Spoljašnje sile izazivaju druga tela svojim dejstvom na posmatrano telo. sile mogu biti spoljašnje i unutrašnje. Prema načinu dejstva one mogu biti zapreminske ili masene (sila teže. Sl. opterećenja itd. mogu se klasifikovati kao statičke (konstantne. Pored toga.). ili dovode do trajnih deformacija pa i loma u uslovima plastičnih deformacija. 2.4 Spoljašnje koncentrisane sile i unutrašnje sile na primerima punog nosača i rešetke Unutrašnje sile su uzajamno uravnotežene kod kontinualnih sistema (krutih tela) (primer punog nosača i rešetke). Unutrašnjim silama nazivaju se sile koje nastaju u telu pod dejstvom spoljašnjih sila. one koje se ne menjaju tokom vremena.2. Pod uticajem spoljašnjih sila javljaju se dopunske unutrašnje sile izmedju atoma koje nestaju po prestanku dejstva spoljašnjih sila u uslovima elastičnih deformacija pa se zovu elastične sile.2.2. a prema rasporedu dejstva koncentrisane i kontinualne. i dinamičke (promenjive).2.1 Podela sila prema poreklu Prema svom poreklu. stalne).2 Podela sila prema rasporedu dejstva . inercije itd.) i površinske (sile pritiska. a tada se zovu plastične sile.

3 Podela sila prema načinu dejstva Prema načinu dejstva. dinamičke sile mogu da zavise od položaja tela ( Njutnova sila opšte gravitacije) kao i od brzine kretanja (sile vetra. sila Zemljine teže) i dinamičke. ako se položaj napadnih linija menja tokom vremena. Ove sile mogu biti statičke (konstantne tokom vremena.6) je sila kojom Zemlja privlači svako telo mase m. . Napadna linija rezultante–težine tela prolazi kroz jednu stalnu tačku koja se naziva težište tela. npr. Sile. sile mogu biti aktivne i pasivne. sila vetra. jer je nemoguće postići da sila dejstvuje na telo samo u jednoj tački.2. udarne. Ubrzanje g se naziva ubzanje zemljine teže i usmereno je ka centru Zemlje. u suštini. 2. Aktivne sile prouzrokuju kretanje. Kao primer možemo uzeti silu teže. kao što su: sila Zemljine teže. koja dejstvuje na dato telo. sile mogu biti koncentrisane. rezultantu nekog sistema kontinualno raspoređenih sila.Prema rasporedu dejstva. seizmička sila itd. koji na obrtnom vratilu ima ekscentričnu (neuravnoteženu) masu.2. za koju Sl. i pokretne (mobilne). mogu da budu stalne (fiksne). prelazni rezimi pri uključivanju ili isključivanju mašina.2. udarna sila. koja privlači sva tela vertikalno nadole ka svom centru. b) unutrašnje sile se smatra da je rezultanta sila teže njegovih delića. Sile koje se u mehanici smatraju koncentrisanim predstavljaju. seizmičke sile itd). i kontinualne.5 a) Spoljašnja kontinualna sila. ako je njihovo dejstvo raspoređeno po neprekidnoj liniji ili neprekidnoj površini. vučna sila električnog voza koja se menja postepenim uključivanjem ili isključivanjem reostata. Pojam o koncentrisanoj sili je uslovan. pritisak pare. sila koja izaziva oscilacije fundamenta pri radu motora. Zatim. Galilej je utvrdio eksperimentalnim putem da sva tela pri padanju na Zemlju sa relativno male visine u bezvazdušnom prostoru imaju isto ubrzanje. koja vrši pritisak na tela. ako se položaj napadnih linija ne menja tokom vremena. ako se njihovo dejstvo može skoncentrisati u jednoj tački. r r Sila Zemljine teže (težina tela ili sila teže).G = mg (Sl. čija je r 2 približna vrednost g = 9.81 m / s . Dinamičke sile mogu da se menjaju samo u zavisnosti od vremena (npr.

koje su paralelne i napadaju sve čestice tela. G V Vi V Odgovarajući izrazi za težinu tela i za težine njegovih konačnih delova poznatih zapremina su: G = γ V . zC = ∑ Gi zi . a koordinate težišta materijalne homogene zapremine su: n 1 n 1 n 1 n xC = ∑ Vi xi . Težište je tačka C-središte (centar) paralelnih sila zemljine teže.. ∑ G i =1 G i =1 G i =1 i =1 Telo je homogeno ako se težine njegovih proizvoljnih delova odnose kao njihove zapremine. V = ∑Vi . V = ∫∫∫ dV . yC = 1 V ydV ∫∫∫ . Ako je jedna dimenzija tela veoma mala u odnosu na druge dve.2. Sl. odredjuju se inegraljenjem.6 Težište tela Koordinate težišta tela u odnosu na usvojeni Dekartov koordinatni sistem Oxyz.. yC = ∑ Vi yi . odredjene su sledećim izrazima: xC = n 1 n 1 n 1 n Gi xi . i =1. prema izrazima: xC = 1 V xdV ∫∫∫ . zC = 1 V zdV ∫∫∫ . yC = ∑ Gi yi .. kada je telo podeljeno na konačne delove čija su težišta Ci i težine Gi poznati. koja se ne može deliti na zapremine poznatih težišta. V i =1 V i =1 V i =1 i =1 Koordinate težišta zapremine. Težište tela je ona tačka koja pri ma kom položaju tela ostaje uvek napadna tačka njegove težine. Koeficijent srazmere je specifična težina koja predstavlja težinu jedinice zapremine: γ= Gi Vi G G = ⇒γ = i = . Gi = γ Vi . težište je tačka čiji se položaj ne menja prema krutom telu. tada se govori o materijalnoj homogenoj površi čije se koordinate težišta odredjuju prema analognim .Sila teže ili težina tela je spoljašnja zapreminska aktivna sila konstantnog intenziteta i pravca za male visine. Težina tela je rezultanta privlačnih sila teže. a kroz koju prolazi napadna linija rezultante sila teže svih delića datog tela pri bilo kakvom položaju tela u prostoru. G = ∑ Gi . uvek smera ka centru Zemlje. zC = ∑ Vi zi .. Dakle. n .

tada napadna linija otpora prolazi kroz tačku ukleštenja a javlja se i moment uklještenja. a zapreminski integral površinskim. tada je napadna linija otpora u pravcu normale na površ oslanjanja. ako uklonimo veze i njihovo dejstvo zamenimo odgovarajućim silama. Zapravo. unapred neodredjeni. Uslovljeno je hrapavošću . tada je napadna linija • • • • • reakcije duž tela. tada se govori o materijalnoj homogenoj liniji i linijskim integralima. tada napadna linija reakcije prolazi kroz oslonac ali su pravac i smer proizvoljni.izrazima u kojima je zapremina zamenjena površinom. otpor trenja itd. pokretnim osloncem ili pomoću glatke ravni. Sl.7 Sile veza. Ako su dve dimenzije veoma male u odnosu na treću.7) i ostvarena: • gipkim nerastegljivim telom (užetom. Takvo mehaničko dejstvo zove se trenje. U pasivne sile spadaju i sile koje zamenjuju uticaj veza pa se zovu sile veza. tada je napadna linija reakcije upravna na ravan oslanjanja. koje se zovu sile veza ili reakcije (otpori). koje je uvek zategnuto i reakcija je u smeru ka preseku. otpori ili reakcije. sile otpora. tada napadna linija reakcije ima pravac štapa. Ako je veza idealna (Sl.2. reakcije ili otpori Kod realnih veza treba uzeti u obzir trenje. 2. ukleštenjem. pri pomeranju dveju površi jedne po drugoj javlja se mehaničko dejstvo (otpor) koje teži da spreči to pomeranje. preko glatkih površi. zglobom-nepokretnim osloncem. Smer reakcije je suprotan u odnosu na smer u kome veza ne dopušta pomeranje posmatranog tela. O uklanjanju veza saznajemo iz aksima statike: Svako vezano telo možemo smatrati slobodnim. usled hrapavosti veze. koji može biti zategnut ili pritisnut. koncem). Pasivne sile se suprotstavljaju kretanju i zovu se otporne sile ili samo otpori. kao otpor vazduha. prostim štapom. konopcem. kaišem.

2. temperature. sila trenja ima pravac mogućeg klizanja ali suprotan smer pa osim normalne komponente reakcije postoji i tangencijalna koja je prouzrokovana trenjem. u dovoljno širokim granicama. stepena hrapavosti. Pri kretanju tela javlja se dinamička sila trenja klizanja. Veličina granične sile trenja. Sila trenja klizanja je sila otpora klizanju jednog tela po površi drugog. 3. gde je µ kinetički (dinamički) koeficijent trenja klizanja i on je manji od statičkog. Objašnjava se Kulonovim zakonima: 1. Sl. Pri relativnom kretanju jednog tela po drugom u dodirnoj površi nastaje sila trenja koja može imati proizvoljne vrednosti od nule do granične vrednosti sile trenja: 0 ≤ FT ≤ Fgr Sila trenja klizanja ima pravac tangente u tački dodira dva tela. Prema tome da li se telo kreće ili miruje pojavluju se sile trenja kretanja (kinetičkodinamičko trenje) i trenje mirovanja (statičko). . načina podmazivanja. Ukupna ili totalna reakcija veze sa trenjem nagnuta je u tom slučaju od normalne reakcije za ugao trenja φ. odredjuje se eksperimentalno. Intenzitet granične sile trenja klizanja jednak je proizvodu statičkog koeficijenta trenja klizanja i normalnog pritiska izmedju tela u dodirnoj tački: Fgr = FT max = µ0 FN Statički koeficijent trenja klizanja µ0 je neimenovan broj. vlažnosti. Dakle. ne zavisi od veličine dodirnih površi.8 Hrapavost dodirnih površina U zavisnosti od karaktera pomeranja jednog tela po površi drugog razlikuju se dve vrste trenja: trenje klizanja i trenje kotrljanja. Trenje klizanja nastaje kad jedno telo klizi po drugom ili ima tendenciju da klizi a trenje kotrljanja nastaje pri kotrljanju jednog tela po drugom. površinskog pritiska. 2. a zavisi od: vrste materijala dodirnih površina. a smer suprotan smeru mogućeg pomeranja. Uzrok nastanku otpora trenja tumači se postojanjem udubljenja i izbočina u dodirnim površinama tela.dodirnih površi i molekularnim medjudejstvima izmedju delića površinskih slojeva tela koja se dodiruju. Ona je proporcionalna normalnom pritisku: FT = µ FN . a zavisi i od brzine klizanja: µ < µ0 .

za koji se usled trenja otkloni ukupna reakcija realne veze. stepena hrapavasti.9 Dejstvo sila na telo kada na njega dejstvuje i sila trenja Veličina sile trenja klizanja zavisi od: veličine normalnog pritiska.Sl. 2.10 Ugao trenja Najveći ugao. brzine klizanja. Sl. vrste materijala. 2. temperature. naziva se ugao trenja klizanja: .

tada je i ugao trenja jednak u svim pravcima. On obrazije pravilan kružni konus sa uglom otvora 2 ϕ0 . Telo koje miruje na hrapavoj površi ostaje u miru sve dok napadna linija reakcije (ili rezultante aktivnih sila) leži unutar konusa trenja. koji se zove konus trenja. Ugao trenja ϕ0 . prenese se u svim pravcima.11 Konus trenja . bez obzira na njenu veličinu. Sl.tg ϕ0 = Fgr FN = µ0 FN = µ0 FN Ako je koeficijent trenja klizanja jednak u svim pravcima pri dodiru dva tela. 2. kojim se meri maksimalan otklon reakcije od normale.

Ako na cilindar dejstvuje neka sila F deformacija neće biti simetrična. Ako na cilindar dejstvuje samo sila težine tada reakcija dejstvuje po normali kroz centar preseka cilindra. Cilindar će mirovati sve dok sila F ne dostigne neku graničnu vrednost. 2. .12 Primer trenja klizanja Sila trenja kotrljanja je sila otpora kotrljanju jednog tela po površi drugog tela. Na mestu kontakta javlja se deformacija tako da se on ostvaruje po nekoj površi.Sl. Pri povećanju sile iznad te vrednosti nastaje kotrljanje cilindra po nepokretnoj površi. Ovaj otpor nastaje uglavnom zbog elastičnih osobina tela u kontaktu. reakcija veze nije simetrično rasporedjena i njena napadna linija prolazi kroz neku drugu tačku ali mora da prodje kroz centar preseka cilindra.

. 2. tako da se u praksi teži ako je moguće da se klizanje zameni kotrljanjem.Sl. a zavisi od vrste materijala.13 Trenje kotraljanja r Tangencijalna komponenta sile FR naziva se sila trenja kotrljanja i uvek je manja ili najviše jednaka sili trenja klizanja: FT ≤ µ0 FN M T = FN a ≤ FN agr = M T max i Ovde se javlja i moment sprega trenja pri kotrljanju: M =F r Faktor a zove se koeficijent trenja kotrljanja ili krak kotrljanja i ima dimenziju dužine. Trenje kotrljanja je znatno manje od trenja klizanja.

F ≥ µ FN . F > FT ) r a Ako je F ≥ FN . Podela sila 4. Predstavljanje sile 3. Težina tela i koordinate težišta tela 5.( M > M T . Sila trenja klizanja 6. Sila trenja kotrljanja a FN . F ≥ µ FN . cilindar će kliziti (retko se dešava). ( M < M T . F < FT ) r M > M T .Cilindar može da se po površi kotrlja ali i da klizi: • • • Ako je F ≥ Ako je F < a FN . Njutnovi principi 2. F < µ FN . F > FT ) Kontrolna pitanja II 1. cilindar će se kotrljati. cilindar će se istovremeno kotrljati i kliziti ( r .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful