P. 1
II predavanje

II predavanje

|Views: 117|Likes:
Published by Mladen Stankovic

More info:

Published by: Mladen Stankovic on Jan 03, 2012
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as DOC, PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

01/03/2012

pdf

text

original

II SILA KAO MERA MEHANIČKOG DEJSTVA IZMEDJU MATERIJALNIH TELA. PODELA PREMA POREKLU, NAČINU I RASPOREDU DEJSTVA. 2.

1 Sila
Mehaničkim uzajamnim dejstvom se naziva takvo međusobno dejstvo materijalnih tela koje menja ili teži da promeni stanje kretanja ili mirovanja materijalnog tela, ili pak da promeni oblik materijalnog tela. Uzajamno dejstvo tela (inerakcija) može biti direktno, kada se ostvaruje neposredan dodir tela i indirektno, kada se ne ostvaruje dodir tela već se interakcija ostvaruje posredno putem druge materijalne sredine (fizičkog polja). Veličina koja predstavlja meru mehaničkog dejstva između materijalnih tela zove se sila. Sila je osnovni pojam u mehanici pod kojim se podrazumeva uzrok promeni stanja materijalnog tela. Treba napomenuti da se najveće priznanje za definisanje pojma sile i uopšte za razvoj Mehanike pripisuje Isaku Njutnu. On je u knjizi Filosofsko-prirodno-matematički principi („Philosophia naturalis pricipia mathematica“), pored osnovnih pojmova mehanike, definisao silu i objasnio osnovna zapažanja o prirodnim pravilima kretanja i o međusobnom uticaju tela, tako što je formulisao tri prirodna principa. Ovi principi (aksiomi) se u fizici izučavaju kao osnovni zakoni mahanike. U mehanici predstavljaju osnovne principe mehanike. Prvi Njutnov princip: "Svako telo ostaje u stanju mirovanja ili ravnomernog (jednolikog) i pravolinijskog kretanja dok pod dejstvom sile ne bude prinuđeno da to svoje stanje promeni". Ovaj princip se naziva "princip inercije". On dokazuje mogućnost postojanja sile. Nema promene stanja (kretanja) bez dejstva sile. Sila uvek postoji kada telo menja svoje stanje kretanja.

Dakle, svaki uzrok koji može da promeni stanje kretanja ili mirovanja tela zove se sila. Iz iskustva je poznato da će se telo pokrenuti iz stanja mirovanja ako mu se saopšti silauzrok, i obrnuto, telo će se zaustaviti ili promeniti način kretanja ako je izloženo prinudnom dejstvu sile. Sila nastaje u kontaktu dva tela te se u svakodnevnom životu može smatrati merom mehaničkog uzajamnog dejstva tela. To dejstvo je potpuno definisano intenzitetom, pravcem, smerom i napadnom tačkom. Sila je vektor koji je određen intenzitetom (veličinom), pravcem (napadnom linijom), smerom i napadnom tačkom.  Obeležava se velikim slovom i strelicom iznad slova, npr. F . Intenzitet sile je jačina dejstva sile, koja se određuje poređenjem sa silom koja je usvojena za jedinicu. Jedinica 2 mere za silu je Njutn (N). To je sila koja telo mase 1 [ kg ] ubrzava za 1  m s  .Intenzitet   sile se obeležava istim slovom kojim je obeležena sila ali bez strelice iznad slova, npr. F. Pravac sile je odredjen pravom duž koje sila dejstvuje. To je napadna linija sile (nl.). Smer sile se obeležava strelicom koja odredjuje smer dejstva sile duž napadne linije. Napadna tačka sile (nt.) je prodorna tačka napadne linije sile kroz telo ili ona tačka preko koje se prenosi dejstvo sile na telo. Sila se predstavlja na grafički (Sl.2.1a) i analitički (Sl.2.1b i c) način. Grafički se sila

2. Analitički se predstavlja projekcijama. Pravac i smer odsečka prikazuju pravac i smer dejstva sile. a njegov početak se obično poklapa sa napadnom tačkom sile. c) Sl.prikazuje usmerenim odsečkom čija dužina prikazuje intenzitet sile u razmeri.1 Predstavljanje sile   a) grafički način predstavljanja sile F = u F A B . F = u F AB u razmeri u F    b) analitički način predstavljanja sile u ravni: F = Xi + Yj r r r r c) analitički način predstavljanja sile u prostoru: F = Xi + Yj + Zk .

koja je jednaka proizvodu intenziteta sile i kosinusa ugla između sile i ose: X = F cos α (Sl. Inercija se može shvatiti kao otpor promeni stanja kretanja. Razlog zbog koga telo ne menja svoje stanje kretanja nazvao je inercijom. a . ili da bi se promenila brzina tela ako se kreće. Masa je uvek pozitivan broj. cos β = . pri izvodjenju eksperimenata zaključio da jedna sila. izražava se u kilogramima. dt  r  gde su: m .vektor ubrzanja i  F . Ako je masa tela veća. masa tela . koji nastaje zbog materijalnosti tela.Projekcija X sile F na osu x je skalarna veličina. v . potrebna je veća sila da bi se promenilo stanje tela. tj. ako se kreće.vektor brzine. Prema tome. Da bi se savladala inercija tela i da bi se pokrenulo iz stanja mirovanja.2. Masa tela je fizička veličina koja karakteriše stepen otpora materijalne tačke pri promeni njenog kretanja. Galilej je takođe. potrebno je da na to telo dejstvuje sila.masa tela. Drugi Njutnov princip: "Promena kretanja proporcionalna je sili koja dejstvuje na telo i vrši se u pravcu sile". Na osnovu toga je Njutn postavio drugi princip kretanja. Za meru materijalnosti tela uzeta je masa kao osnovni pojam. Pri kretanju sistema materijalnih tačaka mera inercije zavisi od masa i njihovog rasporeda.2.vektor sile.    d ( mv ) = ma = F .2)  Sl. određenog pravca i smera daje istom telu uvek isto ubrzanje. cos α = X Y Z . kretalo bi se i dalje neprestano istom brzinom. Pri kretanju materijalne tačke mera inercije je njena masa. što skoro sasvim odgovara masi jednog kubnog decimetra vode na plus četiri stepena Celzijusa. cos γ = . F F F Galilej je izveo veliki broj eksperimenata i zapazio da telo na koje ne dejstvuje ma kakva sila ostaje u stalnom mirovanju ili. Pod koeficijentom proporcionalnosti podrazumeva se masa tela. mv -impuls ili količina kretanja. predstavlja meru inertnosti materijalne tačke.2 Projekcija sile na osu Sila je u potpunosti odredjena svojim projekcijama na ose Dekartovog koordinatnog sistema: F= X 2 + Y 2 + Z 2 . Ovaj princip daje vezu između sile (uzroka) i promene kretanja (ubrzanja).

i to je takođe sila koja ima intenzitet jednak intenzitetu sile dejstva. da su brzine tela veoma male u odnosu na brzinu svetlosti. a tu se svrstava i koordinatni sistem vezan za Zemlju. 2. pravca i suprotnog smera. Dejstvo jednog tela na drugo je sila dejstva (akcije) i to je vektor određenog intenziteta. ima istu napadnu tačku. pravca i smera.predstavlja jednu od karakteristika materije u pokretu.2 Podela sila prema poreklu. jer je masa uvek broj različit od nule za bilo koje materijalno telo. sila dejstva tela II na telo I. u kome su zadovoljeni princip inercije i drugi zakoni mehanike. rasporedu i načinu dejstva . Da bi postojala sila mora da postoji telo (izvor sile) na koje dejstvuje sila istog intenziteta. prvo. a samo suprotan smer.2. Ako na telo ne dejstvuju sile. koji je najčešće Dekartov koordinatni sistem vezan za nepokretnu repernu tačku osnovnog sistema. onda je ubrzanje jednako nuli. Prvi princip pokazuje mogućnost upoređivanja sila.3 Sile akcije (dejstva) i reakcije (protivdejstva) u kontaktu dva tela za slučaj idealne veze. pa se telo kreće konstantnom brzinom (jednoliko) i pravolinijski. sila dejstva tela I na telo II. U ovom principu je sadržan i prvi princip-pricip inercije. Koordinatni sistem referencije. Klasična mehanika se primenjuje pod pretpostavkom. a kretanje tela u odnosu na taj sistem zove se apsolutno kretanje. sa napadnom tačkom u tački kontakta.3). Pošto se položaj tela posmatra u odnosu na koordinatni sistem. sila nastaje u kontaktu dvaju tela. Tada je brzina konstantna. a treći pokazuje izvor sile bez koga ne bi postojala. drugi odnos izmedju sile i ubrzanja. Protivdejstvo (reakcija) je sila kojom se drugo telo suprostavlja uticaju prvog tela.2. zove se osnovni ili inercijalni koordinatni sistem referencije. ili. svi sistemi u kojima važi princip inercije zovu se inercijalni koordinatni sistemi. Sl. Dakle. Ako prvi uslov nije zadovoljen primenjuje se mehanika relativnosti. da su mase vrlo velike u odnosu na mase mikroobjekata. Ovaj princip dopunjuje prvi princip. a ako drugi uslov nije zadovoljen primenjuje se kvantna mehanika. koji se koristi u klasičnoj mehanici. i drugo. postoji normalna komponenta ubrzanja. jer kod krivolinijskog jednolikog kretanja. Treći Njutnov princip: "Dejstvu (akciji) uvek je jednako protivdejstvo (reakcija). zbog promene pravca brzine. pa su te dve sile u ravnoteži (Sl. Sva tri Njutnova principa služe da se definiše sila. Položaj i kretanje tela izučava se u odnosu na izabrani koordinatni sistem referencije. istog je pravca. dejstva dvaju tela jednog na drugo uvek su jednaka ali suprotnog smera". Ovaj princip se odnosi na dva materijalna tela i njihovo uzajamno dejstvo.

a tada se zovu plastične sile.4 Spoljašnje koncentrisane sile i unutrašnje sile na primerima punog nosača i rešetke Unutrašnje sile su uzajamno uravnotežene kod kontinualnih sistema (krutih tela) (primer punog nosača i rešetke).2. Prema načinu dejstva one mogu biti zapreminske ili masene (sila teže. ili dovode do trajnih deformacija pa i loma u uslovima plastičnih deformacija. Sl. stalne). mogu se klasifikovati kao statičke (konstantne. a prema rasporedu dejstva koncentrisane i kontinualne.) i površinske (sile pritiska.2 Podela sila prema rasporedu dejstva .2. Pored toga.2.2. i dinamičke (promenjive). sile mogu biti spoljašnje i unutrašnje. inercije itd. Pod uticajem spoljašnjih sila javljaju se dopunske unutrašnje sile izmedju atoma koje nestaju po prestanku dejstva spoljašnjih sila u uslovima elastičnih deformacija pa se zovu elastične sile.1 Podela sila prema poreklu Prema svom poreklu. one koje se ne menjaju tokom vremena.). Unutrašnjim silama nazivaju se sile koje nastaju u telu pod dejstvom spoljašnjih sila. Spoljašnje sile izazivaju druga tela svojim dejstvom na posmatrano telo. 2. opterećenja itd.

jer je nemoguće postići da sila dejstvuje na telo samo u jednoj tački. sila koja izaziva oscilacije fundamenta pri radu motora.3 Podela sila prema načinu dejstva Prema načinu dejstva. mogu da budu stalne (fiksne). Zatim. sila vetra. dinamičke sile mogu da zavise od položaja tela ( Njutnova sila opšte gravitacije) kao i od brzine kretanja (sile vetra. ako se položaj napadnih linija menja tokom vremena. sile mogu biti aktivne i pasivne. seizmička sila itd. i pokretne (mobilne). koja vrši pritisak na tela. Aktivne sile prouzrokuju kretanje. u suštini. sila Zemljine teže) i dinamičke. sile mogu biti koncentrisane. 2. rezultantu nekog sistema kontinualno raspoređenih sila. npr. koja dejstvuje na dato telo. udarna sila. Napadna linija rezultante–težine tela prolazi kroz jednu stalnu tačku koja se naziva težište tela. i kontinualne. Dinamičke sile mogu da se menjaju samo u zavisnosti od vremena (npr. Kao primer možemo uzeti silu teže.81 m / s . prelazni rezimi pri uključivanju ili isključivanju mašina. Pojam o koncentrisanoj sili je uslovan. ako je njihovo dejstvo raspoređeno po neprekidnoj liniji ili neprekidnoj površini. Sile.6) je sila kojom Zemlja privlači svako telo mase m.Prema rasporedu dejstva. kao što su: sila Zemljine teže. za koju Sl. udarne.G = mg (Sl.2. Ove sile mogu biti statičke (konstantne tokom vremena. Galilej je utvrdio eksperimentalnim putem da sva tela pri padanju na Zemlju sa relativno male visine u bezvazdušnom prostoru imaju isto ubrzanje.2. vučna sila električnog voza koja se menja postepenim uključivanjem ili isključivanjem reostata. Sile koje se u mehanici smatraju koncentrisanim predstavljaju. koji na obrtnom vratilu ima ekscentričnu (neuravnoteženu) masu. Ubrzanje g se naziva ubzanje zemljine teže i usmereno je ka centru Zemlje. pritisak pare. koja privlači sva tela vertikalno nadole ka svom centru. čija je r 2 približna vrednost g = 9. ako se položaj napadnih linija ne menja tokom vremena.5 a) Spoljašnja kontinualna sila.2. b) unutrašnje sile se smatra da je rezultanta sila teže njegovih delića. ako se njihovo dejstvo može skoncentrisati u jednoj tački. seizmičke sile itd). . r r Sila Zemljine teže (težina tela ili sila teže).

Težište je tačka C-središte (centar) paralelnih sila zemljine teže. ∑ G i =1 G i =1 G i =1 i =1 Telo je homogeno ako se težine njegovih proizvoljnih delova odnose kao njihove zapremine. V i =1 V i =1 V i =1 i =1 Koordinate težišta zapremine.6 Težište tela Koordinate težišta tela u odnosu na usvojeni Dekartov koordinatni sistem Oxyz. Dakle. odredjuju se inegraljenjem. i =1. G = ∑ Gi . a koordinate težišta materijalne homogene zapremine su: n 1 n 1 n 1 n xC = ∑ Vi xi . V = ∑Vi . yC = 1 V ydV ∫∫∫ . V = ∫∫∫ dV . uvek smera ka centru Zemlje... G V Vi V Odgovarajući izrazi za težinu tela i za težine njegovih konačnih delova poznatih zapremina su: G = γ V . yC = ∑ Gi yi . odredjene su sledećim izrazima: xC = n 1 n 1 n 1 n Gi xi . Koeficijent srazmere je specifična težina koja predstavlja težinu jedinice zapremine: γ= Gi Vi G G = ⇒γ = i = . n . kada je telo podeljeno na konačne delove čija su težišta Ci i težine Gi poznati. yC = ∑ Vi yi . Težina tela je rezultanta privlačnih sila teže. Težište tela je ona tačka koja pri ma kom položaju tela ostaje uvek napadna tačka njegove težine. Gi = γ Vi . zC = ∑ Vi zi . zC = 1 V zdV ∫∫∫ . zC = ∑ Gi zi .2.Sila teže ili težina tela je spoljašnja zapreminska aktivna sila konstantnog intenziteta i pravca za male visine. koja se ne može deliti na zapremine poznatih težišta. prema izrazima: xC = 1 V xdV ∫∫∫ . težište je tačka čiji se položaj ne menja prema krutom telu.. a kroz koju prolazi napadna linija rezultante sila teže svih delića datog tela pri bilo kakvom položaju tela u prostoru.. tada se govori o materijalnoj homogenoj površi čije se koordinate težišta odredjuju prema analognim . koje su paralelne i napadaju sve čestice tela. Ako je jedna dimenzija tela veoma mala u odnosu na druge dve. Sl.

tada napadna linija reakcije prolazi kroz oslonac ali su pravac i smer proizvoljni. tada napadna linija reakcije ima pravac štapa.7) i ostvarena: • gipkim nerastegljivim telom (užetom. kao otpor vazduha. zglobom-nepokretnim osloncem. tada se govori o materijalnoj homogenoj liniji i linijskim integralima. koncem). konopcem. koje se zovu sile veza ili reakcije (otpori). reakcije ili otpori Kod realnih veza treba uzeti u obzir trenje. sile otpora. tada je napadna linija reakcije upravna na ravan oslanjanja. a zapreminski integral površinskim. prostim štapom. Zapravo. tada napadna linija otpora prolazi kroz tačku ukleštenja a javlja se i moment uklještenja. 2. Ako je veza idealna (Sl. otpor trenja itd. Takvo mehaničko dejstvo zove se trenje. tada je napadna linija • • • • • reakcije duž tela. Pasivne sile se suprotstavljaju kretanju i zovu se otporne sile ili samo otpori. Ako su dve dimenzije veoma male u odnosu na treću. Sl. kaišem. usled hrapavosti veze. Uslovljeno je hrapavošću . unapred neodredjeni. preko glatkih površi. Smer reakcije je suprotan u odnosu na smer u kome veza ne dopušta pomeranje posmatranog tela.2. tada je napadna linija otpora u pravcu normale na površ oslanjanja.7 Sile veza. koji može biti zategnut ili pritisnut. pri pomeranju dveju površi jedne po drugoj javlja se mehaničko dejstvo (otpor) koje teži da spreči to pomeranje. O uklanjanju veza saznajemo iz aksima statike: Svako vezano telo možemo smatrati slobodnim. ukleštenjem. koje je uvek zategnuto i reakcija je u smeru ka preseku. ako uklonimo veze i njihovo dejstvo zamenimo odgovarajućim silama.izrazima u kojima je zapremina zamenjena površinom. otpori ili reakcije. pokretnim osloncem ili pomoću glatke ravni. U pasivne sile spadaju i sile koje zamenjuju uticaj veza pa se zovu sile veza.

u dovoljno širokim granicama. gde je µ kinetički (dinamički) koeficijent trenja klizanja i on je manji od statičkog. 3. Pri relativnom kretanju jednog tela po drugom u dodirnoj površi nastaje sila trenja koja može imati proizvoljne vrednosti od nule do granične vrednosti sile trenja: 0 ≤ FT ≤ Fgr Sila trenja klizanja ima pravac tangente u tački dodira dva tela. a zavisi i od brzine klizanja: µ < µ0 . Intenzitet granične sile trenja klizanja jednak je proizvodu statičkog koeficijenta trenja klizanja i normalnog pritiska izmedju tela u dodirnoj tački: Fgr = FT max = µ0 FN Statički koeficijent trenja klizanja µ0 je neimenovan broj. a smer suprotan smeru mogućeg pomeranja. odredjuje se eksperimentalno. Uzrok nastanku otpora trenja tumači se postojanjem udubljenja i izbočina u dodirnim površinama tela. Prema tome da li se telo kreće ili miruje pojavluju se sile trenja kretanja (kinetičkodinamičko trenje) i trenje mirovanja (statičko). Sl.8 Hrapavost dodirnih površina U zavisnosti od karaktera pomeranja jednog tela po površi drugog razlikuju se dve vrste trenja: trenje klizanja i trenje kotrljanja. stepena hrapavosti. Sila trenja klizanja je sila otpora klizanju jednog tela po površi drugog. a zavisi od: vrste materijala dodirnih površina. Veličina granične sile trenja. ne zavisi od veličine dodirnih površi. sila trenja ima pravac mogućeg klizanja ali suprotan smer pa osim normalne komponente reakcije postoji i tangencijalna koja je prouzrokovana trenjem. . Ona je proporcionalna normalnom pritisku: FT = µ FN . Ukupna ili totalna reakcija veze sa trenjem nagnuta je u tom slučaju od normalne reakcije za ugao trenja φ. vlažnosti. površinskog pritiska.dodirnih površi i molekularnim medjudejstvima izmedju delića površinskih slojeva tela koja se dodiruju. Objašnjava se Kulonovim zakonima: 1. Trenje klizanja nastaje kad jedno telo klizi po drugom ili ima tendenciju da klizi a trenje kotrljanja nastaje pri kotrljanju jednog tela po drugom. Dakle. 2. temperature. načina podmazivanja. 2. Pri kretanju tela javlja se dinamička sila trenja klizanja.

za koji se usled trenja otkloni ukupna reakcija realne veze. 2. brzine klizanja. vrste materijala. stepena hrapavasti. Sl. naziva se ugao trenja klizanja: . temperature.Sl.9 Dejstvo sila na telo kada na njega dejstvuje i sila trenja Veličina sile trenja klizanja zavisi od: veličine normalnog pritiska. 2.10 Ugao trenja Najveći ugao.

kojim se meri maksimalan otklon reakcije od normale. Sl. prenese se u svim pravcima. tada je i ugao trenja jednak u svim pravcima.11 Konus trenja . Ugao trenja ϕ0 . On obrazije pravilan kružni konus sa uglom otvora 2 ϕ0 . Telo koje miruje na hrapavoj površi ostaje u miru sve dok napadna linija reakcije (ili rezultante aktivnih sila) leži unutar konusa trenja.tg ϕ0 = Fgr FN = µ0 FN = µ0 FN Ako je koeficijent trenja klizanja jednak u svim pravcima pri dodiru dva tela. koji se zove konus trenja. 2. bez obzira na njenu veličinu.

. Pri povećanju sile iznad te vrednosti nastaje kotrljanje cilindra po nepokretnoj površi. 2. Ako na cilindar dejstvuje neka sila F deformacija neće biti simetrična. reakcija veze nije simetrično rasporedjena i njena napadna linija prolazi kroz neku drugu tačku ali mora da prodje kroz centar preseka cilindra. Ako na cilindar dejstvuje samo sila težine tada reakcija dejstvuje po normali kroz centar preseka cilindra. Cilindar će mirovati sve dok sila F ne dostigne neku graničnu vrednost.Sl. Na mestu kontakta javlja se deformacija tako da se on ostvaruje po nekoj površi. Ovaj otpor nastaje uglavnom zbog elastičnih osobina tela u kontaktu.12 Primer trenja klizanja Sila trenja kotrljanja je sila otpora kotrljanju jednog tela po površi drugog tela.

Sl. a zavisi od vrste materijala. Trenje kotrljanja je znatno manje od trenja klizanja. tako da se u praksi teži ako je moguće da se klizanje zameni kotrljanjem. 2.13 Trenje kotraljanja r Tangencijalna komponenta sile FR naziva se sila trenja kotrljanja i uvek je manja ili najviše jednaka sili trenja klizanja: FT ≤ µ0 FN M T = FN a ≤ FN agr = M T max i Ovde se javlja i moment sprega trenja pri kotrljanju: M =F r Faktor a zove se koeficijent trenja kotrljanja ili krak kotrljanja i ima dimenziju dužine. .

Podela sila 4. Sila trenja kotrljanja a FN . F ≥ µ FN . ( M < M T . Predstavljanje sile 3. F > FT ) Kontrolna pitanja II 1. F > FT ) r a Ako je F ≥ FN . Težina tela i koordinate težišta tela 5. F ≥ µ FN . cilindar će se istovremeno kotrljati i kliziti ( r . cilindar će se kotrljati. Sila trenja klizanja 6. F < µ FN . Njutnovi principi 2.Cilindar može da se po površi kotrlja ali i da klizi: • • • Ako je F ≥ Ako je F < a FN .( M > M T . F < FT ) r M > M T . cilindar će kliziti (retko se dešava).

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->