II SILA KAO MERA MEHANIČKOG DEJSTVA IZMEDJU MATERIJALNIH TELA. PODELA PREMA POREKLU, NAČINU I RASPOREDU DEJSTVA. 2.

1 Sila
Mehaničkim uzajamnim dejstvom se naziva takvo međusobno dejstvo materijalnih tela koje menja ili teži da promeni stanje kretanja ili mirovanja materijalnog tela, ili pak da promeni oblik materijalnog tela. Uzajamno dejstvo tela (inerakcija) može biti direktno, kada se ostvaruje neposredan dodir tela i indirektno, kada se ne ostvaruje dodir tela već se interakcija ostvaruje posredno putem druge materijalne sredine (fizičkog polja). Veličina koja predstavlja meru mehaničkog dejstva između materijalnih tela zove se sila. Sila je osnovni pojam u mehanici pod kojim se podrazumeva uzrok promeni stanja materijalnog tela. Treba napomenuti da se najveće priznanje za definisanje pojma sile i uopšte za razvoj Mehanike pripisuje Isaku Njutnu. On je u knjizi Filosofsko-prirodno-matematički principi („Philosophia naturalis pricipia mathematica“), pored osnovnih pojmova mehanike, definisao silu i objasnio osnovna zapažanja o prirodnim pravilima kretanja i o međusobnom uticaju tela, tako što je formulisao tri prirodna principa. Ovi principi (aksiomi) se u fizici izučavaju kao osnovni zakoni mahanike. U mehanici predstavljaju osnovne principe mehanike. Prvi Njutnov princip: "Svako telo ostaje u stanju mirovanja ili ravnomernog (jednolikog) i pravolinijskog kretanja dok pod dejstvom sile ne bude prinuđeno da to svoje stanje promeni". Ovaj princip se naziva "princip inercije". On dokazuje mogućnost postojanja sile. Nema promene stanja (kretanja) bez dejstva sile. Sila uvek postoji kada telo menja svoje stanje kretanja.

Dakle, svaki uzrok koji može da promeni stanje kretanja ili mirovanja tela zove se sila. Iz iskustva je poznato da će se telo pokrenuti iz stanja mirovanja ako mu se saopšti silauzrok, i obrnuto, telo će se zaustaviti ili promeniti način kretanja ako je izloženo prinudnom dejstvu sile. Sila nastaje u kontaktu dva tela te se u svakodnevnom životu može smatrati merom mehaničkog uzajamnog dejstva tela. To dejstvo je potpuno definisano intenzitetom, pravcem, smerom i napadnom tačkom. Sila je vektor koji je određen intenzitetom (veličinom), pravcem (napadnom linijom), smerom i napadnom tačkom.  Obeležava se velikim slovom i strelicom iznad slova, npr. F . Intenzitet sile je jačina dejstva sile, koja se određuje poređenjem sa silom koja je usvojena za jedinicu. Jedinica 2 mere za silu je Njutn (N). To je sila koja telo mase 1 [ kg ] ubrzava za 1  m s  .Intenzitet   sile se obeležava istim slovom kojim je obeležena sila ali bez strelice iznad slova, npr. F. Pravac sile je odredjen pravom duž koje sila dejstvuje. To je napadna linija sile (nl.). Smer sile se obeležava strelicom koja odredjuje smer dejstva sile duž napadne linije. Napadna tačka sile (nt.) je prodorna tačka napadne linije sile kroz telo ili ona tačka preko koje se prenosi dejstvo sile na telo. Sila se predstavlja na grafički (Sl.2.1a) i analitički (Sl.2.1b i c) način. Grafički se sila

Pravac i smer odsečka prikazuju pravac i smer dejstva sile. c) Sl.prikazuje usmerenim odsečkom čija dužina prikazuje intenzitet sile u razmeri.1 Predstavljanje sile   a) grafički način predstavljanja sile F = u F A B . F = u F AB u razmeri u F    b) analitički način predstavljanja sile u ravni: F = Xi + Yj r r r r c) analitički način predstavljanja sile u prostoru: F = Xi + Yj + Zk . Analitički se predstavlja projekcijama.2. a njegov početak se obično poklapa sa napadnom tačkom sile.

vektor brzine. Razlog zbog koga telo ne menja svoje stanje kretanja nazvao je inercijom. Masa je uvek pozitivan broj. kretalo bi se i dalje neprestano istom brzinom. ako se kreće. Za meru materijalnosti tela uzeta je masa kao osnovni pojam. koji nastaje zbog materijalnosti tela. Da bi se savladala inercija tela i da bi se pokrenulo iz stanja mirovanja.2)  Sl. tj.Projekcija X sile F na osu x je skalarna veličina. F F F Galilej je izveo veliki broj eksperimenata i zapazio da telo na koje ne dejstvuje ma kakva sila ostaje u stalnom mirovanju ili. Pri kretanju materijalne tačke mera inercije je njena masa.vektor ubrzanja i  F . Pri kretanju sistema materijalnih tačaka mera inercije zavisi od masa i njihovog rasporeda. Ako je masa tela veća. Masa tela je fizička veličina koja karakteriše stepen otpora materijalne tačke pri promeni njenog kretanja. masa tela . potrebna je veća sila da bi se promenilo stanje tela. Inercija se može shvatiti kao otpor promeni stanja kretanja. mv -impuls ili količina kretanja. cos γ = . određenog pravca i smera daje istom telu uvek isto ubrzanje. pri izvodjenju eksperimenata zaključio da jedna sila.    d ( mv ) = ma = F .2. dt  r  gde su: m . predstavlja meru inertnosti materijalne tačke.vektor sile. Na osnovu toga je Njutn postavio drugi princip kretanja. cos β = . v . Pod koeficijentom proporcionalnosti podrazumeva se masa tela. a .masa tela. cos α = X Y Z . Galilej je takođe.2 Projekcija sile na osu Sila je u potpunosti odredjena svojim projekcijama na ose Dekartovog koordinatnog sistema: F= X 2 + Y 2 + Z 2 . potrebno je da na to telo dejstvuje sila. Ovaj princip daje vezu između sile (uzroka) i promene kretanja (ubrzanja). Prema tome. izražava se u kilogramima. što skoro sasvim odgovara masi jednog kubnog decimetra vode na plus četiri stepena Celzijusa. Drugi Njutnov princip: "Promena kretanja proporcionalna je sili koja dejstvuje na telo i vrši se u pravcu sile".2. koja je jednaka proizvodu intenziteta sile i kosinusa ugla između sile i ose: X = F cos α (Sl. ili da bi se promenila brzina tela ako se kreće.

sila nastaje u kontaktu dvaju tela.3 Sile akcije (dejstva) i reakcije (protivdejstva) u kontaktu dva tela za slučaj idealne veze. ima istu napadnu tačku. U ovom principu je sadržan i prvi princip-pricip inercije. a tu se svrstava i koordinatni sistem vezan za Zemlju.2 Podela sila prema poreklu. Položaj i kretanje tela izučava se u odnosu na izabrani koordinatni sistem referencije. jer je masa uvek broj različit od nule za bilo koje materijalno telo. pravca i suprotnog smera. Dakle. istog je pravca. drugi odnos izmedju sile i ubrzanja. da su brzine tela veoma male u odnosu na brzinu svetlosti. Dejstvo jednog tela na drugo je sila dejstva (akcije) i to je vektor određenog intenziteta.3). jer kod krivolinijskog jednolikog kretanja. a samo suprotan smer. svi sistemi u kojima važi princip inercije zovu se inercijalni koordinatni sistemi. Ovaj princip dopunjuje prvi princip. rasporedu i načinu dejstva . sila dejstva tela I na telo II. koji je najčešće Dekartov koordinatni sistem vezan za nepokretnu repernu tačku osnovnog sistema. postoji normalna komponenta ubrzanja. Sva tri Njutnova principa služe da se definiše sila. i drugo. 2. prvo. pa se telo kreće konstantnom brzinom (jednoliko) i pravolinijski. zove se osnovni ili inercijalni koordinatni sistem referencije. i to je takođe sila koja ima intenzitet jednak intenzitetu sile dejstva. dejstva dvaju tela jednog na drugo uvek su jednaka ali suprotnog smera". da su mase vrlo velike u odnosu na mase mikroobjekata.predstavlja jednu od karakteristika materije u pokretu. pravca i smera. Tada je brzina konstantna. koji se koristi u klasičnoj mehanici. Da bi postojala sila mora da postoji telo (izvor sile) na koje dejstvuje sila istog intenziteta. u kome su zadovoljeni princip inercije i drugi zakoni mehanike. a kretanje tela u odnosu na taj sistem zove se apsolutno kretanje. Ovaj princip se odnosi na dva materijalna tela i njihovo uzajamno dejstvo. Ako na telo ne dejstvuju sile. Sl. Treći Njutnov princip: "Dejstvu (akciji) uvek je jednako protivdejstvo (reakcija). a treći pokazuje izvor sile bez koga ne bi postojala. Koordinatni sistem referencije. Prvi princip pokazuje mogućnost upoređivanja sila. sila dejstva tela II na telo I. Klasična mehanika se primenjuje pod pretpostavkom. a ako drugi uslov nije zadovoljen primenjuje se kvantna mehanika.2. ili. zbog promene pravca brzine.2. Pošto se položaj tela posmatra u odnosu na koordinatni sistem. sa napadnom tačkom u tački kontakta. onda je ubrzanje jednako nuli. pa su te dve sile u ravnoteži (Sl. Ako prvi uslov nije zadovoljen primenjuje se mehanika relativnosti. Protivdejstvo (reakcija) je sila kojom se drugo telo suprostavlja uticaju prvog tela.

Unutrašnjim silama nazivaju se sile koje nastaju u telu pod dejstvom spoljašnjih sila. 2. a tada se zovu plastične sile.2. mogu se klasifikovati kao statičke (konstantne. sile mogu biti spoljašnje i unutrašnje. one koje se ne menjaju tokom vremena.2.2. Spoljašnje sile izazivaju druga tela svojim dejstvom na posmatrano telo. Sl.1 Podela sila prema poreklu Prema svom poreklu. ili dovode do trajnih deformacija pa i loma u uslovima plastičnih deformacija. Pored toga. opterećenja itd.) i površinske (sile pritiska. a prema rasporedu dejstva koncentrisane i kontinualne.).2. stalne). Pod uticajem spoljašnjih sila javljaju se dopunske unutrašnje sile izmedju atoma koje nestaju po prestanku dejstva spoljašnjih sila u uslovima elastičnih deformacija pa se zovu elastične sile. i dinamičke (promenjive).4 Spoljašnje koncentrisane sile i unutrašnje sile na primerima punog nosača i rešetke Unutrašnje sile su uzajamno uravnotežene kod kontinualnih sistema (krutih tela) (primer punog nosača i rešetke).2 Podela sila prema rasporedu dejstva . inercije itd. Prema načinu dejstva one mogu biti zapreminske ili masene (sila teže.

npr. prelazni rezimi pri uključivanju ili isključivanju mašina. koja privlači sva tela vertikalno nadole ka svom centru. Aktivne sile prouzrokuju kretanje. b) unutrašnje sile se smatra da je rezultanta sila teže njegovih delića. Zatim. ako se položaj napadnih linija menja tokom vremena. 2. sila vetra. koji na obrtnom vratilu ima ekscentričnu (neuravnoteženu) masu. kao što su: sila Zemljine teže. sila koja izaziva oscilacije fundamenta pri radu motora.2. Ubrzanje g se naziva ubzanje zemljine teže i usmereno je ka centru Zemlje. dinamičke sile mogu da zavise od položaja tela ( Njutnova sila opšte gravitacije) kao i od brzine kretanja (sile vetra. sila Zemljine teže) i dinamičke. vučna sila električnog voza koja se menja postepenim uključivanjem ili isključivanjem reostata. čija je r 2 približna vrednost g = 9. koja dejstvuje na dato telo. Dinamičke sile mogu da se menjaju samo u zavisnosti od vremena (npr.2.Prema rasporedu dejstva. i pokretne (mobilne). za koju Sl. . ako se položaj napadnih linija ne menja tokom vremena. mogu da budu stalne (fiksne). udarna sila. seizmička sila itd. rezultantu nekog sistema kontinualno raspoređenih sila. jer je nemoguće postići da sila dejstvuje na telo samo u jednoj tački. i kontinualne. sile mogu biti aktivne i pasivne. Sile.2. Ove sile mogu biti statičke (konstantne tokom vremena. r r Sila Zemljine teže (težina tela ili sila teže).5 a) Spoljašnja kontinualna sila. Kao primer možemo uzeti silu teže.6) je sila kojom Zemlja privlači svako telo mase m.G = mg (Sl. Napadna linija rezultante–težine tela prolazi kroz jednu stalnu tačku koja se naziva težište tela.81 m / s .3 Podela sila prema načinu dejstva Prema načinu dejstva. Galilej je utvrdio eksperimentalnim putem da sva tela pri padanju na Zemlju sa relativno male visine u bezvazdušnom prostoru imaju isto ubrzanje. seizmičke sile itd). koja vrši pritisak na tela. Pojam o koncentrisanoj sili je uslovan. ako se njihovo dejstvo može skoncentrisati u jednoj tački. sile mogu biti koncentrisane. udarne. Sile koje se u mehanici smatraju koncentrisanim predstavljaju. ako je njihovo dejstvo raspoređeno po neprekidnoj liniji ili neprekidnoj površini. u suštini. pritisak pare.

. Gi = γ Vi . Ako je jedna dimenzija tela veoma mala u odnosu na druge dve. zC = 1 V zdV ∫∫∫ . uvek smera ka centru Zemlje.. yC = ∑ Vi yi . zC = ∑ Vi zi .2.. G = ∑ Gi . a kroz koju prolazi napadna linija rezultante sila teže svih delića datog tela pri bilo kakvom položaju tela u prostoru. V = ∑Vi .6 Težište tela Koordinate težišta tela u odnosu na usvojeni Dekartov koordinatni sistem Oxyz. prema izrazima: xC = 1 V xdV ∫∫∫ . yC = 1 V ydV ∫∫∫ . koja se ne može deliti na zapremine poznatih težišta. ∑ G i =1 G i =1 G i =1 i =1 Telo je homogeno ako se težine njegovih proizvoljnih delova odnose kao njihove zapremine. yC = ∑ Gi yi . odredjuju se inegraljenjem. koje su paralelne i napadaju sve čestice tela. odredjene su sledećim izrazima: xC = n 1 n 1 n 1 n Gi xi . Težina tela je rezultanta privlačnih sila teže. Koeficijent srazmere je specifična težina koja predstavlja težinu jedinice zapremine: γ= Gi Vi G G = ⇒γ = i = . i =1. tada se govori o materijalnoj homogenoj površi čije se koordinate težišta odredjuju prema analognim . težište je tačka čiji se položaj ne menja prema krutom telu. zC = ∑ Gi zi . Dakle.. Težište tela je ona tačka koja pri ma kom položaju tela ostaje uvek napadna tačka njegove težine. V = ∫∫∫ dV . Težište je tačka C-središte (centar) paralelnih sila zemljine teže. G V Vi V Odgovarajući izrazi za težinu tela i za težine njegovih konačnih delova poznatih zapremina su: G = γ V . V i =1 V i =1 V i =1 i =1 Koordinate težišta zapremine. Sl. n .Sila teže ili težina tela je spoljašnja zapreminska aktivna sila konstantnog intenziteta i pravca za male visine. kada je telo podeljeno na konačne delove čija su težišta Ci i težine Gi poznati. a koordinate težišta materijalne homogene zapremine su: n 1 n 1 n 1 n xC = ∑ Vi xi .

tada se govori o materijalnoj homogenoj liniji i linijskim integralima. U pasivne sile spadaju i sile koje zamenjuju uticaj veza pa se zovu sile veza. tada je napadna linija otpora u pravcu normale na površ oslanjanja. Uslovljeno je hrapavošću . kao otpor vazduha. tada napadna linija otpora prolazi kroz tačku ukleštenja a javlja se i moment uklještenja. konopcem. unapred neodredjeni. koncem). ako uklonimo veze i njihovo dejstvo zamenimo odgovarajućim silama. Zapravo. Ako je veza idealna (Sl. usled hrapavosti veze. sile otpora. prostim štapom. otpori ili reakcije. O uklanjanju veza saznajemo iz aksima statike: Svako vezano telo možemo smatrati slobodnim. tada napadna linija reakcije prolazi kroz oslonac ali su pravac i smer proizvoljni.2. koji može biti zategnut ili pritisnut. 2. Sl. reakcije ili otpori Kod realnih veza treba uzeti u obzir trenje. tada napadna linija reakcije ima pravac štapa. preko glatkih površi. Ako su dve dimenzije veoma male u odnosu na treću. Pasivne sile se suprotstavljaju kretanju i zovu se otporne sile ili samo otpori. ukleštenjem. Takvo mehaničko dejstvo zove se trenje. pri pomeranju dveju površi jedne po drugoj javlja se mehaničko dejstvo (otpor) koje teži da spreči to pomeranje.7) i ostvarena: • gipkim nerastegljivim telom (užetom.7 Sile veza. kaišem. koje se zovu sile veza ili reakcije (otpori). Smer reakcije je suprotan u odnosu na smer u kome veza ne dopušta pomeranje posmatranog tela. tada je napadna linija reakcije upravna na ravan oslanjanja.izrazima u kojima je zapremina zamenjena površinom. tada je napadna linija • • • • • reakcije duž tela. koje je uvek zategnuto i reakcija je u smeru ka preseku. zglobom-nepokretnim osloncem. a zapreminski integral površinskim. otpor trenja itd. pokretnim osloncem ili pomoću glatke ravni.

Objašnjava se Kulonovim zakonima: 1. stepena hrapavosti. Intenzitet granične sile trenja klizanja jednak je proizvodu statičkog koeficijenta trenja klizanja i normalnog pritiska izmedju tela u dodirnoj tački: Fgr = FT max = µ0 FN Statički koeficijent trenja klizanja µ0 je neimenovan broj. 3. a smer suprotan smeru mogućeg pomeranja. Dakle. sila trenja ima pravac mogućeg klizanja ali suprotan smer pa osim normalne komponente reakcije postoji i tangencijalna koja je prouzrokovana trenjem. Sl. Trenje klizanja nastaje kad jedno telo klizi po drugom ili ima tendenciju da klizi a trenje kotrljanja nastaje pri kotrljanju jednog tela po drugom. 2. u dovoljno širokim granicama. načina podmazivanja. vlažnosti. Veličina granične sile trenja. površinskog pritiska. Pri kretanju tela javlja se dinamička sila trenja klizanja. Uzrok nastanku otpora trenja tumači se postojanjem udubljenja i izbočina u dodirnim površinama tela. Ukupna ili totalna reakcija veze sa trenjem nagnuta je u tom slučaju od normalne reakcije za ugao trenja φ.8 Hrapavost dodirnih površina U zavisnosti od karaktera pomeranja jednog tela po površi drugog razlikuju se dve vrste trenja: trenje klizanja i trenje kotrljanja.dodirnih površi i molekularnim medjudejstvima izmedju delića površinskih slojeva tela koja se dodiruju. odredjuje se eksperimentalno. Ona je proporcionalna normalnom pritisku: FT = µ FN . gde je µ kinetički (dinamički) koeficijent trenja klizanja i on je manji od statičkog. Prema tome da li se telo kreće ili miruje pojavluju se sile trenja kretanja (kinetičkodinamičko trenje) i trenje mirovanja (statičko). temperature. Pri relativnom kretanju jednog tela po drugom u dodirnoj površi nastaje sila trenja koja može imati proizvoljne vrednosti od nule do granične vrednosti sile trenja: 0 ≤ FT ≤ Fgr Sila trenja klizanja ima pravac tangente u tački dodira dva tela. a zavisi od: vrste materijala dodirnih površina. . 2. ne zavisi od veličine dodirnih površi. a zavisi i od brzine klizanja: µ < µ0 . Sila trenja klizanja je sila otpora klizanju jednog tela po površi drugog.

2.9 Dejstvo sila na telo kada na njega dejstvuje i sila trenja Veličina sile trenja klizanja zavisi od: veličine normalnog pritiska. vrste materijala. 2. brzine klizanja. za koji se usled trenja otkloni ukupna reakcija realne veze.Sl. stepena hrapavasti. Sl. naziva se ugao trenja klizanja: . temperature.10 Ugao trenja Najveći ugao.

tada je i ugao trenja jednak u svim pravcima. bez obzira na njenu veličinu. Ugao trenja ϕ0 . 2. prenese se u svim pravcima. Sl. koji se zove konus trenja. kojim se meri maksimalan otklon reakcije od normale. On obrazije pravilan kružni konus sa uglom otvora 2 ϕ0 . Telo koje miruje na hrapavoj površi ostaje u miru sve dok napadna linija reakcije (ili rezultante aktivnih sila) leži unutar konusa trenja.tg ϕ0 = Fgr FN = µ0 FN = µ0 FN Ako je koeficijent trenja klizanja jednak u svim pravcima pri dodiru dva tela.11 Konus trenja .

Cilindar će mirovati sve dok sila F ne dostigne neku graničnu vrednost. Na mestu kontakta javlja se deformacija tako da se on ostvaruje po nekoj površi. Ako na cilindar dejstvuje samo sila težine tada reakcija dejstvuje po normali kroz centar preseka cilindra. Pri povećanju sile iznad te vrednosti nastaje kotrljanje cilindra po nepokretnoj površi.Sl. 2. reakcija veze nije simetrično rasporedjena i njena napadna linija prolazi kroz neku drugu tačku ali mora da prodje kroz centar preseka cilindra. Ovaj otpor nastaje uglavnom zbog elastičnih osobina tela u kontaktu.12 Primer trenja klizanja Sila trenja kotrljanja je sila otpora kotrljanju jednog tela po površi drugog tela. Ako na cilindar dejstvuje neka sila F deformacija neće biti simetrična. .

. tako da se u praksi teži ako je moguće da se klizanje zameni kotrljanjem.Sl.13 Trenje kotraljanja r Tangencijalna komponenta sile FR naziva se sila trenja kotrljanja i uvek je manja ili najviše jednaka sili trenja klizanja: FT ≤ µ0 FN M T = FN a ≤ FN agr = M T max i Ovde se javlja i moment sprega trenja pri kotrljanju: M =F r Faktor a zove se koeficijent trenja kotrljanja ili krak kotrljanja i ima dimenziju dužine. 2. Trenje kotrljanja je znatno manje od trenja klizanja. a zavisi od vrste materijala.

F > FT ) r a Ako je F ≥ FN .Cilindar može da se po površi kotrlja ali i da klizi: • • • Ako je F ≥ Ako je F < a FN . F < FT ) r M > M T . Težina tela i koordinate težišta tela 5. cilindar će se istovremeno kotrljati i kliziti ( r . Podela sila 4. Sila trenja kotrljanja a FN . F ≥ µ FN . cilindar će se kotrljati. ( M < M T . Njutnovi principi 2. F ≥ µ FN . cilindar će kliziti (retko se dešava). Predstavljanje sile 3. Sila trenja klizanja 6.( M > M T . F < µ FN . F > FT ) Kontrolna pitanja II 1.