II SILA KAO MERA MEHANIČKOG DEJSTVA IZMEDJU MATERIJALNIH TELA. PODELA PREMA POREKLU, NAČINU I RASPOREDU DEJSTVA. 2.

1 Sila
Mehaničkim uzajamnim dejstvom se naziva takvo međusobno dejstvo materijalnih tela koje menja ili teži da promeni stanje kretanja ili mirovanja materijalnog tela, ili pak da promeni oblik materijalnog tela. Uzajamno dejstvo tela (inerakcija) može biti direktno, kada se ostvaruje neposredan dodir tela i indirektno, kada se ne ostvaruje dodir tela već se interakcija ostvaruje posredno putem druge materijalne sredine (fizičkog polja). Veličina koja predstavlja meru mehaničkog dejstva između materijalnih tela zove se sila. Sila je osnovni pojam u mehanici pod kojim se podrazumeva uzrok promeni stanja materijalnog tela. Treba napomenuti da se najveće priznanje za definisanje pojma sile i uopšte za razvoj Mehanike pripisuje Isaku Njutnu. On je u knjizi Filosofsko-prirodno-matematički principi („Philosophia naturalis pricipia mathematica“), pored osnovnih pojmova mehanike, definisao silu i objasnio osnovna zapažanja o prirodnim pravilima kretanja i o međusobnom uticaju tela, tako što je formulisao tri prirodna principa. Ovi principi (aksiomi) se u fizici izučavaju kao osnovni zakoni mahanike. U mehanici predstavljaju osnovne principe mehanike. Prvi Njutnov princip: "Svako telo ostaje u stanju mirovanja ili ravnomernog (jednolikog) i pravolinijskog kretanja dok pod dejstvom sile ne bude prinuđeno da to svoje stanje promeni". Ovaj princip se naziva "princip inercije". On dokazuje mogućnost postojanja sile. Nema promene stanja (kretanja) bez dejstva sile. Sila uvek postoji kada telo menja svoje stanje kretanja.

Dakle, svaki uzrok koji može da promeni stanje kretanja ili mirovanja tela zove se sila. Iz iskustva je poznato da će se telo pokrenuti iz stanja mirovanja ako mu se saopšti silauzrok, i obrnuto, telo će se zaustaviti ili promeniti način kretanja ako je izloženo prinudnom dejstvu sile. Sila nastaje u kontaktu dva tela te se u svakodnevnom životu može smatrati merom mehaničkog uzajamnog dejstva tela. To dejstvo je potpuno definisano intenzitetom, pravcem, smerom i napadnom tačkom. Sila je vektor koji je određen intenzitetom (veličinom), pravcem (napadnom linijom), smerom i napadnom tačkom.  Obeležava se velikim slovom i strelicom iznad slova, npr. F . Intenzitet sile je jačina dejstva sile, koja se određuje poređenjem sa silom koja je usvojena za jedinicu. Jedinica 2 mere za silu je Njutn (N). To je sila koja telo mase 1 [ kg ] ubrzava za 1  m s  .Intenzitet   sile se obeležava istim slovom kojim je obeležena sila ali bez strelice iznad slova, npr. F. Pravac sile je odredjen pravom duž koje sila dejstvuje. To je napadna linija sile (nl.). Smer sile se obeležava strelicom koja odredjuje smer dejstva sile duž napadne linije. Napadna tačka sile (nt.) je prodorna tačka napadne linije sile kroz telo ili ona tačka preko koje se prenosi dejstvo sile na telo. Sila se predstavlja na grafički (Sl.2.1a) i analitički (Sl.2.1b i c) način. Grafički se sila

F = u F AB u razmeri u F    b) analitički način predstavljanja sile u ravni: F = Xi + Yj r r r r c) analitički način predstavljanja sile u prostoru: F = Xi + Yj + Zk . c) Sl.2.1 Predstavljanje sile   a) grafički način predstavljanja sile F = u F A B . Pravac i smer odsečka prikazuju pravac i smer dejstva sile. a njegov početak se obično poklapa sa napadnom tačkom sile. Analitički se predstavlja projekcijama.prikazuje usmerenim odsečkom čija dužina prikazuje intenzitet sile u razmeri.

Da bi se savladala inercija tela i da bi se pokrenulo iz stanja mirovanja. Pri kretanju materijalne tačke mera inercije je njena masa. pri izvodjenju eksperimenata zaključio da jedna sila. a . mv -impuls ili količina kretanja. Ovaj princip daje vezu između sile (uzroka) i promene kretanja (ubrzanja). Galilej je takođe. Ako je masa tela veća.2. Prema tome.masa tela.2)  Sl. ako se kreće. kretalo bi se i dalje neprestano istom brzinom. Drugi Njutnov princip: "Promena kretanja proporcionalna je sili koja dejstvuje na telo i vrši se u pravcu sile". F F F Galilej je izveo veliki broj eksperimenata i zapazio da telo na koje ne dejstvuje ma kakva sila ostaje u stalnom mirovanju ili. izražava se u kilogramima.Projekcija X sile F na osu x je skalarna veličina. masa tela .vektor sile. potrebna je veća sila da bi se promenilo stanje tela. v .2. Masa je uvek pozitivan broj. predstavlja meru inertnosti materijalne tačke. cos γ = . Na osnovu toga je Njutn postavio drugi princip kretanja. potrebno je da na to telo dejstvuje sila. ili da bi se promenila brzina tela ako se kreće.vektor ubrzanja i  F . koji nastaje zbog materijalnosti tela. dt  r  gde su: m . Inercija se može shvatiti kao otpor promeni stanja kretanja. Pri kretanju sistema materijalnih tačaka mera inercije zavisi od masa i njihovog rasporeda. Masa tela je fizička veličina koja karakteriše stepen otpora materijalne tačke pri promeni njenog kretanja. što skoro sasvim odgovara masi jednog kubnog decimetra vode na plus četiri stepena Celzijusa.    d ( mv ) = ma = F . određenog pravca i smera daje istom telu uvek isto ubrzanje.2 Projekcija sile na osu Sila je u potpunosti odredjena svojim projekcijama na ose Dekartovog koordinatnog sistema: F= X 2 + Y 2 + Z 2 . Razlog zbog koga telo ne menja svoje stanje kretanja nazvao je inercijom. Pod koeficijentom proporcionalnosti podrazumeva se masa tela. koja je jednaka proizvodu intenziteta sile i kosinusa ugla između sile i ose: X = F cos α (Sl. Za meru materijalnosti tela uzeta je masa kao osnovni pojam.vektor brzine. tj. cos α = X Y Z . cos β = .

sa napadnom tačkom u tački kontakta. Dejstvo jednog tela na drugo je sila dejstva (akcije) i to je vektor određenog intenziteta. Dakle. jer je masa uvek broj različit od nule za bilo koje materijalno telo. Sva tri Njutnova principa služe da se definiše sila. a samo suprotan smer. pravca i smera. Koordinatni sistem referencije. prvo. svi sistemi u kojima važi princip inercije zovu se inercijalni koordinatni sistemi. Pošto se položaj tela posmatra u odnosu na koordinatni sistem. a treći pokazuje izvor sile bez koga ne bi postojala. a tu se svrstava i koordinatni sistem vezan za Zemlju. U ovom principu je sadržan i prvi princip-pricip inercije. koji se koristi u klasičnoj mehanici. postoji normalna komponenta ubrzanja. koji je najčešće Dekartov koordinatni sistem vezan za nepokretnu repernu tačku osnovnog sistema. da su brzine tela veoma male u odnosu na brzinu svetlosti. a kretanje tela u odnosu na taj sistem zove se apsolutno kretanje. sila dejstva tela I na telo II. a ako drugi uslov nije zadovoljen primenjuje se kvantna mehanika. 2. jer kod krivolinijskog jednolikog kretanja. Da bi postojala sila mora da postoji telo (izvor sile) na koje dejstvuje sila istog intenziteta. dejstva dvaju tela jednog na drugo uvek su jednaka ali suprotnog smera". pravca i suprotnog smera. Protivdejstvo (reakcija) je sila kojom se drugo telo suprostavlja uticaju prvog tela. Tada je brzina konstantna. pa su te dve sile u ravnoteži (Sl. ili. onda je ubrzanje jednako nuli. Položaj i kretanje tela izučava se u odnosu na izabrani koordinatni sistem referencije. Ovaj princip dopunjuje prvi princip. pa se telo kreće konstantnom brzinom (jednoliko) i pravolinijski.2 Podela sila prema poreklu. Treći Njutnov princip: "Dejstvu (akciji) uvek je jednako protivdejstvo (reakcija). sila dejstva tela II na telo I. i to je takođe sila koja ima intenzitet jednak intenzitetu sile dejstva. drugi odnos izmedju sile i ubrzanja. Ako na telo ne dejstvuju sile. rasporedu i načinu dejstva .3 Sile akcije (dejstva) i reakcije (protivdejstva) u kontaktu dva tela za slučaj idealne veze. zbog promene pravca brzine.2. sila nastaje u kontaktu dvaju tela. Ako prvi uslov nije zadovoljen primenjuje se mehanika relativnosti. ima istu napadnu tačku. Prvi princip pokazuje mogućnost upoređivanja sila. da su mase vrlo velike u odnosu na mase mikroobjekata. Ovaj princip se odnosi na dva materijalna tela i njihovo uzajamno dejstvo. Klasična mehanika se primenjuje pod pretpostavkom. istog je pravca. u kome su zadovoljeni princip inercije i drugi zakoni mehanike. zove se osnovni ili inercijalni koordinatni sistem referencije. Sl.2.predstavlja jednu od karakteristika materije u pokretu.3). i drugo.

2. stalne).). inercije itd. ili dovode do trajnih deformacija pa i loma u uslovima plastičnih deformacija. Prema načinu dejstva one mogu biti zapreminske ili masene (sila teže.4 Spoljašnje koncentrisane sile i unutrašnje sile na primerima punog nosača i rešetke Unutrašnje sile su uzajamno uravnotežene kod kontinualnih sistema (krutih tela) (primer punog nosača i rešetke). Sl. Pored toga. opterećenja itd.2. 2. mogu se klasifikovati kao statičke (konstantne. one koje se ne menjaju tokom vremena. a prema rasporedu dejstva koncentrisane i kontinualne. Spoljašnje sile izazivaju druga tela svojim dejstvom na posmatrano telo. sile mogu biti spoljašnje i unutrašnje.) i površinske (sile pritiska. Pod uticajem spoljašnjih sila javljaju se dopunske unutrašnje sile izmedju atoma koje nestaju po prestanku dejstva spoljašnjih sila u uslovima elastičnih deformacija pa se zovu elastične sile.1 Podela sila prema poreklu Prema svom poreklu.2 Podela sila prema rasporedu dejstva . a tada se zovu plastične sile.2.2. i dinamičke (promenjive). Unutrašnjim silama nazivaju se sile koje nastaju u telu pod dejstvom spoljašnjih sila.

3 Podela sila prema načinu dejstva Prema načinu dejstva. i kontinualne. ako se položaj napadnih linija menja tokom vremena. Ove sile mogu biti statičke (konstantne tokom vremena. sile mogu biti aktivne i pasivne. Ubrzanje g se naziva ubzanje zemljine teže i usmereno je ka centru Zemlje.81 m / s . ako je njihovo dejstvo raspoređeno po neprekidnoj liniji ili neprekidnoj površini. udarne. . pritisak pare. Zatim. seizmičke sile itd).G = mg (Sl. udarna sila. npr. koja vrši pritisak na tela. r r Sila Zemljine teže (težina tela ili sila teže).2. Napadna linija rezultante–težine tela prolazi kroz jednu stalnu tačku koja se naziva težište tela. dinamičke sile mogu da zavise od položaja tela ( Njutnova sila opšte gravitacije) kao i od brzine kretanja (sile vetra. sila Zemljine teže) i dinamičke.Prema rasporedu dejstva. Aktivne sile prouzrokuju kretanje. Dinamičke sile mogu da se menjaju samo u zavisnosti od vremena (npr. ako se njihovo dejstvo može skoncentrisati u jednoj tački. za koju Sl. Pojam o koncentrisanoj sili je uslovan. Galilej je utvrdio eksperimentalnim putem da sva tela pri padanju na Zemlju sa relativno male visine u bezvazdušnom prostoru imaju isto ubrzanje. jer je nemoguće postići da sila dejstvuje na telo samo u jednoj tački.6) je sila kojom Zemlja privlači svako telo mase m. kao što su: sila Zemljine teže. u suštini.2. rezultantu nekog sistema kontinualno raspoređenih sila. koja privlači sva tela vertikalno nadole ka svom centru. 2.2. koja dejstvuje na dato telo. sile mogu biti koncentrisane. sila koja izaziva oscilacije fundamenta pri radu motora. Sile koje se u mehanici smatraju koncentrisanim predstavljaju. vučna sila električnog voza koja se menja postepenim uključivanjem ili isključivanjem reostata. seizmička sila itd. Kao primer možemo uzeti silu teže. b) unutrašnje sile se smatra da je rezultanta sila teže njegovih delića. čija je r 2 približna vrednost g = 9.5 a) Spoljašnja kontinualna sila. prelazni rezimi pri uključivanju ili isključivanju mašina. mogu da budu stalne (fiksne). sila vetra. koji na obrtnom vratilu ima ekscentričnu (neuravnoteženu) masu. Sile. ako se položaj napadnih linija ne menja tokom vremena. i pokretne (mobilne).

V = ∫∫∫ dV .. uvek smera ka centru Zemlje. tada se govori o materijalnoj homogenoj površi čije se koordinate težišta odredjuju prema analognim . a koordinate težišta materijalne homogene zapremine su: n 1 n 1 n 1 n xC = ∑ Vi xi . Koeficijent srazmere je specifična težina koja predstavlja težinu jedinice zapremine: γ= Gi Vi G G = ⇒γ = i = . Težište je tačka C-središte (centar) paralelnih sila zemljine teže. G V Vi V Odgovarajući izrazi za težinu tela i za težine njegovih konačnih delova poznatih zapremina su: G = γ V . prema izrazima: xC = 1 V xdV ∫∫∫ . Sl. ∑ G i =1 G i =1 G i =1 i =1 Telo je homogeno ako se težine njegovih proizvoljnih delova odnose kao njihove zapremine. Težina tela je rezultanta privlačnih sila teže..2. Dakle. i =1.6 Težište tela Koordinate težišta tela u odnosu na usvojeni Dekartov koordinatni sistem Oxyz. zC = ∑ Gi zi . a kroz koju prolazi napadna linija rezultante sila teže svih delića datog tela pri bilo kakvom položaju tela u prostoru. odredjuju se inegraljenjem.. G = ∑ Gi . kada je telo podeljeno na konačne delove čija su težišta Ci i težine Gi poznati. V i =1 V i =1 V i =1 i =1 Koordinate težišta zapremine. n . zC = 1 V zdV ∫∫∫ . yC = ∑ Vi yi . koje su paralelne i napadaju sve čestice tela. Gi = γ Vi . zC = ∑ Vi zi . Ako je jedna dimenzija tela veoma mala u odnosu na druge dve. yC = ∑ Gi yi . Težište tela je ona tačka koja pri ma kom položaju tela ostaje uvek napadna tačka njegove težine. težište je tačka čiji se položaj ne menja prema krutom telu.Sila teže ili težina tela je spoljašnja zapreminska aktivna sila konstantnog intenziteta i pravca za male visine. yC = 1 V ydV ∫∫∫ . koja se ne može deliti na zapremine poznatih težišta. odredjene su sledećim izrazima: xC = n 1 n 1 n 1 n Gi xi .. V = ∑Vi .

tada je napadna linija otpora u pravcu normale na površ oslanjanja. tada napadna linija otpora prolazi kroz tačku ukleštenja a javlja se i moment uklještenja. 2. konopcem. Takvo mehaničko dejstvo zove se trenje. tada napadna linija reakcije prolazi kroz oslonac ali su pravac i smer proizvoljni. ako uklonimo veze i njihovo dejstvo zamenimo odgovarajućim silama. koji može biti zategnut ili pritisnut. usled hrapavosti veze. unapred neodredjeni. otpor trenja itd. pokretnim osloncem ili pomoću glatke ravni. tada se govori o materijalnoj homogenoj liniji i linijskim integralima. prostim štapom.2. koncem). Smer reakcije je suprotan u odnosu na smer u kome veza ne dopušta pomeranje posmatranog tela. tada je napadna linija • • • • • reakcije duž tela. koje je uvek zategnuto i reakcija je u smeru ka preseku. a zapreminski integral površinskim. Ako je veza idealna (Sl. Ako su dve dimenzije veoma male u odnosu na treću. reakcije ili otpori Kod realnih veza treba uzeti u obzir trenje. kaišem.izrazima u kojima je zapremina zamenjena površinom. koje se zovu sile veza ili reakcije (otpori). Pasivne sile se suprotstavljaju kretanju i zovu se otporne sile ili samo otpori. kao otpor vazduha. Uslovljeno je hrapavošću . preko glatkih površi. Zapravo.7) i ostvarena: • gipkim nerastegljivim telom (užetom.7 Sile veza. Sl. zglobom-nepokretnim osloncem. pri pomeranju dveju površi jedne po drugoj javlja se mehaničko dejstvo (otpor) koje teži da spreči to pomeranje. tada napadna linija reakcije ima pravac štapa. U pasivne sile spadaju i sile koje zamenjuju uticaj veza pa se zovu sile veza. sile otpora. ukleštenjem. tada je napadna linija reakcije upravna na ravan oslanjanja. otpori ili reakcije. O uklanjanju veza saznajemo iz aksima statike: Svako vezano telo možemo smatrati slobodnim.

načina podmazivanja. Objašnjava se Kulonovim zakonima: 1. gde je µ kinetički (dinamički) koeficijent trenja klizanja i on je manji od statičkog.dodirnih površi i molekularnim medjudejstvima izmedju delića površinskih slojeva tela koja se dodiruju. 3. Uzrok nastanku otpora trenja tumači se postojanjem udubljenja i izbočina u dodirnim površinama tela. 2. Veličina granične sile trenja. Intenzitet granične sile trenja klizanja jednak je proizvodu statičkog koeficijenta trenja klizanja i normalnog pritiska izmedju tela u dodirnoj tački: Fgr = FT max = µ0 FN Statički koeficijent trenja klizanja µ0 je neimenovan broj. stepena hrapavosti. u dovoljno širokim granicama. temperature. Sila trenja klizanja je sila otpora klizanju jednog tela po površi drugog. vlažnosti. Pri relativnom kretanju jednog tela po drugom u dodirnoj površi nastaje sila trenja koja može imati proizvoljne vrednosti od nule do granične vrednosti sile trenja: 0 ≤ FT ≤ Fgr Sila trenja klizanja ima pravac tangente u tački dodira dva tela. a zavisi i od brzine klizanja: µ < µ0 . Dakle. Pri kretanju tela javlja se dinamička sila trenja klizanja. . 2.8 Hrapavost dodirnih površina U zavisnosti od karaktera pomeranja jednog tela po površi drugog razlikuju se dve vrste trenja: trenje klizanja i trenje kotrljanja. ne zavisi od veličine dodirnih površi. Sl. Trenje klizanja nastaje kad jedno telo klizi po drugom ili ima tendenciju da klizi a trenje kotrljanja nastaje pri kotrljanju jednog tela po drugom. Ukupna ili totalna reakcija veze sa trenjem nagnuta je u tom slučaju od normalne reakcije za ugao trenja φ. Prema tome da li se telo kreće ili miruje pojavluju se sile trenja kretanja (kinetičkodinamičko trenje) i trenje mirovanja (statičko). Ona je proporcionalna normalnom pritisku: FT = µ FN . odredjuje se eksperimentalno. a zavisi od: vrste materijala dodirnih površina. a smer suprotan smeru mogućeg pomeranja. površinskog pritiska. sila trenja ima pravac mogućeg klizanja ali suprotan smer pa osim normalne komponente reakcije postoji i tangencijalna koja je prouzrokovana trenjem.

vrste materijala. za koji se usled trenja otkloni ukupna reakcija realne veze. Sl. naziva se ugao trenja klizanja: .9 Dejstvo sila na telo kada na njega dejstvuje i sila trenja Veličina sile trenja klizanja zavisi od: veličine normalnog pritiska. stepena hrapavasti.Sl. 2. brzine klizanja.10 Ugao trenja Najveći ugao. temperature. 2.

prenese se u svim pravcima.11 Konus trenja . On obrazije pravilan kružni konus sa uglom otvora 2 ϕ0 . Telo koje miruje na hrapavoj površi ostaje u miru sve dok napadna linija reakcije (ili rezultante aktivnih sila) leži unutar konusa trenja.tg ϕ0 = Fgr FN = µ0 FN = µ0 FN Ako je koeficijent trenja klizanja jednak u svim pravcima pri dodiru dva tela. 2. tada je i ugao trenja jednak u svim pravcima. Ugao trenja ϕ0 . bez obzira na njenu veličinu. kojim se meri maksimalan otklon reakcije od normale. koji se zove konus trenja. Sl.

Ako na cilindar dejstvuje samo sila težine tada reakcija dejstvuje po normali kroz centar preseka cilindra. Cilindar će mirovati sve dok sila F ne dostigne neku graničnu vrednost. Ovaj otpor nastaje uglavnom zbog elastičnih osobina tela u kontaktu. Na mestu kontakta javlja se deformacija tako da se on ostvaruje po nekoj površi. Ako na cilindar dejstvuje neka sila F deformacija neće biti simetrična. 2.Sl.12 Primer trenja klizanja Sila trenja kotrljanja je sila otpora kotrljanju jednog tela po površi drugog tela. Pri povećanju sile iznad te vrednosti nastaje kotrljanje cilindra po nepokretnoj površi. . reakcija veze nije simetrično rasporedjena i njena napadna linija prolazi kroz neku drugu tačku ali mora da prodje kroz centar preseka cilindra.

.Sl. Trenje kotrljanja je znatno manje od trenja klizanja. 2. tako da se u praksi teži ako je moguće da se klizanje zameni kotrljanjem.13 Trenje kotraljanja r Tangencijalna komponenta sile FR naziva se sila trenja kotrljanja i uvek je manja ili najviše jednaka sili trenja klizanja: FT ≤ µ0 FN M T = FN a ≤ FN agr = M T max i Ovde se javlja i moment sprega trenja pri kotrljanju: M =F r Faktor a zove se koeficijent trenja kotrljanja ili krak kotrljanja i ima dimenziju dužine. a zavisi od vrste materijala.

Podela sila 4. F < FT ) r M > M T . Njutnovi principi 2. ( M < M T . cilindar će kliziti (retko se dešava). Sila trenja kotrljanja a FN . F > FT ) r a Ako je F ≥ FN . F < µ FN . F ≥ µ FN .( M > M T . Predstavljanje sile 3. Težina tela i koordinate težišta tela 5.Cilindar može da se po površi kotrlja ali i da klizi: • • • Ako je F ≥ Ako je F < a FN . cilindar će se istovremeno kotrljati i kliziti ( r . cilindar će se kotrljati. F > FT ) Kontrolna pitanja II 1. F ≥ µ FN . Sila trenja klizanja 6.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful