II SILA KAO MERA MEHANIČKOG DEJSTVA IZMEDJU MATERIJALNIH TELA. PODELA PREMA POREKLU, NAČINU I RASPOREDU DEJSTVA. 2.

1 Sila
Mehaničkim uzajamnim dejstvom se naziva takvo međusobno dejstvo materijalnih tela koje menja ili teži da promeni stanje kretanja ili mirovanja materijalnog tela, ili pak da promeni oblik materijalnog tela. Uzajamno dejstvo tela (inerakcija) može biti direktno, kada se ostvaruje neposredan dodir tela i indirektno, kada se ne ostvaruje dodir tela već se interakcija ostvaruje posredno putem druge materijalne sredine (fizičkog polja). Veličina koja predstavlja meru mehaničkog dejstva između materijalnih tela zove se sila. Sila je osnovni pojam u mehanici pod kojim se podrazumeva uzrok promeni stanja materijalnog tela. Treba napomenuti da se najveće priznanje za definisanje pojma sile i uopšte za razvoj Mehanike pripisuje Isaku Njutnu. On je u knjizi Filosofsko-prirodno-matematički principi („Philosophia naturalis pricipia mathematica“), pored osnovnih pojmova mehanike, definisao silu i objasnio osnovna zapažanja o prirodnim pravilima kretanja i o međusobnom uticaju tela, tako što je formulisao tri prirodna principa. Ovi principi (aksiomi) se u fizici izučavaju kao osnovni zakoni mahanike. U mehanici predstavljaju osnovne principe mehanike. Prvi Njutnov princip: "Svako telo ostaje u stanju mirovanja ili ravnomernog (jednolikog) i pravolinijskog kretanja dok pod dejstvom sile ne bude prinuđeno da to svoje stanje promeni". Ovaj princip se naziva "princip inercije". On dokazuje mogućnost postojanja sile. Nema promene stanja (kretanja) bez dejstva sile. Sila uvek postoji kada telo menja svoje stanje kretanja.

Dakle, svaki uzrok koji može da promeni stanje kretanja ili mirovanja tela zove se sila. Iz iskustva je poznato da će se telo pokrenuti iz stanja mirovanja ako mu se saopšti silauzrok, i obrnuto, telo će se zaustaviti ili promeniti način kretanja ako je izloženo prinudnom dejstvu sile. Sila nastaje u kontaktu dva tela te se u svakodnevnom životu može smatrati merom mehaničkog uzajamnog dejstva tela. To dejstvo je potpuno definisano intenzitetom, pravcem, smerom i napadnom tačkom. Sila je vektor koji je određen intenzitetom (veličinom), pravcem (napadnom linijom), smerom i napadnom tačkom.  Obeležava se velikim slovom i strelicom iznad slova, npr. F . Intenzitet sile je jačina dejstva sile, koja se određuje poređenjem sa silom koja je usvojena za jedinicu. Jedinica 2 mere za silu je Njutn (N). To je sila koja telo mase 1 [ kg ] ubrzava za 1  m s  .Intenzitet   sile se obeležava istim slovom kojim je obeležena sila ali bez strelice iznad slova, npr. F. Pravac sile je odredjen pravom duž koje sila dejstvuje. To je napadna linija sile (nl.). Smer sile se obeležava strelicom koja odredjuje smer dejstva sile duž napadne linije. Napadna tačka sile (nt.) je prodorna tačka napadne linije sile kroz telo ili ona tačka preko koje se prenosi dejstvo sile na telo. Sila se predstavlja na grafički (Sl.2.1a) i analitički (Sl.2.1b i c) način. Grafički se sila

Pravac i smer odsečka prikazuju pravac i smer dejstva sile.2.prikazuje usmerenim odsečkom čija dužina prikazuje intenzitet sile u razmeri. Analitički se predstavlja projekcijama. c) Sl.1 Predstavljanje sile   a) grafički način predstavljanja sile F = u F A B . F = u F AB u razmeri u F    b) analitički način predstavljanja sile u ravni: F = Xi + Yj r r r r c) analitički način predstavljanja sile u prostoru: F = Xi + Yj + Zk . a njegov početak se obično poklapa sa napadnom tačkom sile.

Za meru materijalnosti tela uzeta je masa kao osnovni pojam. F F F Galilej je izveo veliki broj eksperimenata i zapazio da telo na koje ne dejstvuje ma kakva sila ostaje u stalnom mirovanju ili. a . cos α = X Y Z . što skoro sasvim odgovara masi jednog kubnog decimetra vode na plus četiri stepena Celzijusa. Pri kretanju sistema materijalnih tačaka mera inercije zavisi od masa i njihovog rasporeda.2. koji nastaje zbog materijalnosti tela. tj.masa tela.2 Projekcija sile na osu Sila je u potpunosti odredjena svojim projekcijama na ose Dekartovog koordinatnog sistema: F= X 2 + Y 2 + Z 2 . dt  r  gde su: m . određenog pravca i smera daje istom telu uvek isto ubrzanje.Projekcija X sile F na osu x je skalarna veličina. ili da bi se promenila brzina tela ako se kreće.vektor brzine.2. Pri kretanju materijalne tačke mera inercije je njena masa. predstavlja meru inertnosti materijalne tačke. Na osnovu toga je Njutn postavio drugi princip kretanja.vektor sile. mv -impuls ili količina kretanja.vektor ubrzanja i  F . cos β = . Masa tela je fizička veličina koja karakteriše stepen otpora materijalne tačke pri promeni njenog kretanja. Ako je masa tela veća. kretalo bi se i dalje neprestano istom brzinom. koja je jednaka proizvodu intenziteta sile i kosinusa ugla između sile i ose: X = F cos α (Sl.    d ( mv ) = ma = F . Drugi Njutnov princip: "Promena kretanja proporcionalna je sili koja dejstvuje na telo i vrši se u pravcu sile". Masa je uvek pozitivan broj. Prema tome. potrebna je veća sila da bi se promenilo stanje tela. potrebno je da na to telo dejstvuje sila. v .2)  Sl. Da bi se savladala inercija tela i da bi se pokrenulo iz stanja mirovanja. Inercija se može shvatiti kao otpor promeni stanja kretanja. pri izvodjenju eksperimenata zaključio da jedna sila. Ovaj princip daje vezu između sile (uzroka) i promene kretanja (ubrzanja). izražava se u kilogramima. masa tela . Galilej je takođe. Pod koeficijentom proporcionalnosti podrazumeva se masa tela. Razlog zbog koga telo ne menja svoje stanje kretanja nazvao je inercijom. cos γ = . ako se kreće.

a treći pokazuje izvor sile bez koga ne bi postojala. Ovaj princip dopunjuje prvi princip. u kome su zadovoljeni princip inercije i drugi zakoni mehanike. Sva tri Njutnova principa služe da se definiše sila. 2. Da bi postojala sila mora da postoji telo (izvor sile) na koje dejstvuje sila istog intenziteta. Ako na telo ne dejstvuju sile. Tada je brzina konstantna. ili. postoji normalna komponenta ubrzanja. sila dejstva tela II na telo I. prvo.2.3 Sile akcije (dejstva) i reakcije (protivdejstva) u kontaktu dva tela za slučaj idealne veze. dejstva dvaju tela jednog na drugo uvek su jednaka ali suprotnog smera". onda je ubrzanje jednako nuli. Sl. jer je masa uvek broj različit od nule za bilo koje materijalno telo. drugi odnos izmedju sile i ubrzanja. Dakle. sila dejstva tela I na telo II.predstavlja jednu od karakteristika materije u pokretu. jer kod krivolinijskog jednolikog kretanja. Pošto se položaj tela posmatra u odnosu na koordinatni sistem. i drugo.3). sila nastaje u kontaktu dvaju tela. zbog promene pravca brzine. pravca i smera. sa napadnom tačkom u tački kontakta. i to je takođe sila koja ima intenzitet jednak intenzitetu sile dejstva. Ako prvi uslov nije zadovoljen primenjuje se mehanika relativnosti. U ovom principu je sadržan i prvi princip-pricip inercije. da su mase vrlo velike u odnosu na mase mikroobjekata. a kretanje tela u odnosu na taj sistem zove se apsolutno kretanje. a ako drugi uslov nije zadovoljen primenjuje se kvantna mehanika. istog je pravca. Koordinatni sistem referencije. Protivdejstvo (reakcija) je sila kojom se drugo telo suprostavlja uticaju prvog tela. Položaj i kretanje tela izučava se u odnosu na izabrani koordinatni sistem referencije. a samo suprotan smer. svi sistemi u kojima važi princip inercije zovu se inercijalni koordinatni sistemi. Ovaj princip se odnosi na dva materijalna tela i njihovo uzajamno dejstvo. Treći Njutnov princip: "Dejstvu (akciji) uvek je jednako protivdejstvo (reakcija). da su brzine tela veoma male u odnosu na brzinu svetlosti. koji je najčešće Dekartov koordinatni sistem vezan za nepokretnu repernu tačku osnovnog sistema. pa se telo kreće konstantnom brzinom (jednoliko) i pravolinijski. a tu se svrstava i koordinatni sistem vezan za Zemlju. Prvi princip pokazuje mogućnost upoređivanja sila.2 Podela sila prema poreklu. Klasična mehanika se primenjuje pod pretpostavkom.2. Dejstvo jednog tela na drugo je sila dejstva (akcije) i to je vektor određenog intenziteta. zove se osnovni ili inercijalni koordinatni sistem referencije. pravca i suprotnog smera. ima istu napadnu tačku. koji se koristi u klasičnoj mehanici. rasporedu i načinu dejstva . pa su te dve sile u ravnoteži (Sl.

). opterećenja itd. inercije itd. a tada se zovu plastične sile. Prema načinu dejstva one mogu biti zapreminske ili masene (sila teže.4 Spoljašnje koncentrisane sile i unutrašnje sile na primerima punog nosača i rešetke Unutrašnje sile su uzajamno uravnotežene kod kontinualnih sistema (krutih tela) (primer punog nosača i rešetke). sile mogu biti spoljašnje i unutrašnje.2. Spoljašnje sile izazivaju druga tela svojim dejstvom na posmatrano telo. Sl. Pored toga. Unutrašnjim silama nazivaju se sile koje nastaju u telu pod dejstvom spoljašnjih sila.2.2.) i površinske (sile pritiska. ili dovode do trajnih deformacija pa i loma u uslovima plastičnih deformacija. 2.2. a prema rasporedu dejstva koncentrisane i kontinualne. mogu se klasifikovati kao statičke (konstantne. Pod uticajem spoljašnjih sila javljaju se dopunske unutrašnje sile izmedju atoma koje nestaju po prestanku dejstva spoljašnjih sila u uslovima elastičnih deformacija pa se zovu elastične sile. i dinamičke (promenjive).2 Podela sila prema rasporedu dejstva . stalne). one koje se ne menjaju tokom vremena.1 Podela sila prema poreklu Prema svom poreklu.

.Prema rasporedu dejstva. koja privlači sva tela vertikalno nadole ka svom centru. pritisak pare. vučna sila električnog voza koja se menja postepenim uključivanjem ili isključivanjem reostata. koji na obrtnom vratilu ima ekscentričnu (neuravnoteženu) masu. b) unutrašnje sile se smatra da je rezultanta sila teže njegovih delića.2.2. ako se njihovo dejstvo može skoncentrisati u jednoj tački. ako je njihovo dejstvo raspoređeno po neprekidnoj liniji ili neprekidnoj površini. Ove sile mogu biti statičke (konstantne tokom vremena. Aktivne sile prouzrokuju kretanje. npr. sila koja izaziva oscilacije fundamenta pri radu motora. sila Zemljine teže) i dinamičke. sile mogu biti koncentrisane. koja vrši pritisak na tela. 2. Galilej je utvrdio eksperimentalnim putem da sva tela pri padanju na Zemlju sa relativno male visine u bezvazdušnom prostoru imaju isto ubrzanje. Sile. i pokretne (mobilne). seizmička sila itd. sile mogu biti aktivne i pasivne. Napadna linija rezultante–težine tela prolazi kroz jednu stalnu tačku koja se naziva težište tela. čija je r 2 približna vrednost g = 9.3 Podela sila prema načinu dejstva Prema načinu dejstva. ako se položaj napadnih linija ne menja tokom vremena. udarna sila.6) je sila kojom Zemlja privlači svako telo mase m. Pojam o koncentrisanoj sili je uslovan.81 m / s . Dinamičke sile mogu da se menjaju samo u zavisnosti od vremena (npr. kao što su: sila Zemljine teže. ako se položaj napadnih linija menja tokom vremena. Kao primer možemo uzeti silu teže. sila vetra. Sile koje se u mehanici smatraju koncentrisanim predstavljaju. dinamičke sile mogu da zavise od položaja tela ( Njutnova sila opšte gravitacije) kao i od brzine kretanja (sile vetra. i kontinualne. seizmičke sile itd). Ubrzanje g se naziva ubzanje zemljine teže i usmereno je ka centru Zemlje. r r Sila Zemljine teže (težina tela ili sila teže). mogu da budu stalne (fiksne). u suštini. Zatim.2. prelazni rezimi pri uključivanju ili isključivanju mašina. koja dejstvuje na dato telo.5 a) Spoljašnja kontinualna sila. za koju Sl. udarne. jer je nemoguće postići da sila dejstvuje na telo samo u jednoj tački.G = mg (Sl. rezultantu nekog sistema kontinualno raspoređenih sila.

zC = 1 V zdV ∫∫∫ . V = ∫∫∫ dV . yC = ∑ Gi yi . Dakle. Težište tela je ona tačka koja pri ma kom položaju tela ostaje uvek napadna tačka njegove težine.2. uvek smera ka centru Zemlje. G V Vi V Odgovarajući izrazi za težinu tela i za težine njegovih konačnih delova poznatih zapremina su: G = γ V .. a koordinate težišta materijalne homogene zapremine su: n 1 n 1 n 1 n xC = ∑ Vi xi .. odredjuju se inegraljenjem. Težina tela je rezultanta privlačnih sila teže. Težište je tačka C-središte (centar) paralelnih sila zemljine teže. težište je tačka čiji se položaj ne menja prema krutom telu. kada je telo podeljeno na konačne delove čija su težišta Ci i težine Gi poznati.Sila teže ili težina tela je spoljašnja zapreminska aktivna sila konstantnog intenziteta i pravca za male visine. V = ∑Vi . G = ∑ Gi . V i =1 V i =1 V i =1 i =1 Koordinate težišta zapremine. yC = ∑ Vi yi .. koje su paralelne i napadaju sve čestice tela. Sl. i =1. a kroz koju prolazi napadna linija rezultante sila teže svih delića datog tela pri bilo kakvom položaju tela u prostoru. yC = 1 V ydV ∫∫∫ . Koeficijent srazmere je specifična težina koja predstavlja težinu jedinice zapremine: γ= Gi Vi G G = ⇒γ = i = . ∑ G i =1 G i =1 G i =1 i =1 Telo je homogeno ako se težine njegovih proizvoljnih delova odnose kao njihove zapremine. n . prema izrazima: xC = 1 V xdV ∫∫∫ . tada se govori o materijalnoj homogenoj površi čije se koordinate težišta odredjuju prema analognim . koja se ne može deliti na zapremine poznatih težišta. zC = ∑ Vi zi ..6 Težište tela Koordinate težišta tela u odnosu na usvojeni Dekartov koordinatni sistem Oxyz. Gi = γ Vi . odredjene su sledećim izrazima: xC = n 1 n 1 n 1 n Gi xi . Ako je jedna dimenzija tela veoma mala u odnosu na druge dve. zC = ∑ Gi zi .

pri pomeranju dveju površi jedne po drugoj javlja se mehaničko dejstvo (otpor) koje teži da spreči to pomeranje. unapred neodredjeni. sile otpora. koje je uvek zategnuto i reakcija je u smeru ka preseku. Pasivne sile se suprotstavljaju kretanju i zovu se otporne sile ili samo otpori. reakcije ili otpori Kod realnih veza treba uzeti u obzir trenje. U pasivne sile spadaju i sile koje zamenjuju uticaj veza pa se zovu sile veza. pokretnim osloncem ili pomoću glatke ravni. Smer reakcije je suprotan u odnosu na smer u kome veza ne dopušta pomeranje posmatranog tela. tada je napadna linija otpora u pravcu normale na površ oslanjanja. Sl. zglobom-nepokretnim osloncem. konopcem. usled hrapavosti veze. tada napadna linija reakcije ima pravac štapa. kao otpor vazduha. tada napadna linija otpora prolazi kroz tačku ukleštenja a javlja se i moment uklještenja. tada napadna linija reakcije prolazi kroz oslonac ali su pravac i smer proizvoljni. tada je napadna linija reakcije upravna na ravan oslanjanja.izrazima u kojima je zapremina zamenjena površinom. 2.7) i ostvarena: • gipkim nerastegljivim telom (užetom. a zapreminski integral površinskim. Zapravo. koji može biti zategnut ili pritisnut. tada se govori o materijalnoj homogenoj liniji i linijskim integralima. otpor trenja itd. otpori ili reakcije. ukleštenjem. Takvo mehaničko dejstvo zove se trenje. kaišem. Ako je veza idealna (Sl.2. Uslovljeno je hrapavošću .7 Sile veza. tada je napadna linija • • • • • reakcije duž tela. Ako su dve dimenzije veoma male u odnosu na treću. koje se zovu sile veza ili reakcije (otpori). O uklanjanju veza saznajemo iz aksima statike: Svako vezano telo možemo smatrati slobodnim. koncem). ako uklonimo veze i njihovo dejstvo zamenimo odgovarajućim silama. prostim štapom. preko glatkih površi.

u dovoljno širokim granicama. Uzrok nastanku otpora trenja tumači se postojanjem udubljenja i izbočina u dodirnim površinama tela. a zavisi od: vrste materijala dodirnih površina. temperature. 3. površinskog pritiska. vlažnosti. 2. Prema tome da li se telo kreće ili miruje pojavluju se sile trenja kretanja (kinetičkodinamičko trenje) i trenje mirovanja (statičko). ne zavisi od veličine dodirnih površi. a zavisi i od brzine klizanja: µ < µ0 . Sila trenja klizanja je sila otpora klizanju jednog tela po površi drugog. Veličina granične sile trenja. Objašnjava se Kulonovim zakonima: 1. Trenje klizanja nastaje kad jedno telo klizi po drugom ili ima tendenciju da klizi a trenje kotrljanja nastaje pri kotrljanju jednog tela po drugom. Ukupna ili totalna reakcija veze sa trenjem nagnuta je u tom slučaju od normalne reakcije za ugao trenja φ. 2. Dakle. gde je µ kinetički (dinamički) koeficijent trenja klizanja i on je manji od statičkog. Sl. Intenzitet granične sile trenja klizanja jednak je proizvodu statičkog koeficijenta trenja klizanja i normalnog pritiska izmedju tela u dodirnoj tački: Fgr = FT max = µ0 FN Statički koeficijent trenja klizanja µ0 je neimenovan broj. Pri kretanju tela javlja se dinamička sila trenja klizanja. sila trenja ima pravac mogućeg klizanja ali suprotan smer pa osim normalne komponente reakcije postoji i tangencijalna koja je prouzrokovana trenjem. odredjuje se eksperimentalno. . Ona je proporcionalna normalnom pritisku: FT = µ FN .8 Hrapavost dodirnih površina U zavisnosti od karaktera pomeranja jednog tela po površi drugog razlikuju se dve vrste trenja: trenje klizanja i trenje kotrljanja. Pri relativnom kretanju jednog tela po drugom u dodirnoj površi nastaje sila trenja koja može imati proizvoljne vrednosti od nule do granične vrednosti sile trenja: 0 ≤ FT ≤ Fgr Sila trenja klizanja ima pravac tangente u tački dodira dva tela.dodirnih površi i molekularnim medjudejstvima izmedju delića površinskih slojeva tela koja se dodiruju. stepena hrapavosti. a smer suprotan smeru mogućeg pomeranja. načina podmazivanja.

stepena hrapavasti.10 Ugao trenja Najveći ugao. 2. naziva se ugao trenja klizanja: .9 Dejstvo sila na telo kada na njega dejstvuje i sila trenja Veličina sile trenja klizanja zavisi od: veličine normalnog pritiska.Sl. Sl. vrste materijala. temperature. 2. brzine klizanja. za koji se usled trenja otkloni ukupna reakcija realne veze.

Ugao trenja ϕ0 . tada je i ugao trenja jednak u svim pravcima.tg ϕ0 = Fgr FN = µ0 FN = µ0 FN Ako je koeficijent trenja klizanja jednak u svim pravcima pri dodiru dva tela. kojim se meri maksimalan otklon reakcije od normale. Telo koje miruje na hrapavoj površi ostaje u miru sve dok napadna linija reakcije (ili rezultante aktivnih sila) leži unutar konusa trenja. bez obzira na njenu veličinu. 2. On obrazije pravilan kružni konus sa uglom otvora 2 ϕ0 . koji se zove konus trenja. prenese se u svim pravcima. Sl.11 Konus trenja .

Sl. 2.12 Primer trenja klizanja Sila trenja kotrljanja je sila otpora kotrljanju jednog tela po površi drugog tela. reakcija veze nije simetrično rasporedjena i njena napadna linija prolazi kroz neku drugu tačku ali mora da prodje kroz centar preseka cilindra. Na mestu kontakta javlja se deformacija tako da se on ostvaruje po nekoj površi. Cilindar će mirovati sve dok sila F ne dostigne neku graničnu vrednost. Ako na cilindar dejstvuje samo sila težine tada reakcija dejstvuje po normali kroz centar preseka cilindra. Ako na cilindar dejstvuje neka sila F deformacija neće biti simetrična. . Pri povećanju sile iznad te vrednosti nastaje kotrljanje cilindra po nepokretnoj površi. Ovaj otpor nastaje uglavnom zbog elastičnih osobina tela u kontaktu.

Sl. 2. Trenje kotrljanja je znatno manje od trenja klizanja.13 Trenje kotraljanja r Tangencijalna komponenta sile FR naziva se sila trenja kotrljanja i uvek je manja ili najviše jednaka sili trenja klizanja: FT ≤ µ0 FN M T = FN a ≤ FN agr = M T max i Ovde se javlja i moment sprega trenja pri kotrljanju: M =F r Faktor a zove se koeficijent trenja kotrljanja ili krak kotrljanja i ima dimenziju dužine. a zavisi od vrste materijala. . tako da se u praksi teži ako je moguće da se klizanje zameni kotrljanjem.

F ≥ µ FN . F > FT ) Kontrolna pitanja II 1. ( M < M T . F < FT ) r M > M T . F > FT ) r a Ako je F ≥ FN . Sila trenja kotrljanja a FN . F ≥ µ FN . cilindar će se kotrljati. Njutnovi principi 2. Predstavljanje sile 3. Težina tela i koordinate težišta tela 5. Podela sila 4.( M > M T . Sila trenja klizanja 6.Cilindar može da se po površi kotrlja ali i da klizi: • • • Ako je F ≥ Ako je F < a FN . cilindar će se istovremeno kotrljati i kliziti ( r . F < µ FN . cilindar će kliziti (retko se dešava).

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful