II SILA KAO MERA MEHANIČKOG DEJSTVA IZMEDJU MATERIJALNIH TELA. PODELA PREMA POREKLU, NAČINU I RASPOREDU DEJSTVA. 2.

1 Sila
Mehaničkim uzajamnim dejstvom se naziva takvo međusobno dejstvo materijalnih tela koje menja ili teži da promeni stanje kretanja ili mirovanja materijalnog tela, ili pak da promeni oblik materijalnog tela. Uzajamno dejstvo tela (inerakcija) može biti direktno, kada se ostvaruje neposredan dodir tela i indirektno, kada se ne ostvaruje dodir tela već se interakcija ostvaruje posredno putem druge materijalne sredine (fizičkog polja). Veličina koja predstavlja meru mehaničkog dejstva između materijalnih tela zove se sila. Sila je osnovni pojam u mehanici pod kojim se podrazumeva uzrok promeni stanja materijalnog tela. Treba napomenuti da se najveće priznanje za definisanje pojma sile i uopšte za razvoj Mehanike pripisuje Isaku Njutnu. On je u knjizi Filosofsko-prirodno-matematički principi („Philosophia naturalis pricipia mathematica“), pored osnovnih pojmova mehanike, definisao silu i objasnio osnovna zapažanja o prirodnim pravilima kretanja i o međusobnom uticaju tela, tako što je formulisao tri prirodna principa. Ovi principi (aksiomi) se u fizici izučavaju kao osnovni zakoni mahanike. U mehanici predstavljaju osnovne principe mehanike. Prvi Njutnov princip: "Svako telo ostaje u stanju mirovanja ili ravnomernog (jednolikog) i pravolinijskog kretanja dok pod dejstvom sile ne bude prinuđeno da to svoje stanje promeni". Ovaj princip se naziva "princip inercije". On dokazuje mogućnost postojanja sile. Nema promene stanja (kretanja) bez dejstva sile. Sila uvek postoji kada telo menja svoje stanje kretanja.

Dakle, svaki uzrok koji može da promeni stanje kretanja ili mirovanja tela zove se sila. Iz iskustva je poznato da će se telo pokrenuti iz stanja mirovanja ako mu se saopšti silauzrok, i obrnuto, telo će se zaustaviti ili promeniti način kretanja ako je izloženo prinudnom dejstvu sile. Sila nastaje u kontaktu dva tela te se u svakodnevnom životu može smatrati merom mehaničkog uzajamnog dejstva tela. To dejstvo je potpuno definisano intenzitetom, pravcem, smerom i napadnom tačkom. Sila je vektor koji je određen intenzitetom (veličinom), pravcem (napadnom linijom), smerom i napadnom tačkom.  Obeležava se velikim slovom i strelicom iznad slova, npr. F . Intenzitet sile je jačina dejstva sile, koja se određuje poređenjem sa silom koja je usvojena za jedinicu. Jedinica 2 mere za silu je Njutn (N). To je sila koja telo mase 1 [ kg ] ubrzava za 1  m s  .Intenzitet   sile se obeležava istim slovom kojim je obeležena sila ali bez strelice iznad slova, npr. F. Pravac sile je odredjen pravom duž koje sila dejstvuje. To je napadna linija sile (nl.). Smer sile se obeležava strelicom koja odredjuje smer dejstva sile duž napadne linije. Napadna tačka sile (nt.) je prodorna tačka napadne linije sile kroz telo ili ona tačka preko koje se prenosi dejstvo sile na telo. Sila se predstavlja na grafički (Sl.2.1a) i analitički (Sl.2.1b i c) način. Grafički se sila

2. c) Sl.prikazuje usmerenim odsečkom čija dužina prikazuje intenzitet sile u razmeri.1 Predstavljanje sile   a) grafički način predstavljanja sile F = u F A B . Analitički se predstavlja projekcijama. a njegov početak se obično poklapa sa napadnom tačkom sile. F = u F AB u razmeri u F    b) analitički način predstavljanja sile u ravni: F = Xi + Yj r r r r c) analitički način predstavljanja sile u prostoru: F = Xi + Yj + Zk . Pravac i smer odsečka prikazuju pravac i smer dejstva sile.

2 Projekcija sile na osu Sila je u potpunosti odredjena svojim projekcijama na ose Dekartovog koordinatnog sistema: F= X 2 + Y 2 + Z 2 . predstavlja meru inertnosti materijalne tačke. Drugi Njutnov princip: "Promena kretanja proporcionalna je sili koja dejstvuje na telo i vrši se u pravcu sile".    d ( mv ) = ma = F . izražava se u kilogramima. koja je jednaka proizvodu intenziteta sile i kosinusa ugla između sile i ose: X = F cos α (Sl. Pri kretanju sistema materijalnih tačaka mera inercije zavisi od masa i njihovog rasporeda. ako se kreće. cos γ = . Pri kretanju materijalne tačke mera inercije je njena masa.vektor sile. Prema tome. potrebna je veća sila da bi se promenilo stanje tela. v .2. pri izvodjenju eksperimenata zaključio da jedna sila. Ako je masa tela veća. koji nastaje zbog materijalnosti tela. Masa tela je fizička veličina koja karakteriše stepen otpora materijalne tačke pri promeni njenog kretanja. ili da bi se promenila brzina tela ako se kreće. mv -impuls ili količina kretanja. Na osnovu toga je Njutn postavio drugi princip kretanja. Inercija se može shvatiti kao otpor promeni stanja kretanja.Projekcija X sile F na osu x je skalarna veličina. Ovaj princip daje vezu između sile (uzroka) i promene kretanja (ubrzanja). određenog pravca i smera daje istom telu uvek isto ubrzanje. masa tela . Pod koeficijentom proporcionalnosti podrazumeva se masa tela. Galilej je takođe. Da bi se savladala inercija tela i da bi se pokrenulo iz stanja mirovanja. tj.vektor brzine. a .vektor ubrzanja i  F . Razlog zbog koga telo ne menja svoje stanje kretanja nazvao je inercijom.2)  Sl. Za meru materijalnosti tela uzeta je masa kao osnovni pojam. cos α = X Y Z . što skoro sasvim odgovara masi jednog kubnog decimetra vode na plus četiri stepena Celzijusa. potrebno je da na to telo dejstvuje sila. dt  r  gde su: m . kretalo bi se i dalje neprestano istom brzinom.masa tela. cos β = .2. F F F Galilej je izveo veliki broj eksperimenata i zapazio da telo na koje ne dejstvuje ma kakva sila ostaje u stalnom mirovanju ili. Masa je uvek pozitivan broj.

sila dejstva tela I na telo II. zove se osnovni ili inercijalni koordinatni sistem referencije. ili. Pošto se položaj tela posmatra u odnosu na koordinatni sistem. a treći pokazuje izvor sile bez koga ne bi postojala. pa su te dve sile u ravnoteži (Sl. Klasična mehanika se primenjuje pod pretpostavkom. prvo.predstavlja jednu od karakteristika materije u pokretu. Ovaj princip dopunjuje prvi princip. sila dejstva tela II na telo I. pravca i suprotnog smera. 2. dejstva dvaju tela jednog na drugo uvek su jednaka ali suprotnog smera". svi sistemi u kojima važi princip inercije zovu se inercijalni koordinatni sistemi. da su mase vrlo velike u odnosu na mase mikroobjekata. pravca i smera. U ovom principu je sadržan i prvi princip-pricip inercije. Da bi postojala sila mora da postoji telo (izvor sile) na koje dejstvuje sila istog intenziteta.2 Podela sila prema poreklu. istog je pravca. postoji normalna komponenta ubrzanja. Koordinatni sistem referencije. koji se koristi u klasičnoj mehanici. onda je ubrzanje jednako nuli. Ako prvi uslov nije zadovoljen primenjuje se mehanika relativnosti. sila nastaje u kontaktu dvaju tela. drugi odnos izmedju sile i ubrzanja. jer je masa uvek broj različit od nule za bilo koje materijalno telo. Treći Njutnov princip: "Dejstvu (akciji) uvek je jednako protivdejstvo (reakcija). koji je najčešće Dekartov koordinatni sistem vezan za nepokretnu repernu tačku osnovnog sistema. i to je takođe sila koja ima intenzitet jednak intenzitetu sile dejstva. u kome su zadovoljeni princip inercije i drugi zakoni mehanike. Ovaj princip se odnosi na dva materijalna tela i njihovo uzajamno dejstvo.2. zbog promene pravca brzine. rasporedu i načinu dejstva . pa se telo kreće konstantnom brzinom (jednoliko) i pravolinijski. Protivdejstvo (reakcija) je sila kojom se drugo telo suprostavlja uticaju prvog tela. Ako na telo ne dejstvuju sile.2. da su brzine tela veoma male u odnosu na brzinu svetlosti. Dejstvo jednog tela na drugo je sila dejstva (akcije) i to je vektor određenog intenziteta. Položaj i kretanje tela izučava se u odnosu na izabrani koordinatni sistem referencije. Sl. a tu se svrstava i koordinatni sistem vezan za Zemlju. Dakle. sa napadnom tačkom u tački kontakta. jer kod krivolinijskog jednolikog kretanja. a samo suprotan smer. Prvi princip pokazuje mogućnost upoređivanja sila. a kretanje tela u odnosu na taj sistem zove se apsolutno kretanje. ima istu napadnu tačku.3 Sile akcije (dejstva) i reakcije (protivdejstva) u kontaktu dva tela za slučaj idealne veze. a ako drugi uslov nije zadovoljen primenjuje se kvantna mehanika.3). Tada je brzina konstantna. i drugo. Sva tri Njutnova principa služe da se definiše sila.

a prema rasporedu dejstva koncentrisane i kontinualne. sile mogu biti spoljašnje i unutrašnje. Sl.2. mogu se klasifikovati kao statičke (konstantne.2 Podela sila prema rasporedu dejstva . one koje se ne menjaju tokom vremena. a tada se zovu plastične sile. ili dovode do trajnih deformacija pa i loma u uslovima plastičnih deformacija. Spoljašnje sile izazivaju druga tela svojim dejstvom na posmatrano telo.) i površinske (sile pritiska. 2.).1 Podela sila prema poreklu Prema svom poreklu. inercije itd. Prema načinu dejstva one mogu biti zapreminske ili masene (sila teže.2. opterećenja itd.2. Pored toga. i dinamičke (promenjive).4 Spoljašnje koncentrisane sile i unutrašnje sile na primerima punog nosača i rešetke Unutrašnje sile su uzajamno uravnotežene kod kontinualnih sistema (krutih tela) (primer punog nosača i rešetke). Pod uticajem spoljašnjih sila javljaju se dopunske unutrašnje sile izmedju atoma koje nestaju po prestanku dejstva spoljašnjih sila u uslovima elastičnih deformacija pa se zovu elastične sile. stalne).2. Unutrašnjim silama nazivaju se sile koje nastaju u telu pod dejstvom spoljašnjih sila.

prelazni rezimi pri uključivanju ili isključivanju mašina. koja vrši pritisak na tela. mogu da budu stalne (fiksne). jer je nemoguće postići da sila dejstvuje na telo samo u jednoj tački. sila Zemljine teže) i dinamičke. Ubrzanje g se naziva ubzanje zemljine teže i usmereno je ka centru Zemlje. sila vetra.G = mg (Sl. ako se položaj napadnih linija menja tokom vremena.2. Zatim.Prema rasporedu dejstva. i pokretne (mobilne). koja dejstvuje na dato telo. npr. dinamičke sile mogu da zavise od položaja tela ( Njutnova sila opšte gravitacije) kao i od brzine kretanja (sile vetra. Pojam o koncentrisanoj sili je uslovan. b) unutrašnje sile se smatra da je rezultanta sila teže njegovih delića. Napadna linija rezultante–težine tela prolazi kroz jednu stalnu tačku koja se naziva težište tela. Aktivne sile prouzrokuju kretanje. 2. koji na obrtnom vratilu ima ekscentričnu (neuravnoteženu) masu. Sile. Galilej je utvrdio eksperimentalnim putem da sva tela pri padanju na Zemlju sa relativno male visine u bezvazdušnom prostoru imaju isto ubrzanje. udarne. sile mogu biti aktivne i pasivne.6) je sila kojom Zemlja privlači svako telo mase m. rezultantu nekog sistema kontinualno raspoređenih sila. ako se njihovo dejstvo može skoncentrisati u jednoj tački.3 Podela sila prema načinu dejstva Prema načinu dejstva. Dinamičke sile mogu da se menjaju samo u zavisnosti od vremena (npr. Sile koje se u mehanici smatraju koncentrisanim predstavljaju. sila koja izaziva oscilacije fundamenta pri radu motora.5 a) Spoljašnja kontinualna sila. za koju Sl. seizmičke sile itd). koja privlači sva tela vertikalno nadole ka svom centru. ako se položaj napadnih linija ne menja tokom vremena. . vučna sila električnog voza koja se menja postepenim uključivanjem ili isključivanjem reostata. seizmička sila itd. sile mogu biti koncentrisane.2. Ove sile mogu biti statičke (konstantne tokom vremena. u suštini.81 m / s . i kontinualne. Kao primer možemo uzeti silu teže. čija je r 2 približna vrednost g = 9.2. pritisak pare. kao što su: sila Zemljine teže. udarna sila. ako je njihovo dejstvo raspoređeno po neprekidnoj liniji ili neprekidnoj površini. r r Sila Zemljine teže (težina tela ili sila teže).

yC = 1 V ydV ∫∫∫ .. ∑ G i =1 G i =1 G i =1 i =1 Telo je homogeno ako se težine njegovih proizvoljnih delova odnose kao njihove zapremine.2. zC = ∑ Gi zi . zC = 1 V zdV ∫∫∫ . uvek smera ka centru Zemlje.6 Težište tela Koordinate težišta tela u odnosu na usvojeni Dekartov koordinatni sistem Oxyz. prema izrazima: xC = 1 V xdV ∫∫∫ . V = ∫∫∫ dV .. zC = ∑ Vi zi . Težina tela je rezultanta privlačnih sila teže. odredjuju se inegraljenjem. tada se govori o materijalnoj homogenoj površi čije se koordinate težišta odredjuju prema analognim . Koeficijent srazmere je specifična težina koja predstavlja težinu jedinice zapremine: γ= Gi Vi G G = ⇒γ = i = . V = ∑Vi . koja se ne može deliti na zapremine poznatih težišta.. Dakle.Sila teže ili težina tela je spoljašnja zapreminska aktivna sila konstantnog intenziteta i pravca za male visine. i =1. a koordinate težišta materijalne homogene zapremine su: n 1 n 1 n 1 n xC = ∑ Vi xi . koje su paralelne i napadaju sve čestice tela. Težište je tačka C-središte (centar) paralelnih sila zemljine teže. Sl. yC = ∑ Vi yi .. težište je tačka čiji se položaj ne menja prema krutom telu. G V Vi V Odgovarajući izrazi za težinu tela i za težine njegovih konačnih delova poznatih zapremina su: G = γ V . Gi = γ Vi . odredjene su sledećim izrazima: xC = n 1 n 1 n 1 n Gi xi . V i =1 V i =1 V i =1 i =1 Koordinate težišta zapremine. a kroz koju prolazi napadna linija rezultante sila teže svih delića datog tela pri bilo kakvom položaju tela u prostoru. n . Težište tela je ona tačka koja pri ma kom položaju tela ostaje uvek napadna tačka njegove težine. yC = ∑ Gi yi . kada je telo podeljeno na konačne delove čija su težišta Ci i težine Gi poznati. G = ∑ Gi . Ako je jedna dimenzija tela veoma mala u odnosu na druge dve.

a zapreminski integral površinskim. sile otpora. tada je napadna linija otpora u pravcu normale na površ oslanjanja.izrazima u kojima je zapremina zamenjena površinom. tada napadna linija reakcije prolazi kroz oslonac ali su pravac i smer proizvoljni. pokretnim osloncem ili pomoću glatke ravni. Sl. pri pomeranju dveju površi jedne po drugoj javlja se mehaničko dejstvo (otpor) koje teži da spreči to pomeranje. Smer reakcije je suprotan u odnosu na smer u kome veza ne dopušta pomeranje posmatranog tela. koje je uvek zategnuto i reakcija je u smeru ka preseku. koji može biti zategnut ili pritisnut. preko glatkih površi. unapred neodredjeni. 2. prostim štapom. ukleštenjem. kaišem. O uklanjanju veza saznajemo iz aksima statike: Svako vezano telo možemo smatrati slobodnim. konopcem. tada napadna linija otpora prolazi kroz tačku ukleštenja a javlja se i moment uklještenja. Zapravo.7 Sile veza. reakcije ili otpori Kod realnih veza treba uzeti u obzir trenje. Pasivne sile se suprotstavljaju kretanju i zovu se otporne sile ili samo otpori. Takvo mehaničko dejstvo zove se trenje. koncem). U pasivne sile spadaju i sile koje zamenjuju uticaj veza pa se zovu sile veza. usled hrapavosti veze. tada napadna linija reakcije ima pravac štapa. Ako su dve dimenzije veoma male u odnosu na treću. Uslovljeno je hrapavošću .2. otpori ili reakcije. tada se govori o materijalnoj homogenoj liniji i linijskim integralima. tada je napadna linija • • • • • reakcije duž tela. Ako je veza idealna (Sl.7) i ostvarena: • gipkim nerastegljivim telom (užetom. koje se zovu sile veza ili reakcije (otpori). tada je napadna linija reakcije upravna na ravan oslanjanja. otpor trenja itd. zglobom-nepokretnim osloncem. ako uklonimo veze i njihovo dejstvo zamenimo odgovarajućim silama. kao otpor vazduha.

Dakle. stepena hrapavosti. Ukupna ili totalna reakcija veze sa trenjem nagnuta je u tom slučaju od normalne reakcije za ugao trenja φ. Prema tome da li se telo kreće ili miruje pojavluju se sile trenja kretanja (kinetičkodinamičko trenje) i trenje mirovanja (statičko). Sila trenja klizanja je sila otpora klizanju jednog tela po površi drugog. površinskog pritiska. 2. Trenje klizanja nastaje kad jedno telo klizi po drugom ili ima tendenciju da klizi a trenje kotrljanja nastaje pri kotrljanju jednog tela po drugom. Intenzitet granične sile trenja klizanja jednak je proizvodu statičkog koeficijenta trenja klizanja i normalnog pritiska izmedju tela u dodirnoj tački: Fgr = FT max = µ0 FN Statički koeficijent trenja klizanja µ0 je neimenovan broj. Pri relativnom kretanju jednog tela po drugom u dodirnoj površi nastaje sila trenja koja može imati proizvoljne vrednosti od nule do granične vrednosti sile trenja: 0 ≤ FT ≤ Fgr Sila trenja klizanja ima pravac tangente u tački dodira dva tela. gde je µ kinetički (dinamički) koeficijent trenja klizanja i on je manji od statičkog. vlažnosti.8 Hrapavost dodirnih površina U zavisnosti od karaktera pomeranja jednog tela po površi drugog razlikuju se dve vrste trenja: trenje klizanja i trenje kotrljanja. Ona je proporcionalna normalnom pritisku: FT = µ FN . načina podmazivanja. Uzrok nastanku otpora trenja tumači se postojanjem udubljenja i izbočina u dodirnim površinama tela. sila trenja ima pravac mogućeg klizanja ali suprotan smer pa osim normalne komponente reakcije postoji i tangencijalna koja je prouzrokovana trenjem.dodirnih površi i molekularnim medjudejstvima izmedju delića površinskih slojeva tela koja se dodiruju. a smer suprotan smeru mogućeg pomeranja. . a zavisi i od brzine klizanja: µ < µ0 . Objašnjava se Kulonovim zakonima: 1. 3. Pri kretanju tela javlja se dinamička sila trenja klizanja. Veličina granične sile trenja. ne zavisi od veličine dodirnih površi. Sl. u dovoljno širokim granicama. temperature. 2. a zavisi od: vrste materijala dodirnih površina. odredjuje se eksperimentalno.

temperature.Sl. 2. Sl. naziva se ugao trenja klizanja: .10 Ugao trenja Najveći ugao. stepena hrapavasti. za koji se usled trenja otkloni ukupna reakcija realne veze.9 Dejstvo sila na telo kada na njega dejstvuje i sila trenja Veličina sile trenja klizanja zavisi od: veličine normalnog pritiska. 2. brzine klizanja. vrste materijala.

Sl. koji se zove konus trenja. tada je i ugao trenja jednak u svim pravcima. bez obzira na njenu veličinu. Telo koje miruje na hrapavoj površi ostaje u miru sve dok napadna linija reakcije (ili rezultante aktivnih sila) leži unutar konusa trenja.tg ϕ0 = Fgr FN = µ0 FN = µ0 FN Ako je koeficijent trenja klizanja jednak u svim pravcima pri dodiru dva tela. 2. Ugao trenja ϕ0 . kojim se meri maksimalan otklon reakcije od normale. On obrazije pravilan kružni konus sa uglom otvora 2 ϕ0 . prenese se u svim pravcima.11 Konus trenja .

Ako na cilindar dejstvuje samo sila težine tada reakcija dejstvuje po normali kroz centar preseka cilindra. Ovaj otpor nastaje uglavnom zbog elastičnih osobina tela u kontaktu. 2.12 Primer trenja klizanja Sila trenja kotrljanja je sila otpora kotrljanju jednog tela po površi drugog tela. Na mestu kontakta javlja se deformacija tako da se on ostvaruje po nekoj površi. reakcija veze nije simetrično rasporedjena i njena napadna linija prolazi kroz neku drugu tačku ali mora da prodje kroz centar preseka cilindra. .Sl. Cilindar će mirovati sve dok sila F ne dostigne neku graničnu vrednost. Ako na cilindar dejstvuje neka sila F deformacija neće biti simetrična. Pri povećanju sile iznad te vrednosti nastaje kotrljanje cilindra po nepokretnoj površi.

2.Sl. . Trenje kotrljanja je znatno manje od trenja klizanja.13 Trenje kotraljanja r Tangencijalna komponenta sile FR naziva se sila trenja kotrljanja i uvek je manja ili najviše jednaka sili trenja klizanja: FT ≤ µ0 FN M T = FN a ≤ FN agr = M T max i Ovde se javlja i moment sprega trenja pri kotrljanju: M =F r Faktor a zove se koeficijent trenja kotrljanja ili krak kotrljanja i ima dimenziju dužine. tako da se u praksi teži ako je moguće da se klizanje zameni kotrljanjem. a zavisi od vrste materijala.

cilindar će se kotrljati. F > FT ) r a Ako je F ≥ FN . Predstavljanje sile 3. ( M < M T .( M > M T . cilindar će kliziti (retko se dešava). F ≥ µ FN . F > FT ) Kontrolna pitanja II 1. cilindar će se istovremeno kotrljati i kliziti ( r . F < FT ) r M > M T . F < µ FN .Cilindar može da se po površi kotrlja ali i da klizi: • • • Ako je F ≥ Ako je F < a FN . Sila trenja kotrljanja a FN . F ≥ µ FN . Njutnovi principi 2. Podela sila 4. Sila trenja klizanja 6. Težina tela i koordinate težišta tela 5.