P. 1
Distribuirani_disperzni_izvori

Distribuirani_disperzni_izvori

|Views: 231|Likes:

More info:

Published by: Bojan Trifunovic ↯ on Feb 26, 2012
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

07/16/2014

pdf

text

original

1.

UVOD Elektroenergetski sistem BiH, kao i elektroenergetski sistemi (EES) u ostalim državama Evrope i Svijeta, prije uvođenja slobodnog tržišta električnom energijom, sastojali su se iz: proizvodnog sistema, prenosnog sistema, distributivnog sistema i potrošnje i bili su uređeni i upravljani „vertikalno“. U takvom EES, tok energije u distributivnom sistemu tekao je samo u jednom smijeru, tj. od mjesta preuzimanja energije (transformatorske stanice između prenosnog i ditributivnog sistema) preko uglavnom radijalnih vodova i transformatorskih stanica do potrošača. Nakon uvođenja slobodnog tržišta električne energije, osnovne komponente EES su ostale iste, ali je sada uređenje i upravljanje EES iz „vertikalnog“ prešlo u „horizontalno“ (slika 1). Proizvodni sistem Prenosni sistem Distributivni sistem Potrošnja

Slika 1. Osnovne komponente EES

Pored uvođenja slobodnog tržišta električne energije došlo je i do pojave distribuiranih generatora. Pojavom distribuiranih generatora, koji se priključuju direktno na distributivnu mrežu, dolazi do promjene smijera tokova snaga u distributivnom sistemu. Pored promjene tokova snaga u samoj distributivnoj mreži, dolazi i do pojave da distributivni sistem predaje aktivnu snagu u prenosni sistem. Sada distributivna mreža nije više samo „pasivan“ član, nego postaje „aktivan“ elemenat EES. 1.1. Šta su to distribuirani generatori? Postoji više definicija i objašnjenja šta su to distribuirani ili disperzni generatori, zavisno od države do države i njihovih zakonskih uređenja EES i različitih tehnoloških standarda. Uglavnom pod distribuiranim generatorima se podrazumjevaju generatori manjih snaga, koji se priključuju direktno na distributivnu mrežu i koji za pogon koriste obnovljive izvore energije ili viškove energije iz nekog drugog tehnološkog (proizvodnog) procesa, npr. višak tehnološke pare iz gradskih toplana. Samo ime „distribuirani“ generator ili „disperzni“ generator nastalo je zbog toga što su izvori energije koje oni koriste „raštrkani“ po cijelom teritoriju EES, tako da imamo pojavu velikog broja malih elektrana koje nisu centralizovane nego su naširoko raspoređene po cijelom EES, zavisno od izvora energije koji koriste [1]. Snaga distribuiranih generatora je u praksi definisana naponskim nivoom na koji se oni priključuju (tabela 1). Takvu definiciju snage treba uzeti kao neki okvirni nivo, a ne kao neko strogo definisano pravilo.
Tabela 1 Naponski nivoi i granica snage distribuiranih generatora [7]

1

„Tehnička preporuka za priključenje malih elektrana na elektroenergetski sistem JP EP BiH“ definiše pojam distribuiranih generatora na slijedeći način [13]: • mE su postrojenja koja u elektrodistributivnu mrežu isporučuju svu proizvedenu električnu energiju ili višak proizvedene električne energije po podmirenju vlastitih potreba, najveće pojedinačne ili ukupne snage 5 MW. • mE su : • Mali termoenergetski objekti u kojima se istovremeno proizvodi električna i toplotna energija, kao rezultat visoke energetske produktivnosti ( mTE ), • Male hidroelektrane ( mHE) i • Male elektrane na vjetar ( mVE). Gdje su: mE (male elektrane) = distribuirani generatori (distribuirane elektrane) 1.2. Razlozi koji su doveli do pojave distribuiranih generatora Ne postoji samo jedan razlog zbog kojeg je došlo do pojave distribuiranih generatora, nego je to uglavnom splet većeg broja razloga i okolnosti, a to su [1]: - energetska kriza u svijetu, nastala zbog veoma malih preostalih rezervi fosilnih goriva, izazvala je aktuelizaciju korištenja obnovljivih izvora energije, - povećanje ekološke svijesti na globalnom nivou i pokušaj da se smanji emisija CO2, - pokušaj da se dostigne što veća energetska efikasnost i iskoristivost energije uopšte, - uvođenjem slobodnog tržišta i slobodnog pristupa distributivnoj mreži otvorile su se mogućnosti manjim investitorima da svoj kapital ulože u male elektrane, - manja cijena izgradnje malih elektrana i brže vrijeme njihovog puštanja u rad, - lakše je pronaći prihvatljivu lokaciju za malu elektranu nego za veliku konvencionalnu elektranu, - proizvodnja se može približiti potrošačima tako da se znatno smanjuju troškovi prenosa i dr. 1.3. Obnovljivi izvori energije U novom izvještaju organizacije United Nations Environment Programme (UNEP) navodi se slijedeće [14]: - Obnovljivi izvori energije sve se više koriste kao glavna alternativa fosilnim gorivima koja su odgovorna za velike emisije stakleničkih plinova. - Na kraju 2005 godine instalirana snaga obnovljivih izvora energije bila je oko 182 GW. Novi izvještaj (Renewables Global Status Report 2007) [14] udruženja REN21, kaže da je trenutno u svijetu instalirano oko 4.300 GW snage ukupno, a od toga oko 240 GW dolazi iz čistih obnovljivih izvora energije (bez velikih hidroelektrana), i time se izbjegava emisija od oko pet gigatona ugljika u atmosferu. To je oko 32-postotni rast obnovljivih izvora energija u manje od dvije godine što je vrlo ohrabrujuće za tržište obnovljivih izvora energije. U obnovljive izvore energije spadaju: - energija vjetra, - energija vode (hidropotenicijali na kojima su izgrađene male hidroelektrane do 5 MW), - energija sunca, - geotermalna energija, - biomasa, - energija mora (plima i oseka) i dr.

2

1.4. Vrste distribuiranih generatora Distribuirani generatori se razlikuju po vrsti energenta koji koriste. Ovdje su navedene neke vrste distribuiranih generatora koji su trenutno najčešće u upotrebi u svijetu: - kombinovane toplane-elektrane (kogeneracija) - male hidroelektrane - vjetroelektrane na kopnu - vjetroelektrane na moru - solarne elektrane - gasne elektrane (na prirodni zemni gas) - elektrane koje koriste biomasu (biomasa – drvo, slama i ostale materije organskog porjekla) - elektrane koje koriste biomasu - biogas (biogas se dobija raspadanjem organskih materija) - geotermalne elektrane 1.5. Postojeći (instalirani) kapaciteti u svijetu i BiH U tabeli 2. prikazani su postojeći instalirani kapaciteti u svijetu (dati u MW), tabela 3 pokazuje vrste i snage instaliranih distribuiranih generatora, dok je u tabeli 4. prikazan instalirani kapacitet vjetroelektrana do januara 2000. Na slici 2. prikazan je odnos instaliranih distribuiranih generatora u odnosu na ukupan instalirani proizvodni kapacitet za nekoliko zamalja Evrope i Australiju.
Tabela 2. Postojeći instalirani kapaciteti distribuiranih generatora dati u MW do 2000.godine [1]
Država Ukupan instalirani kapacitet distribuiranih generatora Ukupan instalirani kapacitet sistema Maksimalno opterećenje (potrošnja) u sistemu Odnos distribuirane proizvodnje u odnosu na ukupan instalirani kapacitet sistema u %

Australija Belgija Danska Francuska Grčka Italija Nizozemska Poljska Španija UK

5 224 1 938 3 450 1 753 43 3 708 5 280 5 008 4 000 5 977

42 437 14 693 12 150 114 500 9 859 70 641 18 981 33 400 50 311 68 340

29 841 11 972 6 400 68 900 6 705 43 774 12 000 23 500 27 251 56 965

12,3 13,2 28 2,5 0,4 5,2 28 15 8 8,7

3

Slika 2.7 1938 250 904 252 80 421 17 32 5 492 * Samo elektrane do 10MW ** Samo elektrane priključene na mrežu naponskog nivoa do 20kV Tabela 4. Snage instaliranih distribuiranih generatora u svijetu zavisno od vrste energije (MW) do 2000.godine [1] Tabela 3. Instalirani kapaciteti vjetroelektrana u MW do januara 2000 [1] Njemačka Danska Španija UK Ukupno Evropa Sjeverna Amerika Indija Ostali Ukupno u svijetu 3 899 1 761 1 131 351 8 349 2 617 1 062 427 12 455 4 . Odnos instaliranih kapaciteta distribuiranih generatora u odnosu na cjelokupnu instaliranu proizvodnu snagu EES zemalja Evrope i Australije do 2000.godine [1] Država Dizel i gas Kogeneracija Vjetar Para Hidro Solarne Ostale (npr. otpad) Australija Austrija * Belgija Češka Danska Francuska ** Njemačka Grčka Indija Italija Norveška Poljska Španija UK 718 214 977 610 1747 70 1174 2000 435 2800 3 766 4736 3000 2500 3732 5 13.3 5 1450 8 1545 40 970 34 427 330 2754 616 97 450 3333 155 2159 37 2008 1500 1494 0.

Portugal (500 MW).Klis 16 16 MW 2006. Nizozemska 1219 MW i Portugal 1022 MW). [6. a to je 2.08 MW 12 MW 16. Italija (452 MW) i Ujedinjeno kraljevstvo (446 MW). Ostvare li se svi najavljeni projekti. U BiH stanje već instaliranih ditribuiranih generatora prikazano je u tabeli 7. a time je pet godina prije roka postignut cilj unije da se do 2010 godine instalira barem 40 GW vjetroelektrana. Tabela 7. Instalirani i u rad pušteni kapaciteti vjetroelektrana u Hrvatskoj [17] Lokacija Ravna – Pag Trtar . Tabela 5. 10. Italija 1717 MW. U Hrvatskoj u rad su puštene dvije vjetroelektrane i planirana je izgradnja još nekih kapaciteta. a pet ih ima više od jednog gigawata (Danska 3122 MW. • Nakon 2005 godine dvije zemlje unutar Europske unije imaju instalirano više od 10 GW vjetroelektrana (Njemačka sa 18428 MW i Španjolska sa 10027 MW). radilo bi se o 4. Instalirani kapaciteti distribuiranih gneratora u BiH Vrsta i vlasništvo EP BiH male hidroelektrane EP RS male hidroelektrane Privatne male hidroelektrane „Global Ispat“ industrijska elektrana Broj elektrana 8 5 11 1 Instalisana snaga 19. govore slijedeće [14]: • U Europskoj uniji je 2005 instalirano 6183 MW novih vjetroelektrana. Ujedinjeno kraljevstvo 1353 MW.5 MW 5 .95 MW 14 MW Broj radnih sati 1600 2200 Investitor Valalta Valalta Enersys Končar Tabela 6. godine raspolagati sa šest vjetroelektrana ukupne snage 171.Ston 17 34 MW 2007.5% instalirane snage iz vjetroelektrana [17]. 24.82 MW 14. a kako ukupna instalirana snaga elektrana iznosi 3745 MW.godine. Ponikve . • Pet najvećih tržišta energije vjetra u Europskoj uniji u 2005 godini su Njemačka (1808 MW).8% potrošnje električne energije u Europskoj uniji 2004 godine. Planirane i u raznim fazama izgradnje vjetroelektrane u Hrvatskoj [17] Predviđen Lokacija Broj Ukupna početak gradnje vjetrogeneratora instalirana snaga Vrataruša – Senj 22 66 MW 2007. Hrvatska će već 2010. 11.Krtolin Broj vjetrogeneratora 7 14 Snaga vjetrogeneratora 850 kW 1000 kW Ukupna instalirana snaga 5. Španjolska (1764 MW).Podaci za instalirane kapacitete vjetroelektrana iz 2005.]. a podaci o njima dati su u tabelama 5 i 6. • Ukupno instaliranih 40504 MW vjetroelektrana daje godišnje u prosjeku oko 83 TWh električne energije. Pometeno brdo . Ćićarija 34 80 MW 2008. • U zadnjih deset godina svake se godine snaga instaliranih vjetroelektrana povećavala za u prosjeku 32% na području cijele Europske unije.65 MW.

395 GWh/god • od toga ukupni procijenjeni tehnički potencijal malih hidroelektrana (mHE) je oko 2. male hidroelektrane sa hidrogeneratorom i bilans snaga proizvodnje i potrošnje u JP EP BiH. procjenjuje se na oko 600 MW. prema nekim istraživanjima. Na slici 3. 6 .599 GWh/god U BiH za sada nema niti jedne vjetroelektrane. Vjetroelektrana [17] Protočna mala hidroelektrana i hidrogenerator [11] Bilans proizvodnje i potrošnje električne energije u JP EP BiH [10] Slika 3.Hidroenergetski potencijali BiH [8]: • ukupni procijenjeni tehnički hidropotencijal u BiH je oko 23. Energija vjetra u BiH. prikazan je izgled vjetroelektrane. gdje bi trebalo biti instalirano nekoliko vjetroelektrana ukupne snage 60 MW. ali su najavljeni neki projekti u okolini Mostara (Podveležje) [26].

Tokovi snaga u distributivnoj mreži sa i bez distributivnih generatora prikazani su na slikama 4. a time se smanjuju i gubici u distributivnoj mreži. tada je moguće da distribuirani generator proizvede više energije. od mjesta preuzimanja energije (transformatorske stanice između prenosne i distributivne mreže).1. tako da prilikom njezine gradnje nije bilo planirano priključenje distribuiranih generatora na nju. Uticaj na tokove snaga Distributivna mreža je u većini slučajeva radijalna i izgrađena mnogo godina ranije. 2.b. distributivne mreže koja je slabo opterećena (najčešći slučaj u praksi). i 4. nego što je potrošači mogu potrošiti. onda će sva aktivna snaga koju generator proizvede biti odmah potrošena i praktično će se smanjiti potreban put koji energija treba preći do potrošača. Lako se može desiti da u mrežama koje nisu imale problema sa preopteretivošću.a. Tokovi snaga u distributivnom sistemu bez distribuiranih generatora [1] 7 . koji će ovdje biti samo nabrojani i ukratko opisani. pogotovo ako te uticaje posmatramo sa strane uticaja na okolinu. tako da dolazi do pojave da distributivna mreža predaje aktivnu snagu u prenosni sistem (što nije uobičajeni tok snaga). teku u jednom smjeru. Ali ako je distribuirani generator ili grupa njih priključen na kraju radijalnog voda.). TEHNIČKI UTICAJ DISTRIBUIRANIH GENERATORA NA DISTRIBUTIVNU MREŽU Pored neospornih pozitivnih uticaja distribuirane proizvodnje. dok će neki od njih biti posebno i detaljno obrađen u glavnom dijelu ovog diplomskog rada (poglavlje 4. tj. A pošto je distribuiranu proizvodnju teško kontrolisati i njome upravljati na konvencionalan način. te mreže rade blizu svojih gornijh prenosnih opterećenja. tada taj problem itekako dobija na značaju.2. [1] dolazi do promjene smjerova u tokovima snaga i može se reći da distributivni vodovi postaju dvostrano napajani vodovi. priključenje distribuiranih generatora na distributivnu mrežu izaziva i razne probleme tehničke prirode. [1] Slika 4. Nakon priključenja distribuiranih generatora na distributivnu mrežu. bez distribuiranih generatora. Tokovi snaga u distributivnim mrežama. Ako je distribuirani generator priključen blizu mjesta velike potrošnje.a. pa do potrošača. nakon priključenja distribuiranih generatora.

b. A – asinhroni generator. koje svaka distribucija mora da ispuni. Tokovi snaga u distributivnom sistemu sa distribuiranim generatorima [1] 2. ± 5 %). Vodovi u distributivnim mrežama su radijalni i naponske prilike duž jednog takvog voda prikazane su na slici 5.Oznake: CHP – kombinovana toplana-elektrana (kogeneracija). zavisno od opterećenja (potrošnje) Ako sada na distributivnu mrežu priključimo distribuirani generator na kraju voda. tako i prilikom minimalnog opterećenja (minimalne potrošnje) je pomjeranjem „štufe“ regulacionih transformatora. 10(20)kV i 0. kako prilikom maksimalnog opterećenja (maksimalne potrošnje). Jedan od načina održanja napona u određenim granicama. Pad napona duž distributivnog radijalnog voda. S – sinhroni generator.4kV. napon može da varira u standardom propisanim granicama ( npr. Jedan od zahtjeva. Q – reaktivna snaga Slika 4. u BiH to su: 35kV. Svaka država ima standarde koji propisuju naponske nivoe u distributivnom sistemu. P – aktivna snaga. kao na slici 6. doći će do promjene naponskih prilika na vodu. pv – fotonaponske ćelije. 8 . Slika 5. je da se naponski nivo kod svakog potrošača održava konstantnim tj. Uticaj na naponske prilike u distributivnoj mreži Svaki distributivni sistem ima obavezu da svoje potrošače snabdijeva električnom energijom određenog kvaliteta.2.

tako da snaga koju proizvodi distribuirani generator ne može biti potrošena u samoj distributivnoj mreži. nego snaga teče prema prenosnom sistemu. [1] Ono što se mora uzeti u obzir prilikom proračuna distributivnih [5] mreža je odnos X/R. (Slika 7. duž srednjenaponskog (SN) voda porast napona zbog pomjeranja „štufe“ na SN/NN transformatoru pad napona u SN/NN transformatoru pad napona na niskonaponskom (NN) vodu Slika 6. zbog potrošnje. Do promjene naponskih prilika dolazi i zbog toka reaktivne snage u ditributivnoj mreži. ako sinhroni generator radi u poduzbuđenom sistemu ili ako je na mrežu priključen nekompenzirani asinhroni generator (kome je reaktivna energija potrebna da bi uopšte mogao raditi). u obzir moramo uzeti i induktivnost ali zato možemo zanemariti kapacitivnost distributivnih vodova. Distributivni vod sa distribuiranim generatorom i naponske prilike duž voda [1] Najveće promjene u mreži se osjećaju kada je distributivna mreža veoma malo opterećena.1) ΔV = 2 V2 9 . Distributivni vod modelovan impedansom Z Vidimo da na vodu dolazi do pada napona zbog postojanja impedanse voda ( Z ) i taj pad moguće je računati prema formuli: P R + Q2 X (2. npr. jer kod distributivnih mreža ne možemo zanemariti aktivnu otpornost kao kod prenosnih mreža.) Slika 7.Oznake: A A-B B-C C-D D-E napon se održava konstantnim pomoću regulacionog transfornatora pad napona. tako da distributivne vodove možemo modelovati impedansom Z = R + jX.

varijacije napona zbog tranzijentnih pojava u sistemu i 2. Uticaj distribuiranog generatora na već postojeću zaštitnu opremu u distributivnom sistemu Svi ovi aspekti izazivaju dodatna ulaganja u adaptaciju sistema zaštite. Povećanje snage kratkog spoja Distribuirani generator priključenjem na distributivnu mrežu povećava snagu kratkog spoja mreže. relej koji je satavni dio šeme upravljanja distribuiranog generatora poslaće signal i doći će do ponovnog automatskog uključenja generatora na mrežu. zavisno od same njegove snage.2. Ako je distribuirani generator priključen na jaku mrežu (veliki konzum) i ako je njegov uticaj takav da se može posmatrati samo kao objekat koji proizvodi kWh iz obnovljivih izvora energije. tada će doći do ubrzanja rotora distribuiranog generatora (koji nastoji da nadoknadi pad napona) sve dok ne proradi zaštita generatora i dođe do njegovog ispadanja sa mreže. [1] Ali ako je generator priključen na slabu mrežu (mali konzum) tada on ima itekako veliki uticaj na tranzijentnu ugaonu stabilnost distributivne mreže. Kada se prilike u mreži vrate u normalu. nakon priključenja distribuiranih generatora. Najveća „šteta“ u tom slučaju je period (vrijeme) u kojem nema proizvodnje električne energije od strane distribuiranog generatora. [1] 2. Sama zaštita distribuiranog generatora i cijele male elektrane 2.3. Stabilnost sistema Distribuirani generator kada se priključi na distributivnu mrežu postaje aktivan dio cjelokupnog sistema i ima manji ili veći uticaj na stabilnost tog sistema. a to su [3]: 1. Zavisno od tačke priključenja distribuiranog generatora i njegove snage distribuirani generator ima manji ili veći uticaj i na cjelokupan EES. Zaštita od kvarova u distributivnoj mreži od struja kratkog spoja koje su značajno povećane zbog priključenja distribuiranog generatora 3. tako da se moraju ponovo razmotriti i najvjerovatnije izmjeniti zaštitne mjere koje su već postojale u distributivnoj mreži. ako dođe do poremećaja (kvara) u distributivnoj mreži koji za posljedicu ima pad napona u mreži. harmonijska distorzija napona u distributivnoj mreži. Ako pojavu povećanja snage kratkog spoja posmatramo sa aspekta kvaliteta električne energije. Tj. Distribuirani generatori mogu i poboljšati i pogoršati kvalitet električne energije u distributivnoj mreži. Jer veća snaga kratkog spoja distributivne mreže znači i da je bolji kvalitet električne energije u toj mreži. Zaštita od pojave ostrvskog rada 4. zavisno od njihove snage i važnosti u toj mreži. Zaštita Potrebno je uočiti nekoliko različitih aspekata kada se posmatra zaštita [1]: 1. jačine konzuma u njegovoj blizini i sl. Promjene u takvoj mreži može izazvati i samo uključenje ili isključenje generatora na mrežu. onda je njegov uticaj na tranzijentnu stabilnost zanemariv.4. Kvalitet električne energije Postoje dva aspekta sa kojih se može posmatrati kvalitet električne energije. kao i režim njegovog rada.. 10 . mjesta gde je priključen. onda je to pozitivna pojava.

npr. Takođe taj uticaj može biti i negativan. dok u periodu slabog opterećenja (male potrošnje) generatori rade sa jediničnim faktorom snage ili ako je to potrebno u poduzbuđenom režimu (vuku reaktivnu snagu iz mreže).[1] Zaštitna tehnika i ostala oprema u distributivnim mrežama priključenjem generatora više nije adekvatna ni po snazi niti po parametrima na koje je podešena zaštita. distribuirani generatori nemaju ulogu regulatora napona u mreži. a tokom minimalnog opterećenja mogao bi reaktivnu snagu da vuče iz mreže. te su zbog toga potrebna dodatna finansijska ulaganja. sunce itd. tada se gubici u distributivnoj mreži povećavaju na značajan nivo i praktično su distributivne kompanije na gubitku. Distribuirani generatori mogu umanjiti potražnju za izlaznom snagom velikih elektrana. [1] Uticaj distribuiranih generatora na proizvodni sistem Ovdje pod proizvodnim sistemom podrazumjevamo velike konvencionalne elektrane koje su centralizovane oko velikih izvora energije (rudnici ili velike akumulacije). Uticaj distribuiranih generatora na prenosni sistem Uticaj na prenosni sistem takođe može biti pozitivan. tada naglo poraste snaga koja se povlači iz prenosnog sistema koji je u tom periodu već ionako opterećen i radi na granici svoga kapaciteta. Tako da sistem operator koji upravlja EES zbog nemogućnosti upravljanja distirbuiranim generatorima na način kojim upravlja velikim elektranama mora u sistemu uvijek imati dodatne rezerve u odnosu na sistem bez distribuiranih generatora kako bi održao cjelovitost i integritet EES. tako da se predviđanja proizvodnje vrše na osnovu meteroloških izvještaja koji ne moraju biti tačni. Tokom perioda vršnog opterećenja generatori u mrežu injektiraju reaktivnu snagu. [1] 11 . Dakle ako su distribuirani generatori priključeni na distributivnu mrežu koja ima veliki konzum. Taj uticaj može biti veoma značajan ako imamo prenosne vodove koji rade na gornjoj granici svoga kapaciteta. smanjiće se put potreban da energija dođe do potrošača i samim time će se smanjiti i troškovi koje izazivaju gubici u mreži.Ekonomski uticaj distribuiranog generatora na distributivni sistem Sa ekonomskog stajališta. ali sistem upravljanja postaje nesigurniji. Takav pokušaj uređenja rada distribuiranih generatora uveden je u Danskoj za generatore koji su instalirani u kombinovanim toplanamaelektranama (kogeneraciji). tako da će se i na prenosnim vodovima (zbog manje potražnje) smanjiti prenos snage. jer je sada teže procijeniti stanje i potrebe u EES. ako se problem postavi na taj način da će tokom „vrha“ potrošnje (vršnog opterećenja) zbog rada distribuiranog generatora biti potrebno manje snage preuzeti iz prenosnog sistema.). mada bi se to moglo urediti određenim mrežnim pravilima tako da tokom velikih (vršnih) opterećenja (potrošnje) generator u mrežu injektira reaktivnu snagu (Q). distribuirani generatori mogu povećati ili smanjiti gubitke u distributivnoj mreži tako da mogu uticati i negativno i pozitivno na ekonomske rezultate distributivnih kompanija. prvenstveno zbog izvora energije koje oni koriste (vjetar. ako tokom „vrha“ potrošnje iz nekog razloga distribuirani generator prekine proizvodnju (ispadne sa mreže). Trenutno. U stvari urađeno je slijedeće: distribuirani generatori rade u tri režima (tri različita faktora snage) zavisno od doba dana. Nesigurnost koju izazivaju distribuirani generatori u EES može se opisati na način da je teško predvidjeti njihovu mogućnost proizvodnje u svakom trenutku. dok je sasvim suprotna slika ako je distribuirani generator priključen na mrežu malog konzuma.

na modelu testne mreže. studije stabilnosti ( proračun stabilnosti malih i velikih poremećaja. U ovom radu. vrši se pomoću do sada poznatih načina i metoda. proračun kvarova (proračun kratkih spojeva). ilustrovati uticaj disatribuiranih generatora na distributivni sistem. biće korišten progranski paket PSAT. 12 . za analizu stacionarnog stanja.Načini i metode analize Analiza stabilnosti i uticaj distribuiranih generatora na distributivne mreže. a to su: proračun tokova snaga. pomoću kojeg će se. statička i tranzijentna stabilnost).

13 . ali koriste se i kao pretvarači koji služe za upravljanje rotacionim mašinama. Podrazumjeva se da odnos X/R mora biti poznat. koji je preko regulacionih transformatora priključen na prenosni sistem. Ako uporedimo sinhroni generator koji se koristi u velikoj konvencionalnoj elektrani i sinhroni generator koji se koristi u distribuiranoj proizvodnji. Slika 8. Distribuirani generator priključen na radijalni distributivni vod [1] Kada imamo distributivne mreže koje su komplikovanije od ove.. Ako proračun vršimo u per unit sistemu. tada je moduo ove impedance jednak recipročnoj vrijednosti snage kratkog spoja mreže na mjestu priključenja generatora. radi lakšeg proračuna cijeli distributivni vod može se zamijeniti ekvivalentnom impedansom (slika 8) koja je vezana na krutu mrežu (V=const i f=const). koji su danas u upotrebi. ali se uglavnom koriste kao motori a veoma rijetko kao generatori.3. različit je i njihov uticaj na EES. tj. Na slici 8. prikazan je distribuirani generator priključen na radijalni distributivni vod . Zbog toga. OSNOVNE KARAKTERISTIKE RADA GENERATORA Distribuirani generatori. kada na nju nije priključen distribuirani generator. gorivih ćelija i sl. sinhroni ili asinhroni generator ili u nekim slučajevima to su strujni sklopovi sačinjeni od energetske elektronike. Potrošači su vezani na distributivni vod na različitim mjestima. su u stvari konvencionalne rotacione mašine. Sa druge strane asinhrone mašine veoma su česte i naširoko su raspoređene po cijelom EES. kontrole i načinu priključenja tih generatora. mogu se uočiti velike razlike u načinu rada. Energetska elektronika koristi se za konverziju energije koja se dobija iz fotonaponskih ćelija.

1) p gdje je: n . koja se obrće sinhronom brzinom [rad] J .37 S Gn obrtnih masa sveden na osovinu generatora [kgm2].frekvencija EES (50 ili 60Hz) p. f . na dinamiku sinhronih generatora utiče i sprega između sistema i generatora. onda dobijamo formulu: DD dδ 2 H d 2δ ⋅ 2 + ⋅ − ( Pt − Pe ) = 0 (3.2) 2 dt dt gdje su: θ m .brzina obrtanja rotora (sinhrona brzina). kao i sprega sa pogonskim sistemom koji imaju svoje (sopstvene) dinamičke karaktristike.aksijalni moment svih obrtnih masa sveden na osovinu generatora [kgm2] DD .mehanički moment turbine [Nm] M e .nazivna brzina obrtanja rotora 14 .prigušni koeficijent generatora [kgm2/s] M t . a gdje su: mD 2 -aksijalni moment inercije svih H = 1. koje takođe unose dodatne probleme pri preciznim proračunima. a ω s sinhrona kružna učestalost u [rad/s].1. zavisno od brzine obrtanja za koju su predviđeni. koje međusobno djeluju jedna na drugu ali se mogu aproksimirati odvojeno.[2] Elekromehaničke pojave modelujemo preko jednačina obrtnih masa [2]: d 2θ m dθ J + DD m = M t − M e (3.mehanički fazni ugao rotora. mjeren u odnosu na referentnu osu. Dinamika sinhronog generatora uključuje različite mehaničke. koja se u praktičnim primjenama računa kao 2 (mD 2 ) N n ⋅ 10 −9 [MWs/MVA]. N n . Dodatno.3. Brzina obrtanja rotora (sinhrona brzina) može se računati prema formuli 60 f n= (3.električni moment generatora [Nm] Ako gornju jednačinu podjelimo sa S Gnω s gdje je S Gn nazivna snaga generatora u [VA]. zbog manjih brzina vrtnje. [1] Dinamiku sinhronih generatora možemo razdvojiti na segmente elektromehaničkih i elektromagnetnih prelaznih pojava. dok se generatori koji se koriste u hidroelektranama (hidrogeneratori) izrađuju sa rotorima se istaknutim polovima i više pari polova namotaja.broj pari polova Postoje razlike u konstrukciji rotora.3) ϖ s dt S Gnω S dt gdje je: H – vremenska konstanta inercije. Veliki generatori koji rade na paru (turbogeneratori) vrte se brzinama od 3000 ob/min i izrađuju se kao rotori sa neistaknutim polovima (cilindrični rotor) i jednim parom polova namotaja. tako da razlikujemo rotore sa istaknutim i rotore sa neistaknutim polovima. električne i magnetne komponente koje treba uzeti u obzir prilikom proračuna. Sinhroni generator Sinhroni generator sa stanovišta izbora modela za proračun stabilnosti i energetskih prilika u mrežama je jedan od najkomplikovanijih elemenata mreže.

predpostavlja se da su napon i reaktanse mašine konstantni i neosjetljivi na promjene brzine. tokovi fluksa u mašini su konstantni (zanemaruje se djelovanje sistema za regulaciju pobude). zanemaruju se efekti prigušnih namotaja rotora. Slika 9. preciznosti modela i uproštenja koja su uvedena pri modelovanju sinhronog generatora. hidraulička turbina i sl. momenat na osovini mašine ostaje konstantan tokom cijelog perioda analize. mehanički ugao rotora korespondira sa uglom fazora unutrašnje elektromotorne sile u q-osi.u.električni ugao između napona na krajevima generatora i indukovane elektromotorne sile na q-osi Pt .] Izraz za mehaničku snagu Pt zavisi od tipa pogonske mašine (parna.u.električna snaga na krajevima generatora [p.sinhrona ugaona brzina [rad/s] dt δ . a za subtranzijentna stanja ' uvodi se subtranzijentna reaktansa X d' . gasna. 5. [2] 15 . 4. Vrijednosti svih ovih reaktansi daje proizvođač generatora. dok izraz za električnu snagu Pe ima poseban zančaj pri analizi stabilnosti. 3.navedena na natpisnoj pločici generatora [ob/min].] Pe . SGn -prividna snaga generatora [MVA] dδ ωS = .). U literaturi moguće je naći četri (ili više) nivoa preciznosti i modelovanja elekrodinamičkih prelaznih pojava. 2. Elektrodinamičke pojave modeluju se zavisno od svrhe korišćenja. [2] U praksi najčešće korišten model sinhrone mašine koji se koristi za analizu tranzijentne stabilnosti je jednostavan naponski izvor iza konstantne reaktanse (slika 9 ) Taj model se zasniva na slijedećim pretpostavkama [2]: 1. Model sinhronog generatora za proračun u stacionarnom stanju [1] ' Za analizu tranzijentnog stanja uvodi se tranzijentna reaktansa X d .mehanička snaga pogonske turbine [p.

Na dijagramu je prikazan faktor snage cos φ ( ugao između fazora V i I ) kao i ugao rotora δ (ugao za koji rotor prednjači u odnosu na polje statora tj.fluks u zračnom zazoru je sinusiodalan.zračni zazor je konstantan. obično se održava konstantnim od strane mreže. .1. Možemo pisati formulu: V = E f − jX s I (3. Dakle koristimo model pri kojem smo predpostavili da važi slijedeće [1]: . . možemo koristiti veoma jednostavan model sinhronog generatora prikazan na slici 9. . Model sinhronog generatora za proračun stacionarnog stanja Da bi smo mogli razmatrati kako se sinhroni generator ponaša u statički stabilnom režimu rada. Fazorski dijagram sinhronog generatora sa neistaknutim polovima priključen na konstantan napon V (kao da je generator priključen na krutu mrežu) [1] Fazorski dijagram prikazuje rad sinhronog generatora u uslovima kada se napon V održava konstantnim (posmatra se problem na način kao da je generator priključen na krutu mrežu).4) gdje je V napon na stezaljkama (izlaznim terminalima) generatora.magnetni tok je konstantan.aktivna otpornost statora je zanemarivo mala. Slika 10.3. 16 . E f elektromotorna sila generatora (unutrašnji napon generatora) i X s sinhrona reaktansa (sadrži i armaturnu reaktansu i reaktansu koja predstavlja reakciju armature). Za male distribuirane generatore napon V na izlaznim stezaljakma generatora.1. tako da fazorski dijagram izgleda kao na slici 10. ugao između E f i V ).

Povećavajući magnetni tok. Ta ograničenja su: .maksimalna pobuda. Na fazorskom dijagramu (slika 9) vidimo da pri istom uglu rotora δ . a samim time i aktivnu snagu koju generator daje u mrežu. povećavamo i ugao δ. Može se izvuči zaključak da ako struja promjeni smijer. Podatak za vrijednost Xs daje sam proizvođač generatora. . pri jednakoj aktivnoj snazi koja se predaje u sistem. prilično konstantna. ugao rotora δ je manji od 30o tako da se iz jednačine za Q vidi da je reaktivna snaga. Pogonska karta generatora dobija se kada fazorski dijagam skaliramo množeći ga odnosom V/ Xs (koji je konstantan). bolje je posmatrati slučajeve na taj način u kojima generator daje u mrežu ili povlači iz mreže bilo aktivnu ili reaktivnu snagu.Za ovakav primjer (koji je u stvari sistem sa dvije sabirnice) mogu se pisati formule za aktivnu i reaktivnu snagu koju generator daje u sistem: EfV sin δ P= Xs (3. za režim normalnog rada. Još se na pogonsku kartu mogu dodati: minimalna izlazna snaga (koja se određuje iz zahtjeva tehnološkog procesa) i uticaj reaktanse transformatora koji je vezan za generator. imamo slučaj da fazor struje prednjači fazoru napona i generator iz mreže povlači (troši) reaktivnu snagu. tj. tako da imamo: a) Rad generatora u podpobuđenom režimu za koji vrijedi da je E f p V . imamo slučaj da fazor struje kasni za fazorom napona. Takođe vidimo da ako povećamo mehanički momenat koji djeluje na osovinu rotora. U pogonsku kartu generatora ucrtavaju se razna ograničenja koja nam omogućavaju da vidimo koja su dozvoljena područja rada generatora. Ova ograničenja predstavljaju granice područja normalnog rada generatora. tj. b) Rad generatora u naduzbuđenom režimu rada za koji vrijedi da je E f f V . tada generator radi u motorskom režimu i opet možemo posmatrati oba slučaja ( naduzbuđeni ili poduzbuđeni motor).minimalna pobuda. Tako dobijamo pogonsku kartu generatora kao na slici 11.5) EfV V2 cos δ − Q= Xs Xs U praksi. tj. možemo povećati intenzitet fazora E f i samim time povećavamo reaktivnu snagu koja se injektira u sistem. .maksimalna snaga koju je moguće dobiti iz sitema koji pokreće rotor ( maksimalna pogonska snaga). 17 .maksimalna struja statora. imamo dva različita slučaja vezana za različitu pobudu. i u tom slučaju generator u mežu injektira reaktivnu snagu. Zbog toga umjesto da posmatramo slučajeve da li struja prednjači ili kasni za naponom. . pod tim uslovima.

mijenjamo i ugao δ i na taj način vršimo željene promjene aktivne snage.Slika 11. prikazana je šema upravljanja sinhronog distribuiranog generatora nominalne snage 5 MW. mjenjamo i magnetnopobudni tok tako da time mjenjamo i intenzitet E f i samim time mijenjamo tok i intenzitet reaktivne snage. Ako mjenjamo obrtni momenat na osovini rotora.y i z. tako da se u sistem predaje samo aktivna snaga a reaktivna snaga je jednaka nuli. Slika 12. u tački y je cos φ = 1. Na slici 12. Šema upravljanja distribuiranog sinhronog generatora [1] 18 . Pogonska karta sinhronog generatora [1] Sa pogonske karte generatora se vidi da sinhroni generator koji je vezan na krutu mrežu konstantnog napona i frekvencije. U tački x i aktivna i reaktivna snaga se predaju u mrežu. Sa druge stane ako mijenjamo struju uzbude. označene su karakteristične tačke x. dok u tački z aktivna snaga se predaje u sistem dok se reaktivna snaga uzima iz sistema. može promjenom određenih parametara nezavisno upravljati iznosom aktivne te iznosom i smijerom toka reaktivne snage. Na primjeru pogonske karte na slici 11.

za baznu snagu 100 MVA dobijamo X s = j30 (3. mora osiguravati minimalno slijedeće regulacijske funkcije[23]: • Regulaciju napona . [1] 19 . Ovakva pojednostavljena simulacija pokazuje da će ovaj sinhroni generator imati veoma malo efekta na napon mreže. Kada je rast frekvencije dostigao 1% izlazna aktivna snaga se smanjuje na P2. gdje linija (a-b) predstavlja varijaciju frekvencije (uobičajeno 4%) koja zahtijeva promjene izlaznih snaga pogonskih turbina od nivoa bez opterećenja do nivoa punog opterećenja. . • Regulaciju struje uzbude . regulatori napona se za veće generatore rade u dvokanalnoj konfiguraciji. [1] 3. U praksi se sada koriste digitalni regulatori napona.5 p. tada ekvivalentna impedansa voda preračunata na 100 MVA baznu snagu iznosi Z = 0. Regulacija napona i frekvencije Uloga automatskog regulatora napona je da na izlazu generatora zadrži i održi željenu vrijednost napona. Konvencionalni način upravljanja izlaznom snagom proizvodne jedinice je taj da se kontroler podesi prema upravljačkoj opadajućoj karakteristici. tako da taj napon u realnosti ne možemo smatrati konstantnim.ograničenje struje uzbude i struje statora.1 + j1. Taj signal može služiti za povećanje ili smanjenje pogonske mehaničke snage generatora (šalje se signal da se otvore ili zatvore ventili za paru koja pokreće turbinu). tako u ovom slučaju možemo posmatrati generator kao da je direktno konektovan na krutu mrežu. Ako frekvencija padne za 1%.0 (3.6) Sa realnom vrijednosti Xs od 1.kompenzaciju po frekvenciji i struji generatora. To znači da ako podesimo frekvenciju na 1 per unit (50 Hz).7) Odmah se može uočiti da je X s ff Z .u.1. • regulator reaktivne snage / faktora snage.automatsko praćenje. U EES promjene u ukupnom opterećenu EES ili promjene u izlaznim snagama glavnih generatora. Naravno ovakav precizan način upravljanja se zahtijeva od generatora koji imaju uticaja na frekvenciju EES.Za dati primjer ako je snaga kratkog spoja na mjestu konekcije (C) 100 MVA. ima neka prevelika zanemarenja.[1] Referentnu vrijednost napona zadaje (podešava) korisnik. pored funkcije upravljanja. Kako mali generator ne može uticati na frekvenciju velikog interkonektovanog EES. Radi povećanja raspoloživosti i pouzdanosti sustava uzbude. a ako je odnos X/R jednak 10. Opcije rada digitalnih AVR: • stabilizator elektroenergetskog sistema. • upravljanje procesom električkog kočenja.2. Ta karakteristika prikazana je na slici 13. Naime zanemaren je uticaj ostalih opterećenja (potrošača) koji su priključeni na mrežu a koji nisu prikazani eksplicitno i koji u realnosti imaju značajan uticaj na promjenu napona na mjestu konekcije generatora. izazivaju značajne promjene frekvencije EES. na osnovu kojeg se formira signal koji djeluje na povećanje ili smanjenje uzbude generatora. Regulator napona. Slika 9. izlazna snaga će se povećati na P3. sve dok frekvencija sistema raste. zaštite i signalizacije u sustavu uzbude. s dva identična međusobno neovisna hardware-a. proizvodna jedinica će proizvoditi aktivnu snagu P1. Poređenjem referentne i stvarne vrijednosti (koja se dobija mjerenjem na izlazu generatora) formira se signal greške.

Konvencionalna opadajuća upravljačka karakteristika sinhronog generatora [1] Dakle osnovni zaključak je da. ako frekvencija opada potrebno je povećati proizvodnju aktivne snage. samo se na ose sada nanosi reaktivna snaga i napon. tako da i pri porastu frekvencije prebacivanjem na karakteristiku (a' – b') može se postići proizvodnja aktivne snage P1 ili prebacivanjem na karakteristiku (a'' – b'') ako frekvencija sistema opada. Slika 14. Željene pozicije na opadajućoj karakteristici mogu se postići.Slika 13. a ako frekvencija sistema raste potrebno je smanjiti proizvodnju aktivne snage.). Na sličan način može se prikazati način regulisanja napona (slika 14. Opadajuća upravljačka karakteristika uzbude sinhronog generatora [1] 20 . ako se ugradi regulator brzine (prenosnik).

generator će preći u radnu tačku Q2 i iz sistema vući (uzimati) reaktivnu snagu. Izmjerene varijable se upoređuju sa referentnim vrijednostima i onda se signal greške vodi na upravljač uzbude. industrijski kombinovani generator pare i el. je da se uspostave komercionalno/administrativna mrežna pravila koja će negativne efekte rada distribuiranih elektrana svesti na minimum. Ovaj konvencionalni način kontrole i upravljanja uglavnom nije pogodan za male distribuirane sinhrone generatore.Dakle. je kako pomiriti zahtjeve i interese vlasnika male elektrane i EES. Slično. može se zahtijevati rad u režimu kada je razmjena reaktivne snage sa mrežom jednaka nuli. takvo da se koriste signali greške MW i MVAr/cos φ indirektno. a signal mjerenja brzine/frekvencije vodi se i na AVR i na kontroler. koji ima za cilj održati stabilnost i kvalitet EES. Sličan način je i za kontrolu MVAr i cos φ. Npr. i ta kontrola nije vezana za promjene napona i frekvencije u EES kao što je slučaj kod velikih konvencionalnih elektrana. koji značajno mogu uticati na stanje u mreži. odnosno proizvodnja reaktivne snage nema nikakve veze sa naponskim prilikama u sistemu. za realnu snagu. Aktivna snaga koja se proizvodi vezana je za upravljanje u odnosu na zadatu referentnu vrijednost. bez obzira na frekvenciju u sistemu. ali to zavisi u velikoj mjeri od unutarnje strukture AVR i kontrolera. zbog izbjegavanja plaćanja troškova reaktivne snage. Može izgledati kao veoma pogodno rješenje upravljanja distribuiranim generatorom. 21 . ali u ovom modelu to su dopunski signali. gdje se signal napona i struje mjeri na izlazu generatora i vodi u transdjuser. tako da bi se mogle iskoristiti prednosti opadajućih karakteristika barem u slučajevima poremećaja u mreži. i MVAr ili cos φ za reaktivnu snagu. Problem kod ovakvih distribuiranih generatora. Nagib karakteristika ( frekventne i naponske) može se podešavati zavisno od potreba. i 14. nego se ti generatori moraju upravljati na konvencionalan način.) tada bi izlazna snaga generatora (aktivna i reaktivna) stalno varirala. Jedan od načina da se pomire sukobljeni ineresi vlasnika. ako posmatramo opadajuću pravu (a – b). koji će povećati/smanjiti proizvodnju reaktivne snage. Ako bi distribuirani generator radio prema prikazanim opadajućim karakteristikama (prikazane na slikama 13. Taj problem se još povećava kako se povećava broj distribuiranih generatora na mreži. Glavne upravljačke varijable su MW. energije može da ima potrebu da radi sa fiksnom izlaznom snagom ili fiksnom razmjenom energije sa mrežom. Upravljanje malih distribuiranih generatora vezano je za kontrolu proizvodnje aktivne i reaktivne snage. Ako poraste napon sistema za 1%. Može se primjetiti da šema za upravljanje distribuiranim generatorom (slika 12. dok u suprotnom slučaju ako napon sistema padne tada će generator u sistem injektirati reaktivnu snagu (radna tačka Q3). Jasno je da ako imamo distribuirani generator koji značajno može uticati na prilike u mreži tada ovakav način upravljanja nije zadovoljavajući. koji mjeri proizvedenu aktivnu i reaktivnu snagu generatora. za što većim profitom.). i operatora sistema. Signal izmjerenog napona se vodi na automatski regulator napona (AVR). [1] Ipak princip upravljanja je isti: za upravljanje aktivnom snagom je taj da se izmjerena vrijednost u MW poredi sa referentnom vrijednosti i tada se signal greške vodi na kontroler koji daje signal za otvaranje ventila koji dovode paru na turbinu i obratno. odnosno mijenjali bi se i P i Q zavisno od promjena napona i frekvencije u distributivnoj mreži. bez obzira na promjene frekvencije mreže. To je i prikazano na primjeru upravljanja distribuiranog generatora (slika 12. a poboljšati njihov pozitivan uticaj na stanja u mreži. pri naponu od 1 per unit između proizvodnje i sistema nema nikakve razmjene reaktivne snage (radna tačka Q1).) ne uzima u obzir stanja promjene varijabli u EES. koja se daje ili vuče iz mreže.

jednak odnosu velikih sistemskih generatora u odnosu na EES.3. Za distribuirane generatore. koje se odnose na to da je jednostavni regulator napona i uzbudne struje. To je pogotovo važno za male distribuirane generatore. Uzbudni sistem sinhronog generatora bez četkica [1] Uzbuda je u stvari alternator. kada se prevedu na per unite u odnosu na distribuiranu mrežu. Šema uzbudnog sistema bez četkica prikazana je na slici 15. tako da je jačina struje kvara u mreži koja izaziva trenutnu proradu releja znatno viša od maksimalne dozvoljene struje u mreži. Slika 15. 22 . Stariji tipovi distribuiranih generatora za uzbudu koriste sistem sastavljen od istosmijernog generatora i komutatora koji proizvode potrebnu uzbudnu struju. Punovalni diodni most je pričvršćen na rotacionu (obrtnu) osovinu i njegova uloga je da izvrši ispravljanje trofaznog izlaznog signala sa rotora uzbude u istosmjerni. mnogo manji od glavnog generatora. tj. sa stacionarnim poljem i obrtnom (rotacionom) armaturom. važi da će takav generator održavati trajnu struju kratkog spoja u granicama svojih karakteristika. a koja izaziva nastanak glavnog uzbudnog polja preko klizećih prstenova na rotoru. [1] Zbog svega gore navedenog. obzirom da su priključeni na distributivnu mrežu koja ima relativno dugo vrijeme prekidanja struje kratkog spoja. Ovakav način uzbude još se može pronaći u praksi sa izmjenama. Moderni uzbudni sistemi dijele se na dva tipa [1]: sistem uzbude bez četkica i statički uzbudni sistem.3 Sistem pobude (uzbude) sinhronog generatora Rad i ponašanje sinhronog generatora zavisi od njegove pobude. Za distributivne mreže važi da je njihova prekostrujna zaštita podešena na određeno vrijeme kašnjenja (vremenski stepenovana). zamijenjen modernim AVR (automatskim regulatorom napona). Uzbudnim poljem upravlja AVR. naravno uz uvažavanje uslova tranzijentne i dinamičke stabilnosti generatora. veoma je važna njihova sposobnost da izdrže (snabdjevaju) trajnu struju kratkog spoja u mreži.1. Za distribuirane generatore čiji je značaj. potrebe da distribuirani generatori održe (izdrže) trajnu struju kratkog spoja i režime kvara u distribuiranoj mreži jedan duži vremenski period. koji se koristi kao uzbuda glavnog generatora. potrebno je sa posebnom pažnjom uvažiti ove činjenice kada se dizajnira i konstruiše kompletan sistem generatora.

koji dobija od kontrolera faktora snage (cos φ). 23 . Ovo je jednim dijelom problematično za distribuirane generatore priključene direktno na distributivnu mrežu. šema sistema samouzbude može da radi nepravilno zato što kvar u distributivnoj mreži izaziva pad napona na izlaznim terminalima generatora i samim time samouzbudni krug ne može (zbog smanjenog napona) da obezbjedi dovoljnu uzbudu generatoru. Na slici 16. Osnovni nedostatak statičke uzbude je taj što ako napon na izlaznim terminalima generatora. Generator sa permanentnim magnetom je montiran (pričvršćen) na osovinu glavnog generatora i kontinuirano obezbjeđuje snagu za uzbudni sistem dok god se rotor generatora obrće. Napajanje tiristorskog ispravljača vrši se direktno sa izlaznih terminala generatora. kako bi se omogućilo održanje ili konstantnog faktora snage ili definisane željene izlazne reaktivne snage distribuiranog generatora. prikaza na je šema statičkog sistema uzbude [1]. ali takvo rješenje je mnogo skuplje. Šema statičkog uzbudnog sistema sinhronog generatora [1] I u ovom slučaju moguće je da se za napajanje uzbude koriste i napon i struja sa transformatora vezanog na izlazne terminale generatora. tada imamo samouzbuđivanje. Mnogo pouzdaniji metod je da se koristi upravljačka uzbuda sa permanentnim magnetom. sa kojih se napaja tiristorski ispravljač. ili tu snagu možemo dobiti od generatora sa permanentnim magnetom i tada imamo nezavisnu uzbudu. jer će impedansa genetarorskog transformatora težiti da održi konstantan napon na izlaznim terminalima generatora i na taj nančin težiti da pomogne generatoru u slučajevima kvara u distributivnoj mreži. tj. kako bi izdržao struju kvara u mreži i to baš u momentu kada je to najpotrebnije. Nasuprot tome. Energija (snaga) potrebna za rad uzbude može se uzimati sa terminala (izlaza) generatora. uzbudni sistem će prestati sa radom. padne ispod određenog nivoa. Moguće je da se koristi i takvo rješenje da se struja transformatora ili napon transformatora koriste direktno da snabdijevaju uzbudni sistem. Slika 16. u kojoj je istosmijerni kontroler napajan iz upravljačkog tiristorskog ispravljača i on napaja polje generatora preko klizećih prstenova.koji vrši upravljanje na osnovu signala. onda uzbuda može biti potpuno izgubljena. Treba razmotriti problem: da li je bolje ponašanje statičke uzbude u odnosu na šemu uzbude bez četkica sa permanentnim magnetom i kako se svaka od ovih šema može prilagoditi radu malih distribuiranih generatora.

4. To je vrlo rijedak slučaj kada imamo generator priključen na jaku mrežu (veliki konzum). Sposobnost sinhronog generatora da ostane stabilan tokom kvarova u mreži (tranzijentna stabilnost) može biti simulirana u programskim paketima koji omogućavaju analizu tranzijentne stabilnosti i podaci potrebni za tu analizu u glavnom su dostupni. ali se to veoma često dešava kada je generator velike snage priključen na slabo opterećenu distributivnu mrežu[1]. zakonskih i tržišnih pravila.Ovdje su opisani samo glavni tipovi uzbude. 24 . Ti modeli zasnivaju se na takvim šemama i dizajnu.8) X' gdje je E 'f tranzijentan elektromotorna sila generatora (tranzijentni unutarnji napon generatora). a X' je njegova tranzijentna reaktanca.) može biti prilagođena za proračun u tranzijentnim uslovima rada i ilustruje potencijalne prednosti brzoreagujuće uzbude [1]: E 'f V P= sin δ (3. Znači. Rad tokom poremećaja u mreži Uzbudni i upravljački sistem generatora ima značajan uticaj na rad i ponašanje distribuiranog generatora tokom poremećaja koji se javljaju u distributivnoj mreži. Korištenje brzoodzivnog upravljačkog sistema u odnosu na napon na izlaznim terminalima generatora. Tranzijentna reaktanca je određena samom konstrukcijom generatora.1. Podešavanje AVR da radi kao stabilizator prilika u mreži je moguće ali izaziva potrebu posebnog uređenja mrežnih. Dakle takvi sistemi mogu raditi samostalno i robusni su. prigušenje generatora. ali su i veoma problematični za modelovanje u sistemskim studijama uticaja distribuiranih genratora. tako da generator ostaje stabilan čak i kada je napon mreže V znatno smanjen zbog kvara u mreži. što u nekim uslovima može dovesti do oscilatorne nestabilnosti generatora. a koji su namjenjeni distribuiranim generatorima. Ova rješenja uključuju upotrebu magnetnih krugova kao uzbudu u režimu praznog hoda i strujnih transformatora koji mogu obezbjediti dodatnu struju uzbude kada je to potrebno. a tokom proteklih godina razvijeni su novi sistemi uzbude i u razvoju su mnogi inovativni dizajni koji rješavaju ovaj problem. korištenjem brzoodzivnog uzbudnog sistema može se održati prelazni kapacitet generatora. Jednačina (3.5. tada je za takav generator moguće koristiti sporiji AVR ili sporiju uzbudu. Za veće generatore i njihove uzbudne sisteme većina proizvođača koristi takozvane IEEE šeme (modele) uzbude. ali zato E 'f može se povećati brzoodzivnim (brzoreagujućim) sistemom uzbude. [1] 3. Ako je generator sposoban da ostane stabilan tokom dužeg vremena isključenja struje kvara u mreži ili tokom većih opterećenja (potrošnje) u mreži. koji je uključen u većinu programa za analizu i sistemske studije energetskih sistema. nažalost ima za rezultat usporavanje rotora tj. da se njihovi uzbudni sistemi mogu modelovati prema IEEE modelu.

dok ostatak jednačine pokazuje osnovnu frekvenciju naizmjenične komponente.9) I = Ef ⎢ +⎜ ' − ⎜X ⎟ ⎟ ⎜X ⎜ Xd ⎟ ⎥ ⎢Xd ⎝ Xd Xd ⎠ ⎝ d⎠ ⎠ ⎝ d ⎦ ⎣ gdje su X d .Doprinos sinhronog turbogeneratora struji trofaznog kratkog spoja može se opisati jednačinom [1]: t t t ⎡ 1 ⎛ 1 ⎛ 1 ⎞ − Ta 1 ⎞ − Td' ⎛ 1 1 ⎞ − Td'' ⎤ ⎟e + ⎜ '' − ' ⎟e ⎥ cos(ωt + λ ) − E f ⎜ '' ⎟e cos λ (3. Konstante Td' i Td'' računaju se na slijedeći način [4]: Td' = Td' 0 T =T '' d '' d0 ' X d + Ze X d + Ze ' X d' + Z e ' X d + Ze (3. Vremenska (istosmijerna) armaturna konstanta koristi se kako bi se prikazao doprinos istosmijernoj komponenti struje kratkog spoja. Vremenske konstante kratkog spoja ( Td' i Td'' ) i vremenska (istosmjerna) konstanta armature Ta nisu fiksne vrijednosti nego zavise od lokacije kvara. Ta = 25 . Dok se konstanta Ta računa kao [4]: ' ( X d' + X e ) (3.11) ω ( Ra + Re ) gdje je X e (vanjska) reaktanca do mjesta kvara.vremenska (istosmjerna) konstanta armature λ . dok je Ra otpornost armaturnog kruga. tranzijentna i sinhrona reaktansa se koriste kako bi se opisalo ponašanje mašine za različita vremena nakon kvara koja su definisana i odgovarajućim vremenskim konstantama.subtranzijentna vremenska konstanta kratkog spoja (direktne ose) Ta . Subtranzijentna.10) gdje su: Td' 0 i Td''0 vremenske konstante generatora u praznom hodu. Ako se radi o generatoru sa neistaknutim polovima direktna osa ima istu vrijednost reaktanse kao kvadratna osa.sinhrona reaktanca (direktne ose) ' X d .tranzijentna vremenska konstanta kratkog spoja (direktne ose) Td'' . Re je otpornost do mjesta kvara (vanjska).subrtanzijentna reaktanca (direktne ose) E f . a Z e je impedansa od mjesta priključenja generatora do mjesta kvara.fazni ugao za vrijeme t = 0 ω .unutarnje EMS generatora prije kvara Td' .sistemska ugaona brzina Napomena: gornja jednačina je napisana u konvencionalnom obliku zadnovanom na dvoosnoj teoriji električnih mašina. Posljednja komponenta gornje jednačine opisuje istosmjernu komponentu struje koja zavisi od tačke u kojoj kvar počinje (tačke na valnom obliku).tranzijentna reaktanca (direktne ose) ' X d' .

te zbog toga i veću istosmjernu komponentu struje kratkog spoja u odnosu na kvarove koji su udaljeniji od generatora. [1] Slika 17. Struja kvara u mreži koji se desio blizu i dalje od mjesta na kojem je priključen sinhroni generator [1] 26 .Sinhrone mašine imaju vlastiti odnos X/R mnogo veći od istog tog odnosa distributivne mreže. Tradicionalni distributivni sistemi. [1] To je veoma važna činjenica koju treba uzeti u obzir prilikom konstrukcije i dizajniranja šeme distribuiranih generatora. Očigledno je da je struja kratkog spoja mnogo veća za „bliži“ kvar od struje u slučaju „udaljenog“ kvara. napajaju se iz visokonaponske prenosne mreže preko niza transformatora i može se smatrati da istosmijerna komponenta struje kratkog spoja brzo opada. prikazuje reagovanje (odziv) sinhronog generatora na kvar u mreži blizu i na kvar udaljen od mjesta priključenja generatora. tako da IEC 909 standard propisuje dvije vrste proračuna za dva različita slučaja „kvar blizu generatora“ i „kvar udaljen od generatora“. veoma brzo izčezava. „Udaljeniji“ kvar ima veoma brzo isčezavanje istosmjerne komponente i neznatno smanjenje amplitude naizmjenične komponente tokom vremena. „Bliži“ kvar ima sporo isčezavanje istosmjerne komponente struje kvara i veliki pad amplitute naizmjenične komponente. Nasuprot tome istosmijerna komponenta će biti veoma značajna i veoma sporo izčezava kod struja kratkog spoja koji se dešavaju u blizini generatora ili velikih motora. Zbog toga struja kvara bliže sinhronom generatoru ima veću Ta konstantu. Inženjerske preporuke G74 takođe predlažu dva različita modela koja se koriste prilikom kompjuterskih simulacija i proračuna kvar blizu i udaljenog od mjesta priključenja generatora. tj. Kvar blizu generatora Kvar udaljen od generatora Slika 17.

U ovom slučaju struja je izražena u realnim mjernim jedinicama. sa logaritamskom skalom na apcisi. Ovo je neophodno. prikazana je kriva koju uobičajeno dostavljaju proizvođači malih distribuiranih sinhronih generatora. Mogućnost da generator poveća struju kvara ( poveća E f ) zavisi prvenstveno od vrste uzbudnog sistema koji generator koristi. a onda uzbudni sistem reaguje tako da poveća pobudu i struja kratkog spoja raste do vrijednosti koja odgovara struji pri trostrukoj maksimalnoj opterećenosti sistema.Na slici 18. jer je zaštita u distributivnoj mreži vremenski stepenovana i potrebno je da generatorska prekostrujna zaštita bude podešena tako da generator jedno određeno vrijeme bude u stanju da izdrži i održi trajnu struju kvara u mreži. [1] Zavisno od dizajna generatora (definisanog tako da održi 3 per unit struju kratkog spoja) u uslovima trofaznog kratkog spoja na izlaznim terminalima generatora. se zahtijeva forsiranje uzbude i povećanje unutrašnje elektromotorne sile E f osam do deset puta veće u odnosu na rad neopterećenog generatora (u praznom hodu). 27 . Slika 18. koja pokazuje ponašanje sinhgonog generatora i njegove mogućnosti u slučaju trofaznog kratkog spoja na izlaznim terminalima generatora. Struja trofaznog kratkog spoja na stezaljkama distribuiranog sinhronog generatora [1] Može se vidjeti da očekivani pad struje traje oko 20 ms.

Potrebne su još neke manje prepravke dizajna. Radna karakteristika je rezultat razlike brzine obrtanja statorskog i rotorskog polja. a ω r je ugaona brzina obrtanja rotora. ali kako se povećavaju gabariti asinhronih generatora (njihova veličina) tako se njihovo prirodno (nominalno) klizanje smanjuje.2.2. 3. vezanim direktno na distributivnu mrežu.) Slika 19. tako da je ponašanje u tranzijentnom stanju velikih asinhronih generatora veoma slično ponašanju sinhronih generatora u tranzijentnom stanju. robusnosti. to su: kliznokolutni i kavezni generator (motor).12) gdje je ωs ugaona brzina obrtanja polja statora (sinhrona brzina). Kliznokolutni generator se rijeđe koristi i to uglavnom u nekim specijalizovanim generatorskim postrojenjima. Asinhroni generator Asinhroni generator je u stvari isto što i asinhroni motor kome vanjski obrtni momenat (sila) djeluje na osu rotora tako da izaziva njegovo obrtanje. Ekvivalentana zamjenska šema asinhronog generatora za stacionarno stanje [1] Klizanje asinhronog motora dato je formulom [1]: ω − ωr s= s ωs (3. a mogu se prilagoditi raznim tipovima distribuiranih elektrana.3. kako bi asinhroni motor optimalno radio kao generator. nema potreba za sinhronizmom.13) Pmeh = 2 2 s dok je snaga gubitaka u bakru rotora: 2 Pgub = I 2 R2 (3. ali se mogu naći i u nekim rješenjima hidroelektrana. zbog svoje jednostavnosti.14) 28 .1. onda je mehanička snaga rotora data formulom [1]: I 2 R (1 − s) (3. [1] Asinhroni generatori su najčešće u upotrebi u vjertoelektranama sa fiksnom brzinom obrtanja. cijene. koja ima negativan predznak kada mašina radi u generatorskom režimu. Postoje dvije vrste asinhronih mašina koje se koriste kao generatori. Ako se proračun radi u jediničnim vrijednostima. Mnogo češće su u upotrebi kavezni generatori. Rad u ustaljenom stanju (stacionarno stanje) Ponašanje i rad asinhronog motora u stacionarnom stanju može se posmatrati pomoću ekvivalentne šeme (slika 19.

) To je.7%. i vidi se da je moment na izlazu u oba režima i motornom i generatorskom veoma sličan za vrijednost 2 per unita (2 MW). 2 Slika 20. Momentna karakteristika asinhrone mašine u odnosu na klizanje [1] Područje u kojem generator radi normalno može se prikazati i grafikom koji je nacrtan za odnos reaktivne i aktivne snage (slika 21.15) I2 = R2 R1 + + j( X 1 + X 2 ) s Tako.). četveropolnu. 690 V. kružni dijagram asinhronog generatora. Na ovom primjeru prikazana je kriva za asinhronu mašinu 1MW. Kružni dijagram asinhronog generatora [1] 29 . [1] Normalno područje rada generatora je do momenta vrijednosti -1 per unit. dobro poznati. tj.U pojednostavljenoj analizi zanemaruje se poprečna grana (grana sa X m ) i tada dobijamo izraz za struju rotora.16) Protor = I 2 ⎟ s R2 s + j( X 1 + X 2 ) ⎟ ⎜ R1 + ⎜ ⎟ s ⎝ ⎠ Ta formula nam omogućava da nacrtamo familiju krivih momenta asinhronog rotora u zavisnosti od klizanja (slika 20. Slika 21. za koji je odgovarajuće klizanje -0. [1]: ⎛ ⎞ ⎜ ⎟ V ⎜ ⎟ R2 2 R2 =⎜ (3. sada ukupna snaga rotora je zbir razvijene mehaničke snage na rotoru i gubitaka u bakru rotora. kao: V (3.

koji kada nema opterećenja (u praznom hodu) iz mreže vuče 250 kVAr. Ako je jedan asinhroni generator velike snage ili grupa asinhronih generatora priključena na mrežu koja ima malu struju kratkog spoja. Slika 22. .). a time i potreba za reaktivnom snagom. Na slici 22. prikazan je dio kružnog dijagrama ( za primjer je uzet 1MW asinhroni generator). dok u tački A ne predaje se aktivna snaga u mrežu ali generator iz mreže vuče reaktivnu snagu potrebnu za rad u praznom hodu (nema operećenja). uključujući efekat generatorskih transformatora ima veliki značaj u proračunima. kompenzira u potpunosti ili većim dijelom. Sa dijagrama se vidi da to ima za efekat pomjeranje kružnog dijagrama prema dole u odnosu na y-osu (slika 21. dok se sa povećanjem proizvodnje aktivne snage povećava reaktivna snaga koja se vuče iz mreža na 500 kVAr. Zamjenska ekvivalentna šema asinhronog motora za stacionarno stanje koja uvažava reaktansu priključenih kondenzatorskih baterija (PFC) [1] 30 . tj u statorski krug priključuje se impedansa izvora. razlika je ta da asinhroni generator može samo raditi u cirkularnom području i uvijek je tačno definisan odnos između reaktivne i aktivne snage. Može se vidjeti da se faktor snage smanjuje sa smanjenjem opterećenja. a iz mreže vuče (uzima) reaktivnu snagu. Znači da nije moguće postići nezavisno kontrolisan faktor snage za jednostavan asinhroni motor. Slika 23. Dio kružnog dijagrama za 1 MW asinhroni motor [1] Gubici reaktivne snage nisu u potpunosti prikazani kada se za analizu koristi ekvivalentna zamjenska šema asinhronog generatora. [1] Povećanjem opterećenja. kondenzatorske baterije). povećava se proizvodnja aktivne snage. Uobičajena je praksa da se sva reaktivna snaga. koju asinhroni generator vuče iz mreže u praznom hodu. Faktor snage se može popraviti ako se na izlaznim terminalima asinhronoh generatora priključi uređaj za popravak faktora snage (kompenzator. u tački B generator predaje aktivnu snagu u mrežu. Zbog toga ekvivalentna zamjenska šema mora biti proširena kao na slici 23. Npr. tada impedansa izvora.U odnosu na sinhroni generator.

Za primjer je uzeta grupa [1] od deset 1 MW generatora. Momentna karakteristika zamjenskog 10 MW asinhronog generatora [1] 31 . sa iznosom magnitude izlaznog momenta nešto višeg nivoa nego u motorskom režimu rada. Grupa od deset generatora zamjenjena je jednim generatorom ekvivalentne snage od 10 MW (slika 24. U per unit sistemu ova transformacija se može veoma pouzdano izvršiti uvažavajući sve per unit impedanse svih generatora. deset). prikazuje momenat-klizanje krivu 10 MW koherentnog generatora.). Klizanje se nije promjenilo. Svaki generator je kompenziran sa 200 kVAr kondenzatorskom baterijom i vezan na 1MVA generatorski transformator. čija je reaktansa 6% i vezan na sabirnicu male snage kratkog spoja od 100 MVA. Slika 25. sve kapacitivnosti i transformatorske konstante ali se značajno mjenja bazna snaga u MVA koja se uzima za proračun. Slika 24. koja je predstavljena impedansom izvora vezanom na krutu mrežu. Može se primjetiti da izlazni momenat generatora je značajno opao na malo preko 1 per unit ( 1 MW po turbini) zbog uticaja dodatne impedanse izvora. Prikaz 10 x 1 MW koherentnih generatora pomoću jednog 10 MW generatora [1] Slika 25. koji čine farmu vjetroekektrana. ali je pad momenta asimetričan. Ovo ima efekat povećanja impedanse koja se veže na krutu mrežu zbog većeg broja generatora (tj.

a. Može se povući analogija sa stabilnošću rada sinhronog generatora u stacionarnom stanju. povećava se reaktivna snaga koju on vuče iz mreže. Slika 26. što izaziva pad napona u mreži. koja se vuče iz mreže.b. Zbog pada napona u mreži dolazi do ubrzavanja rotora (generator nastoji da povećanjem proizvodnje aktivne snage poveća napon u mreži). kada se povećava proizvodnja aktivne snage.2 per unita za povećanje aktivne snage od 1 per unit) [1] Slika 26. Može se vidjeti da za svih 10 x 1 MW turbina kada ubrzaju do maksimuma svoga izlaznog momenta i ostanu priključeni na krutu mrežu. Promjena reaktivne snage. ali se može vidjedi da je došlo do povećanja zahtjeva za reaktivnom snagom za više od 1 per unit. Na slici 26. zbog povećanja izlaznog momenta ubrza. [1] Naime ako asinhroni generator. Dodatno kondenzatorske baterije. pomjeraju izvorni dijagram kako je prikazano na slici 26. prikazana je promjena reaktivne snage u odnosu na klizanje koja se preuzima sa krute mreže.a. vuku potrebnu reaktivnu snagu od 250 MVAr –a. sve dok ne proradi zaštita zbog prevelike brzine rotora. u odnosu na klizanje za 10 x 1 MW asinhrone generatore [1] 32 .Povećanje broja turbina u farmi vjetroelektrana ima efekat povećanja uticaja impedanse izvora i vodi ka nestabilnosti kada generator više nije sposoban da preda izlazni momenat (snagu) koju proizvodi turbina. Dio kružnog dijagrama za kompenzirani 10 x 1 MW asinhroni generator (Treba primjetiti smanjenje porebne reaktivne snage u praznom hodu.b. Ovo će svakako izazvati pad napona u ostatku mreže i doći će do isključivanja generatora sa mreže ili zbog preubrzavanja rotora ili zbog releja koji reaguje na prenizak napon mreže. ali i njen veliki porast za više od 1.

To znači da je potrebno imati konsekventno paljenje jednog za drugim tiristorskog para u svakoj fazi generatorskih izlaznih terminala. a gubici u mreži značajno će da narastu. Zbog toga. [1] Veliki asinhroni generatori ili grupa asinhronih generatora koji rade na granici svoje statičke stabilnosti će biti mnogo osjetljiviji na tranzijentne nestabilnosti izazvane kvarom u mreži i propadom (padom) napona. slično procesu energiziranja transformatora. nakon toga slijedi transfer reaktivne i aktivne snage kako bi generator ubrzao do svoje nominalne (radne) brzine. mora posebno analizirati i razmotriti. Ovaj 33 . „mekanog starta“ ili zaleta (slika 27. zbog male promjene napona nije moguće prepoznati nestabilan rad generatora. Jer u radijalnim vodovima sa aktivnom snagom koju generatori predaju u mrežu i reaktivnom snagom koju vuku iz mreže. da upravljački sistem za neke od distribuiranih generatora koji upravlja turbinom. koje su vezane na slabu mrežu. generator je priključen na mrežu i kaže se da je generator „uskočio u sinhronizam“. tj.2. obično nakon nekoliko sekundi. To ima za posljedicu da amplituda napona na izlaznim terminalima generatora će se veoma malo mijenjati sa opterećenjem (ali će se za isto vrijeme povećati relativan ugao i gubitci u mreži) i tako da potencijalna nestabilnost neće biti indicirana abnormalnom promjenom napona u stacionarnom režimu. Zbog kontrole i upravljanja i procesa magnetiziranja i posljedičnih tranzijentnih tokova snaga da bi se ubrzao ili zaustavio generator i njegova turbina. Ovaj fenomen može se preciznije istražiti ako se koriste programi za elektromagnetno tranzijentno stanje ili programi tranzijentne stabilnosti sa potpunim tranzijentnim modelom asinhrone mašine ili u poslijednje vrijeme mogu se koristiti nedavno razvijeni programi za kontinuirani proračun tokova snaga da bi se pronašla (izračunala) tačna početna tačka za proračun i početak naponske nestabilnosti. nije veoma precizan. Za velike distribuirane asinhrone generatore startanje direktno na mreži. potreban je jedan tranzijentni period magnetiziranja. 3. postepeno se podešava napon uzbude i veoma pažljivo se prati izlazna amplituda i faza na izlazu generatora i pokušava da se uskladi sa amplitudom i fazom napona mreže. u praksi se često koristi šema tzv.2. zatvara se prekidač na bajpasu (obilaznici) i tako se eliminiraju gubici koji bi nastali daljnjim korištenjem tiristora. U većini slučajeva važno je da se uoči problem. kada se asinhroni generator priključi na mrežu. Meki start radi na taj način što se kontroliše (upravlja) ugao paljenja tiristora i na taj način se postepeno povećava fluks u generatoru i ograničava se struja koja je potrebna da bi došlo do željenog ubrzanja. Način povezivanja (konekcije) asinhronih generatora Sinhroni generator se priključuje na mrežu na taj način da se generator prvo ubrza do sinhrone brzine. U momentu kada su napon generatora i mreže blizu podudarnosti zatvara se prekidač.). [1] Program proračuna tokova snaga sa dobrim modelom asinhrone mašine u stacionarnom stanju može prepoznati ovaj problem potencijalne naponske nestabilnosti i neće konvergirati ako je impedanca izvora prevelika za određeni generator.17) V Veoma često se dešava da je odnos X/R ekvivalentan odnosu P/Q asinhronog motora pri punom (maksimalnom) opterećenju. pad napona se može aproksimirati slijedećom formulom [1]: PR − XQ ΔV = (3. tj. Jednom kada se postigne puni napon. tao da se svako stanje i rad koji se razlikuje od nominalnog. kao i za generatore koji se nalaze na moru a vezani su za slabu potrošnju na obali ova vrsta nestabilnosti postaje veoma značajna. je zapravo neprihatljivo zbog naponske stabilnosti mreže.Za velike farme vjetroelektrana. Izolovani asinhroni generator [1] ne može proizvesti napon na izlaznim terminalima ako nema izvora reaktivne snage koja će indukovati nastanak magnetnog polja. zbog velikih naponskih tranzijenata koje on izaziva.

mekani start može biti korišten za priključenje generatora iz stanja mirovanja ili generatora koji se već rotira. tako da je reaktansa statora zajedno sa reaktansom rotora mnogo manja od reaktanse magnetiziranja. tako da ekvivalentna šema sa slike 23. može se reducirati na šemu prikazanu na slici 28. Zavisno od karakteristike zasićenja generatora u ovom slučaju. a sa dobrim upravljačkim krugovima moguće je ograničiti iznos struje konekcije na vrijednost sasvim malo veću od struje pri punom opterećenju. koje se povećavaju kako generator ubrzava.3. Obično su to kondenzatorske baterije (slika 22. Prikaz efekta samopobude asinhronog generatora [1] 34 . koji ima opremu za popravak faktora snage. Fenomen samouzbude je zabilježen kao uzročnik oštećenja opreme potrošača koji su ostali priključeni na izolovani dio mreže koju je nastavio da snabdijeva asinhroni generator. ako se gleda sa strane asinhronog generatora. pa čak i ako se generator otpoji sa mreže on nastavlja da proizvodi aktivnu snagu.2. Slika 27. [1] To je jedan od najnepovoljnijih režima rada. Naravno da se slični uređaji veoma često koriste za start asinhronih motora. Ako je dodano dovoljno kapacitivnosti onda se snabdijevanje reaktivnom snagom može obezbjediti lokalno.). klizanje je malo. Samopobuda Upravljanje faktorom snage na izlazu iz asinhronog generatora je moguće ugradnjom i dodavanjem određenih uređaja. Ako dođe do prekida konekcije sa mrežom [1]. asinhroni generator proizvodi velike distorzije napona. Slika 28. Jednofazna šema uređaja koji se koristi za mekani start asinhronog generatora [1] 3.

Jedino rješenje za ovaj problem je to da distributivno preduzeće pokuša da izbalansira opterećenja (potrošnju) po fazama. [1] Preveliko ubrzanje generatora može se ograničiti brzoreagujućom prekonapoanskom zaštitom. prikazuje paralelni rezonantni krug čija je radna tačka određena tačkom presjecanja reaktivne karakteristike kondanzatora (prava linija) sa karakteristikom magnetizirajuće reaktance koja je u zasićenju pri velikim strujama. jer se njena vrijednost mijenja sa strujom tokom magnetskog zasićenja. Seosko 11 kV distributivno područje u Engleskoj i Velsu 35 .Reaktansa magnetiziranja je prikazana kao varijabla. Efekat nesimetričnih struja u fazama generatora izaziva dodatno zagrijavanje namotaja i na generator djeluje kao parazitski moment (kao da smo dodali dodatni teret). [1] To se može vidjeti sa slike 29. Rad tokom poremećaja u mreži Asinhroni generator ima malu impedansu pri nesimetričnom naponu (nebalansiranom) i zbog toga će vući veliku struju ako fazni naponi u mreži nisu simetrični. Samouzbuda se može izbjeći ograničenjem kapaciteta kondenzatorskih baterija. Generalno. 3. koje vrše popravku faktora snage. [1] To ima za posljedicu nepotrebna iskakanja (iskapčanja) generatora sa mreže. Fazni naponi u ruralnim distributivnim mrežama su uglavnom nesimetrični. jer je proradila njihova zaštita koja reaguje kada su fazni naponi van balansa (nesimetrija napona) i to se uglavnom događa noću. zbog velikog broja jednofaznih potrošača i u praksi se pokazalo da asinhroni generatori koji su priključeni na ruralne mreže (koje su uz to još i slabe) imaju problema u radu zbog pojave nesimetričnih struja u fazama. Ekvivalentna zamjenska šema asinhronog generatora u stacionarnom stanju ako dođe do pojave nesimetričnosti napona u mreži [1] U normalnom radu klizanje teži nuli tako da možemo smatrati da je efektivna vrijednost otpora rotora jednaka R2/2. stanje samouzbude i rad u ostrvskom režimu su neželjeni događaji u mreži koji se izbjegavaju.4. Većina dostupnih programa za analizu sistema nema mogućnost modeliranja zasičenih asinhronih mašina. može se uključiti i slučaj zasićenja generatora ako su nam poznati i dostupni potrebni podaci. Slika 28.2. tj narasti će do tačke „b“. kada se uključe termoakumulacioni uređaji koji imaju automatske regulatore za uključenje i isključenje. tako da njihova posebna analiza za većinu distribuiranih generatora nije niti potrebna. tako da se oni ne mogu koristiti u analizi ovih efekata. U detaljnim modelima za elekromagnetnu analizu. Slika 29. na nivo koji je manji od granične vrijednosti potrebne za nastanak rezonancije. koja prikazuje ekvivalentnu zamjensku šemu asinhronog generatora sa indirektnom komponentom napona. To znači da će frekvencija f1 (frekvencija sistema) veoma brzo dostići frekvenciju f2 rotora (narasti će) i rast napona je ograničen samo krivom zasićenja.

može se reći. to znači da je rotor zakočen – miruje).3 kV. [1] Tako.18) gdje je : T ''= Ta = X '' ωR 2 X '' ωR1 X 2s X m X 2s + X m (3.19) X ''= X1 + E je napon mreže za nominalne parametre ekvivalentne zamjenske šeme (a ako se u indeksu navede „s“ tj. Može se vidjeti da nakon 100 – 200 ms struja u potpunosti isčezava (pada na nulu). Slika 30. 3. prikazana je struja jedne faze asinhronog generatora u slučaju trofaznog kratkog spoja u mreži.9). ali se zbog nedostupnosti podataka potrebnih za tu jednačinu. onda se ona dodaje u statorski strujni krug na šemi. što za posljedicu ima prestanak proizvodnje (rada) asinhronog generatora. Na slici 30. Struja trofaznog kratkog spoja koji se desio na izlaznim terminalima asinhronog generatora [1] Doprinos asinhronog generatora struji trofaznog kratkog spoja na izlaznim terminalima generatora može se računati prema jednačini koja je slična izrazu (3. Kao i za sinhroni generator i ovdje ako postoji bilo kakva vanjska impedansa koja ima uticaja. 36 . Ponašanje asinhronih generatora tokom kvarova i poremećaja u mreži se veoma razlikuje od ponašanja sinhronih generatora.koristi jednofazne transformatore i na taj način uspjeli su da djelimično eliminišu ovaj problem [1]. koristi jednačina [1]: − − E I= (cos(ωt + λ )e T '' + cos(λ )e Ta X '' t t (3. da pri trofaznom kratkom spoju u distributivnoj mreži asinhroni generator nema nikakvog udjela u jačini struje kratkog spoja. Naime trofazni kratak spoj u mreži za posljedicu ima prestanak napajanja asinhronog generatora reaktivnom snagom. bez reaktivne snage asinhroni generator ne može da radi). Primjer za ovu simulaciju je rađen za asinhroni generator slijedećih karakteristika: 1 MW. koja je potrebna da bi se u asinhronom generatoru indukovalo elekromagnetno polje ( tj. Es.

Sekvencijalna prorada zaštite generatora i to naponska. tada prilikom kvara u mreži može doći do neželjene samopobude. Na taj način se izolira generator. da bi se moglo razmatrati ponašanje i uticaj asinhronog generatora. Ranije je navedeno da ako je kompenzacija približno jednaka reaktivnoj snazi u praznom hodu. tako da se vlastita (generatorska) zaštita od prenapona.2. Zbog toga ako dođe do kvara u distributivnoj mreži na koju je vezan asinhroni generator. je prikazana šema farme koja sadrži 40 x 600 kW vjetrogeneratora. Napredni načini kompenzacije za asinhrone generatore Korištenje stalno priključenih klasičnih kondenzatorskih baterija. [1] Ova ideja je istraživana na projektu koji je proveo CEU priključenjem 8 MVAr STATCOM kompenzatorskog uređaja na farmi vjetroelektrana snage 24 MW u Danskoj. frekventna ili zaštita od prevelikog broja obrtaja. Zbog toga je portebno za ovakve načine kompenzacije obezbjediti njihovo povremeno i diskretno uključivanje. Na slici 31. Farma vjetroelektrana je zatim konektovana na 60 kV ruralnu distributivnu mrežu (snage kratkog spoja 745 MVA) preko 3-namotajnog transformatora kako bi se ograničila snaga kratkog spoja sa 15 kV sabirnice. 3. Struja kvara koja dolazi od strane asinhronog generatora. Slika 31. struja kvara iz mreže koristi se za proradu (okidanje) zaštitnih prekostrujnih releja. Šema farme vjetroelektrana u Danskoj [1] 37 . Ti problemi se prevazilaze korištenjem kompenzatora reaktivne snage koji rade na bazi energetske elektronike. [1] Potrebna je odgovarajuća kompjuterska simulacija. koje se koriste za popravak faktora snage izaziva mnoge poteškoće u radu. je neophodna u slučajevima kada generator nije sposoban da održi (izdrži) struju kratkog spoja u mreži. zaustavila pogonska turbina.Nesimeričan kvar u mreži može izazvati stanje u kojem asinhroni generator daje stalni doprinos struji kvara i u nekin slučajevima može doći do povećanja struje u fazama u kojima se nije desio kvar („zdravim fazama“). konektovanih na 15 kV sabirnicu. prevelike frakvencije ili neka druga koristi da bi se prekinuo rad generatora tj. nije pouzdana da bi se mogla koristiti kao indikacija za proradu zaštitnih releja. prilikom nesimetričnih kvarova u mreži. sa fiksnom brzinom.5.

značajna kapitalna ulaganja. Eksperimentalna instalacija za sada radi dobro. Konvertor koji radi kao regulator brzine [1] 38 . STATCOM (ili ASVC) sastoji se od dva troslojna GTO (gate turn-of thyristor) konvertora spojenih na 12-pulsnu konfiguraciju kako bi se ograničili harmonici. Ograničavač harmonika SHEM (selective harmonic elimination) je takođe korišten kako bi se selektivno otklonili određeni harmonici nižeg reda. Na taj način omogućen je rad vjetrogeneratora pri različitim brzinama vrtnje.električni gubici. Slika 32. .„prljanje mreže“ (upotreba energetske elektronike stvara pojavu harmonika i distorziju napona u mreži). Jedna od svima poznatih uloga konvertora na bazi energetske elektronike je da vrše invertovanje istosmjerne energije iz nekog od obnovljivih izvora (npr.3.STATCOM je naponski konvertor koji radi kao kompenzator reaktivne snage i na taj način se može u svakom trenutku kompenzirati reaktivna snaga. naravno da to ima za posljedicu povećanje amplituda nekih od viših harmonika. tako da se iz postojećeg izvora energije dobija najveća moguća efikasnost i iskoristivost u proizvodnji električne energije. [1] Ovo je jedan od argumenata koji je povećao njihovu upotrebu u vjetroelektranama sa promjenjivom brzinom vrtnje a u posljednje vrijeme počinju da se koriste i u nekim tipovima malih hidroelektrana. Konvertori se mogu koristiti kao i uređaji za upravljanje brzine vrtnje generatora. Za sada je njihova upotreba ograničena na nekolicinu istražnih/demonstracionih projekata. tako da farma vjetroelektrana radi sa jediničnim faktorima snage (cos φ = 1). Na slici 32. fotonaponske ćelije) u energiju naizmjeničnog napona željene voltaže i sistemske frekvencije 50Hz ili 60Hz. željenog napona i frekvencije. zamašnjaci i sl. ali još nije došlo do masovne proizvodnje i upotrebe kompenzatora zasnovanih na energetskoj elektronici. Energija koju on proizvodi pretvara se u istosmjernu a ona se putem invertora pretvara u naizmjeničnu.velika složenost (kompliciranost) takvih uređaja. . Konvertori na bazi energetske elektronike Konvertori na bazi energetske elektronike služe za povezivanje nekih vrsta obnovljivih izvora električne energije i uređaja koji se koriste za skladištenje energije (razne vrste baterija. a da je pri tome izbjegnuta mogućnost pojave efekta samopodude. . Još jedana od prednosti rada sa promjenjivom brzinom je ta što se može reducirati mehanički momenat korištenjem efekata zamašnjaka tokom tranzijentnih perioda.) sa distributivnom mrežom. [1] 3. Ali veliki elektroenegetski konvertori imaju i mnoge nedostake kao što su [1]: . prikazan je tipičan sistem sa konvertorom [1] koji se koristi kao regulator brzine u vjetroelektrani.[1] Razvoju konvertora treba zahvaliti velikom napretku u razvoju poluprovodničke tehnologije a najveći napredak je učinjen u dizajnu upravljačkih sklopova za regulaciju brzine vrtnje velikih motora.

Tipični gubici snage svakog pojedinačnog konvertora su oko 2-3 %, tako da ukupna snaga koju generator proizvodi je na račun gubitaka umanjena za 4-5 %. Ovi gubici mogu se značajno umanjiti, ako samo jedan dio energije prolazi kroz konvertore. (slika 33.) Na šemi se vidi da je na ovaj način varijacija dozvoljenih brzina obrtanja ograničena. Za ovakva rješenja koristi se kliznokolutni motor na čiji je rotor priključen konvertor koji upravlja frekvencijom struje rotora, a samim time i njegovom brzinom obrtanja.

Slika 33. Konvertor regolacije brzine vrtnje kliznokokutne asinhrone mašine [1]

Sa konvertorom koji radi u sva četiri kvadranta omogućen je rad i ispod i iznad sinhrone brzine. Različiti oblici i vrste sistema koji vrše upravljanje na bazi kontrole klizanja testirani su u multi-megavatnom prototipu vjetroturbine, koja je korištena i konstruisana kao dio nacionalnog istraživačkog programa ( u Engleskoj) tokom ranih 80-setih. [1] Ustanovljeno je da ove turbine ne daju dobre rezultate rada, zbog mnogobrojnih problema koji nisu bili vezani za rad elektroenergetskih konvertora i taj koncept je na kraju napušten i odbačen. Bez obzira na taj neuspjeh, nedavno je na tržištu ponuđena komercijalna vjetroturbina 1,5MW i dijametra 60m, opremljena sa IGBT (insulated gate bipolar transistor) i PWM (pulse width modulated) konvertorima u rotorskom strujnom krugu. Vektorsko upravljanje brzinom [1] je moguće korištenjem kliznokolutne mašine kojoj je u rotorski krug vezan upravljački (kontrolabilni) otpornik (resistor), ali u ovom slučaju energiju gubitaka rotora nije moguće vratiti u mrežu nego se ona nepovratno gubi.
3.3.1. Konvertori naponskih izvora

Postoji veoma veliki broj rješenja i načina koji koriste koncept elektoenergetskih konvertora na bazi energetske elektronike, a koji služe da bi se mali distribuirani generatori povezali na mrežu. Ovi uređaji koriste prednosti koje pružaju radne karakteristike različitih poluvodičkih uređaja, koji su dostupni na tržištu i koji se svakim danom unapređuju i razvijaju. Prije nekoliko godina u upotrebi je bio tiristorski invertor koji koristi prirodnu komutaciju i koji se još i danas može naći u upotrebi sa fotonaponskim ćelijama. Ovaj tip opreme ima prednost u tom smislu što su gubici energije veoma mali, ali nedostatak je taj što je faktor snage određen naponom istosmjernog linka i pored toga izaziva pojavu nepoželjnih harmonika u mreži. Teorija kaže da će 6-pulsni invertor koji radi na osnovnoj frekvenciji proizvesti 5-ti harmonik struje amplitude 1/5 (20%) njegove izlazne struje i 7-mi harmonik struje amplitude 1/7 (14%) njegove izlazne struje. Zbog toga, pri upotrebi ove jednostavne tehnologije, javljaju se dodatni troškovi zbog potrebe ugradnje dodatnih filtera i potrebno je određeno vrijeme utrošiti u studije i ispitivanja da bi se utvrdilo da će „zaprljanje „ mreže zbog pojave harmonika biti prihvatljivo za mrežu na koju se ova oprema priključuje. Ove vrste invertora se sve manje koriste u novijim šemama dirtribuirane proizvodnje. [1] Većina modernih konvertora koristi neki od oblika naponskih konvertora, koji sinezuju naponski valni oblik iz naponskih izvora. Na slici 34. prikazan je tipični naponski konvertor. 39

Snaga iz izvora energije napaja jednosmjernu sabirnicu, koja se u najjednostavnijim rješenjima održava na konstantnom naponu radom sistema za upravljanje rada enegretskog izvora. Zatim invertor sinetizira naponski valni oblik koji se koristi da bi se injektirala struja u mrežu preko reaktora Xc i reaktance lokalnog transformatora. Može se zaključiti da je osnovni princip rada naponskog konvertora veoma sličan radu sinhronog generatora. [1] Naime aktivna snaga P koja se injektira u mrežu se kontroliše uglavnom faznim uglom između sinusnog naponskog oblika na izlazu iz konvertora i naponskog oblika u mreži. Dok se reaktivna snaga Q kontroliše relativnim odnosom amplituda dva naponska oblika. Ako je napon na istosmjernoj sabirnici konstantan, konvertor mora vršiti i upravljanje (kontrolu) amplitude sinusnog oblika napona i faznog ugla, da bi mogao upravljati tokovima reaktivne i aktivne snage. Da ne bi došlo do injektiranja harmonika u mrežu, konvertor mora sintetizovati skoro idealan sinusni oblik napona na svom izlazu. Zahtjevi koji se moraju ispuniti da bi se mogao sintetizirati približno sinusan valni oblik izlaznog napona iz istosmjernog izvora su opisani u teoriji i praksi energetske elektronike. Postoje mnoge strategije za modulovanje sinusnog oblika napona, a neke od njih su [1]: - Inverzija koja daje kvadratni oblik napona, je najjednostavnija i zahtijeva najjednostavniju šemu upravljanja, ali i proizvodi najviše harmonika. - Metoda koja koristi tehniku modulacije praćenja referentmog ulaznog signala, tj. poredi referenti signal sa signalom okidanja, je takođe veoma dobro poznata. Najčešće korištena od tih tehnika je sinusoidalna širokopulsna modulacija (PWM) i ona se veoma lako implementira kao hardversko rješenje. - Upravljanje histerezom je način u kojem se izlaznim signalom upravlja unutar referentnih graničnih vrijednosti sa svih strana željenog naponskog oblika. - Programirana PWM (poznata i kao selektivni eliminator harminika, SHEM) u kojoj se koriste sofisticirane optimizacione metode, da bi se odredio potreban ugao okidanja i da bi se eliminisali određeni harmonici. Za jednostavni dvoslojni krug (slika 34.) sinusni oblik struje može se dobiti jedino ako se IGBT uključuju veoma brzo. [1] To izaziva elektične gubitke, koji možda nemaju neki komercijalni značaj u šemi sa velikim generatorima, ali su itekako značajni u šemama malih distribuiranih generatora. Znači da za velike generatore mogu se koristiti rješenja koja koriste višeslojne (višestepene) invertore koji spajaju više naponskih izvora ili se može koristiti kombinacija više invertora zajedno koji vrše transformaciju po fazama i zajedno čine višefazni invertor. Bilo koja tehnika da se izabere uticaće na visinu kapitalne investicije, a ne treba zaboraviti da je ovo jedna od tehničkih grana koja se najbrže razvija, tako da se već sutra može pojaviti invertor koji ima bolju iskoristivost, bolje radne osobine i manju cijenu. Razvoj konvertora ide u tom smijeru da se razvijaju konvertori sa „mekim“ okidanjem, tako da se sve više smanjuju gubitci. Neke vrste rezonantnih konvertora su već u upotrebi u malim fotonaponskim generatorima, i moguće je razviti takvu topologiju koja eliminiše postojanje istosmjernog linka.

Slika 34. Šest pulsni dvoslojni IGBT naponski konvertor [1]

40

Šeme upravljačkih konvertora koje se koriste za upravljanje malim distribuiranim generatorima su veoma slične šemama koje se koriste za upravljanje veliki mašinama. Uglavnom se zasnivaju na teoriji vektora u prostoru i koriste se u dvokordinatnom sistemu. Ovaj način omogućava brzo i nezavisno upravljanje aktivnom i reaktivnom snagom, koja se injektira u mrežu. IEC 909 zahtijeva [1] da se izvrši proračun upravljačkih uređaja koji rade na bazi energetske elektronike i njihov doprinos početnoj struji kratkog spoja (i simetričnoj i početnoj maksimalnoj struji kratkog spoja), ali nije potreban proračun doprinosa stalnoj struji kratkog spoja. U ovim proračunima oni se posmatraju kao ekvivalentni motori sa zakočenim rotorom i strujom 3 puta većom od nominalne struje. Ovo se može smatrati sasvim odgovarajućom aporoksimacijom uređaja energetske elektronike, pri određivanju značaja i uticaja distibuiranih elektrana ove vrste. CIGRE izvještaj o distribuiranoj proizvodnji navodi da je očekivana struja kratkog spoja jednaka nominalnoj struji, a ponašanje invertora u određenoj situaciji će zavisiti i od njegovih izvora napajanje i njegovog upravljačkog uređaja. Kao i kod asinhronih motora i kola sa energetskom elektronikom nisu sposobna da održe (izdrže) trajnu struju kratkog spoja (osim ako nije neko specijalno rješenje ovog slučaja ugrađeno u sam konvertor). Zbog toga rad njihovih zaštitnih uređaja imaju veliki uticaj na rad zaštitnih uređaja u distributivnoj mreži.

41

čiji pravilan rad direktno zavisi od kvaliteta napona kojim su napajani. naponski harmonici. Određeni poremećaji u kvalitetu električne energije su opisani i definisani raznim tehničkim standardima. porasti napona. UTICAJ DISTRIBUIRANIH GENERATORA NA KVALITET ELEKTRIČNE ENERGIJE I GUBITKE U DISTRIBUTIVNOJ MREŽI U STACIONARNOM STANJU 4. Pitanje kvaliteta električne energije kojim se snabdjevaju potrošači. flikeri.4. Kvalitet električne energije Distibutivne kompanije imaju obavezu da svojim potrošačina obezbjede neprekinuto napajanje električnom energijom određenog kvaliteta. amplituda. a to su: prekidi u napajanju. prikazan je efekat koji na kvalitet električne energije u mreži ima međusobni uticaj generatora/potrošača sa mrežom na koju su vezani. Izvori poremećaja u kvalitetu električne energije [1] 42 . propadi napona. naponska distorzija. Svaki potrošač koji je priključen na distributivnu mrežu zahtijeva određeni kvalitet napona napajanja i pri tome ga ne interesuje da li je na tu mrežu priključen ili nije distribuirani generator. strujni harmonici i dr. strujna distorzija.1. Slika 35. Kvalitet električne energije propisan je zakonskim i tehničkim pravilima i standardima. Na slici 35. Kvalitet električne energije određuju slijedeći parametri [3]: frekvencija. posebno je dobio na značaju pojavom soficticiranih elektronskih uređaja i računarske tehnike. valni oblik i simetričnost.

Priključenjem distribuiranih generatora na mrežu (zbog sposobnosti generatora da proizvode i troše reaktivnu energiju) u distributivnim mrežama može doći do trajno povišenih ili sniženih napona koji ugrožavaju rad ostalih potrošača na mreži. Tokom ozbiljnih propada napona u mreži potrošači (motori) će usporavati. Ovi poremećaji su nešto rjeđi od propada napona. a u niskonaponskoj mreži od +5% do -10% nazivnog napona [6]. dok će za isto vrijeme distribuirani generatori (i sinhroni i asinhroni) ubrzavati. pri nazivnoj frekvenciji i koji ima dužinu trajanja do pola periode do jedne minute. kao i parazitski momenti koji djeluju kao dodatno opterećenje na mašinu. te da nema nikakve rezerve za povećanje snage prenosa. [1] povećanje ili pad napona koji izazivaju distribuirane elektrane u distributivnoj mreži. jer ako se desi da je napon u mreži već blizu dozvoljene gornje granice. Porast napona predstavlja [27] povećanje efektivne vrijednosti napona na vrijednosti između 110% i 180% nazivne vrijednosti. napon generatora se ne smije razlikovati od napona na mjestu priključenja za više od 10%. ali mogu izazvati i proradu postojeće zaštitne opreme na mreži. 43 . Prema Tehničkim preporukama za priključenje malih elektrana na EES JP EP BiH [13]. treba razmotriti sa posebnom pažnjom. Pod propadom napona [27] smatra se smanjenje efektivne vrijednosti napona na vrijednost između 10% i 90% nazivne vrijednosti. I oni obično nastaju zbog kvara u mreži (npr. Da bi se to izbjeglo potrebno je izvršiti dodatna ulaganja u distributivnu mrežu (promjeniti promjer vodiča) i podestiti automatski regulator napona na generatorima tako da ne dolazi do naponskih preopterećenja mreže (takva podešenja ne izaivaju promjenu aktivne snage koju generator proizvodi nego samo promjene u reaktivnoj snazi). U praksi se dešava [6] da nakon priključenja distribuiranih generatora na ruralnu mrežu (koja je prije priključenja generatora imala normalne i zadovoljavajuće naponske prilike. što za posljedicu ima prekide u napajanju potrošača. Na uređaje energetske elektronike ovi poremećaji djeluju tako da oni nepravilno rade. pri nazivnoj frekvenciji.2. prilikom njihovog puštanja u rad ili zaustavljanja. onda njegovo čak i kratkotrajno povećanje može izazvati neželjena ispadanja pojedinih potrošača sa mreže. Priključivanje ili isključivanje generatora na mrežu može izazvati propade ili poraste napona u mreži. Propadi napona uglavnom su izazvani kvarovima u distributivnoj mreži i imaju negativan uticaj i na distribuirane generatore i na ostale potrošače u mreži. Dakle došlo je do pogoršanja naponskih prilika u mreži. što u mreži izaziva pojave kratkotrajnog povećanja napona znatno većeg od dozvoljenih vrijednosti za tu mrežu. to za posljedicu ima nastanak tranzijentne nestabilnosti. Kvalitet napona u mreži Po važećim Opštim uslovima za isporuku električne energije u BiH napon u distributivnoj mreži srednjeg napona može varirati od +5% do -5% nazivnog napona. Takođe. čija je dužina trajanja od polovine periode do jedne minute. kojih prije priključenja distribuiranih generatora nije bilo. Harmonijska distorzija napona [1] je takođe sve češća pojava u mnogim energetskim sistemima. sa mogućnošću proširenja konzuma) distributivna mreža radi sa trajno povišenim naponom i na granici termičke opteretivosti. Zbog toga se u rotacionim mašinama (i generatorima i motorima) javljaju dodatni gubici grijanja namota. što ima velikih posljedica kada se zna da je riječ o upravljačkim sklopovima. Prilikom propada napona lako može doći do isključenja prekidača i osjetljivi regulatori napona će početi da rade neispravno.4. jednofazni kratak spoj sa zemljom) ili prilikom procesa isključivanja ili uključivanja velikih potrošača u mreži.

a. tako da je predstavljena kao funkcija broja harmonika (h). Nesimetrija napona u mreži može dovesti i do toga da uređaji energetske elektronike injektiraju nazad u mrežu harmonike struje koji se inače ne očekuju (osim ako uređaji nisu tako dizajnirani da prepozanju nesimetrično napajanje iz mreže). na mrežu je priključen idealan distribuirani genertator. Ponašanje distribuiranih generatora kada se dese poremećaji u mreži veoma je slično ponašanju velikih potrošača. Primjenom principa 44 . pa se sa te strane gledano može reći da imaju pozitivan uticaj na kvalitet napona. Zbog toga veoma lako može doći do pojave rezonancije između kompenzatora (kapacitet) i ostalih induktivnih reaktansi (induktivitet) koji postoje u samom postrojenju ili u mreži. Razlika je u tome što veliki industrijski potrošači teže da su priključeni na jaku mrežu ( sa velikom snagom kratkog spoja). Kao što je već ranije navedeno distibuirani generatori povećavaju snagu kratkog spoja distributivne mreže (poboljšanje kvaliteta električne energije). Na slici 36. prikazan je potrošač koji injektira poremećaje u distributivnu mrežu. Može se reći da distribuirani generatori imaju sličan uticaj na kvalitet elekrične energije kao i veliki potrošači.1) Na slici 36. [1] Na slici 35. Zbog sposobnosti distribuiranih generatora da injektiraju i da proizvode reaktivnu snagu. ali zbog injektiranja aktivne snage u mrežu mogu dovesti do stalno povišenog napona u mreži (negativan uticaj). izaziva nesimetriju napona u mreži. do prekoračenja dozvoljene visine napona za koju je mreža dimenzionisana. jer to obično za sobom povlači i dobar kvalitet električne energije. koji koriste uređaje energetske elektronike (bez obzira na vrstu generatora) u mrežu injektiraju harmonike struje.b. povećavaju ukupnu snagu kratkog spoja mreže. Svi distribuirani generatori.U praksi se često sa asinhronim mašinama ( generatori i motori) koriste kompenzatori za popravak faktora snage. tj. Distributivna mreža predstavljena je ekvivalentnom impedancom distributivne mreže Z s (h) . zbog injektiranja indirektne komponente (sistem simetričnih komponenti). Primjenom Ohm-ovog zakona dobijamo formulu za izračunavanje distorzije napona u mreži koju izaziva potrošač: Vd ( h) = I d ( h) Z s ( h) (4. zavisi od frekvencije. Efekat koji izazivaju je treperenje svjetla (zbog toga su i dobili ime) vidljivo ljudskom oku kod sijalica sa žarnom niti. koji je predstavljen pomoću idealnog naponskog izvora i generatorske impedance Z g (h) . u mreži u stacionarnom stanju mogu izazvati dodatne poremećaje napona (ili trajno povišen ili trajno snižen napon mreže). [1] Za „idealan“ generator smatra se da proizvodi idealnu sinusoidalnu struju. [1] a najčešće ih izazivaju generatori ali mogu nastati i zbog rada potrošača ( najveći uzročnici flikera su vjetrogeneratori). Ako generator iz bilo kog razloga radi i proizvodi nesimetričan napon. koja je priključena na krutu mrežu. Potrošač je predstavljen kao izvor distorzije struje I d (h) . prikazani su poremećaji koje distribuirani generator unosi (izaziva) u mreži. a uticaj ostalih potrošača je zanemaren. impedanca mreže. Nesimetrija napona u mreži izaziva povećanje gubitaka u rotacionim mašinama (pojava parazitskih momenata) i njihovo pretjerano zagrijavanje. [1] Oni zbog svoje reaktance koja ima kapacitivni karakter predstavljaju veoma malu otpornost kada su u pitanju viši harmonici struje. Z s (h) . dok distribuirani generatori ako se priključe na slabu mrežu. tako da se na njih mogu primjeniti isti standardi. [1] Uticaj „idealnog“ distribuiranog generatora priključenog na distributivnu mrežu prikazan je na slici 36. Flikeri napona su dinamičke promjene napona mreže. on u distributivnoj mreži.

Za proračun nesimetrije napona mora se koristiti indirektna impedansa (sistem simetričnih komponenti). kao i relativni fazni pomaci. iz istu injektiranu struju distorzije I d (h) . Priroda potrošača koji injektira distorziju struje u mrežu. Naravno da u praksi ne postoji „idealan“ distirbuirani generator. samo je u tom slučaju potrebno poznavati harmonijske impedance. dok impedanca generatora Z g može biti ili tranzijentna ili sinhrona reaktanca generatora. Za osnovni strujni harmonik Z s je osnovna impedansa mreže. određuje vrijednosti impedansi. Ako fazni pomak između strujnih harmonika nije poznat. te da i on proizvodi i injektira u mrežu određenu distorziju struje (slika 37). Distorzija napona se sada računa kao: (4. dobijamo novu vrijednost distorzije napona: Z g ( h) (4. zavisno od frekvencije promjene struje I d . Slika 36.3) Vd'' = Z s ( I d + I g ) Prilikom izračunavanja distorzije napona.superpozicije. [1] Slučaj je pojedostavljen do te mjere da se zanemaruju reaktanse potrošača i distribuiranog generatora. za frekvenciju f = 50Hz. 45 . Uticaj „idealnog“ distribuiranog generatora na kvalitet napona mreže [1] Na sličan način se može proračunati i harmonik napona. onda se oni računaju kao korjen zbira kvadrata vrijednosti svakog harmonika.2) Vd' = Vd (h) Z s ( h) + Z g ( h) Dakle idealani distribuirani generator povećava snagu kratkog spoja u distributivnoj mreži. za određivanje vrijednosti distorzije struje u obzir se moraju uzeti njihove frekvencije.

jer kvalitet električne energije ima veliki značaj za njega. Jedan vjetrogenerator može biti snage i do 1. [1] Na turbinu će biti prilkjučen ili asinhroni generator (fiksne brzine vrtnje rotora) ili će biti dodata i energetska elektronika (za promjenjivu brzinu rotora). Za preciznije proračune uticaja distribuiranih generatora na kvalitet električne energije u praksi postoje dobro razvijeni softveri. Ako je potrebno. Od nedavno se razvijaju i programi koji omogućavaju proučavanje uticaja distribuiranih generatora na flikere u mreži. [1] Za posmatranje uticaja distribuiranih generatora na kavlitet električne energije u mreži. a samim time i naponu mreže. Ovdje problem predstavlja određivnje harmoničnih impedanci generatora i opterećenja.2 MW koja se sastoji iz 24 x 300 KW asinhronih generatora sa fiksnom brzinom obrtanja rotora. mjerenja. Rad sa fiksnom brzinom. Takođe njima treba dodati sporije promjene koje su izazvane meteorološkim promjenama u brzini vjetra. jer su oni u stanju da priguše veliki broj harmoničnih komponenti i značajno utiču na amplitudu harmonika napona u mreži. dvogodišnja. najbolje je uzeti primjer vjetrogeneratora. koja je priključena na 33 kV slabu (nadzemnu) mrežu sa snagom kratkog spoja od 78 MVA. Ovi efekti izazivaju periodične pulzacije snage. u praksi se često dešava da je priključen na mrežu velike impedance . Za sve navedene analize potrebno je posjedovati specijalizirane računarske programe i biti obučen za rad na njima. da bi istražio utjecaj farmi vjetrogeneratora na kvalitet električne energije u 33 kV distributivnoj mreži. stanja u mreži kada je na nju priključen distribuirani generator. koji za analizu koriste mnogo kompleksnije i preciznije modele generatora. mreže i potrošača.5 MW . zbog same dinamike turbine. u vremenskom domenu.Slika 37. Tokom normalnog rada vjetroturbina kontinuirano proizvodi promjenjivu izlaznu snagu. Mjerenja su vršena na farmi vjetroelektrana od 7. jer se neke od brzih promjena snage ne prenose u mrežu zbog njihovog prigušenja na zamašnjaku rotora. Za dizajn sa elektroenergetskom elektronikom (konvertorima) veoma pažljivo se mora ispitati harmonička distorzija napona mreže. asinhronog generatora sa malim klizanjem će izazivati ciklične promjene u izlaznoj snazi. Svaka turbina u farmi je imala 46 . Za sada ti programi se ograničavaju na specificirane generatorske tehnologije. za dati slučaj. Rad sa promjenjivom brzinom okretanja ima prednosti. Takođe za proračun harmonika postoje softveri koji mogu veoma dobro simulirati i prikazati distorziju napona u mreži koju uzrokuju injektirane harmonične komponente struje. Davidson [1] je proveo sveobuhvatna. Dobro modelovanje potrošača je od posebne važnosti. dok za asinhroni motor (fiksne brzine) mora se pronaći način da se izbjegnu tranzijentne promjene napona u mreži. Mogu se pojaviti i brže promjene snage (frakvencije nekoliko Hz). moguće je izvršiti i elektromagnetnu analizu. Te varijacije su izazvane turbulencijom vjetra i efektom „sjene tornja“ (smanjenje brzine vjetra blizu tornja). Uticaj distribuiranog generatora na distorziju napona u distributivnoj mreži [1] Iz predhodnih jednačina može se vidjeti kakav uticaj distribuirani generator ima na kvalitet energije u mreži. čija je frekvencija jednaka prolasku lopatice pored tornja ( oko 1 Hz za velike turbine).

na kopovima uglja i dr. ali je efekat veoma mali na napon mreže u stacionarnom stanju. ali je smanjio standardnu devijaciju napona. koji su aproksimirani samo jednim velikim generatorom. Detaljni zaključci su slijedeći: • Rad farme vjetroelektrana lagano je povećao napon u 33 kV mreži. tako da su na udaru velikih turbulencija vjetra. izazvalo je dramatično smanjenje indirektne komponente napona u mreži sa 1. proučavanje uticaja grupe velikog broja malih generatora. • Farma vjetroelektrana lagano smanjuje napon flikera koji su mjereni na mjestu priključenja na distributivnu mrežu. prespajanjem (preklapanjem) namota generatora. U mnogobrojnim istraživanjima pokazan je povoljan uticaj na kvalitet električne energije (efekat povećanja snage kratkog spoja u mreži). 47 . Kako je i očekivano. Na njih su spojene kondenzatorske baterije za popravak faktora snage. Takođe. Vjetroturbine su smještene na visini od 400m na složenom brdovitom terenu. Priključenje generatora na distributivnu mrežu povećalo je snagu kratkog spoja. Uglavnom je izazvano povećanje 5-og i 7-og harmonika pri maloj brzini obrtanja i velikoj impedansi namotaja svakog generatora koji je u pogonu. što znači da se asinhroni generatori povukli i apsorbovali indirektnu komponentu struje. Ali ipak treba znati da će uticaj distribuiranih generatora na distributivnu mrežu varirati od slučaja do slučaja. • Povezivanje većeg broja generatora na mrežu. Ovo je kompleksan spoj efekta povećanja snage kratkog spoja mreže i izazivanja fluktuacije struje.4 %. Flikeri napona Dakle. velike mašine u pilanama. Osim distibuiranih generatora (ugl. • Kada je farma vjetroelektrana u pogonu. koje bi se uključivale svaki puta kada bi se generator počeo obrtati. [1] filkeri napona su dinamičke promjene napona mreže. koji imaju efekat treperenja svjetla (sijalica sa žarnom niti) i koje uglavnom izazivaju generatori ili potrošači. u ovom slučaju. Dakle u praksi uticaj distribuiranih generatora se mora ispitati za svaki pojedini slučaj posebno. na račun povećanja svojih gubitaka i povećanog zagrijavanja namota generatora. Ljudsko oko je najosjetljivije na varijacije svjetlosti koje izaziva frekvencija promjene napona od oko 10Hz. zahtijeva veliku pažnju i opreznost. time se povećala stabilnost mreže. Dobijeni rezultati su veoma interesantni i pokazuju kompleksan odnos između efekta povećanja snage kratkog spoja distributivne mreže zbog priključenja farme vjetroelektrana (popravak kvaliteta električne energije) i malog pojačanja naponskih harmonika zbog pojave rezonancije između generatorskih namotaja i kondenzatorskih baterija. asinhronih) izvori pojave flikera mogu biti i potrošači koji izazivaju velike fluktuacije napona i to: elektrolučne peći. Ovaj porast je najvjerovatnije uzrokovan paralelnom rezonancijom između induktiviteta namotaja generatora i kapaciteta kondenzatorskih baterija. Mjerenja su vršena na mjestu konekcije na distributivnu mrežu i na dva vjetrogeneratora. Ovi rezultati su tipični za slučaj priključenja farme vjetroelektrana. dolazi do malog povećanja ukupne distorzije naponskih harmonika. zavisno od specifičnih okolnosti. pa su i različiti nacionalni i tehnički standardi koji definišu pojavu flikera u mreži uglavnom zasnovani na promjenama napona tog tipa. na slabu ruralnu mrežu.5 % na manje od 0. mašine za mljevenje i lomljenje kamena. proizvodnja injektiranje aktivne snage i realna otpornost mreže otprilike su jednaki apsorbovanoj reaktivnoj snazi i induktivnoj otpornosti 33 kV mreže. sa velikim brojem malih asinhronih generatora.mogućnost rada u dvije brzine.

• rad fotonaponskih (solarnih) generatora. zbog toga što[1]: • Često se koriste relativo veliki generatori u poređenju sa ostalim potrošačima na mreži.Uticaj distribuiranih generatora na pojavu flikera u distributivnoj mreži je itekako značajan. [1] Nakon toga tako dobijene promjene napona ubacuju se u algoritam za proračun 48 . • Često startaju i često se zaustavljaju. Slika 38. Flikeri se uglavnom mjere [1] tokom 10 minutnog perioda i na taj način dobijamo faktor kratkotrajnog kolebanja vrijednosti napona – flikera (Pst). Da bi se izbjegao nastanag flikera. mjeri se promjena struje i promjena napona na izlazu iz generatora i onda se ti podaci koriste za proračun promjene napona u mreži. uz poznavanje podataka o snazi kratkog spoja i odnosa X/R distributivne mreže. karakteristika generatora i impedance mreže. jer kako je već spomenuto i odnos X/R distributivne mreže itekako ima uticaja na pojavu i nivo flikera. Zavisnost promjene ΔV / V ( %) u odnosu na broj promjena napona u minuti prikazana je na slici 38. Možemo zaključiti da se vrijednost Pst mijenja linearno u odnosu na amplitudu promjene napona uključujući i frekvenciju promjena napona. Pst vrijednost se dobija određenim algoritmom koji je zasnovan na mjerenju napona mreže i stepena neugodnosti koju treperenje svjetlosti izaziva ljudskom oku za vrijeme od 10 minuta. Jednostavna mjeranja promjene napona na izlazu (izlaznim terminalima) generatora nisu dovoljna da bi se odredio nivo flikera u mreži tj. Procentualna promjena amplitude sinusnog oblika napona u zavisnosti od broja promjena u minuti [1] Faktor dugotrajnog kolebanja napona . • rad vjetroturbine (vjetrogeneratora).flikera (Plt) za vremenski period od 2 h dobije se kada se nađe korijen iz zbira kvadrata dvanaest uzastopnih Pst. posebnu pažnju treba obratiti na [1]: • proces konekcije i diskonekcije generatora na mrežu. [1] Određivanje flikera napona uzrokovanog fluktuacijama u izlaznoj aktivnoj snazi distribuiranog generatora je dosta složeno. Tako za vjetrogeneratore (jedna od mogućih procedura mjerenja). • U mrežu mogu injektirati kontinuirano promjenjivu snagu (koriste izvor energije promjenjive snage). kod krajnjih potrošača. jer zavisi od izvora energije (obnovljivi izvori).

obzirom da je napredak u toj vrsti tehnologije svakodnevan. uobičajeno je da se koriste naponski konvertori na bazi energetske elektronike.1“ .4) gde je n broj generatora.flikera i tek tada se dobija doprinos vjertogeneratora nastanku pojave flikera u distributivnoj mreži. Ako je veći broj distribuiranih generatora priključen na distibutivnu mrežu i ako je njihova promjena aktivne snage neusklađena onda se njihov ukupni doprinos na pojavu flikera u mreži smanjuje i može se računati prema formuli [1]: ΔP 1 Δp = P n p (4.flikera (A1) mora biti ≤ 0.6. zasnovani na tiristorskoj tehnologiji. mogu doći u rezonanciju sa ostalim reaktansama induktivnog karaktera. Može se desiti da u nekim slučajevima veći broj vjetrogeneratora upadne u tzv. ΔP promjena izlazne aktivne farme vjetroelektrana. Δp promjena izlazne aktivne snage jednog generatora. a za Plt do 0. tako da se uticaj na flikere u mreži povećava linearno. Kada se to desi. na pragu elektrane : „Faktor dugotrajnog kolebanja napona . njihov uticaj na pojavu harmonika u mreži. a kod invertora je taj ugao paljenja veći od 90o. jer u prirodi vrlo brzo dođe do promjene u brzini vjetra. Konvertori na bazi energetske elektronike koji služe za povezivanje distribuiranih generatora veće snage (>1 MW) na mrežu. koji se koriste za popravak faktora snage asinhronih generatora. U BiH prema Tehničkim preporukama Elektroprivrede BiH za priključenje malih elektrana na EES [13] . sinhronizam i u tom slučaju promjene izlazne aktivne snage se sabiraju. Na slici 39. Ovo je dobro poznata i široko rasprostranjena tehnologija koja je korištena u industrijskim postrojenjima kao osnova za visokonaponski ispravljač struje. p aktivna snaga jednog vjetrogeneratora. kapacitivnosti kompenzatora. [1] U zadnjih 5 – 10 godina. U praksi je pokazano da je sinhroni rad moguć. prikazan je jednostavan strujni konvertor [1] (6-pulsni tiristorski most) koji je namjenjen za upotrebu sa fotonaponskim ćelijama ili vjetrogeneratorima. Razlika između invertora i ispravljača je ta. uzrokuju (zbog svojih radnih karakteristika) pojavu harmonika napona i struje u distributivnoj mreži. Pored toga. Uređaji energetske elektronike koji se koriste kao oprema koja omogućava pravilan rad generatora i koja služi da bi se generatori mogli povezati na distibutivnu mrežu. ali da traje vrlo kratko. Dozvoljeni nivoi flikera razlikuju se u zavisnosti od propisanih nacionalnih i tehničkih standarda. Sinhroni i asinhroni distributivni generatori povećavaju harmonijsku impedansu mreže i na taj način omogućavaju pojavu harmonika i iz drugih harmonijskih izvora u distributivnoj mreži. što je ugao paljenja tiristora kod ispravljača od 0o do 90o. P aktivna snaga farme vjetroelektrana. Prema dostupnim podacima. Moguće je uvesti i korektivni faktor koji je određen godišnjom promjenom brzine vjetra. ali treba ih očekivati veoma brzo. obično se vrijednosti Pst za apsolutnu vrijednost flikera u mreži kreće do 1 . Harmonici Distibuirani generatori izazivaju pojavu harmonika u distributivnoj mreži na više načina. još uvijek nisu u širokoj upotrebi. biće značajan. ali prije njih u upotrebi su bili (i danas se koriste) konvertori. 49 .

Uređaji za popravak faktora snage i filteri su obično podešeni (prilagođeni) visokonaponskoj strani transformatora. Tabela 8. uređaj ovakve vrste je vrlo jednostavan. Bez obzira na to. Jednostavni 6-pulsni tiristorski konvertor [1] Ova tehnologija ima slijedeće nedostatke [1]: . tako da se i danas zadržao u upotrebi.Slika 39. Tipične harmonijske struje za uređaj koji sintetizuje sinusnu izlaznu struju (IGBT) i njihovo poređenje sa strujama 6-pulsnog i 12-pulsnog industrijskog upravljačkog uređaja [1] Harmonijske struje u mreži % Broj harmonika IGBT 6-pulsni upravljač 12-pulsni upravljač 1 100 100 100 3 1.3 5-7 5-7 17 0 4-5 0-1 19 0.125 3-5 0-1 50 .9 5 2. Moderni ekvivalent opremi tipa prikazanog na slici 39. koji se mora održavati na „sigurnom“ nivou da bi se spriječila pogreška prilikom komutacije. Faktor snage [1] je određen istosmjernim naponskim linkom.5 7-11 1 11 0. Ali opet treba uzeti u obzir svu kompleksnost transformatorske opreme i generatora. Postoji potreba i mogućnost spajanja filtera na određenu generatorsku opremu. IGBT uređaj (sintetizuje sinusni oblik struje na izlazu) koristi prekidanje (okidanje) pri frekvenciji od nekoliko kHz da bi se na izlazu dobio sinusni oblik i na taj način su eliminisani harmonici nižeg reda. Još jedan od nedostataka ovakve vrste rješenja je nemogućnost rada u ostrvskom režimu ako se za izvor upravljačkog signala koristi napon mreže. Harmonijska karakteristika za ovaj uređaj prikazana je u tabeli 8 i može se izvršiti poređenje sa do sada korištenim upravljačkim uređajima velikih mašina koji rade na bazi komutatora sa prirodnom komutacijom.8 21-26 2-4 7 0..visoka harmonijska karakteristika (uzročnik nastanka harmonika). [1] mogu se popraviti korištenjem višestepenih mostova spojenih preko transformatora sa dva sekundarna namotaja sa različitom grupom spoja. što je u svakom slučaju prednost nad rješenjem gdje se energija harmonika pomjera na viši nivo bržim okidanjem i preklapanjem kao kod konvertora sa prisilnom komutacijom.16 8-9 8-9 13 0. . Ovo ima efekat potpunog ukidanja harmonika nižeg reda. Loše harmonijske performanse. kako bi se spriječio nastanak harmonika određene frekvencije. kako bi se izbjegla interakcija sa konvertorom. je već ranije spomenuti i opisani IGBT uređaj sa slike 34. robustan i jeftin. Harmonici koji preostanu nakon filtriranja mogu se ukloniti korištenjem EMC regulatora.veoma loš faktor snage.

[1] Rad tih uređaja takođe izaziva pojavu harmonika različitog reda. zavisno od ugla paljenja tiristora. U slučaju da se iz nekog razloga. a X t je reaktansa transformatora u kratkom spoju. izlaznu struju iz uređaja koji sintetizuje sinusni oblik (IGBT). koristi se kada se nastoje smanjiti gubici u asinhronom generatoru koji radi sa niskom izlaznom snagom. koji se koriste za meki start distribuiranih generatora (asinhronih). Za ovaj način rada vezane su komplikacije u smislu da ako se pokuša promjeniti ugao paljenja tiristora kako bi se smanjilo injektiranje harmonika u mrežu. Za primjer je uzet 600 kW asinhroni generator. harmonijska impedansa mreže povećava se kada se na nju spoji distribuirani generator. a to ima za posljedicu izazivajne dinamičke nestabilnosti rada samog generatora.5) ' gdje je. prikazani su tipični podaci harmonijske impedance za grupu asinhroni generator – transformator. Model grupe asinhroni generator – transformator sa priključenim kompenzatorom (za popravak faktora snage) za analizu harmonika [1] 51 .6) R se dobije iz proračuna gubitaka u transformatoru. Na slici 41. ali zbog jednostavnije aproksimacije korištena je ekvivalentna impedanca indirektne komponente (sistem simetričnih komponenti) i smatra se da se odnos X/R održava konstantnim sa uvažavanjem broja harmonika. R otpornost generatora (dobije se iz proračuna gubitaka u generatoru). a vrijednosti amplitude harmonijskih struja u praksi značajno se razlikuju od teorijskih vrijednosti. Kako je već ranije spomenuto. Ali pošto se uređaji za meki start generatora koriste relativno kratko vrijeme (nekoliko sekundi) onda se i njihov uticaj na stvaranje harmonika u mreži može zanemariti. Primjer jednostavnog modela asinhronog generatora sa priključenim kompenzatorom. Slika 40. Mogu se koristiti i kompleksniji modeli asinhronih mašina. danas se veoma često koriste u praksi. lakše filtrirati.Može se vidjeti da je na ovaj način smanjen uticaj struja nižih harmonika. Sinhroni generator može se modelovati serijskom vezom reaktance i impedance [1]: ' Z gh = Rh1 / 2 + jX d' h (4. tada automatski dolazi do varijacije napona koji se dovodi generatoru. je zbog veće frekvencije okidanja uređaja (2-6 kHz). Dodatno. Tiristorski uređaji. [1] gledano sa strane transformatora (vrijednost impedance na terminalima transformatora). X d' je subtranzijentna reaktansa generatora i h je broj harmonika. ovaj uređaj ne premosti nego on ostane u funkciji onda je njegov doprinos harmonijskoj distorziji itekako značajan. predstavljen je na slici 40. Način rada generatora sa stalno uključenim uređajem za mekani start. Transformator se modeluje na isti način [1]: Z th = Rh1 / 2 + jX t h (4.

će imati veliki uticaj na pojavu harmonika u distributivnoj mreži.3 0.vrijednost struje višeg harmonika svedena na snagu kratkog spoja na mjestu priključenja na mrežu. između 4-og i 5-og harmonika. 1. [6] Te vrijednosti navedene su u tabeli 9.7 0.2 52 . I nhs (A/MVA). Promjena (vrijednosti) impedance u zavisnosti od broja harmonika za grupu asinhroni generator-transformator [1] Može se vidjeti da impedansa bez uređaja za popravak faktora snage raste gotovo linerano sa povećanjem broja harmonika (niži broj harmonika. Kada se priključi kompenzator dolazi do drastičnih promjena u ponašanju harmonijske impedance. Sadržaj viših harmonika koji ne smije biti prekoračen [6] I nhs (A/MVA) Redni broj višeg harmonika (n) 3. 0. [1] Za područje koje pokriva Elektroprivreda BiH važe propisane vrijednosti harmonika koje ne smiju biti prekoračene.3 0. Tabela 9. i paralelne rezonancije između induktivitene generatora i kapaciteta kompenzatora. 19. 13. 17. Serijska rezonancija će izazvati povećanje struje koja teče u kompenzator.Slika 41. manja impedansa). 23. Dozvoljene struje viših harmonika prema Tehničkim preporukama JP EP BiH [13] se provjerava izrazom I nhdoz = I nhs ⋅ S ks (4. da svaki izvor harmonika reda manjeg od 11 (bez obzira da li je to distribuirani generator ili neki veliki industrijski potrošač ili veliki kompenzator).3 0. Možemo izvući zaključak. 7. 5.2 25.3 0. oko 9-og harmonika. Lako se primjećuje da dolazi do serijske rezonancije između kapacitivnosti kompenzatora i induktivnosti transformatora.0 0. 11.5 0. dok će paralelna rezonancija izazvati harmonijsku distorziju napona u mreži.7) gdje je I nhdoz (A).dozvoljena vrijednost struje višeg harmonika na naponskom nivou generatora. tako da je potrebno izvršiti ozbiljnu harmonijsku analizu.

Uređaji energetske elektronike u slučaju nesimetrije povećavaju broj nekarakterističnih harmoničnih komponenti koje injektiraju u mrežu. Pored navedenih uticaja distribuiranih generatora na mrežu. tako da može doći do neželjenih ispadanja generatora sa mreže. Nesimetrija napona Trofazne asinhrone mašine [1] imaju malu impedansu za indirektnu komponentu napona. te zbog toga izazivaju nepoželjnu proradu zaštitnih uređaja. Ako ne dođe do nekih posebnih rješenja. Uticaj distribuiranih generatora na kvalitet električne energije Uticaj distribuiranih generatora na kvalitet električne energije u distributivnoj mreži je [1. dolazi do pojave nesimetrije u mreži. naravno uz odgovarajuću prekostrujnu zaštitu. u distributivnoj mreži može doći do značajnih trajnih smanjenja ili povećanja naponskog nivoa. • Distribuirani generatori u distributivnoj mreži izazivaju pojavu flikera – dugotrajnih fluktuacija napona. što pozitivno utiće na kvalitet električne energije. jer su ti generatori uglavnom jednofazni. U praksi je zabilježeno neželjeno ispadanje distribuiranih generatora sa distributivne mreže zbog pojave nesimetričnog napona u mreži. distribuirani generatori bi trebali biti dimenzionisani tako da podnesu nesimetriju u mreži od 1%. može se povećati ako se poveća broj kućnih generatora (kombinovani grijanje-proizvodnja električne energije). tada ponovno dimenzionisanje i zamjena neodgovarajuće zaštitne opreme izaziva dodatne troškove. [1] što se distribuirane proizvodnje tiče. Do njih dolazi prilikom starta ili naglog isključenja distribuiranog generatora. Kod distribuiranih malih hidroelektrana sa frekventnim pretvaračima neophodno je provjeriti i uticaj na MTK uređaje.Ako struja za neki red n višeg harmonika prelazi dozvoljenu vrijednost. • Distribuirani generatori i njihova prateća oprema u distributivnoj mreži izaziva harmonijsku distorziju napona. tada se za taj red provjerava i napon višeg harmonika. 6. Na nesimetriju u mreži nisu samo osjetljive asinhrone mašine. Naime ako se desi da veliki broj kućnih (jednofaznih) generatora bude priključen na mrežu i ako oni budu neravnomjerno raspoređeni po fazama. 53 . ali ako je ta nova snaga kratkog spoja veća od one na koju je dimenzionisana zaštitna oprema. nego i sinhrone.1%Un. koji takođe imaju negativan uticaj na rad opreme (posebno elektroničkih uređaja). Sinhrone mašine se u slučaju nesimetrije ponašaju slično kao kavezna asinhrona mašina.2%Un i za harmonike višeg reda: <0. • Priključenjem distribuiranih generatora povećava se snaga kratkog spoja distributivne mreže. tako da ako se na njihovim stezaljkama pojavi nesimetrija u naponu oni će povući velike struje koje će dovesti do dodatnog zagrijavanja i pojave parazitskih momenata (dodatni teret). • Uticaj na propade ili poraste napona je takođe značajan. Trenutno većina distribuiranih generatora su trofazni. problem pojave nesimetrije u distributivnim mrežama će postati itekako značajan. loš kvalitat elektirične energije u mreži ima negativan uticaj na rad distribuiranih generatora (posebno onih koji koriste obnovljive izvore energije). tako da oni nemaju negativan uticaj na pojavu nesimetrije u mreži. Problem. • Ako se na mrežu spoji više jednofaznih generatora koji nisu izbalansirani po fazama. 13]: • Zbog proizvodnje ili potrošnje reaktivne energije od strane distribuiranih generatora. koja ima itekako negativan uticaj na potrošače. Dopuštene vrijednosti su za treći i peti harmonik [13]: <0.

kao i na već postojeću situaciju u mreži. Na slijedećim slikama (Slika 42.godine usvojila Tehničke preporuke koje su obavezujuće za sve ubuduće planirane distribuirane elektrane. kako bi se problemi koji su se do sada pojavljivali u praksi sveli na minimum. treba obratiti posebnu pažnju na analizu uticaja distibuiranih generatora na kvalitet električne energije u mreži.) prikazan je način priključenja distribuiranih generatora na disributivnu nisko naponsku mrežu prema Tehničkim preporukama JP EP BiH [13].Dakle prije priključivanja distribuiranog generatora na distributivnu mrežu. Zbog svih tih problema Elektroprivreda BiH je 2001. Slika 42. pojave nesimetrije u mreži i svih ostalih relavantnih parametara. pojave flikera napona. To se odnosi na analizu naponske harmonijske distorzije. i 43. Način priključivanja asinhronog i sinhronog generatora na niskonaponsku mrežu [13] 54 .

Način priključivanja grupe asinhronih i sinhronih generatora na niskonaponsku mrežu [13] 55 .Slika 43.

dok su se gubici nakon priključenja elektrana. onda se energija koju distribuirani generator injektira u mrežu odmah troši. Za primjer povećanja gubitaka u praksi [6] uzeto je distributivno područje poslovnice Gornji Vakuf na koju su priključene 3 male hidroelektrane ukupne instalirane snage 2978 kW. Ali najčešće su distribuirani generatori priključeni na slabe.4. Ako se distribuirani generator priključi na jaku distributivnu mrežu.) Slika 44. Ti gubici nastaju jednim djelom zbog neadekvatnog tehničkog rješenja priključenja elektrana na mrežu. U praksi je zabilježen veliki porast distributivnih gubitaka.61% u odnosu na opterećenje konzuma.76 %. Prije puštanja u rad malih hidro elektrana distributivni gubici su kod opterećenja konzuma 2861 kW/ 541 kVAr iznosili 2.3. industrijske zone i sl. nakon priključenja distribuiranih generatora na slabu mrežu. dok maksimalno vršno opterećenje dostiže oko 3 MW. dok drugim dijelom ti su gubici izazvani nedozvoljenim režimom rada elektrane. blizu centra velike potrošnje (veliki gradovi. Primjer je veoma ilustrativan jer su sve tri elektrane priključene na kraju radijalnih distributivnih vodova gdje ne postoje tehnički uslovi za normalan rad (slika 44.). može biti pozitivan ali i negativan. pri istom konzumu i proizvodnji elektrana 2600kW/781KVAr popeli na čak 30. Uticaj distribuiranih generatora na gubitke u distributivnom sistemu Uticaj distribuiranih generatora na gubitke u distributivnim mrežama. tako da se gubici u takvim distributivnim mrežama značajno povećavaju. ruralne mreže. skraćuje se put koji energija treba da pređe do potrošača i samim time se smanjuju i gubici prenosa u distributivnoj mreži. Primjer priključenja tri male hidroelektrane na distributivnu mrežu poslovnice Gornji Vakuf [6] 56 . Isto distributivno područje ima na sebe priključen konzum koji u trenutku minimalnih opterećenja preuzima 1 MW. daleko od potrošača koji mogu potrošiti proizvedenu energiju.

tj. prikazuje pogonsku kartu rada generatora male hidoroelektrane Jelići. ukupna prividna snaga je iznosila S=675kVA. U tom slučaju značajno rastu gubici u distributivnoj mreži. a gubici u distributivnoj mreži su bili za 45. Slika 45. 57 . dok je reaktivna snaga koju je elektrana vukla iz distributivne mreže iznosila Q=214 kVAr. Taj problem (neadekvatnog tehničkog rješenja priključenja) nastoji se rješiti „Tehničkim preporukama za priključenje malih elektrana na elektroenergetski sistem JP EP BiH“ usvojenim 2001. sa distributivnim vodovima koji nisu planirani i prilagođeni za priključenje distribuiranih generatora. u mrežu je injektirana snaga P=640 kW. režim rada generatora koji je u skladu sa prilikama u distributivnoj mreži.948 kapacitivno.Skoro sve elektrane koje se danas grade ili su planirane za izgradnju u BiH nalaze se na mjestima jako udaljenim od izvornih 110/x kV ili 35/x kV. [13] Na istom primjeru [6] (slika 44. kada je mala hidroelektrana Jelići radila sa cos φ = 0. Pogonska karta distribuiranog generatora male hidroelektrane Jelići Ako distribuirani generator radi u kapacitivnom režimu rada (crveno područje) onda on iz mreže vuče reaktivnu snagu.7% veći nego da je elektrana radila u induktivnom režimu. Zavisnost gubitaka u mreži u odnosu na faktor snage ( cos φ) i aktivne snage koju generator injektira u distributivnu mrežu prikazana je na slici 46. jer je u tom području generator poduzbuđen i on iz mreže vuče reaktivnu snagu. a to znači da generator treba da proizvodi i u mrežu injektira reaktivnu snagu. Slika 45. godine. Zelenom bojom je označeno dozvoljeno područje rada prema Tehnološkim preporukama JP EP BiH. što se tiče distributivne mreže. a u mrežu injektira aktivnu snagu. koje su obavezujuće za sve novoplanirane distribuirane elektrane. Crvenom bojom je prikazano nepoželjno područje rada.) obrađen je i slučaj povećanja distributivnih gubitaka zbog nedozvoljenog (neadekvatnog) režima rada distribuiranog generatora. U tabeli 10. Za analizirani slučaj. prikazan je za konkretan slučaj [6] (mala hidroelektrana Jelići) uticaj faktora snage generatora na gubitke u distributivnoj mreži (Pg).

948 cap 0.Tabela 10.991 cap 1. 98 p 4 ca 0. 99 p 1 ca p 0. [1. Uticaj faktora snage distribuiranog generatora na gubitke u distributivnoj mreži (Pg) [6] P (kW) 640 640 640 640 640 640 640 Q (kVAr) -214 -115 -86 -16 110 213 334 cosfi 0. Uticaj faktora snage distribuiranog generatora na gubitke u distributivnoj mreži (Pg) [6] Pored negativnog uticaja na gubitke u distributivnoj mreži rad sinhronih distribuiranih generatora u kapacitivnom režimu je nepovoljan i za sam generator. [1. generatori koji rade u poduzbuđenom (kapacitivnom) režimu rade veoma blizu granice svoje statičke stabilnosti i dolazi do dodatnih nepotrebnih zagrijavanja namotaja (termička granica). 0 98 5 in 0.886 ind Pgub S (kVA) 675 650 646 640 649 675 722 Pg (kW) 127 105 101 94 89 87 91 140 120 100 80 60 40 20 0 ca 0. 6] 58 . 94 8 1. d 88 6 in d kW Pgub Slika 46. kao i urediti određena mrežna i tržna pravila kojima bi se distribuirane elektrane stimulisale da rade u režimu koji doprinosi smanjenju a ne povećanju gubitaka u distributivnoj mreži. Naime.).000 0. 00 0. za njih je povoljno kada generatori troše (iz mreže vuku) reaktivnu snagu. [6] U BiH zbog karakteristika distributivnih mreža (radijalni nadzemni vodovi – induktivni karakter) poželjno je da distribuirani generatori proizvode i u mrežu injektiraju određene iznose reaktivne snage. tako da i pri najmanjim poremećajima u mreži dolazi do ispadanja generatora sa mreže.984 cap 0. a što se može vidjeti sa pogonske karte generatora (slika 45. d 94 8 in 0.948 ind 0. Za distributivne mreže koje su kablovske (zbog njihove kapacitivnosti) injektiranje dodatne reaktivne snage u mrežu je negativna pojava. 5] Da bi se izbjegao negativan uticaj distribuiranih generatora na gubitke u distributivnoj mreži potrebno je primjeniti odgovarajuća tehnička rješenja za priključenje distribuiranih generatora na mrežu.985 ind 0.

koji nije besplatan. od 14. nastoji da u skorije vrijeme najnovija verzija PSAT-a bude kompatibilana sa programskim paketom OCTAVE. moramo imati instaliran MATLAB. February 14. PSAT logo prikazan je na slici 47. PSAT je besplatan i svako ko to želi može ga besplatno „skinuti“ sa interneta i instalirati na svom računaru. zajedno sa pratećim uputstvom za upotrebu.5. koja je važna za upravljanje EES. Šta PSAT u stvari može da radi? Pošto je PSAT namjenjen za statičku i dinamičku analizu EES i upravljanje EES.0. da se smatra da svako ko se bavi bilo kakvim ozbiljnijim proračunima ima i koristi MATLAB.Power System Analysis Toolbox [15] (PSAT version 2. Kao bazu za izračunavanja. Pored svega toga. tj. za koji je potrebno imati (kupiti) licencu. 5. moguće je izvršiti i analizu stabilnosti po „N-1“ kriteriju. koji je besplatan i sličan MATLAB-u. PSAT je dizajniran tako. dobijeni rezultati mogu prikazati grafički korištenjem 59 . ako želimo koristiti PSAT. Federico Milano (tvorac PSAT-a). Ipak da bi svoj program približio svim zainteresiranim korisnicima.0. on u sebi sadrži: proračun tokova snaga. da se sve navedene operacije i proračuni. PSAT logo Napomena: PSAT je „free“ i „open source“ program i zamišljen je tako da korisnici programa mogu sami dodatno poboljšavati i unaprijeđivati softver. proračun optimalnih tokova snaga. Slika 47. PROGRAMSKI PAKET PSAT – ZA ANALIZU STACIONARNOG STANJA PSAT .1. Trenutno je PSAT u ranoj fazi razvoja pa su česte izmjene verzija. tako da kada se jednom instalira PSAT postaje jedan od alata koji su sastavni dio MATLAB toolbox-a. februara i sve navedeno o PSAT-u je vezano samo za tu verziju preograma. U ovom diplomskom radu korištena je verzija 2.0. Za razliku od MATLAB-a. Dakle. Takođe. namjenjen za statičku i dinamičku analizu EES i upravljanje EES. analizu stabilnosti za male poremećaje u sistemu (small signal stability) i simulacije u vremenskom domenu. 2008) PSAT je programski paket. kontinuirani proračun tokova snaga.0. PSAT koristi MATLAB. ali je toliko raširen.

[15] Jednom kada PSAT riješi tokove snaga sistema koji analiziramo. Pored toga PSAT posjeduje „mostove“ za povezivanje sa GAMS i UWPFLOW programima koji u mnogočemu poboljšavaju sposobnost PSAT-a za analize optimalnih i kontinuiranih tokova snaga. koja sadrži veliki broj različitih elemenata mreže sa mogućnošću dizajniranja i „vlastitih“ elemenata. Simulink bazirane biblioteke. 60 . pomoću ugrađene.) [15] Slika 48. tako da on sam automatski vrši inicijalizaciju varijabli stanja. Sama struktura programa data je na slijedećoj slici (Slika 48. mogu se vršiti i ostali proračuni bilo statički bilo dinamički.GUI-a (graphical user interfaces). Dizajniranje elektroenergetske mreže vrši se takođe grafički. ali se problem može javiti zbog toga što u profesionalnim programima za analizu EES modeli elemenata sadrže više podataka nego modeli u PSAT-u. PSAT je kreiran tako da može konvertovati podatke iz drugih programa za analizu EES. : Struktura PSAT-a [15] Osnova rada PSAT-a je proračun tokova snaga.

zahtjevi i ograničenja potrošača.0. eksponencijalno zavisni potrošači. balansne sabirnice (balansni čvorovi). statički serijski sinhroni kompenzator. Ostali modeli: sinhrona mašina sa dinamičkim modelom osovine. ograničavač uzbude. ograničenja generatora. rezerve snage generatora. prenosne linije i transformatori. PSAT podržava različite statičke i dinamičke modele elemenata. vjetroturbina promjenjive brzine vrtnje koja direktno pogoni sinhroni generator. 5. je testirana na testnoj mreži od 15000 sabirnica. prvo što moramo uraditi je pokrenuti proračun tokova snaga. šentirane admitanse.0.modifikovana Newton – Raphson metoda za model sa distribuiranimm balansnim sabirnicama. Operacije prekidanja u mreži: kvarovi na prenosnim linijama i prekidači prenosnih linija. vjetrotroturbina konstantne vrtnje sa kaveznim asinhronim generatorom. reaktivne snage i faznog pomaka. a to su [15]: Modeli elemenata koji se koriste za proračun tokova snaga: sabirnice. Tokovi snaga u PSAT-u računaju se pomoću slijedećih iterativnih metoda [15]: .000 čvorova u PSAT-u i jedini problem im je bio vrijeme poterebno da program izvrši proračun. Mašine: sinhrone mašine (dinamički model od 2 do 8) i asinhroni motori (dinamički model od 1 do 5). Regulacioni transformatori: regulacija opterećenog transformatora sa mogućnošću regulacije napona. ZIP potrošači (impedansa.Da bi se mogla izvršiti što preciznija i vjerodostojnija (realnija) analiza EES. Potrošači: naponski zavisni potrošači. unificirani upravljač toka snage. vjetroturbina promjenjive brzine vrtnje sa dvostruko napajanim asinhronim generatorom. February 14. FACTS uređaji: statički kompenzator reaktivne snage. sub-sinhroni rezonantni model i goriva ćelija na bazi čvrstog oksida. prvo što moramo izvršiti je proračun tokova snaga. temperaturno kontrolisani (upravljani) potrošači. 61 . Uređaji za upravljanje: regulator turbine (regulator broja obrtaja). nadomjesni (zamjenski) upravljački krug. Vjetroturbine (vjetrogeneratori): model vjetra.Brzi raspregnuti Newtom . PV generatore (naponski čvorovi). PSAT za analizu u stacinarnom stanju Kada vršimo analizu stacionarnog stanja u elektroenergetskoj mreži. Mjerenja: jedinice za mjerenja frekvencije i fazora na sabirnicama (PMU).Newton – Raphson metoda . potrošači konstantne snage. - - PSAT version 2. konstantna struja i konstantna snaga).Raphson metod (sa varijantama XB i BX) i . sekundarni naponski regulator. 2008.2. Tako da kada učitamo model koji želimo analizirati. [15] Na PSAT forumu može se naći podatak da su neki od korisnika testirali mrežu od 25. Jimma's potrošači i mješoviti potrošači. visokonaponski prenosni DC (istosmjerni) sistemi. stabilizator sistema. Proračun tokova snaga je i osnova svih proračuna i analiza u PSAT-u. tiristorski upravljana serijska kapacitivnost. automatski regulator napona. frekventno zavisni potrošači. Za proračune kontinuiranih tokova snaga i optimalnih tokova snaga: ponude i ograničenja proizvođača (snabdjevača) električne energije.

x ( x ∈ ℜ n ) su varijable stanja g ( g ∈ ℜ m ) su algebarske jednačine f ( f ∈ ℜ n ) su diferencijalne jednačine Treba primjetiti da algebarskih varijabli i jednačina ima najmanje dva puta više od broja sabirnica koje su definisane u mreži. [15] Newton-Raphson metoda (NR) Newton-Raphson metoda je dobro poznata numerička metoda za rješavanje sistema nelinearnih algebarskih jednačina. Prilikom ovog proračuna važe slijedeća pravila [15]: .vrsta sa izvodima reaktivne snage balansnog generatora se postavlja na nulu .2) Ako su vrijednosti Δx i Δy manje od zadate tačnosti (tolerancije) ε. 62 . Ostale varijable stanja i parametri upravljanja inicijaliziraju se nakon izvršenog proračuna tokova snaga. Diferencijalne jednačine su uključene u gore navedeni sistem jednačina. Takođe postupak će se zaustaviti ako je prekoračen dati limit za broj iteracija imax .1) 0 = g ( x. referentni napon na koji je podešen AVR (automatski regulator napona) itd. [15] (5. Rješavanje problema (5. y ) gdje su : y ( y ∈ ℜ m ) algebarske varijable. tj.Sam proračun tokova snaga svodi se na problem rješavanja sistema nelinearnih jednačina. Pri svakoj iteraciji vrši se ponovno izračunavanje Jakobijeve matrice. G x = ∇ x g . je u stvari rješavanje jednačine slijedećeg oblika: ⎡ Fxi ⎡ Δx i ⎤ ⎢ i ⎥ = −⎢ i ⎢G x ⎣Δy ⎦ ⎣ − Fyi ⎤ ⎡ f i ⎤ ⎥ i ⎥ ⎢ Gy ⎥ ⎣g i ⎦ ⎦ −1 ⎡ x i +1 ⎤ ⎡ x i ⎤ ⎡ Δx i ⎤ ⎢ i +1 ⎥ = ⎢ i ⎥ + ⎢ i ⎥ ⎣ y ⎦ ⎣ y ⎦ ⎣Δy ⎦ gdje su: Fx = ∇ x f . G y = ∇ y g . Fy = ∇ y f .kolona sa izvodima po naponu generatora postavlja se na nulu . postupak se zaustavlja. mogu biti amplitude napona V i uglovi θ sabirnica u mreži i sve ostale algebarske varijable kao što su napon polja generatora.elementi vektora g koji se odnose na reaktivne snage generatora i aktivnu snagu balansne sabirnice se postavljaju na nulu. y ) (5.1) u i-toj iteraciji. Potrebno je naglasiti da je standardna Jakobijeva matrica (J) za proračun tokova snaga u PSAT-u u stvari submatrica G y ( J ≡ G y ). oblika [15]: & x = 0 = f ( x. jer PSAT prilikom proračuna tokova stanja mora izvršiti inicijalizaciju varijabli stanja i za neke dinamičke komponente. kao što su asinhroni motori ili regulacioni transformatori koji mogu mjenjati prenosni odnos pod opterećenjem i slično.dijagonalni elementi koji se dobijaju presjecanjem gore navedenih vrsta i kolona se postavljaju na jedan .kolona sa izvodima po referentnom uglu postavlja se na nulu .vrsta sa izvodima aktivne snage balansne sabirnice se postavlja na nulu .

PSAT za proračun koristi varijantu XB i BX. Na ovaj način postiže se da dimenzije G y budu uvijek maksimalne (tj.Injektiranje vodova. tj. 63 . oblika: Δ∂ i ' P / V i ' = B' Δθ i ' (5. BRNR metod zasnovan je na NR metodu uz uvažavanje poznate zavisnosti „P-θ“ i „Q-V“. PSAT dozvoljava korištenje BRNR metoda kada u mreži postoje samo PV generatori (PV čvorovi). šentovi i prenosni odnos transformatora se zanemaruju kada se formira matrica B'. Matricu Jakobija možemo predstaviti pomoću četiri submatrice: ⎡ J Pθ J PV ⎤ J =⎢ ⎥ ⎣ J Qθ J QV ⎦ (5. J QV = ∇ V Q. u sistemu (5.XB: zanemaruje se otpornost voda kada se formira matrica B' . tj.4) gdje su: J Pθ = ∇ θ P. . a injektiranje vodova i šentovi se udvostručuju kada se formira matrica B''.: J PV = 0 J Qθ = 0 J Pθ = B' (5. Rješenje jednačine sa aktivnom snagom koristi se kao ulazna vrijednost za rješavanje jednačine sa reaktivnom snagom. [15] Ovaj metod možemo koristiti ako su algebarske varijable samo amplitude napona i fazni uglovi. tako da se one mogu i zanemariti.Ova pravila odgovaraju slijedećoj jednačini: (5. Brzi raspregnuti Newton-Raphson metod (BRNR) θ balansno = θ balansno _ 0 Kod ovog metoda (BRNR) u literaturi poznato je nekoliko varijanti. m). što smanjuje broj iteracija. J Qθ = ∇ θ Q.Zanemaruju se uređaji za pomjeranje faze.5) J QV = B ' ' gdje su B' i B'' matrice admitansi sa slijedećim pojednostavljenjima [15]: .3) VG = VG 0 gdje je θ balansno fazni ugao napona referentne sabirnice. kako slijedi: . ali to ne usporava proračun jer se on vrši pomoću MATLAB-ovog proračuna na bazi sparsnih matrica. te su zbog toga vrijednosti u submatricama J PV i J Qθ (ako se radi o prenosnoj mreži) veoma male. a VG vektor napona generatora. Tada u ovom proračunu imamo samo poznatu standardnu Jakobijevu matricu za proračun tokova snaga J.2) postoji samo matrica G y ( J ≡ G y ). PQ potrošači (PQ čvorovi) i samo jedna balansna sabirnica (balansni čvor).6) Δ∂ i '' Q / V i '' = B' ' Δθ i '' gdje su Δ∂P i Δ∂Q odstupanja tokova aktivne i reaktivne snage. J PV = ∇ V P.BX: zanemaruje se otpornost voda kada se formira matrica B'' To dalje znači da se u svakoj iteraciji BRNR metoda rješavaju dva sistema jednačina. Razlike između XB i BX varijantama metoda su u dodatnim zanemarenjima.

2) je modifikovana tako što se u Jakobijevu matricu. [15] Modifikovana Newton – Raphson metoda za model sa distribuiranim balansnim sabirnicama Ova metoda zasnovana je na konceptu konvencionalnih centralizovanih proizvodnih jedinica. To se postiže tako što se u jednačinu (5. 64 . BRNR metod je automatski onemogućen.7) Jednačina (5. tj. [15] Inicijalizacija varijabli stanja Dinamičke komponente i nekonvencionalni modeli potrošača mogu se uključiti u inicijalizaciju varijabli stanja nakon izvršenog proračuna tokova snaga. dodaje vrsta izvoda aktivne snage balansne sabirnice i kolona izvoda diferencijalnih i algebarskih jednačina po k G .1) za proračun tokova snaga pomoću NR metoda uvodi korekciona varijabla k G . ( U modelu sa jednom balansnom sabirnicom γ = 0 za sve generatore osim jednog. zato što je omogućeno kao opcija njihovo uključivanje u proračun tokova snaga. Objašnjenja za svaku od gore navedenih komponenti mogu se naći u Dokumentaciji (priručniku) za PSAT . dok je korištenje BRNR metoda onemogućeno. na raspodjeli gubitaka u sistemu na sve generatore u sistemu i njihovog doprinosa tim gubicima.Za mreže koje sadrže i neke druge vrste elemenata koristi se standardni NR metod. [15] koja se može besplatno skinuti sa interneta. Parametar γ je dodat u jednačinu i on predstavlja značaj (težinu) doprinosa svakog pojedinog generatora gubicima.) Kada je oznaka za distributivnu balansnu sabirnicu aktivna. odnosno matricu G y . tako da jednačina za proračun aktivne snage sada izgleda ovako [15]: ∑ (1 + k G γ i ) PGi − ∑ PLi − Pgubitaka = 0 i i nG nP (5. Slijedeće komponente su uključene u sistem jednačina za rješavanje tokova snaga: dok se slijedeće komponente inicijaliziraju nakon rješavanja tokova snaga: Naponski zavisni i ZIP potrošači (Mn i P1) pojavljuju se u obje liste.

i možemo početi sa radom. 65 . Slika 49.5.3. jeste učitati podatke modela koji analiziramo. PSAT prozor Prvo što sada treba uraditi. To se jednostavno radi klikom na File/Open/Data File ili klikom na ikonu „Open“ ili dvostrukim klikom u prozorčiću Data File. Nakon toga otvara nam se glavni prozor kao na slici 49. PSAT se pokreće iz MATLAB-a. Prozor „Load Data File“ u kojem jednostavno odaberemo naš model i kliknemo na „Load“. Otvara nam se slijedeći prozor (slika 50): Slika 50. Rad u PSAT-u Rad u PSAT-u je poprilično jednostavan i potrebno je vrlo malo vremena da se savladaju osnove programa. tako što u komandnu liniju ukucamo naredbu: psat.

Pritiskom na „Settings“ možemo podesiti i ostale opcije. Ako želimo kreirati vlastiti model mreže to se može uraditi korištenjem Simulink-a. kao što su: frekvencija sistema. a rad sa Simulink-om je sličan radu u MATLAB Simulinku. maksimalan broj iteracija za tokove snaga. samo što u PSAT-u imamo veći izbor elemenata koji su prilagođeni potrebama za analizu EES. maksimalan broj iteracija za dinamički proračun. kao i izabrati koju iterativnu metodu želimo prilikom proračuna.Nakon što smo učitali podatke u glavnom prozoru podesimo osnovne postavke. General Settings Nakon toga u glavnom prozoru PSAT-a pokrenemo proračun tokova snaga jednostavnim klikom na Power Flow. tolerancija (greška) dinamičkih proračuna. toleranciju (grešku) za tokove snaga. kao i koje varijable želimo da predstavimo grafički (Slika 51.). Nakon izvršenog proračuna tokova snaga možemo vršiti analizu koju želimo. Slika 51. otvara nam se prozor Simulink biblioteke. 66 . bazna snaga. Klikom na ikonu „Simulink“. a podatke možemo prikazati i grafički i u pisanoj formi. vrijeme početka i kraja simulacije.

Simulink model testne mreže prikazan je na slici 52. što bliži realom sistemu. kako u stacionarnom stanju tako i u dinamičkim uslovima (razni poremećaji u mreži). a pomoću kojeg se mogu prikazati uticaji distribuiranih generatora. Opis mreže Test mreža [9] je zamišljena tako da prestavlja jedan distributivni sistem.6.1. EKV Bus6 T2 Bus8 BusC4 Bus1 Bus10 BusC3 Bus2 BusC1 BusA Bus7 Bus11 Bus9 BusC5 Bus3 BusC6 BusC2 Bus4 BusC7 BusA2 Bus5 BusC8 Slika 52. Test mreža [9] 67 . SIMULACIJE U PSAT-U NA TEST MREŽI 6.

68 . Distribuirani generatori predstavljeni su pomoću modela sinhronog generatora sa automatskim regulatorom napona (AVR). dvije sabirnice 110 kV između kojih su vezana dva paralelna trofazna prenosna voda modelovana pi-modelom (slika 53). a sa distributivnom mrežom su vezani preko regulacionih transformatora 10/0. Prenosni sistem modelovan je pomoću sinhronog generatora (1000 MVA. koji definiše da su te sabirnice ustvari PV čvorovi u mreži. Potrošači su predstavljeni modelom konstantne sanage (PQ model) sa omogućenom konverzijom u model konstantne impedanse ako se prekorače limiti napona Vmin ili Vmax. Na mrežu je vezano šest potrošača i četiri distribuirana generatora. modelovanih pimodelom. Ovaj prenosni sistem za distributivni sistem predstavlja jaku mrežu i ima ulogu balansnog čvora. Svaki potrošač i distribuirani generator su na 0. Model asinhronih generatora nije korišten.Test mreža (slika 52) je ustvari jedna distributivna mreža.4 kV/kV sa konstantnim pomakom (štufom).4 kV naponskom nivou. koja je sa prenosnim sistemom vezana preko transformatora 110/10 kV/kV. 110 kV. Prenosni sistem (jaka mreža) na koji je vezana distributivna mreža Distributivna mreža sastoji se od četiri 10kV kabla i šest 10kV vodova. 50 Hz). Na sabirnicu na koju su vezani generatori vezan je i PV elemenat. jer za sada u BiH ne postoje vjetroelektrane vezane na distributivne mreže. EKV Bus6 T2 Slika 53.

naponski nivo (u kV). a njegova maska (sa podešenjima) na slici 57. koje predstavljaju čvorove u mreži. koja je u test mreži označena kao EKV sabirnica. Simbol sabirnice Za definisanje sabirnice potrebno je da unesemo slijedeće podatke: broj ulaza i izlaza sabirnice (zavisi koliko nam je ulaza i izlaza za tu sabirnicu potrebno). PQ sabirnice..6. PV sabirnice na koje su priključeni generatori (osim balansnog generatora).00 p. (napon) i 0. Slika 54. Simbol i maska PV elementa dati su na slici 58 i 59. PQ i PV sabirnice. moraju imati priključen dodatni PV elemenat koji definiše sabirnicu kao PV čvor. početne vrijednosti napona i faznog ugla i broj (oznaka) područja i regiona kojem sabirnica pripada. Modeli elemenata u test mreži Sabirnice Topologiju svake mreže definišu sabirnice.u. ako su na njih priključeni potrošači konstantne snage (kao što je slučaj u test mreži) ne moraju na sebi imati priključene dodatne elemente. Maska modela sabirnice u PSAT-u izgleda kao na slici 54. Svaka mreža mora imati najmanje jednu balansnu sabirnicu (referentnu sabirnicu). U slučaju da iz nekog ranijeg proračuna znamo vrijednosti napona i ugla. Početne vrijednosti napona i faznog ugla koriste se za proračun tokova snaga i obično se postavljaju na vrijednost 1.2. 69 . Balansna sabirnica na sebi mora imati priključen SW elemenat. čiji je simbol u mreži prikazan na slici 56. a simbol sabirnice dat je na slici 55.00 rad (ugao). te vrijednosti možemo koristiti kao početne. Dakle mreža se sastoji od balansne sabirnice. Maska sabirnice Slika 55.

Maska SW elementa Slika 58. Simbol SW elementa Slika 57. Maska PV elementa 70 .Slika 56. Simbol PV elementa Slika 59.

i 62. Slika 60.Vodovi i kablovi Vodovi i kablovi modelovani su pi-modelom (slika 60). Slika 61. π-model prenosne linije [15] Maske i simboli vodova i kablova prikazane su na slikama 61. Maska i simbol trofaznog voda 71 .

ili F/km) i vrijednosti za ograničenja Imax.Slika 62. podužnu reaktansu (p. Zamjenska π-šema transformatora [15] U test mreži (slika 52. koji za mrežu predstavljaju čvorove PV i PQ tip. koji su potrebni za definisanje vodova i kablova kao elemenata trebamo: snagu (MVA). dozvoljeno je korištenje samo modela sa konstantnim pomjerajem. podužnu otpornost (p.). Pmax i Smax (p. Oba ova tipa mogu mjenjati prenosni odnos pod opterećenjem.u.u. Za transformatore na koje su priključeni distribuirani generatori i potrošači. podužnu sukceptansu (p. frekvenciju (50Hz).) korištena su dva tipa regulacionih transformatora : transformator sa konstantnim pomakom (štufom) i transformator sa kontinuiranim pomakom prenosnog odnosa (LTC). naponski nivo (kV).u.u. dužinu prenosne linije (km). Dok je LTC model korišten kao transformator vezan na balansnu sabirnicu. ili H/km). ili Ω/km). 72 . Transformatori Transformatori se modeluju pomoću pi-zamjenske šeme koja je prikazana na slici 63. Slika 63. Maska i simbol trofaznog kabla Vidimo da od podataka.

Slika 64. i na njima se mogu vidjeti podaci potrebni za podešenja transformatora. Maska i simbol LTC transformatora 73 . i 65. Maska i simbol transformatora sa konstantnim pomjerajem prenosnog odnosa (štufe) Slika 65.Maske i simboli za oba korištena modela transformatora date su na slikama 64.

Svaka mreža mora da ima najmanje jedan balansni generator. Maska balansnog generatora Slika 67.Simbol sinhronog generatora dat je na slici 68. Simbol sinhronog generatora 74 . Maska distribuiranog generatora Slika 68. Slika 66. Maska i podešenja za balansni generator data su na slici 66. a maska i podešenja za distribuirane generatore data su na slici 67.Generatori Svi generatori u mreži su sinhroni.

a koji u slučaju prekoračenja limita za Vmax i Vmin mogu biti konvertovani u potrošače konstantne impedanse. Slika 69. Simbol i maska sa podešenjima za PQ potrošače dati su na slici 70. Simbol AVR dat je na slici 69. Slika 70. Maska i simbol automatskog regulatora napona (AVR) Potrošači PSAT podržava veliki broj modela potrošača. U test mreži korišteni su potrošači modelovani PQ modelom konstantne snage. Maska i simbol PQ potrošača konstantne snage 75 . koji je modelovan maskom prikazanoj na slici 69.Svaki distribuirani generator ima i automatski regulator napona AVR.

profil faznog ugla.ca website: http://thunderbox.6. a ukupna potrošnja u mreži je 6 MW.uwaterloo.0 Author: Federico Milano. Nakon izvršenog proračuna tokova snaga dobijeni su slijedeći rezultati (dati u formi statičkog izvještaja): POWER FLOW REPORT P S A T 2.uwaterloo. Proizvodnja distribuiranih generatora je manja od potrošnje u distributivnoj mreži (Pg <Pp) Za ovaj slučaj svaki distribuirani generator podešen je tako da proizvodi 1 MW. Tabela 11. prikazani nazivi sabirnica kao u test mreži i njima odgovarajući brojevi koje je generisao PSAT.mdl Date: 23-Apr-2008 16:35:01 76 .3. složeni su po brojevima sabirnica koji ne odgovaraju oznakama u test mreži. Rezultati proračuna i simulacija za različite slučajeve Rezultati. Dakle ukupna distribuirana proizvodnja iznosi 4 MW. (c) 2002-2007 e-mail: fmilano@thunderbox. prikazani grafički po sabirnicama (naponski profil. proizvodnja i potrošnja aktivne i reaktivne snage). Oznake sabirnica za grafički prikaz rezultata Naziv sabirnice u Odgovarajući broj sabirnice test mreži koji je generisao PSAT 1 Bus1 2 Bus10 3 Bus11 4 Bus2 5 Bus3 6 Bus4 7 Bus5 8 Bus6 9 Bus7 10 Bus8 11 Bus9 12 BusA 13 BusA2 14 BusC1 15 BusC2 16 BusC3 17 BusC4 18 BusC5 19 BusC6 20 BusC7 21 BusC8 22 EKV 23 T2 6. U tabeli 11.ca/~fmilano File: C:\MATLAB7\work\pg_manjeod_pp2. Te brojeve sabirnica PSAT generiše automatski. a svaki potrošač tako da troši po 1 MW.1.0.3.

049987 -5.04457 BusC8 1.06173 BusC4 0.44747 1 77 .4E-14 3.013025 Bus4 1.008403 1.00327 -0.065324 EKV 1.7E-15 -2.00197 Bus10 0.037464 0.] 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0.u.175168 1.7E-15 -3.06273 BusC6 1 0.004398 -0.] [rad] Bus1 1.61E-14 -4.] 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 1 1 1 1 1 0 1 0 0 0 Q load [p.012613 Bus5 1.6E-14 3.06 0.u.22E-16 7.u.4E-15 -2.1E-13 2.012329 0.7E-14 1.012674 Bus6 1.34577 -6.7E-06 Bus7 1.008395 0.010375 -0.06257 BusC3 0.993044 -0.u.06 0.065414 BusC1 0.405122 0.] Power rate [MVA] POWER FLOW RESULTS Bus V phase [p.976012 -0.4E-15 -2.26E-14 -5.198303 1.075431 BusC7 1.982377 -0.0027 Bus9 1.99202 -0.06 0.53E-11 0 1 P gen [p.05288 BusC2 0.003678 BusA 1 0.7E-16 2.9E-15 -3.018737 0.9E-17 2.85E-14 -2.023422 1 1.u.11E-16 0.] 1.] Maximum Q mismatch [p.00167 STATE VARIABLES m_Ltc_1 delta_Syn_1 omega_Syn_1 delta_Syn_2 omega_Syn_2 e1q_Syn_2 e1d_Syn_2 e2q_Syn_2 e2d_Syn_2 delta_Syn_3 omega_Syn_3 23 11 11 5 6 4 2.24764 -0.2E-15 1 1 -8.63E-14 5.65E-14 -1.] -1.82E-14 Q gen [p.007391 -0.4E-14 -7.734811 3E-13 P load [p.018431 0.9E-16 -6.u.u.030267 0.06118 BusC5 0.4E-15 -2.96E-11 4.997933 -0.991691 -0.11E-14 -7.005474 Bus3 1.53E-11 4.NETWORK STATISTICS Buses: Lines: Transformers: Generators: Loads: SOLUTION STATISTICS Number of Iterations: Maximum P mismatch [p.6E-17 -0.7E-14 -2.98897 -0.45E-14 -1.77E-16 3.00212 Bus11 0.44E-15 1.3E-15 1.207101 1.06 0 0 0 1.66662 1 0.00235 Bus2 1.00375 Bus8 1.00649 -0.938975 0.06 0.45346 1.05 0 T2 1.06 0 0.33E-16 1 0 1 2.059153 BusA2 1 0.8E-15 -0.05 0.

05 2.175168 1.87457 1 2.230174 1.971373 0.997308 1.46035 2.94842 1.175168 2.980028 -3.934287 0.003369 1.24764 1.45346 2.549769 1 0.734811 1.921673 0.043846 -4.010375 1.34577 2.e1q_Syn_3 e1d_Syn_3 e2q_Syn_3 e2d_Syn_3 delta_Syn_4 omega_Syn_4 e1q_Syn_4 e1d_Syn_4 e2q_Syn_4 e2d_Syn_4 delta_Syn_5 omega_Syn_5 e1q_Syn_5 e1d_Syn_5 e2q_Syn_5 e2d_Syn_5 vm_Exc_1 vr1_Exc_1 vr2_Exc_1 vf_Exc_1 vm_Exc_2 vr1_Exc_2 vr2_Exc_2 vf_Exc_2 vm_Exc_3 vr1_Exc_3 vr2_Exc_3 vf_Exc_3 vm_Exc_4 vr1_Exc_4 vr2_Exc_4 vf_Exc_4 OTHER ALGEBRAIC VARIABLES vf_Syn_1 pm_Syn_1 p_Syn_1 q_Syn_1 vf_Syn_2 pm_Syn_2 p_Syn_2 q_Syn_2 vf_Syn_3 pm_Syn_3 p_Syn_3 q_Syn_3 vf_Syn_4 pm_Syn_4 p_Syn_4 q_Syn_4 vf_Syn_5 pm_Syn_5 p_Syn_5 q_Syn_5 0.230174 1 1.07484 2.035512 1 0.238794 -4.03742 1.070285 2.974211 1 2.036891 1 78 .989822 1.997308 1.03742 1.003342 -3.99462 1.043663 1 -0.974211 1.578087 0.787482 0.494501 0.385734 0.296418 1.041392 1 -0.814356 0.04702 1 -0.

060045 0.05581 0.92061 0.08758 -1.062618 0.000718 0.058827 0.121959 0.118827 0.37E-06 8.066054 0.204385 1.01026 -1.u.u.120541 -0.06 0.431952 -0.00398 0.010613 Q Loss [p.060169 0.121356 0.46E-06 -0.006332 0.010198 0.00027 0.0308 -1.] -0.000718 0.6161 -0.035788 1.010399 1.248496 0.46E-06 -0.023102 0.06649 -2.12216 0.071132 0.001888 0.004539 0.001418 0.002125 0.05321 0.41502 0.010399 0.004118 2.496058 -0.001418 0.24452 -0.98939 Q Flow [p.] -0.] 0.060541 0.006704 LINE FLOWS From Bus To Bus T2 T2 Bus10 Bus4 Bus1 Bus2 Bus9 Bus3 EKV EKV Bus7 Bus8 BusC1 BusC4 Bus1 Bus2 Bus10 Bus11 Bus5 Bus8 Bus3 T2 Bus4 Bus6 Bus6 Bus1 T2 Bus2 Bus8 BusA Line 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 P Flow [p.u.55212 -0.] 0.554187 0.002488 0.006332 0.010177 0.087584 1.05243 1.0333 -1 -1 -0.34577 0.004118 2.010535 0.016867 -0.062618 79 .07103 2.u.98469 -0.01054 0.060045 0.12054 -0.025163 0.841226 P Loss [p.198003 1.002488 0.062159 0.010261 0.] 0.92061 -0.207101 1.37E-06 0.vref_Exc_1 vref_Exc_2 vref_Exc_3 vref_Exc_4 0.49393 0.120045 0.24764 0.009971 0.43222 0.u.] 0.207101 1.00027 0.060169 0.003193 3.122159 -0.002066 0.u.010177 0.004539 0.12316 -0.05321 0.61682 0.010177 1.002125 0.001888 0.175151 Q Flow [p.02727 -1.37E-06 0.u.867406 0.06 -0.013436 0.00034 0.957122 -0.025163 0.41183 -0.988804 0.010261 1 1.030665 -0.u.009971 1.001001 0.030822 1.011196 0.01137 0.200334 LINE FLOWS From Bus To Bus Bus2 Bus10 Bus11 Bus5 Bus8 Bus3 T2 Bus4 Bus6 Bus6 Bus1 T2 Bus2 Bus8 BusA Bus4 Bus7 BusA2 Bus10 Bus11 BusC6 BusC8 Bus6 T2 T2 Bus10 Bus4 Bus1 Bus2 Bus9 Bus3 EKV EKV Bus7 Bus8 BusC1 BusC4 Bus1 BusC7 BusC2 Bus9 BusC3 BusC5 Bus3 Bus5 T2 Line 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 P Flow [p.867406 -0.001798 -0.001798 -0.05321 -0.94369 0.013436 0.990541 0.00034 0.003193 3.45346 0.08758 1.010198 0.009459 0.087584 -1.010535 1 1 2.05321 -0.01137 0.19E-05 8.120169 -0.14949 -0.001001 0.00398 0.151291 0.000589 Q Loss [p.273879 1.012056 0.] 0.97917 -0.002066 0.010613 0.19E-05 8.03066 0.012149 1.010198 1 1.310261 P Loss [p.061356 0.02276 -0.37E-06 8.] 0.

36 0.9888 -1 -1 -0.] TOTAL LOAD REAL POWER [p.006704 GLOBAL SUMMARY REPORT TOTAL GENERATION REAL POWER [p.2 0 0 5 10 Bus # 15 20 25 Slika 71.524595 -0.u.u.06 0.062159 0.535034 Naponski profil u mreži po sabirnicama.17456 -0.010399 0.012056 0.] TOTAL LOSSES REAL POWER [p.071132 0.06 -0.] REACTIVE POWER [p.061356 0.010261 0.06 0.83452 0. proizvodnja i potrošnja aktivne i reaktivne snage dati su na slikama 71.058827 0.06 -0.009971 0.8 0.4 0.BusC7 BusC2 Bus9 BusC3 BusC5 Bus3 Bus5 T2 Bus4 Bus7 BusA2 Bus10 Bus11 BusC6 BusC8 Bus6 16 17 18 19 20 21 22 23 -1 -1 -0.060541 0.] 0.u. Voltage Magnitude Profile 1. Naponski profil po sabirnicama 80 .175168 0.u.] 6. 73 i 74.6 0.u.u.05581 0.] REACTIVE POWER [p.] REACTIVE POWER [p.15129 -1.000589 0.066054 0. uglovi.175168 0.895034 6 0.009459 0.99054 -2. 72.u.411826 -0.011196 0.98794 -0.2 1 V [p.4 1.010535 0.

5 1 0.5 P G .] 0 5 10 Bus # 15 20 25 Slika 73.08 0 5 10 Bus # 15 20 25 Slika 72.u.PL [p. Profil faznog ugla napona po sabirnicama Real Power Profile 2.02 -0.04 -0.06 0.Voltage Phase Profile 0.04 0.08 0.02 θ [rad] 0 -0. Proizvodnja i potrošnja aktivne snage po sabirnicama 81 .06 -0.5 2 1.5 0 -0.5 -1 -1.

Proizvodnja i potrošnja reaktivne snage po sabirnicama Iz dobijenih rezultata možemo zaključiti slijedeće: .„Manjak“ reaktivne snage injektira se u distributivnu mrežu iz prenosne mreže. . za reaktivnu snagu.Ukupni gubici iznose 0.QL [p.Generator na sabirnici Bus C8 (21) proizvodi 0.Manjak snage nadoknađuje se iz prenosnog sistema.] 1 0.Naponi ostaju u dozvoljenim granicama.u. .u.u. dok svi ostali distribuirani generatori rade u poduzbuđenom režimu (troše reaktivnu snagu).u. (0.207101 MVAr.4 kV).Izlazni napon generatora na sabirnici Bus C8 (21) podešen je na 1. za aktivnu snagu i 0. . 82 .Sva aktivna snaga proizvedena od strane distribuiranih generatora.05 p.5 0 -0.u.5 QG .175168 p. .Razlog zbog kojeg generatori rade u poduzbuđenom režimu je taj što je njihov izlazni napon podešen na 1 p. potroši se u distributivnoj mreži. (0.535034 p.Reactive Power Profile 2 1.5 0 5 10 Bus # 15 20 25 Slika 74. . . .42 kV).

0 Author: Federico Milano.058775 Bus5 1.06 0.071239 Bus6 1.75E-14 6.004199 -3E-05 Bus11 1.38E-15 P load [p.22E-14 7.] Maximum Q mismatch [p.2E-16 6.55E-11 0 1 P gen [p.012321 0.046214 Bus4 1.6E-15 7.005369 BusA 1 0.5 MW.0.4E-16 Q gen [p.988962 -0.060842 BusA2 1 0.29E-13 8.00111 -5.016905 0.22E-15 3.033416 0.55E-17 -4.06 0.2.06 83 .042907 0.06 0.00101 Bus9 1.] Power rate [MVA] POWER FLOW RESULTS Bus V phase [p.] 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0.u.86E-15 -1.ca/~fmilano File: C:\MATLAB7\work\pg_jednako_pp2_mdl Date: 06-Apr-2008 15:29:15 NETWORK STATISTICS Buses: Lines: Transformers: Generators: Loads: SOLUTION STATISTICS Number of Iterations: Maximum P mismatch [p.5 1 0.24751 -0.7E-14 5.] 8. Ukupna distribuirana potrošnja u sistemu iznosi 4MW i jednaka je ukupnoj potrošnji od 4MW.7E-14 1 1 -4.84E-12 -2.uwaterloo.u.067104 BusC1 1. Proizvodnja distribuiranih generatora jednaka je potrošnji u distributivnoj mreži (Pg = Pp) Distribuirani generatori podešeni su tako da proizvode po 1 MW.3E-15 -1.6.4E-16 6.34564 -1.5 1 Q load [p.] 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0.61E-16 -7.995198 -0.] [rad] Bus1 1. Nakon izvršenog proračuna tokova snaga dobijen je slijedeći statički izvještaj: POWER FLOW REPORT P S A T 2.023313 Bus3 1.ca website: http://thunderbox.u.3. dva potrošača podešena su tako da troše po 1 MW.00439 -0.5E-15 2.007383 -0.u.02895 BusC4 0.] 5.u.67E-15 -1. dok su preostala četiri potrošača podešena tako da troše po 0.6E-11 -1.1E-14 2.28E-14 -1.5E-13 1.1E-14 1.00027 Bus10 1.u.006482 -0.00206 Bus8 1.05949 23 11 11 5 6 4 1.992012 -0.030067 0.8E-14 5.049986 5.58E-15 2.26E-14 -1.62E-14 -0.9E-15 1. (c) 2002-2007 e-mail: fmilano@thunderbox.6E-05 Bus2 1.00488 BusC2 0.u.06088 BusC3 0.66E-16 5.uwaterloo.008029 -0.13E-15 -3.13E-06 Bus7 1.

087924 1 1.989798 1.886364 1 0.5 0 0.941964 1 2.07497 2.03148 0.17585 2.024696 1 1.109785 0.261977 0.06 0 0.99473 -3.003384 -3.934276 0.921651 0.002594 1 1.2E-13 0.02916 0.55133 1 0.296538 1.10517 1 0.136099 0 2.66E-16 1 3.449033 1 0.010366 -0.89E-16 1 0.08E-05 6.036631 0.037485 1 2.034369 0.094874 -4.494612 0.385853 0.997349 OTHER ALGEBRAIC VARIABLES vf_Syn_1 1.85955 2.578199 0.988777 1 2.136215 0.06 0 0 0 STATE VARIABLES m_Ltc_1 delta_Syn_1 omega_Syn_1 delta_Syn_2 omega_Syn_2 e1q_Syn_2 e1d_Syn_2 e2q_Syn_2 e2d_Syn_2 delta_Syn_3 omega_Syn_3 e1q_Syn_3 e1d_Syn_3 e2q_Syn_3 e2d_Syn_3 delta_Syn_4 omega_Syn_4 e1q_Syn_4 e1d_Syn_4 e2q_Syn_4 e2d_Syn_4 delta_Syn_5 omega_Syn_5 e1q_Syn_5 e1d_Syn_5 e2q_Syn_5 e2d_Syn_5 vm_Exc_1 vr1_Exc_1 vr2_Exc_1 vf_Exc_1 vm_Exc_2 vr1_Exc_2 vr2_Exc_2 vf_Exc_2 vm_Exc_3 vr1_Exc_3 vr2_Exc_3 vf_Exc_3 vm_Exc_4 vr1_Exc_4 vr2_Exc_4 vf_Exc_4 1.9947 1.003356 2.010366 84 .64384 1.923673 0.97755 1.16E-14 -0.877111 -0.882479 -4.243877 -2.991969 1.992078 1 1.5E-13 3.043912 -4.12104 0.5 0 0 0 0.05 1.93E-15 -0.BusC5 BusC6 BusC7 BusC8 EKV T2 0.

002488 0.000653 Q Loss [p.058648 0.pm_Syn_1 p_Syn_1 q_Syn_1 vf_Syn_2 pm_Syn_2 p_Syn_2 q_Syn_2 vf_Syn_3 pm_Syn_3 p_Syn_3 q_Syn_3 vf_Syn_4 pm_Syn_4 p_Syn_4 q_Syn_4 vf_Syn_5 pm_Syn_5 p_Syn_5 q_Syn_5 vref_Exc_1 vref_Exc_2 vref_Exc_3 vref_Exc_4 1.98889 P Loss [p.988777 1.041389 1 -0.017388 0.002066 0.] 0.200338 LINE FLOWS From Bus To Bus Bus2 Bus10 Bus11 Bus5 Bus8 Bus3 T2 Bus4 Bus6 Bus6 Bus1 T2 Bus2 Bus8 BusA Bus4 Bus7 BusA2 Bus10 Bus11 BusC6 BusC8 Bus6 T2 T2 Bus10 Bus4 Bus1 Bus2 Bus9 Bus3 EKV EKV Bus7 Bus8 BusC1 BusC4 Bus1 BusC7 BusC2 Bus9 BusC3 BusC5 Bus3 Bus5 T2 Line 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 P Flow [p.16E-06 9.85955 2.001418 0.043659 1 -0.00027 0.01425 0.087924 1.50258 0.554053 0.34564 0.0023 -0.64384 2.u.502496 1.000245 0.000977 0.083221 0.012149 1.0752 -0.010261 1 0.010261 0.49444 0.010198 1 0.075202 -0.015202 0.037485 1.243877 2.001888 0.49444 -1.055167 1 -0.12193 1.431817 -1.05321 0.34564 2.102591 0.16E-06 0.997349 1.12017 -0.002496 0.502577 1 1 0.048711 0.00669 -0.199473 1.011195 0.85955 1.014145 0.0397 -1.12196 0.007704 0.003305 -0.u.882479 1.204391 1.004118 0.u.062614 0.023101 1.002561 0.243877 0.982612 0.96215 0.24751 1.06017 0.010613 0.074725 0.15055 -0.020901 0.243859 Q Flow [p.007423 85 .] 0.] -1.067815 1 -0.015107 0.035787 0.05321 -0.001549 0.07425 0.006175 0.060542 0.414883 -1.014725 0.64384 -0.014541 9.459296 -0.502561 0.430609 -0.8533 -0.u.24751 0.002415 0.075107 0.502415 1.98469 0.009275 0.083457 0.12193 -0.209487 1.869465 -1.] 0.066049 0.003193 0.7693 0.002577 0.120542 -0.010198 0.00034 0.

06 -0.u. 76.006175 0.015107 0.151531 0.] 0.] TOTAL LOAD REAL POWER [p.042001 1.] REACTIVE POWER [p.988805 -0.121939 -1.06 0.066049 0.121939 0.017388 0.02276 -1.01026 -1.411691 -0.05321 0.06 0.u.441239 -0. proizvodnja i potrošnja aktivne i reaktivne snage dati su na slikama 75.41169 1.965451 -0.009275 0.014145 0.] REACTIVE POWER [p.0023 -0.102591 0.43209 1.98585 -0. 86 .u.007423 GLOBAL SUMMARY REPORT TOTAL GENERATION REAL POWER [p.06 0.5 -1 -0.55199 -0.98261 -0.01425 0.00034 0.44475 0.82075 1.861 0.5 -0.] 1.441239 1.010613 0.] 0.98939 -0.310125 -0.5 -1 -0.u. faznog ugla.007704 0.002415 0.062614 0. 77 i 78.06 -0.010261 0.003305 -0.011195 0.98147 P Loss [p.001888 0.060542 0.083457 0.37196 0.012861 0.u.u.5 -0.] TOTAL LOSSES REAL POWER [p.727295 0.075447 0.000653 Q Loss [p.015202 0.425933 Profili napona.16E-06 0.004118 0.020901 0.243877 0.002577 0.36 0.96171 -0.u.] REACTIVE POWER [p.002561 0.000245 0.003193 0.014541 9.058648 0.243877 0.u.u.010198 0.000977 0.778571 -0.001549 0.014725 0.u.05321 -0.] 4.16E-06 9.962146 -2.785933 4 0.001418 0.98881 -0.06017 0.002488 0.06 -0.LINE FLOWS From Bus To Bus T2 T2 Bus10 Bus4 Bus1 Bus2 Bus9 Bus3 EKV EKV Bus7 Bus8 BusC1 BusC4 Bus1 BusC7 BusC2 Bus9 BusC3 BusC5 Bus3 Bus5 T2 Bus2 Bus10 Bus11 Bus5 Bus8 Bus3 T2 Bus4 Bus6 Bus6 Bus1 T2 Bus2 Bus8 BusA Bus4 Bus7 BusA2 Bus10 Bus11 BusC6 BusC8 Bus6 Line 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 P Flow [p.12054 -0.24321 Q Flow [p.048711 0.00027 0.002066 0.0333 -0.002496 0.] -0.504125 -0.

05 θ [rad] 0 -0.1 0.6 0.05 -0. Profil faznog ugla napona po sabirnicama 87 .8 0.Voltage Magnitude Profile 1.1 0 5 10 Bus # 15 20 25 Slika 76. Naponski profil po sabirnicama Voltage Phase Profile 0.] 0.4 1.2 1 V [p.2 0 0 5 10 Bus # 15 20 25 Slika 75.u.15 0.4 0.

u.5 -1 -1.5 1 0. Proizvodnja i potrošnja aktivne snage po sabirnicama Reactive Power Profile 3 2.5 2 1.] 0 -0.PL [p.Real Power Profile 1. Proizvodnja i potrošnja reaktivne snage po sabirnicama 88 .5 0 5 10 Bus # 15 20 25 Slika 77.5 -1 QG .5 1 0.] 0 5 10 Bus # 15 20 25 Slika 78.QL [p.5 0 -0.5 P G .u.

uwaterloo. (c) 2002-2007 e-mail: fmilano@thunderbox. .3. .Došlo je do malog povećanja napona po sabirnicama (u odnosu na predhodni slučaj).Svi generatori i svi potrošači u mreži troše reaktivnu snagu (poduzbuđeni režim rada generatora). tako da je ukupna proizvodnja jednaka 4 MW.9E-11 0 1 89 .Aktivna snaga koja se vuče iz prenosnog sistema pokriva gubitke u distributivnoj mreži. „vuče“ se iz prenosnog sistema. Distribuirani generatori proizvode svaki po 1 MW aktivne snage. 6.243877 p.] Maximum Q mismatch [p. Proizvodnja distribuiranih generatora je veća od potrošnje u distributivnoj mreži (Pg > Pp) Svi potrošači su podešeni tako da troše po 0. tako da ukupna potrošnja iznosi 1.8 MW.] Power rate [MVA] 23 11 11 5 6 4 2.3 MW.ca/~fmilano File: C:\MATLAB7\work\radni41_mdl Date: 06-Apr-2008 15:32:40 NETWORK STATISTICS Buses: Lines: Transformers: Generators: Loads: SOLUTION STATISTICS Number of Iterations: Maximum P mismatch [p. .u.ca website: http://thunderbox.u.425933 p.Ukupni gubici u ovom slučaju iznose 0. sva reaktivna snaga potrebna distributivnoj mreži.Sva distribuirana proizvodnja aktivne snage troši se u distributivnoj mreži. ali naponski nivoi ostaju u zadovoljavajućim granicama (zbog uticaja jake mreže i podešenja AVR generatora).0 Author: Federico Milano. za reaktivnu snagu (u odnosu na predhodni slučaj došlo je do smanjenja gubitaka reaktivne snage i neznatnog povećanja gubitaka aktivne snage u mreži). .Da bi se održale zadovoljavajuće naponske prilike. za aktivnu snagu i 0.uwaterloo.0. Nakon izvršenog proračuna tokova snaga dobijen je slijedeći izvještaj: POWER FLOW REPORT P S A T 2.u.3. .u.Za ovaj slučaj važi slijedeće: .

16E-15 -0.998085 -0.2E-13 P load [p.010058 0.u.8E-16 -3.93E-15 -2.POWER FLOW RESULTS Bus V phase [p.05 0 T2 1.6E-15 -1.5E-14 1 1 3.014231 0.045788 2.34565 -7.931027 0.43E-14 -3.] -2.040971 0.31387 -0.003527 Bus9 1.3 0.010431 0.2E-15 2.147414 EKV 1.06 0 0.005202 Bus8 1.06 0 0 0 1.325592 0.] 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0.98056 3.3 0.007199 BusA 1 0.010367 0.001851 STATE VARIABLES m_Ltc_1 delta_Syn_1 omega_Syn_1 delta_Syn_2 omega_Syn_2 e1q_Syn_2 e1d_Syn_2 e2q_Syn_2 e2d_Syn_2 delta_Syn_3 omega_Syn_3 e1q_Syn_3 e1d_Syn_3 e2q_Syn_3 e2d_Syn_3 delta_Syn_4 omega_Syn_4 e1q_Syn_4 e1d_Syn_4 e2q_Syn_4 e2d_Syn_4 delta_Syn_5 omega_Syn_5 e1q_Syn_5 P gen [p.006646 0.2E-14 -5E-14 1.973576 1.9E-11 6.028318 Bus3 1.52157 0.06 0.] 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0.212614 1 0.202089 0.2E-14 7.8E-14 -0.002063 Bus11 1.02062 1 1.004784 0.94215 8.45E-15 -2.068935 BusC1 1.005675 Bus10 1.520113 1 0.296533 1.6E-16 1 -1.01335 BusC5 0.5E-05 Bus7 1.085548 90 .081845 Bus6 1.u.009753 0.06 0.981018 1 0.01488 BusC6 1 0.8E-15 -3.1E-14 -3.003397 -0.011801 BusC2 1.05011 0.01493 BusC4 1.u.3 0 0 0 Q load [p.1E-16 2.] 1.04999 1.26E-12 -4.11807 BusC7 1.5E-16 -5.906546 -0.78E-16 7.78E-16 2.999867 1.00217 Bus2 1.4E-15 -4.57E-14 Q gen [p.01168 BusC3 0.035628 0.18E-14 -1.89E-16 -1.9E-15 4.06 0.u.067211 BusA2 1 0.77E-14 6.4E-14 1.] [rad] Bus1 1.036661 -0.06 0.6E-15 -6.u.99996 -0.3 0 0.3 0.9E-13 7.034518 0.77E-16 1 -5.020818 0.8E-15 2.003089 -0.7E-14 -7.068085 Bus5 1.3E-15 -3.553165 1 0.012322 0.3 0.934276 0.03772 0.052206 BusC8 1 0.003357 2.053937 Bus4 1.73728 5.02E-15 -0.494608 0.

014541 -4.076499 1 -0.842817 -0.94215 -1.003382 -3.027703 -4.177901 1 2.000565 Q Loss [p.93E-05 91 .042842 1 -0.19024 0.94215 3.0084 1 2.31387 1.] -2.24564 -0.13116 -0.u.] 1.185872 -4.] 0.043659 1 -0.200338 LINE FLOWS From Bus To Bus Bus2 Bus10 Bus11 T2 T2 Bus10 Line 1 2 3 P Flow [p.73728 2.e1d_Syn_5 e2q_Syn_5 e2d_Syn_5 vm_Exc_1 vr1_Exc_1 vr2_Exc_1 vf_Exc_1 vm_Exc_2 vr1_Exc_2 vr2_Exc_2 vf_Exc_2 vm_Exc_3 vr1_Exc_3 vr2_Exc_3 vf_Exc_3 vm_Exc_4 vr1_Exc_4 vr2_Exc_4 vf_Exc_4 OTHER ALGEBRAIC VARIABLES vf_Syn_1 pm_Syn_1 p_Syn_1 q_Syn_1 vf_Syn_2 pm_Syn_2 p_Syn_2 q_Syn_2 vf_Syn_3 pm_Syn_3 p_Syn_3 q_Syn_3 vf_Syn_4 pm_Syn_4 p_Syn_4 q_Syn_4 vf_Syn_5 pm_Syn_5 p_Syn_5 q_Syn_5 vref_Exc_1 vref_Exc_2 vref_Exc_3 vref_Exc_4 0.04287 2.30094 Q Flow [p.0602 1 -0.u.60244 -0.021435 1.021435 1 2.010367 1.000357 8.218587 1.3558 2.010675 0.] 0.07376 -0.9947 1.997348 1.0084 1.067502 0.177901 1.905135 1 2.045788 2.06554 P Loss [p.98056 1.08533 -1.997348 1.u.34565 2.0168 2.002255 0.20277 1.u.201454 1.

005485 0.300936 0.000171 0.31387 0.010985 0.604695 0.000995 Q Loss [p.023577 0.00093 0.019832 1.015436 0.30094 1 1 -1.414888 -1.065488 -0.011721 0.074116 0.30091 0.50987 -0.000995 0.971088 0.115729 0.300875 0.73728 -0.655933 0.97107 -0.019615 0.] 2.084432 0.000357 8.00091 0.065485 -0.6361 -0.09629 0.000565 0.385777 -0.011721 0.971088 0.005523 0.003136 -0.001207 0.004118 0.97107 -0.010985 0.010675 0.00016 0.000936 0.003193 0.011195 0.00093 0.005485 0.100021 -0.3 -0.522894 1.06 0.019832 1.000875 0.3 -0.] 0.57609 0.93E-05 0.074116 0.u.444387 -1.u.41E-05 1.30093 1 0.95681 0.99667 0.001207 0.005523 0.] 0.0532 -0.980385 -0.005488 0.620665 -0.98881 -0.00093 0.94218 -1.091071 0.019615 0.00016 0.064812 0.115729 0.011315 LINE FLOWS From Bus To Bus T2 T2 Bus10 Bus4 Bus1 Bus2 Bus9 Bus3 EKV EKV Bus7 Bus8 BusC1 BusC4 Bus1 BusC7 BusC2 Bus9 BusC3 BusC5 Bus3 Bus5 T2 Bus2 Bus10 Bus11 Bus5 Bus8 Bus3 T2 Bus4 Bus6 Bus6 Bus1 T2 Bus2 Bus8 BusA Bus4 Bus7 BusA2 Bus10 Bus11 BusC6 BusC8 Bus6 Line 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 P Flow [p.378682 -0.0532 -0.687914 -1.096292 -3.023577 0.44371 2.00046 0.065033 0.98038 1.411696 -0.06516 0.065523 0.510032 0.152179 0.94317 Q Flow [p.000672 0.30093 0.000171 0.4117 1.98456 -0.00516 0.34565 0.000737 0.68671 1.98469 0.41E-05 1.3 -0.003729 0.003729 0.003136 -0.17814 0.0532 -0.0532 -0.00046 0.065633 1.065544 -0.57609 -1.06 -0.005369 0.98056 3.002255 0.41E-05 0.54655 0.005544 0.004118 0.00094 0.06 -0.00516 0.011315 92 .067502 0.005369 0.98901 -0.008388 -0.38504 0.000737 0.011195 0.06 -0.301101 -0.522894 -0.06 0.41E-05 0.00094 0.00093 0.301504 -0.30093 1 0.] -1.065369 0.131512 0.u.003193 0.06 0.000875 0.u.064812 0.066049 0.091071 0.015436 0.3 -0.000672 0.828349 1.3 -0.988805 -0.005488 0.00091 0.06549 -0.16518 -1.066049 0.14086 P Loss [p.005544 0.Bus5 Bus8 Bus3 T2 Bus4 Bus6 Bus6 Bus1 T2 Bus2 Bus8 BusA Bus4 Bus7 BusA2 Bus10 Bus11 BusC6 BusC8 Bus6 Bus4 Bus1 Bus2 Bus9 Bus3 EKV EKV Bus7 Bus8 BusC1 BusC4 Bus1 BusC7 BusC2 Bus9 BusC3 BusC5 Bus3 Bus5 T2 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 0.000936 0.3 -0.168318 1.

81 i 82.36 0.8 0.668431 1.] REACTIVE POWER [p.u.4 0. kao i proizvodnja i potrošnja aktivne i reaktivne snage.8 0.u. Voltage Magnitude Profile 1. 80.u.u.2 0 0 5 10 Bus # 15 20 25 Slika 79.u. po sabirnicama dati su na slikama 79.2 1 V [p.] TOTAL LOSSES REAL POWER [p.] 2.u.] REACTIVE POWER [p.257853 0. Profil napona po sabirnicama 93 .] REACTIVE POWER [p.] TOTAL LOAD REAL POWER [p.u.6 0.] 0.308431 Profili napona i faznog ugla.057853 0.GLOBAL SUMMARY REPORT TOTAL GENERATION REAL POWER [p.4 1.

Voltage Phase Profile 0.16 0.14 0.12 0.1 0.08 0.06 0.04 0.02 0 -0.02

θ [rad]

0

5

10 Bus #

15

20

25

Slika 80. Profil faznog ugla napona po sabirnicama
Real Power Profile 1.5

1

0.5 P G - PL [p.u.]

0

-0.5

-1

-1.5

-2

0

5

10 Bus #

15

20

25

Slika. 81. Proizvodnja i potrošnja aktivne snage

94

Reactive Power Profile 3.5 3 2.5 2 QG - QL [p.u.] 1.5 1 0.5 0 -0.5 -1

0

5

10 Bus #

15

20

25

Slika 82. Proizvodnja i potrošnja reaktivne snage

Zaključci: - „Višak“ aktivne snage proizvedene od strane distribuiranih generatora, apsorbuje prenosni sistem. - Došlo je do porasta napona na svim sabirnicama, ali se naponske prilike održavaju u dozvoljenim granicama zbog uticaja jake mreže i podešenja AVR distribuiranih generatora (generatori rade u poduzbuđenom režimu – iz mreže vuku reaktivnu snagu). - Sva reaktivna snaga vuče se iz prenosnog sistema. - Generatori troše reaktivnu snagu, što znači da rade u poduzbuđenom režimu. - Gubici u mreži su 0,257853 p.u. aktivne snage i 0,308431 p.u. reaktivne snage. - Vidimo da su se gubici reaktivne snage smanjili u odnosu na predhodna dva slučaja, ali su se gubici aktivne snage povećali.

95

7. ZAKLJUČAK

Distribuirani generatori su generatori manjih snaga, koji se priključuju direktno na distributivnu mrežu i koji za pogon koriste obnovljive izvore energije ili viškove energije iz nekog drugog tehnološkog (proizvodnog) procesa, npr. višak tehnološke pare iz gradskih toplana. Energetska kriza nastala zbog ograničenih rezervi fosilnih goriva, kao i povećanje ekološke svijesti i pokušaj smanjenja štetnih uticaja na životnu okolinu aktuelizirali su upotrebu obnovljivih izvora energije u proizvodnji električne energije. Zbog toga za očekivati je da se distribuirani generatori sve više počnu koristiti u praksi. Povećanjem broja distribuiranih generatora, veoma je značajno proučiti i istražiti njihov uticaj na distributivne mreže i cjelokupan EES. Distribuirani generatori utiču na: • tokove snaga, • kvalitet električne energije, • naponske prilike u distributivnoj mreži, • snagu kratkog spoja distributivne mreže, • zaštitu, • stabilnost sistema, • gubitke u distributivnoj mreži, • prenosni sistem, • proizvodni sistem itd. Uticaj distribuiranih generatora, posebno kada je u pitanju kvalitet električne energije u distributivnoj mreži, kao i njihov u ticaj na gubitke u distributivnoj mreži, može biti i pozitivan i negativan, zavisno od njihovog značaja, snage, mjesta i načina priključenja, kao i režima rada. Distribuirane generatore ne treba posmatrati kao isključivo „pozitivnu“ ili „negativnu“ pojavu u distributivnom sistemu, nego je potrebno izvršiti ozbiljne studije njihovog uticaja te u skladu sa time donjeti i u praksi usvojiti određena tehnološka, mrežna, administrativna, tržišna i ekonomska pravila i standarde, kako bi se njihov negativan uticaj sveo na minimum, a pozitivan uticaj doveo na maksimum.

96

Ožegović „Električne mreže I“. E. Web stranica firme „Global Ispat – Koksna industrija“ Lukavac (www.Žutobradić „Distribuirana proizvodnja električne energije“.Strbac „Embedded Generation“.Tokić . Web stranica Končar-INEM d. D. Web stranica JP EP BiH (www. 6. Beograd 2004.LITERATURA 1. Web stranica E-škola geografija „Iskorištavanje energije vjetra u Hrvatskoj“ (www.hr) 24. Sarajevo 2001. BH K CIGRE – Okrugli sto. K.Kušljugić .Report. Dizdarević „Stabilnost vjetroelektrane . 7. školska 2006/2007 27.Članak.d.Bošnjak „Distribuirana proizvodnja električne energije u Bosni i Hercegovini“Prezentacija. Federico Milano „Documentation for PSAT version 2. M. 3.ba) 12. 10. JP EP BiH „Tehnička preporuka za priključenje malih elektrana na elektroenergetski sistem JP EP BIH“ . S. A.Dizdarević.pmf. G. The Institution of Electrical Engineers .Sabo „Distribuirana (decentralizirana) proizvodnja električne energije“.Zabilješke sa predavanja iz predmeta „Sistemi za besprekidno napajanje“. Web stranica JP EP RS (www. N.koncar-inem. K.0“. M.Požar „Visokonaponska rasklopna postrojenja“.Crossley. Zagreb 1978. H. D. Y.Ožegović.Kušljugić. R. G. „Sustavi uzbuda – Digitalni regulator napona“ (www. Zagreb 2002. V.ba) 11.Seminarski rad.Konjić „Integracija distribuiranih generatora u distributivnu mrežu“ – Prezentacija.Jenkins.Dizdarević.Sarić „Osnovi analize elektroenergetskih mreža i sistema“.Dickson.Kerford. Zagreb 2007.Majstorović. P. N.Allan.0. školska 2005/2006 97 .Majstorović „Mrežna pravila za vjetroelektrane“-Prijedlog.ephzhb. 21.ba) 13.our-energy. M.com) 15. Tehnička knjiga.Majstorović. T. A.Ćalović.naftni fakultet. 2008 16. February 14. 5.gikil. 22.Kirschen. Fakultet elektrotehnike Tuzla. S.Skok „Besprekidni izvori napajanja“.elektroprivreda.zeleni-neretva.Zabilješke sa predavanja iz predmeta „Analiza elektroenergetskih sistema I“. Tuzla 2007.User´s manual and Technical description 23. 14.geog. S.ba) 25. 4.Nuhanović.Wright „Methods to Accommodate Embedded Generation Without Degrading Netvork Voltage Regulation“. BH K CIGRE – Okrugli sto.Carbtree. A. BH K CIGRE – Okrugli sto. Akademska misao. Web stranica „Naša energija“ (www. A. Sveučilište u Splitu. E. M.ers. Kigen. Rudarsko – geološki . 9. M. Web stranica JP EP HZHB (www.tehnički izvještaj“ Energetski institut „Hrvoje Požar“ Zagreb 17.hr) 18.Bajs. N. London 2000. Zagreb 20. Tuzla 2007. Sarajevo 2008. 2001. 2. 8.Jamak.Avdaković „Uticaj malih hidroelektrana na rad distributivnog sistema“ – Referat. ABB „SPCU 1D50 Automatic voltage regulating module“. JD. L.Bećirević – Radna verzija magistarskog rada na temu: „Dinamički režimi rada distribuiranih generatora“. Fakultet elektrotehnike Tuzla. N. M. Tuzla 2007.ba) 26. Split 1977. Energetski institut „Hrvoje Požar“ Zagreb 19. Web stranica udruženja „Zeleni-Neretva“ Konjic (www.

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->