UVOD

:
Na području Srbije gajenje pastrmke se najvećim delom obavlja u hladnovodnim –pastrmskim ribnjacima, u manjoj meri u kaveznim sistemima i u ograđenim prirodnim i antropogenim vodama.Tačne povrsine pod pastrmskih ribnjacima je teško utvrditi pošto je poslednjih godina podignut veliki broj malih pastrskih ribnjaka o kojima gotrovo da ne postoji nikakva evidencija. Na osnovu raspoloživih podataka može se pretpostaviti da pokrivaju 12-15 hektara površine. Proizvodnja na ribnjacima je jako promenljiva, što zavisi od niza faktora, ali i od većih ili manjih propusta u samom projektovanju ribnjaka, kao što su predimenzioniranje pastrmskih ribnjaka, isti dovodni i odvodni kanal itd. Činjenica da je ribarstvo jedna od najprofitabilnijih grana pljoprivrede, da su mogućnosti za gajenje pojedinih vrsta kod nas veoma velike, kao i da se proizvedena riba relativno lako plasira na domaćem tržištu, povećava interes investitora, budućih proizvođača ribe. Kada je u pitanju proizvodnja pastrmskih vrsta riba (pre svega kalifornijske pastrmke) mogućnosti povećanja površina su uslovljene resursima čiste, kvalitetne, vode tako da se sadašnje površine mogu udvostručiti, eventualno utrostručiti izgradnjom većeg broja ribnjaka malih kapaciteta. Ovakvi ribnjaci će se uglavnom graditi u brdskoplaninskim područjima Srbije.

1

a naročito treba obratiti pažnju na detaljno obeležavanje vodotoka u zoni ribnjaka. -Rešavanje imovinsko pravnih odnosa oko predviđenje lokacije. -Istrazni radovi ispunjenosti prirodnih uslova za izgradnju ribnjaka.predtaložnik .Pojas obeležavanja treba da obuhvata šire područje.IZGRADNJA RIBNJAKA Pre negošto se krene sa izgradnjom ribnjaka neophodno je obaviti čitav niz pripremniuh radova.Tačnije stručnjak iz oblasti ribarstva treba da izradi idejnu varijantu projekta i projektni zadatak hidrograđevinskom inžinjeru koji će to razraditi i uraditi glavni hidrotehnički projekat. -Izrada idejnog projekta . -Zasnivanje proizvodnje. -Obezbeđivanje urbanističke dokumentacije. za dobijanje Mišljenja u postupku projektovanja ribnjaka. -Upućivanje zahteva za dobijanje sanitarne saglasnosti. -Upućivanje zahteva JVP-u za dobijanje saglasnosti na urađen projekat. kao i načine da im se one zadovolje sa tim neophodno je da se ribnjak koncipira po instrukcijama strukcijama ribarstva. Pastrmski ribnjak u osnovi čine sledeći objekti: .vodozahvat .taložnik . -Obezbeđivanje upotrebne dozvole od strane nadleznog organa Skupštine Opštine.Sve ovo je potrebno da bi projektant imao uvid u generalni pad terena. 2 . Proizvodnja riba je vrlo specifična i da ne trpi greške.kao i u položaj vodotoka sa koga se zahvata voda.sistem dovodnih kanala . -Upućivanje zahteva nadležnoj Radnoj jedinici Vodoprivrednog centra Javnog vodoprivrednog preduzeća za dobijanje vodoprivrednih uslova za projektovanje riobnjaka.Da bi se realizovala dobra proizvodnja neophodno je poznavati potrebe riba. neophodno je izvršiti detaljno geodetsko snimanje i kartiranje. -Upućivanje zahteva Republičkom Hidrometeorološkom zavodu RS.proizvodni objekti na ribnjaku Vodozahvat Svaki pastrmski ribnjak bez obzira na veličinu poseduje objekat za kaptiranje vode. Naročito je značajno da se objekat postavi tako da bude uvek zaštićen od nailaska velikih voda propisanog povratnog perioda. -Obezbeđivanje vodoprivredne dozvole od JVP. Upravo zbog toga upoznaćemo buduće proizvođače sa dinamikom radova na izgradnji ribnjaka: -Izbor lokacije za izgradnju ribnjaka. -Upućivanje zahteva Ministarstvu poljoprivrede i vodoprivrede za dobijanje Rešenja o ispunjenosti uslova u pogledu tehničke opremljenosti i drugih uslova u skladu sa zakonom za dobijanje delatnosti iz oblasti poljoprivrede.odvodni kanal . -Izrada tehničke dokumentacije za ceo objekati kao i tehnološku dokumentaciju. Pre nego što se počne sa projektovanjem objekata u kompleksu ribnjaka. -Ukoliko lokaciju za izgradnju ribnjaka naseljava neka retka ili ugrožena biljna ili životinjska vrsta upućivanje Zahteva za dobijnje uslova od Zavda za zaštitu prirode Srbije.filter .

Može se graditi kao zemljani.u koritu reke kao poprečna građevina 2.projektant se odlučuje za vrstu vodozahvata.Vodozahvat može biti postavljen na više načina: 1. ali se strogo mora voditi računa na uslove tečenja velikih voda u vodotoku. Odvodni kanal Kod pastrmskih ribnjaka koji su postavljeni u dve ili tri baterije postoji mogućnost snabdevanja prelivnom vodom u periodima smanjene izdašnosti izvorišta.Tovilišta Prethodno nabrojani objekti spadaju u red proizvodnih objekata koji se dimenzionišu i projektuju prema kapacitetu ribnjaka. ili direktno odvodi u taložnik preko glavnog odvodnog kanala. a za slučaj da se mrestilište snabdeva istom vodom kao i baterije za uzgoj pastrmki. Predtaložnik je objekat postavljen na kraju dovodnog kanala. jer se tako voda dodatno aeriše.Mrestilište . Taložnik Otpadna i iskorišćena voda odvodnim kanalom se odvodi do taložnika.Voda se prihvata odvodnim kanalima i sprovodi do razvodnog kanala niže baterije.Obično se projektuju betonski dovodni kanali sa vertikalnim bočnim stranicama.kao i količinezahvaćene vode. Može se projektovati i montažni objekat.a sve u zavisnosti od načina čišćenja i veličine.Taložnik se postavlja na kraju kompleksa hidrograđevinskih objekata gde je dozvljeno slobodno isticanje vode u taložnik.Projektuje se u kombinacije šljunčane i peščane ispune sa betonskim dnom i sranama. udaljenosti od mesta postavljenog ribnjaka.klasična kaptaža sa skretanjem vode 3.kaptaža sa crpnim postrojenjem U zavisnosti od karakteristika vodotoka.Isticanje iz taložnika obalja se preko ispusne građevine-grlenjaka koji obezbeđujumogućnost potpunog pražnjenja taložnika. Sistem dovodnih kanala Dovod vode od vodozahvata do bazna za uzgoj ribe obavlja se preko sistema dovodnih kanala ili cevovoda.Odvodni kanali takođe služe da prihvate otpadnu vodu prilikom pranja proizvodnih objekata na ribnjaku.Mladičnjaci .Mrestilištem se naziva objekat visokogradnje u kom su smešteni predviđeni sadržaji. Filter Filter za prečišćavanje pomućenje vode obično se postavlja neposredno pored predtaložnuka.Dimenzije kanala se određuju na osnovu hidrauličnog proračuna koji je sastavni deo svakog projekta. odnosno 3 .šljunak i drugo.U zavisnosti od količine uahvaćene vode.koja je potrebna za efikasno funkcionisanje ribnjaka. Veliki padovi terena savlađuju se nizom kaskada što ima efekat.Matičnjaci .Ostali objekti koji su nabrojani predstavljaju armirano betonske rezervoare pravougaonog ili ređe kružnog oblika. Prilikom projektovanja svih ovih objekata posebnu pažnju treba obratiti na padove.odnosno vodozahvat. a uzimajući u obzir finansijski efekat.Ovakvi objekti se projektuju u sklopu punosistemskog ribnjaka.Objekti se rade od vodonepropusnog betona MB 3O u glatkoj oplati. projektant se odlučuje za način dovođenja vode do ribnjaka.a uzvodno od zgrade mrestilišta. Proizvodni objekti na ribnjaku .Dimenzionisanje vodozahvata se mora obaviti tako da prihvati dovoljne količine vode. betonski ili obložen kamenom.Objekat se projektuje bez tavanske konstrukcije sa dobrom provetrenošću. kao i padova terena.a u isto vreme istaloži neorganske materije kao što su pesak.Osnovna uloga je da voda koja se kroz glavni dovodni kanal kreće velikom brzinom smiri.

Iako je migratorna riba odomacila se u nekim otvorenim vodama kao sto je Trebisnjica. 4 . precnika od 4-6. kao što su manjikamioni za dopremanje hrane i izlov ribe. Osim toga dobro koristi peletiranu hranu I brzo prirasta. Postize duzinu od 50 d0 90 cm I masu od 20kg.Između pojedinih baterija predviđa se manipulativna staza. Ova lijepa I plemenita riba uspjesno se gaji u kavezima. kako kroz broj vrsta riba. Razlozi sto joj proizvodjaci ribe I nutricionisti posvecuju veliku paznju su veoma brojni. Mora se naglasiti da je kvalitet mesa ove ribe prvorazredan.Sve ovo ukazuje da svako projektovanje novih objekata zahteva posebnu analizu i raspored istih u jednu nedeljivu celinu. Meso je mekano. GAJENJE PASTRMKE Pastrmske vrste riba su isto kao I Saranske vrlo vazne za gajenje Zbog delikatesnog mesa ove ribe se najvise cene na Zapadu. Kalifornijske pastrmke se veoma brzo I lako aklimatizuju na vjestacke uslove gajenja. atlanski I srebrni losos I dr. Podnosi dobro sukcesivno povecanje temperature vode I do 20 C kao I nesto manje kolicine kiseonika ( 7-8 mg/l ) ali je za nju optimalna koncentracija 9-11 mg/l. Telo joj je vretenastog oblika. meka Kalifornijska pastrmka(Oncorhynchus mykiss): To je jedna od salmonidskih vrsta riba koja se uspjesno gaji na pastrmskim ribnjacima sirom svijeta.2% mineralnih materija pa stoga predstavlja idealnu hranu za djecu. Optimalna temperatura vode je izmedju 8 I 16 C I nivo kiseonika od 9-11 mg/l . Na ovaj način postiže se apsolutna elastičnost rada ribnjaka. svega 2% masti I 1. prazni ili može isključi iz upotrebe kada je to potrebno. Pored toga ono sadrzi 20% proteina. Na ribnjacima sa intezivnom proizvodnjom prosjecni prinosi iznose 300 000 – 500 000 kg/ha. što omogućuje da se svaki bazen za tov nezavisno snabdeva čistom vodom. Na jedan kg tjelesne mase. najcesce 5 mm. posebno u zapadnoj Evropi. Duzicasta pastrmka potice Iz slatkih voda Tihookeanskog sliva Severne Amerike. zbog cega se areal njihovog gajenja sve vise siri. kako bi se u toku eksploatacije postigli najbolji rezultati. Najvaznije ribe salmonikulture su kalifornijska (duzicasta) pastrmka. Pastrmka potočna Pastrmka jezerska Pastrmka glavatica Pastrmka kalifornijska Mekousna pastrmka (Salmo truta morpha fario) potočara (Salmo truta morpha lacustris) (Salmo marmoratus Cuvier) (Oncorhynchus mykiss) dužičasta pastrmka (Salmothymus obtusirostris) neretvanska mekousna. tako I kroz podizanje novih ribnjaka I intenziviranja proizvodnje na njima. potocna zlatovcica.postavljanje objekata u kaskadnom poretku. Glava joj je siljata sa velikim usnim otvorom. I mrijeste se od Novembra do do kraja Marta. Prilikom projektovanja pastrskih ribnjaka mogu se koristiti iskustva sa ranije projektovanih i izgrađenih ribnjaka. bocno blago spljosteno I gusto pokriveno sitnim krljustima.5 mm. socno I ukusno bez sitnijih kostiju.Širina ove staze treba da bude dovoljna za kretanje ljudstva imanjih transportnih sredstava. a zenke u trecoj godini zivota. Zrela jajasca su su bledo narandzsta boje. starije I obeljele osobe. U nasoj zemlji muzjaci pastrmke stasavaju u drugoj. zenke obicno proizvedu 2 000 – 2 500 komada ikre. krupna.Denivelacija između pojedinih baterija se savladava kosim pločama ili stepeništem.

a oplodnja je vjestacka. istaknuto sa desetak crnih vertikalnih mrlja na bokovima tijela. godine potočna pastrmka dužine 124 cm i težine od 25. Ribarstvo Jugoslavije. Prečnik jaja je velik i iznosi 4. Ženka može u prosjeku da položi 2000 jaja na 1kg tjelesne težine. U prirodnim plodištima mlađ ostaje do početka jeseni. Ona se kasnije seli u dublje i mirnije vode u potrazi za hranom. Potočna pastrmka se hrani različitim organizmima: ribama. Tokom prošlog vijeka pastrmku su naselili u 24 zemlje izvan Evrope. a pojedine populacije su postale ugrožene sa stanovišta opstanka. M. Mrijesti se krajem jeseni i početkom zime – od novembra do januara.god XXIV. mada se može naći i u ravničarskim rijekama. 1979. ulovljena je 1968. Pastrmka kao autohtona vrsta naseljava vode Evroazije i sjeverne Afrike. 1989. račićima i drugim beskičmenjacima (Aganović. Zagreb). Polna razlika je izražena u doba mrijesta: ženke imaju zaobljen trbuh i crven nabubreli polni otvor. ikrom drugih riba. 1994). Praktikum. U akumulacionom jezeru Lokvara (blizu Delnica). i od Islanda na zapadu do Aralskog mora na istoku (Behnke R. Rastu dosta sporo. larvama insekata koji zive u vodi I dr. Postoje tri različita ekološka oblika koje potočna pastrmka razvija u zavisnosti od uslova staništa: . U prirodnim uslovima kalifornijska pastrmka se hrani racicima. kao i veoma zastupljen krivolov uz narušavanje prirodnih uslova staništa doveli su do značajnog smanjenja brojnosti populacije potočne pastrmke.5 do 5 mm. 1969. K. 1986. koje se nakon ubacivanja u vodotokove nesmetano ukrštaju autohtonim populacijama. Polnu zrelost dostiže u 2-3 godini. Salmonidne vrste riba i njihov uzgoj. „mladalačko ruho“. (Jevtić J.5 kg. A new subgenus and species of trout. Sarajevo). 2. Alliott. zavisno od temperature vode od 60 do 90 dana. IKRO „Svijetlost“. i u to u preostali dio Azije i Afrike. Sa porastom mlaži nestaju ova obilježja. Ove ribe imaju tzv. larvama vodenih insekata. Ikra se odlaže na kamenitom dnu sa brzim tokom vode. Inkubacioni period traje. što može dovesti do ugrožavanja genetičke specifičnosti autohtone populacije. Pastrmke imaju izrazitu osobinu odgovora na promjenu uslova staništa što često dovodi do nastanka specifičnih životni formi. Naučna knjiga Beograd). kada naraste do 10 cm dužine. koje pripada dunavskom slivu. zatimu Australiju. sitnim mekuscima. ali se odlikuju veoma razvijenom donjom vilicom u obliku kuke. Sjevernu i Južnu Ameriku.Salmo trutta forma fario – riječni oblik 5 . Totalna dužina dvogodišnjih jedinki može dostići 20 do 25 cm. insektima koji lete na površinom vode i padaju na vodu. Potočna pastrmka naseljava hladne vode i to obično gornje tokove rijeka umjereno kontinentalne klime. dok su mužjaci uskog trbuha i nemaju nabubreli polni otvor. U prvoj godini jednike narastu 10 14 cm. Rasprostranjena je na području od sjeverne Norveške i sjeveroistočnog dijela Rusije na na sjeveru do planine Atlas u sjevernoj Africi na jugu. J. Najčešće se radi o linijama alohtonog porijekla. Kao posledica toga dolazi do čestog poribljavanja komercijalnim linijama koje su prilagođene ribnjačkom uzgoju. stara 15 ili 16 godina (Pažur. Ribarstvo. a težina 150 do 200 g. kao i u jezerima sa čistom i hladnom vodom. Salmo Trutta – POTOCNA PASTRMKA Snažan razvoj sportskog ribolova.Ikra I mlijec se na ribnjacima dobijaju istiskivanjem polno zrelih matica. Divovske pastrve u jezeru Lokvare.

Utvrđeno je da u Evropi postoji 5 linija (filogenetskoh grupa): 1. dok riječni oblik uvijek naseljava riječno stanište u okviru koga može preduzimati manje ili veće migratorne pokrete. Morska forma živi i hrani se u moru i migrira u rijeke na mrijest nakon čega se vraća u more..Salmo trutta forma lacustris – jezerski oblik . koja kao obruč obavijaju tijelo i to jedan u nivou glave. M. dunavska linija 4. kao i 4 široka tamna pojasa. 6 . sredozemna (mediteranska linija) linija 3.Salmo trutta forma trutta – morski oblik Morski i jezerski oblik predstavljaju migratorne populacije. 1994. dva u nivou trupa i jedan u nivou repa. atlantska linija 5. Pojedine studije ukazuju da se migratorne i stalne populacije mogu nesmetano ukrštati.Quantitative ecology and the brown trout). jadranska linija 2. Jezerska forma naseljava jezera. marmoratus linija Karakteristike sredozemne i jadranske linije su veliki broj sitnih crvenih i crnih tačaka koje su nepravilno raspoređene po cijelom tijelu. a na mrijest migrira u rijeke ili u pliće dijelove jezera (Elliott J.

Atlanska linija ima karakterističnu crnu pigmentaciju koja preovladava nad crvenom i načazi se uglavnom na trupnom dijelu neposredno iza glave.Dunavska linija ima crvene i crne tačke podjednako zastupljene i ravnomjerno raspoređene po cijelom tijelu. 7 .

Marmoratus linija (glavatica).Degradacija staništa može biti direktna i indirektna. losos (Salmo salar) i pastrmka (Salmo trutta). ribolov i poribljavanje. Ugroženost potočne pastrmke (Salmo trutta) Potočna pastrmka predstavlja jednu od najbolje proučavanih slatkovodnih vrsta riba. koje mogu biti podjeljene u tri opšte kategorije: degradacija staništa. Direktna degradacija staništa podrazumjeva fizicke promjene staništa. Osnovna boja tijela je maslinasto zelena ili braonkasta. Pojedini primjerci mogu imati i 4 široka tamna pojasa. . Veliki dio populacije potočne pastrmke ugrožen je različitim tipovima ljudskih aktivnosti. podizanje hidroelektrana koje sprečavaju 8 . ima karakteristične mramorne šare po kojima i dobila ime. Prema teoriji molekularnog sata. a šare se nalaze na leđima i bokovima tijela i nešto su manje od osnovne boje. na primjer. smatra se da su se prije približno 10 miliona godina od zajedničkog pretka razdvojile dvije vrste.

Pretjeran izlov i nepromišljeno poribljavanje takođe mogu dovesti do istih rezultata (Laikre. a to su: izumiranje lokalnih populacija.migraciju pri mrijestu ili regulacija korita. Evidencije o izvršenim poribljavanjima u BiH uglavnom ne postoje ali poznato je se materijal za poribljavanje nabavlja širom bivše Jugoslavije. ne vodeći računa čak ni o poribljavanju materijalom koji pripada barem istom slivnom području. koje uključuje ne samo legalan ribolov. Indirekta degradacija podrazumjeva promjenu svojstava vode kroz razne vidove zagadenja. Ova aktivnos još nije uzela prevelikog maha. . i pored kako-tako zakonom propisane obaveze nije adekvatno u administrativno-upravljačkoj praksi sektora zaštite životne sredine i zaštite prirode. Socijalno ekonomski faktori koristenja vode naših rijeka su veoma važni. za industriska i rudarska postrojenja kao i izgradnja fabrika flaširane vode. komercijalni pa i sportski. Treći po značaju faktor ugrožavanja populacje potočne pastrmke je poribljavanje. Poribljavanje materijalom i viještackog mrijesta ili prenošenje jedinki sa drugih lokaliteta sve je češca praksa upravljanja vodama. koja se nesmetano ukrštala sa marmoratus linijom (tzv. kao i neprimjenjivanje zakonski regulisanih zaštitnih mjera u ribarstvu.9-1.65kg. za vodosnadbjevanje. već na prvom mjestu krivolov.Ribolov. dovodi do smanjenja brojnosti i opadanja varijabilnosti populacije. koje trpe veliki ribolovni pritisak. Dakle. U Soču je unešena potočna pastrmka (za koju se smatralo da nije autohtona za sliv pomenute rijeke) atlantske i dunavske linije. Drugi po značaju ugrožavajući faktor predstavlja direktna degradacija staništa u vidu formiranja vodozahvata za potrebe elektroprivrede (Tišča). Najčešći ugrožavajući faktor predstavlja preveliko ribolovno oterećenje. dostiže 13. Glavni razlog izuzetnog ribolovnog pritiska je nedovoljno i neprofesionalno sprovođenje ribolovne kontrole.25-0. Degradacija staništa je glavni uzrok izumiranju lokalnih populacija. obično 0. Postoje negativna iskustva u Sloveniji gdje se vršilo poribljavanje neautohtonim linijama. ali riješenje tog problema (prije svega očuvanja autohtonih populacija u BiH).5kg i 70cm. ribolov i poribljavanje mogu biti okidač za 3 glavna procesa koji dovode o smanjenja ili gubljenja raznolikosti. ali u stvarnosti veoma često dovodi do izumiranja lokalnih autohtonih genetskih fondova. 1999 Conservation genetic management of brown trout (Salmo trutta) in Europe).5kg. Poribljavanje predstavlja naročito ozbiljnu prijetnju otkako se posmatra kao blagotvoran način da se pomogne autohtonim populacijama. Do poribljavanja najčešce dolazi zbog smanjenja brojnosti autohtonih populacija. i sar. Veličina Prosijek 0. i do sada se poribljavaju mahom atraktivnije vode. a kamoli o poribljavanju materijalom autohtonog porijekla. Degradacija staništa. potrebno je maksimalno voditi računa o našem eko sistemu i paziti na genetsku strukturu populacije (voditi računa sa kakvim materijalom poribljavamo naše vode). Soška pastrmka) dajući plodne hibride i preteći da vremenom može doći do potpunog uništenja genetičke originalnosti marmoratus linije. 9 . hibridizacija i gubitak genetičke raznolikosti. što je uglavnom rezultata prevelikog ribolovnog opterećenja.

Rasprostranjenost Preneta iz alpskih jezera. Boje je maslinasto zelene sa svijetlim bokovima.n.Rasprostranjenost Riba brzih i hladnih planinskih vodotoka i ledničkih i viještackih jezera na nadmorskoj visini preko 500 m. obicno 6. a od varalica "Vobler". LITERATURA: 10 . Jezerska pastrmka (Salmo trutta m. "Torpedo" velicine 3-7 cm (Ako ste sportski ribolovac zamjenite trokrake udice obicnim i izbrusite povratne jezicke. lacustric): Velicina Prosjek 2-4.5 kg.n. L): Nasa najveca pastrmska riba mladica je rasprostranjena u dubljim I cistim vodotocima dunavskog sliva. "Torpedo" velicine 3-7 cm (Ako ste sportski ribolovac zamenite trokrake udice običnim i izbrusite povratne jezičke.v. živi bliže izvorištima. riba lednickih i veštackih jezera na nadmorskoj visini preko 500 m. Moze da dostigne masu I do 50 kg. lov Najbolje su "suve" i "mokre" mušice velicine 8-12. a od varalica "Vobler". Polno sazzrijeva sa 4-7 god. Dugacka glava I vretenasto tijelo sa perajama znatne velicine govori da se radi o jakoj I brzoj ribi. spadanja sa udica bez povratnog jezička su rijetka a povrede nanešene pastrmki ispod lovne veličine su minimalne).v. Mamci. zivota a mrijesti se u pritokama od septembra do januara.5-9 kg. spadanja sa udica bez povratnog jezicka su retka a povrede nanesene pastrmki ispod lovne velicine su minimalne ). Mamci Najbolje su "suve" i "mokre" mušice velicine 8-12. U mladosti se hrani bentosom a starije ribe su prave grabljivice. "Meps". "Meps". dostiže 30 kg. U prirodi se mrijesti na sljunkovitim dijelovima rijeka tokom proljeca a polno sazrijeva u 4 -5 god. MLADICA (Hucho hucho.

lipljen. R. mr Saša P. I. Ribarstvo. Safner. Bunjevac.V. Aničić. I.( 1995). Lovrinov. Zadužbina Andrejević.com 11 . M.balkan-trout.(2003): Gajenje riba.com/?action=fullnews&id=374 Hristić. Nakladni zavod Globus.. izvor: www.(1991). Beograd Treer.. Mitrović-Tutundžić. Gajenje slatkovodnih riba. T.. Đ.http://www. Marković. Marić – Evolucijska istorija kompleksa potocne pastrmke (Salmo truta) – doktorska disertacija. Građevinska knjiga. Z..