MAŠINSKI ELEMENTI II

(skripta za usmeni dio ispita)

Sakid Elvis

1. Čahurasta spojnica ............................................................................................................................................ 2. Prirubna spojnica .............................................................................................................................................. 3. Školjkasta spojnica ............................................................................................................................................ 4. Kandžasta prilagodljiva spojnica ....................................................................................................................... 5. Spojnica sa elastičnim prstenom ...................................................................................................................... 6. Periflex spojnica ............................................................................................................................................... 7. Eupex spojnica .................................................................................................................................................. 8. Biby – spojnica sa trakom ................................................................................................................................. 9. Elektromagnetna frikciona spojnica ................................................................................................................. 10. Frikciona spojnica sa koničnom dodirnom površinom ................................................................................... 11. Rastavljiva spojnica sa čivijom ........................................................................................................................ 12. Centrifugalna spojnica .................................................................................................................................... 13. Hidrodinamicka teorija podmazivanja .................................................(pitanje nije obrađeno u ovoj skripti) 14. Konstrukcija radijalnih ležaja .......................................................................................................................... 15. Proračun radijalnih ležaja ............................................................................................................................... 16. Konstrukcija aksijalnih ležaja .......................................................................................................................... 17. Proračun aksijalnih ležaja ............................................................................................................................... 18. Karakteristike kotrljajnih ležaja ...................................................................................................................... 19. Podmazivanje kotrljajnih ležaja ...................................................................................................................... 20. Zaptivanje kotrljajnih ležaja ................................................................. (pitanje nije obrađeno u ovoj skripti) 21. Izbor i proračunavanje vijeka trajanja kotrljajnih ležaja ...................... (pitanje nije obrađeno u ovoj skripti) 22. Granična brzina obrtanja ..................................................................... (pitanje nije obrađeno u ovoj skripti) 23. Osnovni parametri lančanih prenosnika ........................................................................................................ 24. Nosiva sposobnost i proračun lančanih prenosnika ....................................................................................... 25. Sile u granama lanaca ..................................................................................................................................... 26. Funkcionisanje rada frikcionih prenosnika ..................................................................................................... 27. Kinematički proračun čvrstode frikcionih prenosnika .................................................................................... 28. Kinematika kaišnih prenosnika ....................................................................................................................... 29. Geometrijeske zavisnosti kod kaišnih prenosnika .......................................................................................... 30. Sile i naponi kod kaiševa ................................................................................................................................. 31. Proračun poliklinastih kaiševa ........................................................................................................................ 32. Sila koja djeluje na vratila i gubici ................................................................................................................... 33. Prenosnici sa zupčastim kaiševima ................................................................................................................. 34. Glavno pravilo zupčenja .................................................................................................................................. 35. Dodirnica ......................................................................................................................................................... 36. Korisna dužina profila ...................................................................................................................................... 37. Stepen iskorištenja .......................................................................................................................................... 38. Evolventna funkcija ......................................................................................................................................... 39. Sile i opteredenja vratila kod zupčanika na paralelnim vratilima .................................................................... 40. Osobine evolventnog zupčenja ....................................................................................................................... 41. Stepen sprezanja ............................................................................................................................................. 42. Granični broj zubaca ........................................................................................................................................ 43. Korekture zubaca ............................................................................................................................................. 44. Statički proračun zupčanika sa pravim zupcima ................................... (pitanje nije obrađeno u ovoj skripti) 45. Osnovni konični zupčanik ................................................................................................................................ 46. Sile i opteredenja vratila .................................................................................................................................. 47. Pužni prenosnik ............................................................................................................................................... 48. Sile i opteredenja vratila kod pužnog prenosnika ............................................................................................ 49. Stepen iskorištenja .......................................................................................................................................... 50. Statički proračun pužnog prenosnika. .............................................................................................................

1 2 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19

21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47

Mašinski elementi II

Sakid Elvis

1. ČAHURASTA SPOJNICA
Čahurasta spojnica ima oblik čahure od čelika ili sivog liva, navučene na krajevima vratila sa kojima je spojena najčešde klinovima, žljebnim spojem ili vijcima za pričvršdivanje a rjeđe koničnim čivijama.

Mjere spojnice se određuju u zavisnosti od prečnika vratila d. D=(1,4 ... 2)d, spoljašnji prečnik vratila d. L=(2,5 ... 3,8)d, dužina čahure. Tangencijalni napon u oslabljenom presjeku čahure se izračunava: 𝝉

= 𝑴𝑻

𝑾𝒑

; 𝒔

=

|𝝉| 𝝉

= (2 ... 3)

Gdje je: 𝑀𝑇 – najvedi obrtni moment, |τ| - dinamička izdržljivost čahure koja treba da odgovora načinu promjene obrtnog momenta, S – stepen sigurnosti, WP – polarni otporni moment prstenastog presjeka spoljašnjeg prečnika. Čahurasta spojnica je konstruktivno vrlo prosta, nepodesna je za skidanje, pošto treba pomjerati bilo jedno vratilo bilo spojnicu za polovinu njene dužine. Kod ovih spojnica potrebno je predvidjeti dovoljnu dužinu žljebova na vratilu radi izbijanja klinova pa zbog toga spojnica ne može biti postavljena neposredno pored ležišta.

1

Mašinski elementi II

Sakid Elvis

2. PRIRUBNA SPOJNICA
Spojnica se sastoji od dva oboda koji su iskovani zajedno sa vratilom a može imati zasebne obode. Zasebni obodi koji su najčešde od sivog liva, pričvršduju se klinovima za vratilo ili se nabijaju pod pritiskom u vrudem ili hladnom stanju pomodu prese. Često se radi sigurnosti stavljaju klinovi bez nagiba, nakon čega se obodi definitivno obrade tačno upravno na osu vratila. Međusobna veza oboda ostvaruje se podešenim ili nepodešenim zavrtnjima. Kod spajanja nepodešenim zavrtnjem obrtni moment prenose sile otpora klizanja na dodirnim površinama pritegnutih oboda a kada se spajanje vrši podešenim zavrtnjima obrtni moment prenose stabla zavrtnja. Za iste mjere prirubne spojnice sa podešenim zavrtnjem prenose vede obrtne momente pod uslovom ravnomjerne raspodjele opteredenja na zavrtnje.

Provjera radne sposobnosti spojnice svodi se na provjeru čvrstode najugroženijeg zavrtnja. Za podešene zavrtnje poprečna sila na najugroženijem zavrtnju izračunava se slijededem obrascu ako obrtni moment 𝑀𝑜𝑡 prenosi n zavrtnja raspoređenih po kružnici poluprečnika D0/2:

Gdje je: 𝑀𝑜𝑡

𝐹𝑃 = 𝑛 ∗ 𝜉𝑛𝑟 ∗ 𝐷0 2 𝑀𝑜𝑡

- obrtni moment, n – broj zavrtnja 𝜉𝑛𝑟 - koeficijent neravnomjernosti raspodjele opteredenja po zavrtnjima, čija de vrijednost biti 𝜉𝑛𝑟 =1 kada je za sve zavrtnje ostvareno približno isto nalijeganje ili ako je broj zavrtnja n=2. Za nepodešene zavrtnje aksijalnih sila u jednom zavrtnju je: 𝐹𝑎 = Gdje je: 𝑀𝑜𝑡 - obrtni moment, Ss – stepen sigurnosti protiv proklizavanja, vrijednost se krede u granicama 1,2 – 1,6 2 𝑀𝑜𝑡 ∗ 𝑆𝑠 𝐷𝑚 ∗ 𝑛 ∗ µ

25 𝐷𝑚 . a to je srednji prečnik prstenastog oblika spoljašnjeg Ds i unutrašnjeg prečnika Du. Prečnik 𝐷𝑚 se izračunava na osnovu obrasca: Sakid Elvis 𝐷𝑚 = 3 3 2(𝐷𝑠 −𝐷𝑢 ) 2 2 3(𝐷𝑠 −𝐷𝑢 ) . Prirubne spojnice imaju sposobnost prenošenja velikih obrtnih momenata uz male gabaritne mjere. Konačna obrada čeonih površina se vrši nakon navlačenja na vratilo. lahko uravnotežavanje. 3 .Mašinski elementi II µ . Da bi sila bila što manja treba povedati prečnik Dm a to se postiže uskom dodirnom površinom smještenom uz periferiju oboda. uzima se vrijednost 0. a prije pritezanja prirubnica vratila moraju biti dobro centrirana čime se izbjegavaju veda dopunska opteredenja.srednji prečnik dodirne površine prstenastog oblika. jednostavnost konstrukcije i izrade.koeficijent trenja na granicama klizanja. Ove spojnice predstavljaju najrasprostranjeniji tip krutih spojnica a propisane su po standardu DIN 116.15 – 0. Prilikom proračunavanja prirubne spojnice najbolje je uzeti nekoliko varijanti sa različitim prečnikom zavrtnja i osnog kruga D0 i usvojiti onu koja je najpogodnija za rukovanje ključem i na ostale uslove.

Ponekad može biti izvedena i kao redukciona spojnica. 𝐿 𝑑𝐹𝑛 = 𝑃 ∗ 𝑟 ∗ 𝑑𝛽 2 Ukupna obimna sila dobiva se kao zbir elementarnih sila: 𝐿 𝐹0 = µ ∗ 𝑝 ∗ 𝑟 ∗ ∗ 2 Gdje je: F – sila koju proizvode zavrtnji poslije pritezanja.dužina spojnice. 𝑛 𝐹 = ∗ 𝐹𝑛1 2 Te je sila koja otpada na jedan zavrtanj prečnika d1: 𝐹𝑛1 = 2𝐹 2𝐹0 2𝑀𝑜𝑏 4𝑀𝑜𝑏 = = = 𝑛 𝜋 ∗ µ ∗ 𝑛 𝜋 ∗ µ ∗ 𝑛 ∗ 𝑟 µ ∗ 𝜋 ∗ 𝑛 ∗ 𝑑 𝜋 𝑑𝛽 = 2𝜋 ∗ µ ∗ 𝑝 ∗ 𝑟 ∗ 0 𝐿 𝜋 = ∗ µ ∗ 𝑝 ∗ 𝑑 ∗ 𝑙 = µ ∗ 𝜋 ∗ 𝐹 2 2 4 . Obrtni moment prenosi se pomodu otpora protiv klizanja uz učešde klinova bez nagiba.specifični otpor protiv klizanja koji se krede od 0. µ . 𝑙 . Ipak najsigurnije je da se rotacioni elementi pa tako i spojnica oblože limenom oblogom i da se spriječi kontakt radnika i rotacionih dijelova. Broj zavrtnjeva se uzima od 6 do 8 i moraju biti toliko duboko upušteni da ne prelaze rotacijsku konturu spojnice. Školjkasta spojnica upotrebljava se uglavnom za transmisiona vratila. ŠKOLJKASTA SPOJNICA Školjkasta spojnica ima dvodjelni oklop najčešde od livenog gvožđa pritegnut zavrtnjima uz vratilo.Mašinski elementi II Sakid Elvis 3. Karakterišu je vrlo laka montaža i demontaža. Elementarna normalna sila 𝑑𝐹𝑛 djeluje na elemenat aktivne površine školjkaste spojnice. Između dva dijela spojnice nakom montaže i pritezanja mora ostati zazor „e“ zbog potrebe novog pritezanja.25 Sila F koju proizvode zavrtnji poslije pritezanja jednaka je zbiru sila koje proizvode pritegnuti zavrtnji na jednu polovinu dužine spojnice.2 do 0.

Δt – priraštaj temperature. Radi smanjenja trenja korisno je s vremena na vrijeme podmazati kandže.Mašinski elementi II Sakid Elvis 4. 𝑈 . Na dodirnim površinama kandži provjerava se pritisak: 𝑀𝑜𝑏 ∗ 𝜉𝑛𝑟 ∗ 𝑈 𝑃 = 𝐷𝑠𝑟 2 ∗ 𝑛 ∗ ℎ ∗ 𝑏 Gdje je: 𝑀𝑜𝑏 . koristi se prsten za centriranje. h. Prilagodljive kandžaste spojnice koriste se za dugačka vratila kod kojih se očekuju vede dilatacije na radnim temperaturama. Radi smanjenja uticaja odstupanja mjere i oblika kandži na ravnomjernost raspodjele opteredenja. koje sa malim zazorima ulaze jedna u drugu. Zak – zazor među obodima spojnice. Najveda dopustena dilatacija je 12mm za vratila do d=40mm a 25mm za vratila do d=200mm.srednji prečnik dodirnih površina kandži.obrtni moment spojnice 𝐷𝑠𝑟 . Ukupno osno pomjeranje krajeva vratila treba da bude: 𝛥𝐿 = 𝛼 ∗ 𝐿 ∗ 𝛥𝑡 < 𝑍𝑎𝑘 Gdje je: L – ukupna dužina dijelova vratila zagrijana na radnu temperaturu α – 1.b – mjere kandži. Ova spojnica najčešde se upotrebljava za prečnike od 40mm do 200mm a konstrukciono je izvodljiva i kao redukciona. KANDŽASTA PRILAGODLJIVA SPOJNICA Kandžaasta prilagodljiva spojnica ima dva oboda od lijevanog željeza na čijim čeonim površinama su tri ili pet kandži.faktor udara.6*10-6 °C – koeficijent linearnog širenja čeličnih vratila. 5 .

66 ∗ 𝑑 + 𝑓 . za d= 82-120mm broj vijaka je 6 a za d>120mm broj vijaka je 8.Mašinski elementi II Sakid Elvis 5.srednji prečnik vijka. Srednji površinski pritisak između uloška i čivije ili zavrtnja prečnika ds računamo kao: 𝑝 = 𝑑 𝑜𝑏 ≤ 𝑝𝑑𝑜𝑧 ∗𝑏 𝑠 𝐹 Gdje je: 𝑑𝑠 . Mjere i nosivost ovih spojnica propisuje se standardom JUS M. SPOJNICA SA ELASTIČNIM PRSTENOM Elastične spojnice sa gumenim prstenovima često se koriste za vezu elektromotora sa vratilom prenosnika kod dizalica.515 tabela 1. Obimna sila računa se na osnovu snage i broja obrtaja te se za jedan zavrtanj računa po formuli: 𝐹𝑜𝑏 = Gdje je: 𝐷0 . U presjeku na mjestu uklještenja za čiviju ili zavrtanj može se provjeriti napon usljed savijanja. Broj vijaka se uzima u zavisnosti od prečnika d. 𝐹𝑜𝑏 – obimna sila i b – dužina uloška. čiji vijek opada sa povedanjem obimne brzine i nesimetričnosti vratila. Trošenjem gumenih uložaka ograničena je radna sposobnost spojnice.5.broj uložaka P – snaga Zbog elastičnosti obloge ovdje su uzeti svi zavrtnji pošto svi učestvuju u prenšenju obrtnog momenta.C1. gdje je moment savijanja 𝑀 = 𝐹𝑎 0. Za d≤30mm broj vijaka je 4. 𝑛 . Dozvoljeni površinski pritisak za gumu 𝑝𝑑𝑜𝑧 =2.4N/mm2 i on zavisi od osobine gume.osni krug prečnika. Pri manjim obrtnim momentima radi smanjenja krutosti čahure su orebrene ili bačvaste. U jednom obodu su gumeni prstenovi ili čahure navučene na čivije ili zavrtnje čvrsto vezane za drugi obod. 2𝑃 𝑛 ∗ 𝐷0 6 .

Mašinski elementi II Sakid Elvis 6. F1 – sila u jednom zavrtnju Rsr≅0. Preko tangencijalnog. veda radijalna i ugaona pomjeranja ubrzavaju razaranja elastičnog vijenca i pojačavaju zagrijavanje. 𝑛 . 𝐹𝑉 = 𝑈𝐴 ∗𝑀 𝑅𝑠𝑟 Ublažavanje udara i vedu sposobnost akumulacije energije obezbjeđuje velika elastičnost vijenca. koji su napregnuti na istezanje pod dejstvom obrtnog momenta. Mµ .najvedi obrtni moment trenja na dodirnoj površini jednog oboda i elastičnog vijenca. smicanju. Krutos spojnice pretežno je konstantna. Pri radu se javalja axijalna sila usljed uvijanja vijenca koja napada ležaje spojenih vratila.35 – koeficijent trenja gume po čeliku i UA – faktor urada zavisan od vrste pogonske i radne mašine Elastični vijenac izložen je uvijanju. istezanju i površinskom pritisku. nominalnog napona pri smicanju provjerava se čvrstoda vijenca: 𝑉 𝜏 = 𝐷 ∗𝜋∗𝜎 ≤ 𝜏𝑑𝑜𝑧 𝑠 𝐹 . Obrtni moment se prenosi otporom klizanja između dodirnih površina oboda i vijenca.(spojnica sa elastičnim vijencom) Spojnica sa elastičnim vijencom ima dva oboda koja su obuhvadena elastičnim vijencom. Brojne konstruktivne varijante doprinijele su njenoj široj primjeni u svim oblastima mašinogradnje. Pritisak koji je potreban ostvaruje se pomodu prstenova pritisnutih vijcima uz obode. Pri prenošenju vedih obrtnih momenata.5(DS+DU) – srednji poluprečnik sile trenja µ≅0. 7 . ojačane pretenicama od sintetičkih. pamučnih ili drugih vlakana.broj zavrtnja na jednom obodu. Najčešde je vijenac od gume. M – nazivni obrtni moment. PERIFLEX SPOJNICA . Stepen sigurnosti protiv proklizavanja oboda na mjestu dodira sa vijencom računa se: 𝑀µ 𝐹1 ∗ 𝑛 ∗ µ ∗ 𝑅𝑠𝑟 𝑆 = = ≥2 𝑈𝐴 ∗ 𝑀 𝑈𝐴 ∗ 𝑀 Gdje je: UAM – najvedi obrtni moment koji spojnica prenosi u toku rada.

jednostavna konstrukcija. Ležišta obrazuju raspoređeni ulošci od gume. Ove sponjnice najčešde se koriste za prenošenje velikih obrtnih momenata i kada u pogonskim uslovima. Ulošci su izloženi savijanju. pogon mašina mora imati aksijalno pomjeranje.2 .25 ∗ 𝑒 ∗ 𝐹𝑜1 Gdje je: . površinskom pritisku i smicanju prilikom prenošenja obrtnog momenta.4 – faktor neravnomjerne raspodjele opteredenja po ulošcima M – obrtni moment koji se prenosi Na mjestu dodira kandže i uloška površinski pritisak izračunava se: 𝐹𝑜1 𝑝 = ≤ 𝑝𝑑𝑜𝑧 𝑏 ∗ 𝛿 Gdje je: 𝑝𝑑𝑜𝑧 – površinski pritisak zavisan od karakteristike materijala δ – debljina kandže 8 . EUPEX SPOJNICA (kandžasta elastična spojnica) Ova spojnica sastoji se najčešde od dvodijelnog oboda 1 sa kandžama smještenim u odgovarajudem ležištu u obodu 2..Mašinski elementi II Sakid Elvis 7. Karakteriše ih jednostavna ugradnja i zamjena uložaka. 𝐹01 = 𝑈𝐴 ∗𝑀∗𝜉𝑟 𝑛∗𝑅𝑠𝑟 n= 6-12 – ukupan broj uložaka 𝜉𝑟 = 1. Zamjena elastičnih uložaka nez aksijalnog pomjeranja glavčina moguda je kod dvodijelnih konstrukcija oboda. npr pogon žičara.. kože ili plastične mase postavaljeni u žljebove na glavčini i vijencu oboda. dizalice i sl. velika progresivna rastuda krutost i aksijalna pomjeranja spojenih dijelova. Najvedi napon usljed savijanja u sredini uloška izračunava se kao: 𝑀𝑆 𝜎𝑠 = ≤ 𝜎𝑆𝑑𝑜𝑧 𝑊 𝑀𝑠 = 0. 1.

alatnih mašina. pogonskih klipova motora itd. L – računska dužina opruge. R – poluprečnik mjeren od centra spojnice do sredine zupca. 9 . f – ugib opruge. Korste se za prenošenje velikih obrtnih momenata promjenljivog intenziteta kao i za velike brojeve obrtaja npr kod dizalica. u čijim je međuzubima talasasta traka od čelika za opruge koja spaja obode. Proračun debljine i širine trake vrši se na osnovu obrazaca: 𝑏 = 𝛿 2 3 ∗ 𝑀0 ∗ 𝐿 ∗ 𝑅 ∗ 𝑘 ∗ 𝛿𝑑𝑓 𝑙 2 ∗ 𝛿𝑑𝑓 3 ∗ 𝐸 ∗ 𝑓 𝛿 = Gdje je: E – modul elastičnosti. Ukupna dužina opruge radi jednostavanije ugradnje dijeli se na šest do dvanaest dijelova. Dvodjelni okop navučen je preko spojenih oboda. parnih turbina. Ova spojnica je podesna za teške uslove rada jer je sposobna da prima jake udare. BIBY SPOJNICA (spojnica sa trakom) Elastična spojnica sa trakom sastoji se od dvije jednake čelične glavčine sa spoljašnjim ozubljenjem. Radi smanjenja trenja i trošenja dodirnih površina oklop je ispunjen uljem ili mašdu. n – broj zubaca i krede se od 50 do 100.Mašinski elementi II Sakid Elvis 8. Traka mora biti tako dimenzionisana da se ni pri najvedem opteredenju ne dodiruje sa unutrašnjom ivicom zabaca da bi se izbjeglo naprezanje opruge na smicanje i tvrd rad.

Dodirne površine čeličnih lamela obavezno se bruse. koji je izolacionim materijalom 8 odvojen od tijela spojnice 1. Izrađuju se sa suhim ili podmazanim dodirnim površinama. Uglavnom se koriste u prenosnicima alatnih mašina. Propuštanjem stuje kroz namotaj elektromagneta 6.Mašinski elementi II Sakid Elvis 9. tekstilnim i sličnim mašinama. mali moment praznog hoda. mogudnost velike učestalosti uključivanja bez pregrijavanja. ELEKTROMAGNETNA FRIKCIONA SPOJNICA Elektromagnetna frikciona spojnica sa lamelama pripada grupi stalno isključenih spojnica. Ovu vrstu spojnice karakteriše velika nosivos. U izuzetnim slučajevima koriste se i kao kočnice. Lamele sa unutrašnjim ozubljenjem 4. 10 . koje je vezano sa zupčanikom 10. Elektromegnet 6 koji se napaja strujom preko prstena 7. koji privlači ploču 9. koje je fiksirano na pogonskom vratilu 3. brzo uključivanje i male dimenzije. smješten je u tijelu 1. a ponekad i u građevinskim. pritišde sloj lamela 4 i 5 i spojnica se uključuje. žljebno su spojeni sa tijelom spojnice 1. Lamele sa spoljašnjim ožljebljenjem 5 su žljebno spojene sa kudištem spojnice 2.

površinski pritisak na dodirne površine.sila normalna na dodirnu površinu i µ . Ove spojnice koriste se u mašinogradnji jer za siguran rad zahtjevaju vrlo tačno centriranje oboda. 𝑝 ≤ 𝑝𝑑𝑜𝑧 .5 ∗ µ ∗ 𝑑µ ∗ 𝑏 ∗ 𝑝 Gdje je: 𝑑µ ≅ 0. Ugao konusa bira se tako da se izbjegne samokočenje i zavisi od materijala dodirnih površina.Mašinski elementi II Sakid Elvis 10. Ugao nagiba konusa mora biti što manji.koeficijent otpora klizanja.5 𝑑𝑠 + 𝑑𝑢 . FRIKCIONA SPOJNICA SA KONIČNOM DODIRNOM POVRŠINOM Ova spojnica može biti sa dva para dodirnih površina ili što je konstrukcijski jednostavnije sa jednim parom dodirnih površina. Pokretna glavčina nalazi s na prijemnom dijelu vratila vezana sa vratilom klinom za vođenje.srednji prečnik konične dodirne površine. 𝐹𝑛 = 𝐴 ∗ 𝑝 ≈ 𝑏 ∗ 𝑝 ∗ 𝑑µ ∗ 𝜋 . b – širina dodirne površine. 11 . Karakterišu je velike dimenzije pa je upotreba ovakve spojnice dosta ograničena uglavnom za prečnike manje od 120mm. Aksijalna sila potrebna za uključivanje je znatno manja nego kod spojnice sa ravnom dodirnom površinom istih nazivnih mjera b i Rm. obično 8-10° da bi se postigla što manja sila za uključivanje spojnice FA a tu silu računamo kao: 𝐹𝐴 = 𝑀µ (𝑐𝑜𝑠𝛼 + 𝑠𝑖𝑛𝛼) 𝑟µ 2 𝑀µ = 𝐹𝑛 ∗ µ ∗ 𝜎µ = 0. Imaju malu nosivost pri relativno velikim prečnicima.

dop – prečnik opasnog presjeka čivije.25 12 . mogudnost loma čivija pri neprilagođenom puštanju u rad mašina sa velikim početnim obrtnim momentom i potreba zaustavaljanja cijelog sistema radi zamjene polomljenih čivija. 𝜏𝑆𝑀 . Najčešde se primjenjuju u mehanizmima koji su vrlo rijetko preopteredeni a ne zahtjevaju veliku tačnost aktiviranja spojnice. Ove spojnice su stalno uključene i automatski prekidaju vezu spojenih dijelova kada opteredenje prevaziđe unaprijed dozvoljenu vrijednos.stepen sigurnosti slučajnog aktiviranja spojnice 𝑆𝑆 = 1.5 ∗ 𝜏𝑆𝑀 4 D – poluprečnik kružnice osa čivija. Najvedi obrtni moment koji spojnica sa n čivija može podnijeti računa se po obrascu: 𝑀 = 𝑈𝐴 ∗ 𝑀 ∗ 𝑆𝑆 = 𝐷 ∗ 𝑛 ∗ Gdje je: 2 𝑑𝑜𝑝 ∗ 0.Mašinski elementi II Sakid Elvis 11. Nedostatci ovih spojnica su nedovoljna sigurnost. Ugradnjom ovih spojnica ograničavaju se opteredenja u radu. Karakteriše ih izuzetno jednostavna konstrukcija.2 … 1.napon na smicanje čivije 𝑆𝑆 . Rastavljiva spojnica sa čivijom trenutno prekida kinematičku vezu oboda 1 i 2 ostvarenu pomodu čivije koja pod dejstvom preopteredenja biva presječena. RASTAVLJIVA SPOJNICA SA ČIVIJOM Rastavljiva spojnica sa čivijom spada u grupu rastavljivih sigurnosnih spojnica sa kinematičkom vezom.

CENTRIFUGALNA SPOJNCA Kada pogonski obod dostigne određenu ugaonu brzinu centrifugalne spojnice samouključuju ili samoisključuju gonjeni obod. Dakle to su frikcione spojnice kod kojih se proces funkcionisanja ostvaruje pod dejstvom centrifugalne sile posebnih obrtnih masa.Mašinski elementi II Sakid Elvis 12. Ove spojnice služe za pokretanje mašina velikih zamajnih masa pomodu motora sa malim poteznim obrtnim momentima. vratilo i slično. 𝐹 .centrifugalna sila pri zadanoj ugaonoj brzini. Uključuje se pod dejstvom segmenata velike mase 1 vezanih za pogonsko vratilo preko klackalice 3. Kada se pogonsko vratilo toliko ubrza da entrifugalna sila savlada silu u opruzi 2. segmenti 1 obrtni oko osovinice 4 nalegnu na doboš 2 te omoguduje prenos snage na gonjeni elemenat-remenicu. Pri koeficijentu otpora klizanja µ sa n segmenata. Stalno uključene centrifugalne spojnice služe za ograničavanje ugaonih brzina i zaštitu obrtnih elemenata od preopteredenja. kao i za postepeno i ravnomjerno ubrzavanje gonjene mašine.poluprečnik dodirne površine doboša. 𝑅 . Centrifugalna spojnica sa papučama je stalno uključena.sila u opruzi. zupčanik. granični obrtni moment koji ova spojnica može prenijeti izračunava se: 𝑀µ = 𝑛 ∗ 𝐹𝑛 ∗ 𝑅 ∗ µ ≥ 𝑛 ∗ µ ∗ 𝑅 𝐹𝐶 − 𝐹 Gdje je: 𝐹𝐶 . 13 .

Montažni ležaji se montiraju kao mašinski dijelovi mašinskih konstrukcija dok se prirubni ležaji ugrađuju kao posebne mašinske grupe.Mašinski elementi II Sakid Elvis 14. Ponekad se kao klizni sloj mogu upresovati i vještaške mase. Radna vratila od kojih se zahtjeva tačan cilindrični hod izrađuje se kao konusni ležaji na kojima se može podešavati zračnost. Međutim kod široke i krute posteljice. Ležaji sa troslojnim materijalom na kliznom sloju od ležajne kovine imaju jedan tanki sigurnosni sloj od olovne bronze. Konstruktivno izveden ležaj velike širine dobro odvode toplotu. Preporučljivo je da se koriste elastični vijci. KONSTRUKCIJA RADIJALNIH LEŽAJA Radijalni ležaji izrađuju se kao ležaji povezani direktno sa konstrukcijama mašina. Kudišta ležaja moraju biti dimenzionirana snažno i kruto i tako konstruktivno izvedena da odvode toplotu da bi moglo prihvatiti sile prilikom pritezanja valjka. poklopac i dvodijelnu posteljicu. stojedi ili prorubni ležaji koji su direktno povezani sa konstrukcijama mašina koji su kovanjem ili livenjem dodani ili privareni kao dio sklopa. Ležaji sa dvodjelnom kudicom kao osnovne dijelove imaju trup. čahuri ležaja ili posteljici ležaja tada se radi o ležaju od jednoslojnog materijala. Radi osiguranja protiv okretanja ovi ležajevi se čvrsto upresuju u kudište mašine. Ležaji u kudištu imaju i površine za centriranje. Kada se u posteljicu do da ležajna kovina tako da samo posteljica daje krutost a ležajna kovina daje klizne osobine riječ je o dvoslojnom ležaju. Poklopac ležaja ne smije se izvitoperiti. Montažni. zbog progiba osovine i vratila nastaju rubni pritisci. 14 . Ako rukavac pri kretanji leži direktno na materijalu kudišta lažaja. Ležaji se konstruktivno izrađuju kao dvodijelni ako se rukavac ne može navlačiti sa čeone strane.

prečnik rukavca 𝑝 u N/mm2 .6 – 1. Ležaji izrađeni od materijala sa velikim toplinskim rastezanjem zahtjevaju vedu zračnost. Relativna debljina uljnog sloja računa se kao: ℎ0 𝛿 = 𝑓/2 Srednji površinski pritisak 𝑝 koristi se pri dimenzionisanju radijalnih ležaja kao pritisak sile F na projekciju površine nosivog rukavca. Zbog male opasnosti od rubnih pritisaka treba nastojati upotrebljavati kratke klizne ležaje.75 ℎ0 ≥ 5. Zbog toga što kruto kudište sprečava rastezanje prema vani. Ukoliko se želi postidi jednaka nosivost pri raznim brzinama klizanja zračnost ležaja 𝑓 mora biti pri velikim brzinama velika a pri malim brzinama mala. Uobičajno je da se umjesto stvarnog zazora 𝑓 propisuje relativni zazor ( 𝛹 = 𝑓/𝑑 ). . Granična prelazna brzina se smatra 𝑛𝑝𝑟 = 𝑛/2 gdje je 𝑛 pogonska brzina obrtanja. Ukoliko su prisutne prevelike zračnosti pojavljuju se vibracije a samim time i nemiran hod. Relativni zazor 𝛹 bira se na osnovu radnih uslova i materijala posteljice.5.srednji površinski pritisak ležaja 𝐹 u N – radijalna sila ležaja 𝑏 u mm širina ležaja Konstruktivna karakteristika b/d je karakteristična veličina radijalnih ležaja čije se vrijednosti nalaze između d/b= 0. Debljina uljnog sloja kod hidrodinamičkih podmazivanja računa se: 𝑅𝑍 0. Srednji površinski pritisak računamo kao: 𝐹 𝑝 = 𝑑𝑏 Gdje je: 𝑑 u mm .75µ𝑚 µ𝑚 Apsulutna zračnost treba da iznosi 𝑓 ≥ 4ℎ0 . Prelazna brzina obrtanja ne treba da iznosi više od 𝑛𝑝𝑟 ≈ 𝑛/3 pri kojoj mješovito trenje prelazi u tekude trenje. Kod površinskih pritisaka odnosi su obrnuti. odnosno dijela tuljka ležaja. Prilikom povedanja zračnosti ležaja mora se povedati i viskoznost ulja.PRORAČUN RADIJALNIH LEŽAJA Razlika između prečnika ležišta D i prečnika rukavca d je apsulutna zračnost ležaja ( 𝑓 = 𝐷 − 𝑑 ). Bezdimenziona karakteristika mjerodavna je za radijalno opteredenje kliznih ležaja (Sommerfeldov broj): 𝑝 ∗ 𝛹 2 𝑆0 = 𝜔 ∗ 2 Gdje je: 𝑝 u N/mm2 – srednji površinski pritisak 𝛹 .relativna zračnost ω u rad/s.ugaona brzina Na osnovu osnosa Sommerfeldovog broja i konstruktivne karakteristike b/d može se odrediti odgovarajuda debljina uljnog sloja 𝛿. Prelaznu ugaonu brzinu računamo kao: 𝑝 ∗ 𝛹 2 𝜔𝑝𝑟 = 2 𝑆0 ∗ 𝜂 Pa je prelazna brzina obrtanja 𝑛𝑝𝑟 = 𝜔𝑝𝑟 /2𝜋 15 . širi se prema unutrašnjosti a rukavac se širi samo prema vani.Mašinski elementi II Sakid Elvis 15.

Tada uz ležaj mora biti komora kroz koju struji rashladna voda. 16 . Ako je 𝑡0 temperatura okoline onda je pogonska temperatura ležaja 𝑡 = 𝑡0 + 𝛥𝑡. 𝛥𝑡𝑟𝑠 u K . Pri odabiru koeficijenta trenja µ mora se računati sa time da koeficijent trenja raste sa povedanjem brzine a smanjuje se sa povedanjem opteredenja.toplota koju treba da odvodi rashladno sredstvo. Toplota se znatno lošije odvodi ako su oklopi ležaja izrađeni od vještačkog materijala.temperaturna razlika u rashladnom sredstvu.toplinska vodljivost čelika p u N/m2 pritisak Dakle Δt se smanjuje ukoliko se smanjuje debljina stjenke s i širina ležaja b i treba uvijek nastojati da bude što manje.toplinska vodljivost umjetnog materijala 𝜆𝑓 . α – specifična toplota rashladnog sredstva. U određenim sliučajevima ležaji se hlade vodom.02 𝑏 𝑠 Gdje je: s u m – debljina stjenke oklopa b u m – širina ležaja 𝜆𝑢𝑚 . Porast temperature ležaja računako kao: µ ∗ 𝑝 ∗ 𝑣 𝛥𝑡 = 𝜆𝑓 𝜆 𝜋 0. Potreban protok rashladnog sredstva računa se kao: 𝛥𝑃𝑅 𝑉 𝑠 = 𝑟 𝛼 ∗ 𝛥𝑡𝑟𝑠 Gdje je: 𝛥𝑃𝑅 u W .5 𝑢𝑚 + 0.Mašinski elementi II Sakid Elvis Za odvod toplote potrebna je temperaturna razlika Δt ležaja i okoline i što je razlika veda odvodi se više toplote.

KONSTRUKCIJA AKSIJALNIH LEŽAJA Za male aksijalne sile dovoljno je da rukavac ima s jedne ili s obje strane naslone na kojima se oslanja na bočne strane ležišne posteljice. Hidrodinamički prstenasti ležaj sa nepokretnim segmentima pogodan je za srednja opteredenja a izrađuje se sa klinastim površinama nagiba 1:200 do 1:500. Hidrostatički ležaj razlikuje se od najjednostavnijih ležaja samo u tome što se sa pumpom stalno pritišde ulje među klizne površine. a drugi provrtima za svornjake. od kojih se dva spajaju u jedan ležaj. Za nosivost do 50000 kN i brzinu klizanja od 60m/s mogu se izraditi aksijalni ležajevi sa nagibnim segmentima koji se koriste za turbine. 17 . Za male aksijalne sile u izradi alatnih mašina upotrebljavaju se klizni prstenovi prema Din 2208 do 2210. Za stvaranje hidrodinamičkog pritiska potrebno je da se stvaraju klinasti zazori. Segmenti obloženi sa plastičnim masama ili bijelom kovinom mogu se više opteretiti. a zatim otiče napolje.Mašinski elementi II Sakid Elvis 16. Najprostiji primjer ovog ležaja sastoji se od dvije pločice koje kližu jedna po drugoj. jedan je opremljen ekscentričnom utorom za razvođenje maziva. Velike brzine zahtjevaju dobro hladjenje. Ovaj ležaj može da radi samo u području mješovitog trenja. Da ne bi došlo do gubljenja ulja zbog cantrifugalne sile dovod ulja treba da je uvijek iznutra i da ono ne dolazi od klizne površine. Klinasti zazor može se ostvariti iz punog prstena zakošenjem nepokretnih segmenata.

srednji prečnik ležaja 𝜂 . PRORAČUN AKSIJALNIH LEŽAJA Srednji površinski pritisak za aksijalne ležaje računa se kao: 𝐹 𝑝 = 𝐴 Gdje je: A u mm2 – opteredena površina ležaja F u N – optredenje ležaja Srednja brzina klizanja računa se kao: 𝑣 = 2 ∗ 𝜋 ∗ 𝑛 ∗ 𝑟𝑠𝑟 Gdje je: n u s-1 – pogonska brzina obrtanja ležaja 𝑟𝑠𝑟 u m – srednji prečnik ležaja 2𝑟𝑠𝑟 = 𝑟𝑚𝑎𝑥 + 𝑟𝑚𝑖𝑛 𝜂 ∗ 𝜔 𝑟𝑣2 + 𝑟𝑢2 ∗ ℎ0 ∗ 𝑝 𝑟𝑣 + 𝑟𝑢 Koeficijent trenja za ležaj sa slike računamo kao: µ≈ gdje je: ω u rad/s – ugaona brzina vratila p u N/m2 – površinski pritisak η u Ps – dinamička viskoznost ulja 𝑟𝑣 .dinamička viskoznost ulja Potrebni volumenski protok ulja za održavanje tekudeg trenja izračunava se: 𝑉𝑢𝑙𝑗𝑎 = 0. 𝑟𝑢 u mm – poluprečnici ℎ0 .dinamička viskoznost ulja Prelazna ugaona brzina računa se kao: 2 𝜔𝑝𝑟 ≈ ℎ𝑝𝑟 ∗ 3 𝐹 ∗ ℎ0 ≈ 6 ∗ 𝑏2 ∗ 𝜂 𝐾𝑝𝑟 𝑝 ∗ 𝜂 ∗ 𝑏 ∗ 𝑟𝑠𝑟 Gdje je: 𝑟𝑠𝑟 .Mašinski elementi II Sakid Elvis 17.debljina uljnog sloja Volumenski protok ulja: 𝑉𝑢𝑙𝑗𝑎 Gdje je: ℎ0 u dm – odabrana debljina uljanog sloja b u m – širina ležaja F u N – opteredenje ležaja η u 𝑃𝑎𝑠 .7 ∗ 𝑛 ∗ 𝑏 ∗ 𝑣 ∗ ℎ0 18 .

Pod dinamičkom nosivošdu C podrazumijeva se opteredenje koje ležaj može prenositi u toku ukupnog broja obrtaja N sa vjerovatnodom razanja 0. Razdvojivost prstenova ležaja od kotrljajnih tijela između prstenova čime se povedava nosivost. njihovo dinamičko ponašanje koje se pojavljuje pri povedanim ugaonim brzinama I gubici energije u ležaju koji nastaju uslijed otpora klizanju ili kotrljanju. Pod statičkom nosivošdu C0 podrazumijeva se opteredenje koje pri mirovanju ležaja izaziva ukupne plastične trajne deformacije kotrljajnih tijela i prstenova veličine 10-4 prečnika kotrljajnog tijela. predstavlja značajnu karakteristiku. spoljašnjim prečnikom D i unutrašnjim prečnikom d) predstavljaju najvažniju karakteristiku kotrljajnih ležaja. 19 . Pomijeranje jednog prstena u odnosu na drugi u radijanom pravcu predstavlja radijalni zazor u ležaju a u aksojalnom pravcu aksijalni zazor. KARAKTERISTIKE KOTRLJAJNIH LEŽAJA Dinamička i statička mod nošenja svedene na jedinicu zapremine izražene njihovim spoljašnjim mjerama (širinim ležaja B. Podešljivost zazora u ležaju je takođe značajna karakteristika. kao I to u kojoj mjeri odstupanja aksijalnosti prstenova pogoršavaju naponsko stanje u ležaju I smanjuju vijek ležaju je bitna karakteristika. Mogudnost prilagođavanja prstenova međusobnom položaju vratila I oslonaca.1.Mašinski elementi II Sakid Elvis 18. Karakteristike približno iste važnosti su: sposobnost ležaja da istovremeno prenose i aksijalne i radijalne sile.

a podmazivanjem se čuvaju dijelovi od brzog habanja.1 do 5 cm 3 ulj/min. Pomodu cijevnih vodovazrak zasiden uljem dovodi se pored kotrljajnih tijela.Mašinski elementi II Sakid Elvis 19. Preko posebnih žljebova ili rebara na stijenkama kudišta. Kotrljajudi ležaji sa obostranim zaptivim pločama pune se mašdu od 20% do 30%. može se utvrditi da li rasprskavano ulje stvarno dolazi do ležaja. Podmazivanje uljnom maglom pokazalo se kao efikasan način podmazivanja brzohodnih ležaja. Zbog jednostavnog brtvenja i laganog naknadnog podmazivanja kotrljajni ležaji podmazuju se uglavnom mastima. Mekane masti koriste se ako je trenje u ležaju dosta malo. i kada se mast mora pritikivati kroz duge kanale do mjesta za podmazivanje i onda ako se mora naglo krenuti iz hladnog stanja. Tada zračna struja diže i vuče za sobom male kapljice ulja. Preko usisne cijevi čiji je donji kraj uronjen u uljnu kupku dovodi komprimirani zrak. Pri svakom okretanju kotrljajna tijela se navlaže uljem i donje kotrljajno tijelo smije biti samo do polovine u ulju. PODMAZIVANJE KOTRLJAJNIH LEŽAJEVA Podmazivanje je potrebno radi smanjivanja otpora tenja klizanja između loptica ili valjka sa jedne strane i prstenova I držača s druge strane. Za podmazivanje uljem uglavnom se koriste mali pumpni agregati koji istovremeno opslužuju mnogo mjesta i svakom ležaju prema veličini i brzini obrtanja dopremaju kroz otvore od 0. 20 . Za ovakvo pomazivanje koriste se masti jako stabilne i otporne na starenje. Krute masti koriste se u slučajevima gdje šumnost treba da bude što manja I ako mazivo na izlazu vratila treba da stvara vijence za brtveljenje. Vrlo efikasno podmazivanje uljem je podmazivanje uronjavanjem. For-life podmazivanje je jednokratno podmazivanje za cijeli vijek trajanja ležaja. I to je njačešde dovoljno za cijeli vijek trajanja ležaja. U prijenosnicama za podmazivanje kotrljajnih ležaja zadovoljava samo ono ulje koje zupčanici rasprskavaju. Podmazivanje uljnom maglom ima rpednost što zračna struja hladi istodobno ležaj a nadpritiskom sprečava ulazak prašine i stranih tijela. vode I stranih tijela. da bi se spriječio ulaz prašine.

. u osnovnoj mašinogradnji obično do 100kW. Minimalni brojevi zuba točkova ograničeni su habanjem zglobova. 21 . ali dopuštaju znatno manje brojeve obrtaja. OSNOVNI PARAMETRI LANČANIH PRENOSNIKA Snage za čiji prijenos se primjenjuju lančani prenosnici mijenjaju se u dijapazonu od nekoliko do nekoliko stotina kilovata. Obično je 𝑖 ≤ 7. rade s velikim dinamičkim opteredenjima i bukom. Najvedi preporučljivi i granični brojevi obrataja dati su standardom na osnovu tipa lanca. uglovima obuhvata i brojevima zubaca.broj yubaca točka 𝑛 . dinamičkim opteredenjem kao i bukom prenosnika.broj obrtaja točka u 𝑚𝑖𝑛−1 𝑝 . koja se pojavaljuje između zupca točka i zgloba lanca. Korak lanca je uzet kao osnovni parametar lančanog prenosnika. Minimalan broj zubaca zavisi od brojeva obrtaja tako da je pri visokom broju obrtaja 𝑍1𝑚𝑖𝑛 = 19 … 23. za mali 𝑍1𝑚𝑖𝑛 = 13 … 15. Brzine kretanja lanca obično ne prelaze 15 m/s dok kod prenosnika sa lancima i točkovima visokog kvaliteta uy efektivno podmazivanje dostižu i 35 m/s. Treba birati lance sa minimalno dopuštenim korakom za dato opteredenje. Minimalni broj zuba točkova valjkastih lanaca u zavisnosti od prenosnog odnosa određuje se po empirijskoj zavisnosti: 𝑍1𝑚𝑖𝑛 = 29 − 2𝑖 ≥ 13 Maximalan broj zuba pri korištenju valjkastih lanaca ograničava se u području od 100 do 120 a pri korištenju zupčastih od 120 do 140. koraku 𝑝 i brojevima zubaca točkova 𝑍1 i 𝑍2 : 𝑍1 + 𝑍2 2𝑎 𝑍2 + 𝑍1 2 𝑝 𝑊 = + + ∗ 2 𝑝 2𝜋 𝑎 Dobivenu vrijednost W zaokružujemo na nejbližu cijelu vrijednost poželjno parnog broja. za srednji 𝑍1𝑚𝑖𝑛 = 17 … 19 . Pretežno se uzima neparan broj zubaca točka što u kombinaciji sa parnim brojem lanaca doprinosi ravnomjernom habanju. Broj obrtaja točkova i brzine obraničene su silom udara. Obično se preporučuje da se međuosna rastojanja ograničavaju veličinom 𝑎𝑚𝑎𝑥 = 80𝑝. Lanci sa velikim korakom imaju veliku nosivu sposobnost.004𝑎. U pojedinim slučajevima kod sporohodnih prenosnika 𝑖 ≤ 10 ako postoji mogudnost prostorne ugradnje. Prilikom određivanja dužine lanca mora se voditi računa da lanac ima izvjesan progib zbog povedanja opteredenja od sila težine i radijalnog udaranja točkova. Potreban broj karika lanca W određuje se premaprethodno izabranom međuosnom rastojanju 𝑎.korak lanca u 𝑚𝑚 Prenosni odnos određuje se iz uslova jednakosti srednje brzine lanca na točkovima. habanjem i bukom prenosnika. Odavdje je prenosni odnos shvaden kao odnos broja obrtaja vodedeg i vođenog točka: 𝑛1 𝑧2 𝑧1 ∗ 𝑛1 ∗ 𝑝 = 𝑧2 ∗ 𝑛2 ∗ 𝑝 𝑖 = = 𝑛2 𝑧1 Gdje su: 𝑛1 i 𝑛2 .. Srednja brzina lanca računa se kao: 𝑧 ∗ 𝑛 ∗ 𝑝 𝑣 = 60 ∗ 1000 Gdje je: 𝑧 .vanjski prečnici točkova Optimalna međuosna rastojanja su 𝑎 = 30 … 50 𝑝.Mašinski elementi II Sakid Elvis 23. Sa smanjenjem broja zubaca raste neravnomjernost brzine kretanja lanca i brzine udara lanca o točak.brojevi obrtaja vodedeg i vođenog točka 𝑍1 i 𝑍2 . Što je broj zubaca manji to je vede habanje. Iz ovog razloga međuosovinsko rastojanje smanjuje se za 0. Minimalno međusobno rastojanje 𝑎𝑚𝑖𝑛 u mm određuje se iz uslova izostajanja interferencije tj presjeka točkova: 𝑎𝑚𝑖𝑛 > 𝐷𝑒1 + 𝐷𝑒2 Gdje su: 𝐷𝑒1 𝑖 𝐷𝑒2 .002. Međuosovinsko rastojanje distiže 8m.brojevi zubaca vodedeg i vođenog točka Prenosni odnos se ograničava gabaritima prenosnika. Minimalan broj obrtaja kod prenosa zupčastim lancima uvedava se 20-30%.0.

Dozvoljena korisna snaga koju može da prenosi lanac sa klizedim zglobom je: 𝑝0 ∗ 𝐴 𝐹 = 𝐾𝑒 Gdje je: 𝑝𝑜 . U proračunima lančanih prenosnika. 𝑝𝑚 ∗ 𝑠 = 𝑐 gdje se c u datim ograničenim uslovima može tretirati kao konstantna veličina.koeficijent exploatacije Koeficijent exploatacije 𝐾𝑒 može se predstaviti kao proizvod pojedinačnih koeficijenata exploatacije koji se odose na različite faktore pri exploataciji. Dopuštena snaga F sa 𝑚𝑝 redovima izračunava se: 𝐹 = 𝑐 ∗ 𝑝2 ∗ 𝑝0 ∗ 𝑚𝑝 𝐾𝑒 : 𝑚𝑝 – koeficijent rednosti lanca koji uzima u obzir neravnomjernost raspodjele opteredenja po redovima jeni moment na malom točku računamo kao: 𝐹 ∗ 𝑑1 𝐹 ∗ 𝑝 ∗ 𝑍1 𝑀𝑇1 = = 3 2 ∗ 10 2𝜋 ∗ 103 Korak lanca računamo kao: 𝑝 = 18.5 ∗ 𝑀𝑇1 ∗ 𝐾𝑒 𝑐 ∗ 𝑍1 ∗ 𝑚 ∗ 𝑝 ∗ 𝑝0 Orjentaciona vrijednost koraka jednorednog lanca računa se kao: 𝑝 = 12.8 za lance PR koeficijent 13.5 3 𝑀1 𝑍1 Gdje je: koeficijent 12.8 … 13.Mašinski elementi II Sakid Elvis 24. posebno kod uzimanja u obzir uslova exploatacije povezanih sa veličinom puta trenja koristi se experimentalna zavisnost trenja između pritiska 𝑝 i puta 𝑠.1 ∗ 10−3 𝑣 2 . 22 .5 za lance PRL 𝑀𝑇1 – moment Prenosi zupčastim lancima s kotrljajudim zglobovima odabiru se prema komercijalnim podacima ili po poluempirijskim zavisnostima iz kriterija otpornosti na trošenje. Prvo se bira korak lanca u zavisnosti od broja obrtaja malog točka zatim se određuje širina lanca zavisno od momenta 𝑀𝑇1 na malom točku po formuli: 𝑉 = 𝐹 3 𝑣𝐾𝑒 𝑇 3 𝑣𝐾𝑒 ≈ 1570 4𝑝 𝑍1 ∗ 𝑝2 Pri određivanju koeficijenta exploatacije 𝐾𝑒 dopušteno je ograničenje uključivanjem koeficijenta nagibnog ugla 𝐾𝑛 i pri 𝑣 > 10𝑚/𝑠 koeficijenta uticaja centrifugalnih sila 𝐾𝑣 = 1 + 1.dozvoljeni pritisak u zglobovima A – projekcija površine oslanjanja zglobova 𝐾𝑒 . Pokazatelj m zavisi od karaktera trenja. NOSIVA SPOSOBNOST I PRORAČUN LANČANIH PRENOSNIKA Nosiva sposobnost lančanih prenosnika može se odrediti prema uslovu po kome pritisak u zglobovima ne treba da premašuje dozvoljeni u datim uslovima exploatacije.

02𝑎 dobije se pojednostavljena zavisnost: 𝐹𝑞 = 60𝑞 ∗ 𝑐𝑜𝑠𝛹 ≥ 10𝑞 Zatezanje lanca od centrifugalnih opteredenja FU za lančane prenosnike određuje se analogno kaišnim prenosnicima tj: 𝐹𝑢 = 𝑞 ∗ 𝑣 2 Gdje je: 𝑣 . Lančani prenosnici svih tipova provjeravaju se na čvrstodu prema vrijednostima kritičnog opteredenja FRAZ i zatezanja najviše opteredene grane F1max određujudi uslovno veličinu koeficijenta sigurnosti. Fu – zatezanje od dijelova centrifugalnih opteredenja karika lanca. SILE U GRANAMA LANACA Vodeda grana lanca u procesu rada trpi stalno opteredenje F1. 𝜑 . Opteredenje se izračunava po obrascu KM*F i uvedava se za 5% pri vertikalnom prenosu i 15% pri horizontalnom prenosu.nagibni ugao prema horizontu linije koja spaja tačke kretanja lanca. kao za apsulutno gibak nerastezljiv lanac: 𝐹𝑞 = Gdje je: 2𝑙 2 ∗ 𝑔 ∗ 𝑐𝑜𝑠𝛹 8𝑓 q – masa jednog lanca.brzina kretanja lanca 𝑚/𝑠 Centrifugalna sila koja djeluje po čitavoj konturi lanca izaziva dopunsko trošenje zglobova. l – rastojanje između točkova kretanja lanca (m). Zatezanje Fg određuje se približno. Uzimajuci da je 𝑙 jednako međuosnom rastojanju 𝑎 i da je 𝑓 = 0. 𝐾 = Gdje je: 𝐹1𝑚𝑎𝑥 = 𝐹 + 𝐹𝑞 + 𝐹𝑢 + 𝐹𝑑 𝐹𝑟𝑎𝑧 𝐹1𝑚𝑎𝑥 Ako je vrijednost koeficijenta sigrnosti 𝐾 > 5 do 6 smatra se da lanac zadovoljava uslove statičke čvrstode. 𝐹1 = 𝐹 + 𝐹2 zatezanje vođene grane sa poznatom rezervom obično se uzimaju: 𝐹2 = 𝐹𝑞 + 𝐹𝑢 gdje je: Fg – zatezanje od dijelova težine. f – progib (m).Mašinski elementi II Sakid Elvis 25. Proračunsko opteredenje vratila lančanog prenosnika vede je od korisne periferne snage zbog zatezanja lanca usljed mase. 23 . koje se sastoji od korisne sile F i zatezanja vođene grane F2. g – ubrzanje m/s2.

ξ – koeficijent koji uključuje klizanje i mijenja se od 0. Ostvarivši jedno od kotrljajudih tijela s promjenjivim radijusom kotrljanja može se dobiti prenosnik sa promjenjivim prenosnim odnosom odnosno varijator. visoki koeficijent trenja da bi se izbjegle velike sile pritezanja. nemogudnost dobivanja apsulutno tačnih srednjih prenosnih odnosa zbog proklizavanja i neizbježnih nepravilnosti prečnika kotrljajudih točkova. Kod vedine frikcionih prenosnika i varijatora snaga ne prelazi 20kW.velika opteredenja na osovine i ležišta ili neophodnost primjene specijalnih konstrukcija s rasteredenim osloncima.95 za varijatore koji rade u ulju uz značajne prenosne odnose. 2 a kod prenosa pribora do 3. koji je kod prenosa snage jednak 1. a takođe i proračun osovina i ležišta prenosnika. ravnomjernost obrtanja što omogudava primjenu frikcionih prenosnika kod mašina pri visokim brzinama.995 za prenosnike koji rade bez podmazivanja do 0. opasnost oštedenja prenosnika pri okretanju na mjestu ili u pojedinim slučajevima neravnomjerno trošenje kotrljajudih točkova.. Po sili Q vrši se proračun čvrstode kotrljajnih tijela. 24 . Osnovni zahtjevi za materijale kotrljajudih točkova su: .25 . Frikcioni prenosnici rade s malim klizanjem. neophodnost specijalnih uređaja za pritezanje jednog kotrljajudeg točka uz drugi.koeficijent trenja. 𝑄 = Gdje je: 𝑆 ∗ 𝐹 𝜇 𝜇 . Svi prenosnici imaju elastično klizanje izazvano elastičnim deformaciama površinskih slojeva.Mašinski elementi II Sakid Elvis 26. Prilikom pomjeranja valjka duž osa mijenja se radijus kotrljanja na disku i prenosni odnos. Za vede snage izrađuju se varijatori sa više zona dodira.visoka otpornost na trošenje i površinsku čistodu. Pozitivne strane frikcionih prenosnika su: -jednostavnost kotrljajudih točkova. Najjednostavniji primjer takvog prenosnika je sastavljen od diska i valjka. visok modul elastičnosti da bi se izbjegli povedani gubici na trenju zbog dimenzija kontaktne površine. R1 i R2 – radijusi kotrljajudih točkova.. Frikcioni prenosnici i varijatori izrađuju se za primjenu od veoma malih snaga (ručno regulisanje instrumenata) do nekoliko stotina kilowata. mogudnost promjenljivog prenosnog odnosa (varijatori). Najjednostavniji frikcioni prenosnik sa paralelnim osama sastoji se od dva valjka koji vrše pritisak jedan na drugi sa zadatom snagom. Nedostatci frikcionih prenosnika su: . S – rezervna kvačenja. Pri obrtanju vodedeg valjka na mjestu kontakta pojavaljuju se sile trenja koje izazivaju obrtanje vođenog valjka. Za prenos kružne sile F frikcionim prenosnikom kotrljajuda tijela moraju biti priljubljena jedno uz drugo. FUNKCIONISANJE RADA FRIKCIONOG PRENOSNIKA Frikcioni prenosnici su takve konstrukcije kod kojih se kretanje od vodedeg do vođenog tijela prenosi silama trenja. Prenosni odnos frikcionog prenosnika računa se kao: 𝑛2 𝑅1 ∗ 𝜉 𝑖 = = 𝑛1 𝑅2 Gdje je: n1 i n2 – brzina obrtanja vodedeg i vođenog kotrljajudeg točka u min-1. Zamjenom cilindričnih valjaka konusnim može se ostvariti prenos među osovinama sa poprečnim osama.

Mašinski elementi II Sakid Elvis 27.5 𝑆𝐸𝑀𝑇1 ∗ 𝜍𝐻 𝑓𝑏 Dozvoljeni kontaktni naponi mogu se usvojiti da su jednaki stalnim granicama površinske izdržljivosti s minimalnim koeficijentom rezerve. Za kaljene čelike tvrdode ≥ 60𝐻𝑅𝐶. Proračun se radi za najnepogodniji slučaj. 𝑑1 se izračunava: 𝑑1 = 26. KINEMATIČKI PRORAČUN ČVRSTODE FRIKCIONIH PRENOSNIKA Prenosni odnosi jednostavnih varijatora računaju se: 𝑛 𝑅1 ∗ 𝜉 𝑅1 ∗ 𝜉 𝑖 = = . pri kome. 𝑖𝑚 𝑖𝑛 = 𝑛𝑚𝑖𝑛 𝑅𝑚𝑖𝑛 ∗ 𝜉 = 𝑛0 𝑅𝑚𝑎𝑥 . 25 . i za metalokeramiku FAB-P do 150 MPa (pri 𝐸 = 7. maximalan odnos sile Q prema ekvivalentnom radijusu zakrivljenja 𝜌 računa se: 𝑆 ∗ 𝐹 2 ∗ 103 ∗ 𝑆 ∗ 𝑀𝑇1 𝑄 = = 𝑓 𝑓𝑑1 Za bilo koji prenosnik sa 𝑑2 = ∞ i 𝛼 = 0. a pri početnom dodiru u tački vrijednost napona je do 2500 Mpa.koeficijent koji uključuje klizanje.5 ∗ 104 𝑀𝑃𝑎). jednak 𝑛𝑚𝑎𝑥 /𝑛𝑚𝑖𝑛 Prenosni odnos udvojenih varijatora sa prolaznim karikama računa se: 𝑖 = 𝑛 𝑅1 = 𝑛0 𝑅2 .brojevi obrtaja na izlazu i ulazu prenosnika u 𝑚𝑖𝑛−1 𝜉 . .3 ∗ 104 𝑀𝑃𝑎). 𝑖𝑚𝑖𝑛 = 𝑛0 𝑅2 𝑅𝑚𝑎𝑥 Gdje su: 𝑛 i 𝑛0 . Pri početnom dodiru po liniji vrijednost napona 𝜍𝐻 ≈ 800 … 1200 𝑀𝑃𝑎. Kontaktni naponi za tekstolit su od 35 do 60 Mpa. 𝑖𝑚𝑎𝑥 = 𝑅1 ∗ 𝜉 𝑅𝑚𝑖𝑛 Potreban odnos najvedeg radnog radijusa prema najmanjem je: 𝑅𝑚𝑎𝑥 𝑖𝑚𝑎𝑥 = = 𝐷 𝑅𝑚𝑖𝑛 𝑖𝑚𝑖𝑛 Gdje je: D – raspon regulisanja. 𝑖𝑚𝑎𝑥 = 𝑛𝑚𝑎𝑥 𝑅𝑚𝑎𝑥 ∗ 𝜉 = 𝑛0 𝑅𝑚𝑖𝑛 Potrebni brojevi obrtanja na ulazu prenosnika jednaki su srednjem geometrijskom zbiru 𝑛𝑚𝑖𝑛 i 𝑛𝑚𝑎𝑥 𝑛0 = 𝑛𝑚𝑖𝑛 ∗ 𝑛𝑚𝑎𝑥 𝜉 Potreban odnos najvedeg radijusa prema najmanjem računamo kao: 𝑅𝑚𝑎𝑥 = 𝑅𝑚𝑖𝑛 𝑛𝑚𝑎𝑥 = 𝐷 𝑛𝑚𝑖𝑛 Proračuni na čvrstodu kotrljajudih točkova zahtjevaju provjeru kontaktnih napona na dodirnoj površini. za retinaks do 80 MPa (pri modulu elastičnosti 𝐸 = 1.

odsustvo buke. povedanje sile na vratila i oslonce jer su za prenos sila trenja potrebne značajne sile pritezanja i potrebno ih je određivati po maximalnom opteredenju. šivadih mašina u svakodnevnom životu. navučenog na točkove sa zatezanjem i koji prenosi kružnu silu pomodu trenja. Pljosnati kaiševi se koriste zbog jednostavne konstrukcije i oni trpe minimalne napone na točkovima.prečnici vodedeg i vođenog točka u m 𝑛1 i 𝑛2 . Kružne brzine na točkovima računaju se kao: 𝑣1 = 𝑣2 = 𝜋 ∗ 𝑑1 ∗ 𝑛1 60 𝜋 ∗ 𝑑2 ∗ 𝑛2 60 Gdje su: 𝑑1 i 𝑑2 . nedostupnost uređaja za zatezanje kaiša. električnih generatora. kratak rok trajanja kaiševa kod brzohodnih prenosnika. Okrugli kaiševi se koriste za prenos malih snaga najčešde kod instrumenata. neizbježnost elastičnog klizanja kaiša.brojevi obrtanja u minuti vodedeg i vođenog točka u 𝑚𝑖𝑛−1 Usljed neizbježnog klizanja kružna brzina na vođenom točku 𝑣2 manja je od brzine 𝑣1 na vodedem: 𝑣2 = 1 − 𝜉 ∗ 𝑣1 Tada stvarni prenosni odnos iznosi: 𝑖 = 𝑛1 𝑑2 = 𝑛2 𝑑1 1 − 𝜉 Za proračun se mogu uzeti slijedede vrijednosti relativnog klizanja 𝜉 kod pljosnatih kaiševa 0. niska cijena.01. okruglog profila – zupčasti kaiševi.02 i kord-gajtanski 0. za pogon od primarnih motora (sa unutrašnjim sagorijevanjem). Kaišni prenosnici se primjenjuju za elektromotorni pogon male i srednje snage mašina radilica. ublažavanje udara. 26 . Zupčasti kaiševi se koriste zahvljujudi karakteristikama prenosa prijanjanja.KINEMATIKA KAIŠNIH PRENOSNIKA Kaišni prenosnik sastoji se od vodedeg (pogonskog) i vođenog (gonjenog) točka i kaiša. -Nedostatci kaišnih prenosnika su: velike dimenzije. neophodnost zaštite kaiša od zamašdivanja. Najviše se upotrebljavaju klinasti i pljosnati kaiševi. mogudnost rada sa visokim brojem obrtanja. -Pozitivne osobine kaišnih prenosnika su: mogudnost prenosa kretanja na velika rastojanja. ravnomjernost rada. Mogudi su prenosnici sa dva i više vođenih točkova.Mašinski elementi II Sakid Elvis 28. Kaiši se izrađuju u profilu uskog pravougaonika – pljosnati kaiševi. poljoprivrednih i drugih mašina. stonih mašina. klinasti od kord-tkanine 0. trapeznog profila – klinasti kaiševi.01. Klinasti i poliklinasti kaiši često se koriste zbog njihove povedane vučne sposobnosti.

GEOMETRIJSKE ZAVISNOSTI KOD KAIŠNIH PRENOSNIKA Pri projektovanju kaišnih prenosnika potrebno je odrediti slijedede geometrijske parametre: ugao 𝛾 među granama kaiša. Prenosnik sa klinastim kaišem radi dosta pouzdano.3° 𝑎 Za pljosnatokaišne prenosnike uzima se minimalni ugao obuhvata 150°.Mašinski elementi II Sakid Elvis 29. Ugao između grana prenosnika određuje se iz pomičnog trokuta 𝑂1 𝐴 𝑂2 . ugao obuhvata 𝛼 na malom točku. 27 . a za prenosnike sa klinastim kaišem 120° ili od 90°. Dužina kaiša bez progiba i početka deformacija izračunava se kao zbir dužina lukova točkova na uglovima obuhvata i dužina pravolinijskih dijelova kaiša po formuli: 𝛾 𝜋 ∗ 𝑑2 + 𝑑1 𝑑2 − 𝑑1 𝐿 = 2𝑎 cos + + 𝛾 2 2 2 Razmak između osa točkova pri izabranoj dužini L izračunava se: 𝑎 = 𝐿 − 𝜋 ∗ 𝑑𝑐𝑝 1 + 4 4 𝐿 − 𝜋 ∗ 𝑑𝑐𝑝 2−8∆ 2 Pri proračunu dužina kaiševa i međuosnih rastojanja prenosnika sa klinastim kaiševima prečnici točkova po neutralnom sloju kaiša se uvrštavaju u proračun. 𝛾 ∆ sin = 2 𝑎 . ∆= 𝑑2 − 𝑑1 2 Tada se 𝛾 u radijanima računa kao: 𝛾 = 2𝑎𝑟𝑐𝑠𝑖𝑛 Ugao obuhvata na malom točku računamo kao: 𝛼1 = 180° − 𝛾° ≈ 180° − ∆ 2∆ ≈ 𝑎 𝑎 2∆ ∗ 57. dužina kaiša L kao i međusobno rastojanje 𝑎.

koeficijent trenja Dakle odnos F1/F2 zavisi od koeficijenta trenja i ugla klizanja. 𝑞 1 𝐹1 = 𝐹1 𝑖 𝐹2 = 𝐹1 𝑞 − 1 𝑞 − 1 Odgovarajuda naprezanja u vodedoj grani računaju se: 𝐹1 𝐹2 𝜍1 = 𝑖 𝜍2 = 𝐴 𝐴 Zbirna naprezanja u kaišu: a) U vodedoj grani: 𝐹1 𝜍 = + 𝜍𝑐 𝐴 b) U vođenoj grani (minimalno naprezanje) je: 𝐹2 𝜍𝑚𝑖𝑛 = + 𝜍𝑐 𝐴 c) Maximalno naprezanje na luku mirovanja vodedeg malog točka računa se : 𝐹1 𝜍𝑚𝑎𝑥 = + 𝜍𝑖 + 𝜍𝑐 𝐴 28 .moment (Nm) na tačku prečnika d (m) P – prenosna snaga (kW) 𝐾𝐹 . Tekstilni kaiševi nisu kontinualni po presjeku.koeficijent dinamičnosti opteredenja i režima rada (uzima se iz tabele) Mnogi kaiševi nisu homogeni. SILE I NAPONI KOD KAIŠEVA Kružna sila na točkovima ili opteredenje kaiša koje se prenosi izračunava se po obrascu: 2𝐾𝐹 ∗ 𝑀𝑇 103 𝐾𝐹 𝑃 𝐹𝑡 = = 𝑑 𝑣 Gdje je: 𝑀𝑇 .Ejlera izvedenoj za nerastegljivi konac koji klizi po cilindru.normalna sila koja djeluje na element kaiša od točka. Pri proračunu svi kaiševi mogu se tretirati kao kontinualni i homogeni i vršiti proračun po minimalnim naponima. Naprezanje od prenošene kružne sile F1 računa se: 𝐹1 𝜍𝐹1 = 𝐴 Gdje je: A – površina presjeka kaiša (mm2) Odnos istezanja vodede F1 i vođene F2 grane pri radu bez uzimanja u obzir centrifugalnih sila određuju se po poznatoj jednačini L. 𝑓 .Mašinski elementi II Sakid Elvis 30. Uslove ravnoteže po osama x i y elementa luka kaiša sa centrifugalnim uglom 𝑑𝛼 su: 𝑑𝛼 𝑑𝛼 𝑑𝛼 sin ≈ 𝑖 cos ≈ 1 𝑡𝑎𝑑𝑎 𝑗𝑒 𝑥 = 0 2 2 2 𝑑𝐹𝑛 − 𝐹 + 𝑑𝐹 𝑑𝛼 𝑑𝛼 − 𝐹 =0 2 2 𝑦 = 0 𝐹 + 𝑑𝐹 − 𝐹 − 𝑓𝑑𝐹𝑛 = 0 Gdje je: 𝑑𝐹𝑛 .

Snaga koju prenosi jedno rebro u realnim uslovima računa se: 𝐹1 = 𝐹0 𝐶𝛼 𝐶𝑣 𝐶𝑑 𝐶𝐿 Koeficijenti 𝐶𝛼 i 𝐶𝐿 izračunavaju se po formulama: 𝐶𝛼 = 1.78𝐹 + 𝑞 𝐶𝛼 6 𝐿/𝐿0 29 . Obezbjeđuje čvrstodu prijanjanja za točak.potrebna masa jednog klina 0. PRORAČUN POLIKLINASTIH KAIŠEVA Proračun poliklinastih kaiševa analogan ja proračunu klinastih kaiševa.Mašinski elementi II Sakid Elvis 31.37 1 − 𝑒 −𝛼/135 𝐶𝐿 = Broj rebara je: 𝑧 = 𝐹𝑡 /𝐹𝑙 Početno zatezanje kaiša: 𝐹𝑁 = Gdje je: 𝑞 .

oslonaca i točkova. i na prirodno trenje u kaiševima 0.85. Kod proračuna maximalnih sila na vratila preporučuje se povedanje proračunskog početnog zatezanja 𝐹0 i naprezanja 𝜍0 1.5 puta.96. Materijal kaiševa definiše se po Gukovom zakonu.početni napon (MPa) A – površina presjeka kaiša (mm2) Ako grane kaiševa nisu paralelne sila na vratilo određuje se po formuli: 𝐹𝑉 = 2 2 𝐹1 + 𝐹2 + 2𝐹1 𝐹2 cos 𝛾 ≈ 2𝐹0 cos 𝛾 2 Aproksimacija je utoliko pravilnija ukoliko je bliža jedinici. c) Od otpora zraka kratanju kaiša i točkova. 30 . koeficijent korisnog dejstva se smanjuje do 0. Poslije dodavanja korisnog opteredenja zbir zatezanja grana ostaje konstantan. U prosječnim uslovima rada vrijednosti koeficijenta korisnog dejstva 𝜂 za pljosnatokaišne prenosnike su jednaki 0. pošto se sila u kaišu uravnotežuje i izaziva rasteredenje vratila. U nepovoljnim uslovima rada: mali prečnici točkova. SILE KOJE DJELUJU NA VRATILA I GUBITCI Sile koje se pojavaljuju kod kaišnog prenosnika neophodno je prračunati zbog proračuna vratila.95. a za klinastokaišne zbog povedanih gubitaka na klizanje kaiša po točkovima.Mašinski elementi II Sakid Elvis 32. Ako su grane kaiševa paralelne sila FV na vratila jednaka je dvostrukom početnom zatezanju kaiša: 𝐹𝑉 = 2𝐹0 = 2𝜍0 𝐴 Gdje je: 𝜍0 . Kod prenosnika bez regulisanja zatezanja obično se uzima rezervom. granične brzine kaiševa i jako zatezanje. Gubitci snage kod kaišnih prenosnika sastoje se od gubitaka: a) Od klizanja kaiša po točkovima. Djelovanje centrifugalne sile ne uzima se u proračunima. b) Na unutrašnje trenje u kaišu.

0.5 3 103 𝑃1 𝑛1 Gdje je 𝑃1 snaga u kW Broj zubaca malog točka z1 zavisi od njegove frekvencije obrtanja i bira se iz tabele.prenosna snaga u kW d1 – prečnik točka u m Broj zubaca u zahvatu na malom točku: 𝑧0 = 𝑧1 𝛼/360 gdje je 𝛼 ugao obuhvata na malom točku Širina kaiša računa se kao: 𝐹1 𝑏 = 𝐹𝑌 − 𝑞 ∗ 𝑣 2 ∗ 𝐶𝑚 Gdje je: q – masa 1 m kaiša širine 1mm. Prenosni odnos najčešde je do 12 a koeficijent korisnog dejstva od 0. PRENOSNICI SA ZUPČASTIM KAIŠEVIMA Zupčasti kaiševi se proizvode kao beskonačni pljosnati sa ispupčenjima na unutrašnjoj površini.Mašinski elementi II Sakid Elvis 33. Prenosne se snage mijenjaju u širokom rasponu. Kod prenosnika sa profilom kaiša pravih bokova i kanali na točkovima rade se sa pravim bokovima. visok koeficijent korisnog dejstva. kanali na točkovima rade se takođe kao poluokrugli sa radijusima za 0. FY – specifična centrifugalna sila. Cm – koeficijent za nepotpune zavojke užeta bočnih površina kaiša Točkovi se izrađuju za vede radne širine od širine kaiša za jedan modul. namotanog po zavojnici užeta ili užeta od staklenog vlakna. poliuretana ili neoprena.15 . Modul 𝑚 se računa po formuli: 𝑚 = 3. male sile na vratila i oslonce. Kod prenosnika sa vertikalnim osovinama i kod 𝑖 ≥ 3 izrađuju se obodi na oba točka a kod ostalih samo na malom točku. nema klizanja. Kaiševi se proizvode od gume na bazi butadien-nitrilnog kaučuka.2 vedim od radijusa profila kaiša kod vrhova.92 do 0.brzina kaiša u m/s P1 . ravnomjerniji hod zubaca u spoju. Osnovni parametar je modul 𝑚 = 𝑃/𝜋 gdje je P korak kaiša. ugao profila 𝛾 je 50° ili 40°.2 𝑚. Pozitivne osobine prenosnika su: male dimenzije.. koji ulaze u spoj sa zupcima točkova. Nosivi sloj se izrađuje od čeličnog. Oblik zubaca kaiša je trašezast sa karakteristikama zubaca 𝑠 = 1 … 1. Kod prenosnika sa poluokruglim profilom zubaca kaiša. mogudnost velikih prenosnih brojeva. mogudnost povedanja opteredenja za 40%. Prečnici podionih krugova točkova računaju se kao: 𝑑1 = 𝑚1 𝑧1 𝑖 𝑑2 = 𝑚2 𝑧2 Kružna brzina kaiša u (m/s) je: 𝑣 = 𝜋𝑑1 𝑛1 / 60 ∗ 103 Proračunska sila koju prenosi zupčasti kaiš računa se kao: 2 ∗ 103 ∗ 𝐾 ∗ 𝑀𝑇 𝐹𝑡 = 𝑖𝑙𝑖 𝐹𝑡 = 103 𝐾𝐹 ∗ 𝑃1 /𝑣 𝑑1 Gdje je: KF – koeficijent režima rada ili dinamičnosti 𝑣 . 31 .98.. Zupčasti kaišni prenosnik s poluokruglim profilom zubaca obezbjeđuje ravnomjernu raspodjelu napona u kaišu.

Bokovi spregnutih zubaca moraju se stalno dodirivati a profili bokova moraju biti izrađeni po izvjesnim pravilima. a zubac 2 prijemnom zupčaniku koji se obrde oko središta O2. ′ ′ 𝑣𝑘 = 𝑣1 − 𝑣2 Jedino kada se bokovi zubaca dodiruju u centralnoj tački nema klizanja pa je 𝑣𝑘 = 0 32 . To znači da bokovi spregnutih zubaca klizaju jedan po drugom. Komponente brzina 𝑣1 i 𝑣2 u pravcu zajedničke tangente na bokove spregnutih zubaca nisu i ne moraju biti jednake. Glavno pravilo zupčenja.Mašinski elementi II Sakid Elvis 34. Ova tačka zove se centralnom tačkom zupčastog sistema ili kinematskim polom. koje definiše međusobnu zavisnost oblika segmentnih profila glasi: normala u trenutnoj tački dodira dvaju spregnutih profila mora prolaziti kroz dodirnu tačku dodirnih krugova. Zubac 1 pripada predajnom zupčaniku koji se obrde oko središta O1. GLAVNO PRAVILO ZUPČENJA Zupčanici gotovo bez izuzetka treba da ispunjavaju uslov da preneseni odnos bude konstantan 𝑖 = 𝜔1 /𝜔2 = 𝑐𝑜𝑛𝑠𝑡. ′ 𝑣1 = 𝑣1 sin 𝜑1 I ′ 𝑣2 = 𝑣2 sin 𝜑2 Brzina klizanja 𝑣𝑘 ravna je razlici tangencijalnih komponenata ′ ′ brzina 𝑣1 i 𝑣2 .

konstruisati odgovarajudi profil drugog spregnutog zupca. pošto u tom položaju normala profila prolazi kroz centralnu tačku O. jer izvan tjemenih krugova ne postoje zupci pa nema ni dodira.Mašinski elementi II Sakid Elvis 35. pro određenim prečnicima dodirnih krugova. Pretpostavka je da je oblik profila zupca predajnog zupčanika A1B1C1 propisan pri datim prečnicima dodirnih krugova R1 i R2. 33 . Kada se zupčanik 1 obrne oko središta O1 u smjeru strelice toliko da tačka A' dođe u tačku O. Linija koja spaja tačke A. B i C zove se dodirnica. Na isti način određuje se i tačka C dok tačka B ostaje na svom mjestu u centralnoj tački O. Taj dio dodirnice zovemo aktivnom dužinom dodirnice a ta dužina proteže se između tjemenih krugova između tačaka M i N. Normala na profil u tački A1 siječe dodirni krug zupčanika 1 u tački A'. Pomodu dodirnice može se za jedan zadani profil zupca jednog zupčanika lako konstruisati nepoznati spregnuti profil zupca drugog zupčanika. Značajan je samo onaj dio dodirnice koji se nalazi između tjemenih krugova spregnutih zupčanika. Dodirnica je geometrijsko mjesto svih uzastopnih tačaka dodira dvaju spregnutih profila u toku jednog dodirnog perioda. u istom trenutku dospjet de tačka A1 u položaj A. DODIRNICA Pomodu glavnog pravila zupčenja može se za jedan određeni profil boka zupca jednog zupčanika. Tačka A nalazi se dakle u presjeku kružnog luka poluprečnika O1A1 sa središtem u O1. U položaju A treba da bude ostvaren dodir tačke A1 zupčanika 1 sa nekom tačkom A2 spregnutog profila zupčanika 2.

Ostatak profila E1F1 nije uopšte iskorišden na taj način da učestvuje u procesu sprezanja. Na prijemnom zupčaniku je obratno tj dodirni period počinje u presječnoj tački profila sa tjemenom linijom (tačka A 2). radi smanjivanja koncentracije napona. 34 . a prestaje u tački E2 kada je ona u položaju N. prestaje u tački A1 kada ona dođe u položaj N. dok preostali dio podnožnog dijela profila koji je kratak može imati proizvoljan oblik i redovno se sliva u podnožni krug sa zaobljenjem. U tački E1 počinje dodirivanje sa spregnutim zupcem. a prestaje u jednoj tački podnožnog dijela profila (tačka E2). KORISNA DUŽINA PROFILA Korisna dužina profila je onaj dio profila zupca koji prilikom sprezanja dolazi u dodir sa spregnutim zupcem.Mašinski elementi II Sakid Elvis 36. Na zupcu spregnutog zupčanika 2 korisna dužina profila je A2E2 neiskorišdeni dio je E2F2. Na predajnom zupčaniku. dodirni period počinje u jednoj tački podnožnog profila zupca (tačka E1)a prestaje u preječnoj tački profila sa tjemenom linijom (tačka A1). prema tome. Korisna dužina profila zupca na zupčaniku 1 sa slike je E1A1. Dodirivanje sa zupcem zupčanika 1 počinje u tački A2 kada je ona u pokožaju M. Osnovno pravilo zupčenja mora biti zadovoljeno samo za korisnu dužinu profila.

I ovdje postoji razlika u dužinama a ova razlika predstavalja put klizanja Sk2. od tačke O do tačke N. Koeficijent trenja 𝜇 zavisi od materijala. U prvom dijelu dodirnog perioda. Jedna njegova komponenta je obimna sila 𝐹0 a druga radijalna sila 𝐹𝑟 .85. Kada se zupci puno istroše stepen iskorištenja može pasti i na 0. i 𝜂 = 0. 𝜇 i 𝑆𝑘 manji. pritiska. Pritisak na zubac djeluje u smjeru dodirnice. Radijalna komponenta 𝐹𝑟 nastoji da razmakne zupčanike. od tačke M do tačke O.94 za neodrađene zupce Vede vrijednosti važe za podmazane zupce. a uložen 𝑊 + 𝑊 = 𝐹0 𝑙 + 𝐹𝑛 𝜇𝑆𝑘 : 𝑟 𝜂 = 𝑊 𝐹0 𝑙 = 𝑊 + 𝑊 𝐹0 𝑙 + 𝐹𝑛 𝜇𝑆𝑘 𝑟 Stepen iskorištenja zubaca 𝜂 utoliko je vedi ukoliko je 𝑙 vede i ukoliko su 𝛼.95 ÷ 0. Put klizanja može se odrediti pomodu dodirnice.99 za odrađene zupce.92 ÷ 0. Ugao 𝛼 mijenja se u toku dodirnog perioda. Koristan rad je 𝑊 = 𝐹0 𝑙. STEPEN ISKORIŠTENJA U radu zupčanika redovno ima klizanje zubaca koji se zbog toga zagrijavaju i troše. obrade radnih površina zubaca. u sprezi su tjemeni dio profila predajnog zupčanika i podnožni dio profila zupca prijemnog zupčanika. Pritisak na zubac izražen zavisno od obimne sile je: 𝐹𝑛 = 𝐹0 / cos 𝛼 a radijalna sila 𝐹𝑟 = 𝐹0 tan 𝛼 . U drugom dijelu dodirnog perioda. Posljedica klizanja je trenje. Rad sile trenja je proizvod sile pritiska na zubac. koeficijenta trenja i puta klizanja. brzine kretanja i od stanja površine klizanja. Cjelokupni put klizanja bit de 𝑆𝑘 = 𝑆𝑘1 + 𝑆𝑘2 . Aktivna dužina podnožnog dijela zupca predajnog zupčanika krada je od tjemene dužine profila zupca prijemnog zupčanika. Experimentalnim mjerenjem doslo se do slijededih rezultata stepena iskorištenja za jednostepene zupčane prenosnike zajedno sa otporima trenja u ležištima: 𝜂 = 0. Put klizanja 𝑆𝑘 zavisi od oblika profila. Razlika ovih dužina je put klizanja Sk1.Mašinski elementi II Sakid Elvis 37. 35 .dužina korisnog luka Stepen iskorištenja zubaca u radu ravan je količniku korisnog i uloženog rada. Rad sile trenja: 𝑊 = 𝐹𝑛 𝜇 𝑆𝑘1 + 𝑆𝑘2 𝑟 Rad obimne sile: 𝑊 = 𝐹0 ∗ 𝑙 𝑙 . spreže se podnožni dio profila predajnog zupca sa tjemenim dijelom profila prijemnog zupca.

EVOLVENTNA FUNKCIJA Evolventa se može konstruisati i primjenom evolventne funkcije. dok je ugao Ψ koji odgovara polovini debljine zupca 𝑏𝑥 /2 na traženom prečniku 𝜋 Ψ = 2𝑧 + 𝑖𝑛𝑣 𝛼 − 𝑖𝑛𝑣 𝛼𝑥 . Debljina zupca na proizvoljno izabranom prečniku 𝐷𝑧 dobija se tako što se polazi od poznate debljine zupca 𝑏 na čeonom krugu 𝑏 = 𝑚𝜋/2 = 𝑅𝜋/𝑧 (za 𝑏 = 𝑏0 ). 𝑅0 𝛼 + 𝜑 = 𝑅0 tan 𝛼 Odakle je: 𝜑 = tan 𝛼 − 𝛼 Ugao 𝜑 zovemo evolventnom funkcijom ugla 𝛼 i obilježavamo ga sa oznakom inv 𝛼 (involut alfa). mogu se proračunati debljine zupca na proizvoljno izabranim krugovima. Polarne koordinate tačaka evolvente su 𝜌 = 𝑅0 / cos 𝛼 i 𝜑 = tan 𝛼 − 𝛼 gdje je 𝑅0 poluprečnik osnovnog kruga. Ugao koji odgovara toj polovini je 𝜋/ 2𝑧 . Polovina debljine zupca je 𝑏/2 = 𝑅𝜋/2𝑧. a 𝛼 + 𝜑 centralni ugao u radijanima. koji pomnožen poluprečnikom 𝑅0 daje dužinu luka 𝐺𝑇 na osnovnom krugu. njenom primjenom rješavaju se takozvani problemi korekture evolventnih zupčanika. zavisno od ugla 𝛼 su date tabelarno. Vrijednost evolventne funkcije. pa je prema tome tražena debljina zupca: 𝑏𝑥 = 2𝑅𝑥 𝜋 − 𝑖𝑛𝑣 𝛼𝑥 − 𝑖𝑛𝑣 𝛼 2𝑧 36 . Primjenom evolventne funkcije može se konstruisati evolventa – tačka po tačku.Mašinski elementi II Sakid Elvis 38.

jer sila 𝐹𝑛 djeluje u pravcu dodirnice. prema tome ugao dodirnice 𝛼 je nepromjenljiv. Smjer sile na vratilu prijemnog zupčanika je suprotan smjeru sile na vratilu predajnog zupčanika. Prijemni zupčanik 2 djeluje na predajni zupčanik silom −𝐹𝑛 .Mašinski elementi II Sakid Elvis 39. smjer mu se mijenja pri prelasku zupca iz prvog dijela dodirnog perioda u drugi. Pri računanju opteredenja i otpora oslonaca vratila na kojem se nalazi zupčanik potrebno je najprije odrediti silu 𝐹0 pa pomodu nje normalnu silu 𝐹0 pa pomodu nje normalnu silu 𝐹𝑛 . cos 𝛼 I radijalna komponenta sile 𝐹𝑛 je nepromjenljiva pod istim uslovima: 𝐹𝑟 = 𝐹𝑛 sin 𝛼 = 𝐹0 tan 𝛼 = 𝑐𝑜𝑛𝑠𝑡 Ako je zupčanik 1 predajni. 𝐹0 = 𝑁 𝐷 𝜔𝐷 𝐷 u 𝑚 je prečnik dodirnog kruga zupčanika. SILE I OPTEREDENJA VRATILA KOD ZUPČANIKA SA PARALELNIM VRATILIMA Dodirnica evolventnog para zubaca je prava linija. 𝐹0 𝐹𝑛 = = 𝑐𝑜𝑛𝑠𝑡. 37 . Silom 𝐹𝑛 pritiskuje zubac predajnog zupčanika zubac prijemnog zupčanika. Otpor klizanja je uzrok što stvarno opteredenje varira u toku dodirnog preioda i što nije jednako na predajnom i prijemnom zupčaniku. Zbog toga je i pritisak na zubac 𝐹𝑛 nepromjenljiv dok god je nepromjenljiva periferna sila 𝐹0 . Otpor klizanja zavisi od koeficijenta otpora protiv klizanja 𝜇. on djeluje na prijemni zupčanik 2 silom 𝐹𝑛 . ′ Zubac u radu nije stvarno optereden silom 𝐹𝑛′ ved silom 𝐹𝑛𝑅 zbog otpora klizanja 𝐹𝑅 = 𝜇𝐹𝑛′ . Prilikom proračuna obično se operiše sa komponentama sile 𝐹𝑛 tj perifernom silom 𝐹0 i radijalnom silom 𝐹𝑟 . vrste materijala. obrade. Otpor klizanja 𝐹𝑅 uprevan je na dodirnicu. brzine klizanja itd. koji zavisi od niza faktora: opteredenja. jednakoj sili 𝐹𝑛 po veličini ali suprotnog smjera Periferna sila 𝐹0 računa se bilo na osnovu obrtnog momenta bilo na osnovu snage 𝑃 𝑊 i ugaone brzine 𝜔: 2𝑀0 2𝑃 𝐹0 = 𝑁 .

Iz sličnosti šrafiranih trouglova sa slike imamo: 𝑅1 𝑅2 = 𝑅01 𝑅02 i 𝑅′1 𝑅′2 = 𝑅01 𝑅02 Odnosno: ′ 𝑅02 𝑅2 𝑅2 = = ′ = 𝑖 𝑅01 𝑅1 𝑅1 Prečnici novih dodirnih krugova 𝑅01 / cos 𝛼′ i 𝑅02 / cos 𝛼′ mogu se izraziti zavisno od odnosa ∆𝐴/𝐴. centralna tačka de predi iz 𝑂 ′ u 𝑂 tj u tačku presjeka nove zajedničke tangente osnovnih krugova i centralne linije 𝑂1 𝑂′2 . Podioni krugovi se ne mijenjaju. 38 . Kada je odstupanje od tačnog međuosnog rastojanja A neznatno ono ne utiče na pravilnost rada zupčanika sa evolventnim zupcima. Promjena međuosnog rastojanja utiče takođe na opteredenje zubaca 𝐹𝑛 . Ovo je osobina samo evolventnih zupčanika. Zupčanici sa evolventnim zupcima mogu se izrađivati kao članovi niza razmjenljivih zupčanika. ′ Ako se poslije sklapanja zupčanika središte zupčanika 2 nađe u tački 𝑂2 umjesto u tački 𝑂2 . Evolvente se prirodno ne mijenjaju jer se ne mijenjaju ni ′ ′ ′ osnovni krugovi. OSOBINE EVOLVENTNOG ZUPČENJA Zupčanica sa evolventnim profilom zubaca odlikuju se izvjesnom neosjetljivošdu na netačnost međuosnog rastojanja i međusobnom razmjenljivošdu. stvarno međuosno rastojanje bilo bi 𝐴′ = 𝐴 ± ∆𝐴. Kada bi se zupčanici približili za ∆𝐴. pod uslovom da se radi o novom zupčaniku čiji profil nije deformisan usljed pohabanosti. Iz ovog razloga odstupanje od tačnog međuosnog rastojanja A ne smije prekoračiti izvjesne granice. Novo međuosno rastojanje: 𝑅01 𝑅02 𝑅1 cos 𝛼 + = + 𝑅2 cos 𝛼′ = 𝑅1 + 𝑅2 ± ∆𝐴 ′ ′ cos 𝛼 cos 𝛼 cos 𝛼′ cos 𝛼 ∆𝐴 ∆𝐴 =1± = 1± cos 𝛼′ 𝑅1 + 𝑅2 𝐴 𝑅′1 = 𝑅1 𝑅′1 = 𝑅2 cos 𝛼 ∆𝐴 = 1± 𝑅1 cos 𝛼′ 𝐴 cos 𝛼 ∆𝐴 = 1± 𝑅2 cos 𝛼′ 𝐴 𝐴′ = Udaljavanjem zupčanika smanjuje se aktivna dužina dodirnice i stepen sprezanja. njihovi su poluprečnici i dalje 𝑅1 i 𝑅2 oni mijenjaju samo svoj relativni položaj. Tada de se stvoriti novi ′ ′ ′ dodirni krugovi sa poluprečnicima 𝑅1 = 𝑂′ 𝑂1 i 𝑅2 = 𝑂′ 𝑂2 . Stvarno međuosno rastojanje se povedava za ∆𝐴 = 𝑂2 𝑂2 i iznosi ′ ′ ′ 𝐴 = 𝑅1 + 𝑅2 = 𝑅1 + 𝑅2 + ∆𝐴 = 𝐴 + ∆𝐴 jer je tačno teorijsko rastojanje 𝐴 = 𝑅1 + 𝑅2 . ali se dobija nova dodirnica 𝐾1 𝑂′ 𝐾2 . U ovakvom stanju dodirni krugovi više ne igraju i ulogu podionih krugova. Ugao dodirnice 𝛼 se takođe mijenja i postaje 𝛼 ′ .Mašinski elementi II Sakid Elvis 40.

korak na dodirnici 1 𝑀𝑁 1 𝑀𝑁 𝑙0 = = = 𝑒 cos 𝛼 𝑒 e cos 𝛼 𝑒0 39 . Stepen sprezanja moženo napisati kao: 𝜀 = 𝑙0 . Luk 𝑀′ 𝑁′ jednak je duži 𝑀𝑁 jer prilikom odmotavanja zamišljenog konca ovaj luk prelazi u duž. Za zupčanike sa evolventnim profilom zubaca može se ovaj iraz preinačiti i praktičnije izraziti.Mašinski elementi II Sakid Elvis 41. Prema tome je dodirni luk 𝑙 mogude izraziti pomodu duži 𝑀𝑁: 𝑙 = 𝑀𝑁 ∗ 𝑅/𝑅0 = 𝑀𝑁/ cos 𝛼 Svaki luk na deonom krugu može se izraziti pomodu odgovarajude duži na dodirnici njenim dijeljenjem kosinusom ugla dodirnice 𝛼. korak na dodirnici ili korak na osnovnom krugu. 𝑒0 . Dodirni luk 𝑙 odnosi se prema odgovarajudem luku 𝑙0 = 𝑀′ 𝑁′. 𝑒0 = 𝑒 cos 𝛼. na osnovnom krugu. kao poluprečnik R prema poluprečniku R0.aktivna dužina dodirnice. Tako je proizvod kraka i kosinusa ugla 𝛼. STEPEN SPREZANJA Stepen sprezanja definisan je opštim izrazom: 𝜀 = 𝑙/𝑒.

Za ugao dodirnice uzima se standardna vrijednost 𝛼 = 20°. Opasnost od podsjecanja odnosno zaglavljivanja može se otkloniti na nekoliko načina npr: povedanjem dodirnog ugla.Mašinski elementi II Sakid Elvis 42. mijenjanjem oblika profila podnožnog dijela manjeg zupčanika itd. Tačka 𝐾1 pripada manjem zupčaniku a ona je presječna tačka dodirnice i normale na dodirnicu iz središta 𝑂1 manjeg zupčanika. Mora se voditi računa o broju zubaca spregnutih zupčanika iz razloga da nebi došlo do zaglavljivanja zupčanika. jer on obilježava gornju granicu prečnika tjemenog kruga vedeg zupčanika sa kojim se još može postidi pravilan rad spregnutih zupčanika. GRANIČNI BROJ ZUBACA U sprezanju dva zupčanika tjemeni krug vedeg zupčanika može dodi u položaj da presječe dodirnicu u tački 𝐾1 koja bi se tada poklopila sa tačkom 𝑀. Zavisnost brojeva zubaca zupčanika izrađenih kružnim zupčastim nožem ili profilisanim glodalom može se odrediti sa slike na osnovu trougla 𝑀𝑂𝑂2 na osnovu konusne toreme imamo: 2 2 𝑀𝑂2 = 𝑀𝑂2 + 𝑂𝑂2 − 2𝑀𝑂 ∗ 𝑂𝑂2 ∗ cos⁡ + 𝛼) (90 Odnosno 𝑅2 + 𝑕𝑠 Iz čega slijedi: 2 2 = 𝑅1 𝑠𝑖𝑛𝛼 2+𝑅2 + 2𝑅1 𝑅2 𝑠𝑖𝑛 2𝛼 𝑚𝑧2 2 𝑚𝑧1 sin 𝛼 2 𝑚𝑧2 𝑚𝑧1 𝑚𝑧2 + 𝑘𝑚 = + +2 𝑠𝑖𝑛 2𝛼 2 2 2 2 2 2 4𝑘𝑧2 − 2𝑧1 𝑧2 𝑠𝑖𝑛 2𝛼 − 𝑧1 𝑠𝑖𝑛 2𝛼 + 4𝑘 2 = 0 2 𝑧1 𝑠𝑖𝑛 2𝛼 − 4𝑘 2 4𝑘 − 2𝑧1 𝑠𝑖𝑛 2𝛼 Ako eliminišemo modul 𝑚 ostaje: Odakle dobijamo da je: 𝑧2 = Za standardne zupce 𝑕𝑠 = 𝑚 i 𝑘 = 1 Prema ovom obrascu može se za svaki broj zubaca 𝑧1 manjeg zupčanika proračunati broj zubaca vedeg zupčanika na granici zaglavljivanja. Teorijska donja granica za broj zuba 𝑧2 nastaje kada i zupčanik 2 dođe do granice podsjecanja tj kada se poklope tačke 𝐾2 i 𝑁. ili može je preskedi čak i dalje od tačke 𝐾1 npr u tački 𝑀′. 40 . smanjenjem tjemene visine zubaca vedeg zupčanika. Manji zupčanik 1 zove se graničnim zupčanikom za vedi zupčanik 2 kada se tačke 𝑀 i 𝐾1 poklapaju.

Minimalni broj zubaca kog kojega de se pojaviti šiljati zupci pri povedanju poluprečnika tjemenog kruga za iznos 𝑚𝑥 = 𝑚(14 − 𝑧)/17 iznosi: 𝛼 = 20° ∶ 𝑧𝑚𝑖𝑛 = 7. 41 . Proporcionalno pomjeranju alata povedava se debljina zubaca u korijenu. korigovani zupčanici. On je pozitivan kada se srednja linija osnovnog profila odmiče od deonog kruga zupčanika. Tada se pri izradi mora primjeniti postupak korigovanja zubaca da bi se izbjeglo podsijecanje i obezbijedio dovoljan stepen sprezanja.Mašinski elementi II Sakid Elvis 43. a tjeme im se sužava. zupci postaju šiljatiji. Pomjeranjem alata mijenja se oblik zubaca. Tjemena linija siječe dodirnicu u tački 𝐾 ′ koja leži izvan tačke 𝐾1 što znači da se radi o zupčaniku sa brojem zubaca 𝑧 < 𝑧𝑔 . Minimalno odmicanje alata. a negativan kada se srednja linija osnovnog profila primiče ka zupčaniku. odnosno 𝑧𝑔 = 14. Podsjecanje u ovom slučaju se otklanja tako što se povedava tjemeni krug za određeni iznos tako da tjemena linija osnovnog profila siječe dodirnicu u tački 𝐾1 . odnosno povedanje poluprečnika tjemenog kruga zupčanika sa brojem zubaca manjem od graničnog kada se izjednače: 𝑚 = 𝑅𝑠𝑖𝑛 2𝛼 + 𝑚𝑥 Gdje je sa 𝑥 označen faktor pomjeranja profila: 𝑚𝑧 𝑚 = 𝑠𝑖𝑛 2𝛼 + 𝑚𝑥 2 Odnosno 𝑥 = 1 − Koji iznosi za 𝛼 = 20° 𝑥0 = I za 𝛼 = 15° 𝑥0 = 𝑧𝑔 − 𝑧 𝑧 𝑧 = 1− = 2 𝑧𝑔 𝑧𝑔 𝑠𝑖𝑛 2𝛼 17 − 𝑧 17 30 − 𝑧 30 Faktor pomjeranja profila može biti i negativan. KOREKTURA ZUBACA Težnja da zupčasti prenosnici budu što manji i da zauzimaju što manje prostora često iziskuje da se prave zupčanici sa brojem zubaca manjim od graničnog broja 𝑧𝑔 = 17. monimalni zupčanici. granični zupčanici. 𝑖 𝑧𝑎 𝛼 = 15° ∶ 𝑧𝑚𝑖𝑛 = 8 S obzirom na uslove podjecanja i pojavu šiljaka mogu se zupčanici u zavisosti od broja zubaca svrstati u četiri grupe i to: normalni zupčanici. Bok im ostaje evolventan ali im se mijenja debljina. Granica pozitivnog pomjeranja određena je pojavom šiljka na tjemenu zubaca. Zbog povedanja tjemenog kruga zupčanika alat za izradu zupčanika mora biti pomjeren tj odmaknut od zupčanika za određeni iznos da bi tjemena linija prolazila kroz tačku 𝐾1 .

33. izrađuju zupci spregnutih koničnih zupčanika.25 do 0. Tada se on zove osnovnim koničnim zupčanikom. Osnovni konični zupčanik može se yamisliti kao alat pomodu koga se. Broj zubaca osnovnog koničnog zupčanika računamo kao: 𝑧0 = 𝑧1 /𝑠𝑖𝑛𝛿1 Prečnik osnovnog koničnog zupčanika: 𝐷𝑡 = 𝐷1 /𝑠𝑖𝑛𝛿1 Spoljni korak mjeren po luku iznosi: 𝑒0𝑠 = 𝐷𝑡 𝜋/𝑧0 = 𝐷1 𝜋/𝑧1 Deoni ili dodirni konus osnovnog koničnog zupčanika prelazi u ravan i ima oblik kružnog prstena širine 𝐿 = 𝑅𝑡 − 𝑟𝑡 . 𝑅𝑡02 = 𝑅𝑡 cos 𝛼 /𝑐𝑜𝑠90° = ∞ Stepen punode koničnog zupčanika naziva se odnos 𝛾 = 𝐿/𝑅𝑡 a ovaj odnos krede se od 0. po postupku relativnog kotrljanja.Mašinski elementi II Sakid Elvis 45. 42 .OSNOVNI KONIČNI ZUPČANIK Tanjirasti zupčanik može se usvojiti kao polazni oblik za proračunavanje i izradu koničnih zupčanika. ′ Poluprečnik osnovnog kruga postaje beskonačno velik jer je 𝛿2 = 90°.

Radijalna sila 𝐹𝑅 savija vratilo a smjer joj je uvijek upravan ka vratilu. Ako se osa zupčanika uzme kao osnovica. Perifernom silom: 𝐹0 = 2𝑀0 /𝐷𝑚 1 2. Znači konični zupčanik optereduje vratilo slijededim silama: 1. osim toga ona stvara moment 𝐹𝑎 𝑅𝑚 1 koji vratilo izlaže naprezanju na savijanje. 43 . Sila 𝐹0 izlaže vratilo savijanju. Sila 𝐹𝑛 koja je upravna na evolventni bok zupca.Mašinski elementi II Sakid Elvis 46. SILE I OPTEREDENJA VRATILA U radu je yubac koničnog zupčanika izložen sili 𝐹𝑛 . suprotan je smjeru obrtanja za predajno vratilo. Aksijalna sila 𝐹𝑎 potiskuje ili isteže vratilo u zavisnosti od položaja axijalnog ležišta. uvijek se uzima da je sila 𝐹𝑛 koncentrisana i da djeluje na deonom ili dodirnom konusu. Ovaj moment uzima se u obzir prilikom određivanja otpora oslonaca. može se rayložiti na dvije komponente 𝐹0 = 𝐹𝑛 cos 𝛼 i 𝐹𝑟 = 𝐹𝑛 sin 𝛼. Aksijalnom silom: 𝐹𝑎1 = 𝐹0 sin 𝛿1 tan 𝛼 Periferna sila izračunava se ili na osnovu obrtnog momenta 𝑀0 𝑁𝑚 ili na osnovu snage 𝑃 𝑊 i ugaone brzine 𝜔: 𝐹0 = 𝑀01 𝑁 𝑅𝑚 1 𝐹0 = 𝑃 𝑅𝑚 1 𝜔1 𝑁 𝑅𝑚 1 je poluprečnik srednjeg deonog kruga zupčanika. može se sila 𝐹𝑟 razložiti na dijelove tj na radijalnu i aksijalnu komponentu: 𝐹𝑅1 = 𝐹𝑟 cos 𝛿1 = 𝐹𝑛 sin 𝛼 cos 𝛿1 = 𝐹0 sin 𝛼 cos 𝛿1 / cos 𝛼 = 𝐹0 cos 𝛿1 tan 𝛼 𝐹𝑎1 = 𝐹𝑟 sin 𝛿1 = 𝐹𝑛 sin 𝛼 sin 𝛿1 = 𝐹0 sin 𝛼 sin 𝛿1 / cos 𝛼 = 𝐹0 sin 𝛿1 tan 𝛼 Isto ovo vrijedi i za drugi zupčanik samo s indexom 2. Smjer aksijalne sile uvijek je upravljen od vrha konusa ka zupčaniku. a njen moment 𝐹0 𝑅𝑚 1 izaziva obrtanje vratila i izlaže ga torziji. Radijalnom silom: 𝐹𝑅1 = 𝐹0 cos 𝛿1 tan 𝛼 3. Smjer sile 𝐹0 posmatran iz srednje dodirne tačke zupčanika. a poklapa se sa smjerom obrtanja za prijemno vratilo.

Odlikuje se tihim i sigurnim radom i srazmjerno lakom i zbijenom konstrukcijom. Periferna brzina pužnog zavrtnja računa se kao: 𝑣01 = 𝐷1 𝜋𝑛1 60 𝑚 𝑠 𝐷1 -prečnik podionog kruga 𝑛1 -broj obrtaja pužnog zavrtnja Kako je: tan 𝛾 = 𝑕 𝐷1 𝜋 𝑕𝑛1 60 tan 𝛾 𝑚 𝑠 h – hod zavojnice. nepokretnog u aksijalnom smjeru obrde se i pužni zupčanik. Pri obrtanju pužnog zavrtnja. Pužni prenosnik može biti iskorišden i obrnuto. U ovoj sprezi često je pužni zavrtanj izrađen sa zavojnicom sličnom standardnoj trapeznoj zavojnici dok je pužni zupčanik skup segmenata navrtke smještenih po obimu točka.Mašinski elementi II Sakid Elvis 47. Pužni prenosnik liči na spregu zavrtnja i navrtke. Kao mane pužnog prenosnika mogu se spomenuti: potreba za tačnim sklapanjem. mašine alatke. Smjer obrtanja pužnog zupčanika zavisi od smjera obrtanja pužnog zavrtnja i od pravca nagiba njegove zavojnice. Pužni zavrtanj je predajni a pužni zupčanik prijemni dio prenosnika. često relativno jako habanje zubaca itd. 44 . uopšteno tamo gdje je potrebno da se jaka redukcija obrtaja obavi u što manjoj jedinici tj reduktoru. kao multiplikator broja obrtaja. Pužni prensnik upotrebljava se za dizalice. poreba za odličnom obradom dodirnih površina. za odličnim podmazivanjem i za axijalnim ležištem. PUŽNI PRENOSNIK Pužni prenosnik sastoji se iz pužnog zvartnja i pužnog zupčanika a upotrebljava se za prenošenje obrtnog momenta između mimoilaznih vratila radi smanjivanja broja obrtaja. Periferna brzina pužnog zavrtnja onda iznosi: 𝑣01 = Aksijalna brzina pužne zavojnice iznosi: 𝑣𝑎1 = 𝑣01 tan 𝛾 = 𝐷1 𝜋𝑛1 tan 𝛾 /60 = 𝑕𝑛1 /60 Brzina klizanja: 𝑣𝑘 = 𝑣01 /𝑐𝑜𝑠𝛾 Periferna brzina pužnog zupčanika iznosi: 𝑣02 = 𝐷2 𝜋𝑛2 60 𝑚 𝑠 Pužni prenosnik je pogodan za jako redukovanje broja obrtaja. Ugao ukrštenja vratila pužnog prenosnika gotovo redovito iznosi 90° ali može biti i drugačiji.

Smjer periferne sile 𝐹01 za vratilo pužnog zavrtnja suprotan je smjeru obrtanja zavrtnja. 45 . Sile koje djeluju na pužni zavrtanj su: Periferna sila: 𝐹01 = 𝐹′𝑛 sin 𝛾 + 𝜌′ = 𝐹𝑛 sin 𝛾 + 𝜌′ / cos 𝜌′ = 𝐹𝑁 sin 𝛾 + 𝜌′ cos 𝛼𝑛 / cos 𝜌′ Axijalna sila: 𝐹𝑎1 = 𝐹′𝑛 𝑐𝑜𝑠 𝛾 + 𝜌′ = 𝐹𝑛 𝑐𝑜𝑠 𝛾 + 𝜌′ /𝑐𝑜𝑠𝜌′ = 𝐹𝑁 cos 𝛾 + 𝜌′ 𝑐𝑜𝑠𝛼𝑛 /𝑐𝑜𝑠𝜌′ Radijalna sila: 𝐹𝑟 = 𝐹𝑁 𝑠𝑖𝑛𝛼𝑛 Od periferne sile 𝐹01 potiču obrtni moment 𝐹01 𝑅1 koji vratilo pužnog zavrtnja izlažu torziji i moment savijanja koji zavisi od udaljenosti oslonaca a koji izaziva u vratilu napone na savijanje i smicanje. SILE I OPTEREDENJE VRATILA KOD PUŽNOG PRENOSNIKA Pri odreživanju sila koje potiču od obrtnog momenta koji se prenosnikom prenosi. Smjer aksijalne sile 𝐹𝑎1 suprotan je smjeru obrtanja pužnog zupčanika. Osim toga smatra se da su sile koncentrisane i da djeluju u centralnoj tački 𝑂.Mašinski elementi II Sakid Elvis 48. Aksijalna sila 𝐹𝑎1 pritiskuje ili isteže vratilo pužnog zavrtnja u zavisnosti od položaja aksijalnog ležišta prema tome i vratilo pužnog zavrtnja mora imati aksijalno ležište. zanemaruje se otpor klizanja poprijeko na zupce. Ona savija oba vratila nastojedi da ih razmiče. a koje optereduju vratila pužnog zavrtnja i zupčanika. Radijalna sila 𝐹𝑟 jednaka je i za vratilo pužnog zavrtnja i za vratilo pužnog zupčanika po veličini ali je suprotnog smjera. a uzima se u obzir otpor klizanja uzduž zubaca.

tačnost izrade i sklapanje.. Koeficijent trenja ne može se unaprijed ni približno odrediti pa je procjenjivanje veličine 𝜂𝑘 uopšte prilično proizvoljno. Pa se stepen iskorišdenja može računati i kao: 𝜂𝑘 = 𝑡𝑔𝛾/𝑡𝑔(𝛾 + 𝜌) Na stepen iskorišdenja 𝜂𝑘 znatno utiče koeficijent trenja µ.Mašinski elementi II Sakid Elvis 49. zagrijanost itd. Stepen iskorišdenja 𝜂𝑘 je vedi kada je ugao dodirnice manji. Čak je promjenljiv za vrijeme rada jednog te istog pužnog prenosnika pa se uzima da je 𝜌 ≈ 𝜌′. vrsta maziva. brzina kretanja. finoda obrade zavojaka i zubaca.ugao dodirnice u normalnoj ravni Ugao trenja 𝜌 može se samo približno procjeniti. pužni zavrtanj i pužni zupčanik mijenjaju uloge pa pužni zupčanik postaje predajni element. način dovođenja maziva. Često je potrebno da se pužni zupčanik ne obrde sam od sebe pod opteredenjem kada motorni obrtni moment prestane da djeluje na pužni zavrtanj. a pužni zavrtanj prijemni element pužnog prenosnika.stvarni ugao trenja 𝛼𝑛 . Na koeficijent trenja utiču mnogi faktori kao što su: materijal. U stanju u kome dolazi do izražaja sposobnost samokočenja. STEPEN ISKORIŠDENJA Stepen iskorišdenja zavojnog kretanja elemenata pužnog prenosnika je: 𝜂𝑘 = Prividni koeficijent trenja je: 𝐹02 𝑣02 cos 𝛾 + 𝜌′ 𝑡𝑔𝛾 𝑡𝑔𝛾 = = ′) 𝐹01 𝑣01 sin⁡ + 𝜌 (𝛾 𝑡𝑔(𝛾 + 𝜌′ ) 𝜇′ = 𝑡𝑔𝜌′ = 𝑡𝑔𝜌/𝑐𝑜𝑠𝛼𝑛 𝜌 . Radi sigurnosti radi eventualnih potresa kojem može biti izložen pužni prenosnik te zbog netačnosti računa treba usvojiti da je 𝛾 < 𝜌 da bi se spriječilo spuštanje tereta odnosno samovoljno obrtanje pužnog prenosnika. Takav pužni prenosnik treba da se odlikuje sposobnošdu samokočenja. 46 .. pa je stepen iskorišdenja u stanju samokočenja za (𝜌 ≈ 𝜌′): 𝜂′𝑘 = 𝑡𝑔 𝛾 − 𝜌 /𝑡𝑔𝛾 Samokočenje nastupa kada je 𝛾 = 𝜌 i tada je 𝜂𝑘 = 0.

Mašinski elementi II Sakid Elvis 50.obrtni moment na vratilu pužnog zupčanika c – koeficijent opteredenja zubaca 𝜓 .koeficijent faktora oblika 𝜔2 .635𝜉 𝑚𝑚 47 .5 gdje je Φ faktor oblika Prečnik tjemenog kruga pužnog zavrtnja je: 𝐷𝑠1 = 𝐷1 + 2𝑕𝑠 = 𝐷1 + 2𝑚𝑛 Prečnik podnožnog kruga: 𝐷𝑖1 = 𝐷1 − 2𝑕𝑖 Srednji ugao penjanja zavojnice pužnog zavrtnja određuje se po obrascu: 𝑡𝑔𝛾 = Periferna brzina pužnog zupčanika je: 𝑣02 = Snagu računamo kao: 𝑃2 = 𝑕 𝑒𝑠 𝑧1 𝜋𝑚𝑠 𝑧1 𝑚𝑠 𝑧1 𝑧1 = = = = 𝜋𝐷1 𝜋𝐷1 𝜋𝐷1 𝐷1 2𝑅1 /𝑚𝑠 𝜋𝐷2 𝑛2 𝑕𝑛1 𝑚 = 60 60 𝑠 3 𝑚𝑠 𝑐𝜓𝜔2 𝑧2 𝑊 0. STATIČKI PRORAČUN PUŽNOG PRENOSNIKA Modul pužnog prenosnika za uzdužni presjek zavrtnja odnosno za poprečni presjek pužnog zupčanika računamo kao: 3 𝑚𝑠 = 𝑀02 .635 ∗ 𝑃2 𝜉 𝑐𝜓𝑧2 𝜔2 Koeficijent faktora oblika: 𝜉 = Φ/9.ugaona brzina pužnog zupčanika 2𝑀02 𝜉 = 𝜋𝑐𝜓𝑧2 3 0.broj zubaca pužnog zupčanika 𝜉 .faktor dužine zubaca 𝑧2 .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful