MAŠINSKI ELEMENTI II

(skripta za usmeni dio ispita)

Sakid Elvis

1. Čahurasta spojnica ............................................................................................................................................ 2. Prirubna spojnica .............................................................................................................................................. 3. Školjkasta spojnica ............................................................................................................................................ 4. Kandžasta prilagodljiva spojnica ....................................................................................................................... 5. Spojnica sa elastičnim prstenom ...................................................................................................................... 6. Periflex spojnica ............................................................................................................................................... 7. Eupex spojnica .................................................................................................................................................. 8. Biby – spojnica sa trakom ................................................................................................................................. 9. Elektromagnetna frikciona spojnica ................................................................................................................. 10. Frikciona spojnica sa koničnom dodirnom površinom ................................................................................... 11. Rastavljiva spojnica sa čivijom ........................................................................................................................ 12. Centrifugalna spojnica .................................................................................................................................... 13. Hidrodinamicka teorija podmazivanja .................................................(pitanje nije obrađeno u ovoj skripti) 14. Konstrukcija radijalnih ležaja .......................................................................................................................... 15. Proračun radijalnih ležaja ............................................................................................................................... 16. Konstrukcija aksijalnih ležaja .......................................................................................................................... 17. Proračun aksijalnih ležaja ............................................................................................................................... 18. Karakteristike kotrljajnih ležaja ...................................................................................................................... 19. Podmazivanje kotrljajnih ležaja ...................................................................................................................... 20. Zaptivanje kotrljajnih ležaja ................................................................. (pitanje nije obrađeno u ovoj skripti) 21. Izbor i proračunavanje vijeka trajanja kotrljajnih ležaja ...................... (pitanje nije obrađeno u ovoj skripti) 22. Granična brzina obrtanja ..................................................................... (pitanje nije obrađeno u ovoj skripti) 23. Osnovni parametri lančanih prenosnika ........................................................................................................ 24. Nosiva sposobnost i proračun lančanih prenosnika ....................................................................................... 25. Sile u granama lanaca ..................................................................................................................................... 26. Funkcionisanje rada frikcionih prenosnika ..................................................................................................... 27. Kinematički proračun čvrstode frikcionih prenosnika .................................................................................... 28. Kinematika kaišnih prenosnika ....................................................................................................................... 29. Geometrijeske zavisnosti kod kaišnih prenosnika .......................................................................................... 30. Sile i naponi kod kaiševa ................................................................................................................................. 31. Proračun poliklinastih kaiševa ........................................................................................................................ 32. Sila koja djeluje na vratila i gubici ................................................................................................................... 33. Prenosnici sa zupčastim kaiševima ................................................................................................................. 34. Glavno pravilo zupčenja .................................................................................................................................. 35. Dodirnica ......................................................................................................................................................... 36. Korisna dužina profila ...................................................................................................................................... 37. Stepen iskorištenja .......................................................................................................................................... 38. Evolventna funkcija ......................................................................................................................................... 39. Sile i opteredenja vratila kod zupčanika na paralelnim vratilima .................................................................... 40. Osobine evolventnog zupčenja ....................................................................................................................... 41. Stepen sprezanja ............................................................................................................................................. 42. Granični broj zubaca ........................................................................................................................................ 43. Korekture zubaca ............................................................................................................................................. 44. Statički proračun zupčanika sa pravim zupcima ................................... (pitanje nije obrađeno u ovoj skripti) 45. Osnovni konični zupčanik ................................................................................................................................ 46. Sile i opteredenja vratila .................................................................................................................................. 47. Pužni prenosnik ............................................................................................................................................... 48. Sile i opteredenja vratila kod pužnog prenosnika ............................................................................................ 49. Stepen iskorištenja .......................................................................................................................................... 50. Statički proračun pužnog prenosnika. .............................................................................................................

1 2 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19

21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47

Mašinski elementi II

Sakid Elvis

1. ČAHURASTA SPOJNICA
Čahurasta spojnica ima oblik čahure od čelika ili sivog liva, navučene na krajevima vratila sa kojima je spojena najčešde klinovima, žljebnim spojem ili vijcima za pričvršdivanje a rjeđe koničnim čivijama.

Mjere spojnice se određuju u zavisnosti od prečnika vratila d. D=(1,4 ... 2)d, spoljašnji prečnik vratila d. L=(2,5 ... 3,8)d, dužina čahure. Tangencijalni napon u oslabljenom presjeku čahure se izračunava: 𝝉

= 𝑴𝑻

𝑾𝒑

; 𝒔

=

|𝝉| 𝝉

= (2 ... 3)

Gdje je: 𝑀𝑇 – najvedi obrtni moment, |τ| - dinamička izdržljivost čahure koja treba da odgovora načinu promjene obrtnog momenta, S – stepen sigurnosti, WP – polarni otporni moment prstenastog presjeka spoljašnjeg prečnika. Čahurasta spojnica je konstruktivno vrlo prosta, nepodesna je za skidanje, pošto treba pomjerati bilo jedno vratilo bilo spojnicu za polovinu njene dužine. Kod ovih spojnica potrebno je predvidjeti dovoljnu dužinu žljebova na vratilu radi izbijanja klinova pa zbog toga spojnica ne može biti postavljena neposredno pored ležišta.

1

Mašinski elementi II

Sakid Elvis

2. PRIRUBNA SPOJNICA
Spojnica se sastoji od dva oboda koji su iskovani zajedno sa vratilom a može imati zasebne obode. Zasebni obodi koji su najčešde od sivog liva, pričvršduju se klinovima za vratilo ili se nabijaju pod pritiskom u vrudem ili hladnom stanju pomodu prese. Često se radi sigurnosti stavljaju klinovi bez nagiba, nakon čega se obodi definitivno obrade tačno upravno na osu vratila. Međusobna veza oboda ostvaruje se podešenim ili nepodešenim zavrtnjima. Kod spajanja nepodešenim zavrtnjem obrtni moment prenose sile otpora klizanja na dodirnim površinama pritegnutih oboda a kada se spajanje vrši podešenim zavrtnjima obrtni moment prenose stabla zavrtnja. Za iste mjere prirubne spojnice sa podešenim zavrtnjem prenose vede obrtne momente pod uslovom ravnomjerne raspodjele opteredenja na zavrtnje.

Provjera radne sposobnosti spojnice svodi se na provjeru čvrstode najugroženijeg zavrtnja. Za podešene zavrtnje poprečna sila na najugroženijem zavrtnju izračunava se slijededem obrascu ako obrtni moment 𝑀𝑜𝑡 prenosi n zavrtnja raspoređenih po kružnici poluprečnika D0/2:

Gdje je: 𝑀𝑜𝑡

𝐹𝑃 = 𝑛 ∗ 𝜉𝑛𝑟 ∗ 𝐷0 2 𝑀𝑜𝑡

- obrtni moment, n – broj zavrtnja 𝜉𝑛𝑟 - koeficijent neravnomjernosti raspodjele opteredenja po zavrtnjima, čija de vrijednost biti 𝜉𝑛𝑟 =1 kada je za sve zavrtnje ostvareno približno isto nalijeganje ili ako je broj zavrtnja n=2. Za nepodešene zavrtnje aksijalnih sila u jednom zavrtnju je: 𝐹𝑎 = Gdje je: 𝑀𝑜𝑡 - obrtni moment, Ss – stepen sigurnosti protiv proklizavanja, vrijednost se krede u granicama 1,2 – 1,6 2 𝑀𝑜𝑡 ∗ 𝑆𝑠 𝐷𝑚 ∗ 𝑛 ∗ µ

25 𝐷𝑚 . Prečnik 𝐷𝑚 se izračunava na osnovu obrasca: Sakid Elvis 𝐷𝑚 = 3 3 2(𝐷𝑠 −𝐷𝑢 ) 2 2 3(𝐷𝑠 −𝐷𝑢 ) . uzima se vrijednost 0. lahko uravnotežavanje. 3 . a prije pritezanja prirubnica vratila moraju biti dobro centrirana čime se izbjegavaju veda dopunska opteredenja. Da bi sila bila što manja treba povedati prečnik Dm a to se postiže uskom dodirnom površinom smještenom uz periferiju oboda.Mašinski elementi II µ . Konačna obrada čeonih površina se vrši nakon navlačenja na vratilo.koeficijent trenja na granicama klizanja. a to je srednji prečnik prstenastog oblika spoljašnjeg Ds i unutrašnjeg prečnika Du. Prirubne spojnice imaju sposobnost prenošenja velikih obrtnih momenata uz male gabaritne mjere.15 – 0. jednostavnost konstrukcije i izrade. Prilikom proračunavanja prirubne spojnice najbolje je uzeti nekoliko varijanti sa različitim prečnikom zavrtnja i osnog kruga D0 i usvojiti onu koja je najpogodnija za rukovanje ključem i na ostale uslove.srednji prečnik dodirne površine prstenastog oblika. Ove spojnice predstavljaju najrasprostranjeniji tip krutih spojnica a propisane su po standardu DIN 116.

specifični otpor protiv klizanja koji se krede od 0. 𝐿 𝑑𝐹𝑛 = 𝑃 ∗ 𝑟 ∗ 𝑑𝛽 2 Ukupna obimna sila dobiva se kao zbir elementarnih sila: 𝐿 𝐹0 = µ ∗ 𝑝 ∗ 𝑟 ∗ ∗ 2 Gdje je: F – sila koju proizvode zavrtnji poslije pritezanja. Elementarna normalna sila 𝑑𝐹𝑛 djeluje na elemenat aktivne površine školjkaste spojnice.dužina spojnice. Karakterišu je vrlo laka montaža i demontaža. Ipak najsigurnije je da se rotacioni elementi pa tako i spojnica oblože limenom oblogom i da se spriječi kontakt radnika i rotacionih dijelova. Obrtni moment prenosi se pomodu otpora protiv klizanja uz učešde klinova bez nagiba. Ponekad može biti izvedena i kao redukciona spojnica.2 do 0.Mašinski elementi II Sakid Elvis 3. µ . Između dva dijela spojnice nakom montaže i pritezanja mora ostati zazor „e“ zbog potrebe novog pritezanja. Školjkasta spojnica upotrebljava se uglavnom za transmisiona vratila. 𝑙 . ŠKOLJKASTA SPOJNICA Školjkasta spojnica ima dvodjelni oklop najčešde od livenog gvožđa pritegnut zavrtnjima uz vratilo. 𝑛 𝐹 = ∗ 𝐹𝑛1 2 Te je sila koja otpada na jedan zavrtanj prečnika d1: 𝐹𝑛1 = 2𝐹 2𝐹0 2𝑀𝑜𝑏 4𝑀𝑜𝑏 = = = 𝑛 𝜋 ∗ µ ∗ 𝑛 𝜋 ∗ µ ∗ 𝑛 ∗ 𝑟 µ ∗ 𝜋 ∗ 𝑛 ∗ 𝑑 𝜋 𝑑𝛽 = 2𝜋 ∗ µ ∗ 𝑝 ∗ 𝑟 ∗ 0 𝐿 𝜋 = ∗ µ ∗ 𝑝 ∗ 𝑑 ∗ 𝑙 = µ ∗ 𝜋 ∗ 𝐹 2 2 4 . Broj zavrtnjeva se uzima od 6 do 8 i moraju biti toliko duboko upušteni da ne prelaze rotacijsku konturu spojnice.25 Sila F koju proizvode zavrtnji poslije pritezanja jednaka je zbiru sila koje proizvode pritegnuti zavrtnji na jednu polovinu dužine spojnice.

𝑈 . Na dodirnim površinama kandži provjerava se pritisak: 𝑀𝑜𝑏 ∗ 𝜉𝑛𝑟 ∗ 𝑈 𝑃 = 𝐷𝑠𝑟 2 ∗ 𝑛 ∗ ℎ ∗ 𝑏 Gdje je: 𝑀𝑜𝑏 . Najveda dopustena dilatacija je 12mm za vratila do d=40mm a 25mm za vratila do d=200mm. Ukupno osno pomjeranje krajeva vratila treba da bude: 𝛥𝐿 = 𝛼 ∗ 𝐿 ∗ 𝛥𝑡 < 𝑍𝑎𝑘 Gdje je: L – ukupna dužina dijelova vratila zagrijana na radnu temperaturu α – 1.srednji prečnik dodirnih površina kandži. Ova spojnica najčešde se upotrebljava za prečnike od 40mm do 200mm a konstrukciono je izvodljiva i kao redukciona. Prilagodljive kandžaste spojnice koriste se za dugačka vratila kod kojih se očekuju vede dilatacije na radnim temperaturama. KANDŽASTA PRILAGODLJIVA SPOJNICA Kandžaasta prilagodljiva spojnica ima dva oboda od lijevanog željeza na čijim čeonim površinama su tri ili pet kandži. koje sa malim zazorima ulaze jedna u drugu.obrtni moment spojnice 𝐷𝑠𝑟 .6*10-6 °C – koeficijent linearnog širenja čeličnih vratila.Mašinski elementi II Sakid Elvis 4. h. Zak – zazor među obodima spojnice. Radi smanjenja uticaja odstupanja mjere i oblika kandži na ravnomjernost raspodjele opteredenja. 5 . koristi se prsten za centriranje.faktor udara. Δt – priraštaj temperature.b – mjere kandži. Radi smanjenja trenja korisno je s vremena na vrijeme podmazati kandže.

Mjere i nosivost ovih spojnica propisuje se standardom JUS M.C1. Dozvoljeni površinski pritisak za gumu 𝑝𝑑𝑜𝑧 =2. Srednji površinski pritisak između uloška i čivije ili zavrtnja prečnika ds računamo kao: 𝑝 = 𝑑 𝑜𝑏 ≤ 𝑝𝑑𝑜𝑧 ∗𝑏 𝑠 𝐹 Gdje je: 𝑑𝑠 .4N/mm2 i on zavisi od osobine gume.515 tabela 1. čiji vijek opada sa povedanjem obimne brzine i nesimetričnosti vratila. 𝐹𝑜𝑏 – obimna sila i b – dužina uloška. Obimna sila računa se na osnovu snage i broja obrtaja te se za jedan zavrtanj računa po formuli: 𝐹𝑜𝑏 = Gdje je: 𝐷0 . Trošenjem gumenih uložaka ograničena je radna sposobnost spojnice. Za d≤30mm broj vijaka je 4. U presjeku na mjestu uklještenja za čiviju ili zavrtanj može se provjeriti napon usljed savijanja. Pri manjim obrtnim momentima radi smanjenja krutosti čahure su orebrene ili bačvaste. 2𝑃 𝑛 ∗ 𝐷0 6 .Mašinski elementi II Sakid Elvis 5.broj uložaka P – snaga Zbog elastičnosti obloge ovdje su uzeti svi zavrtnji pošto svi učestvuju u prenšenju obrtnog momenta. SPOJNICA SA ELASTIČNIM PRSTENOM Elastične spojnice sa gumenim prstenovima često se koriste za vezu elektromotora sa vratilom prenosnika kod dizalica.66 ∗ 𝑑 + 𝑓 . Broj vijaka se uzima u zavisnosti od prečnika d.5.srednji prečnik vijka. gdje je moment savijanja 𝑀 = 𝐹𝑎 0. U jednom obodu su gumeni prstenovi ili čahure navučene na čivije ili zavrtnje čvrsto vezane za drugi obod. 𝑛 . za d= 82-120mm broj vijaka je 6 a za d>120mm broj vijaka je 8.osni krug prečnika.

Mašinski elementi II Sakid Elvis 6. ojačane pretenicama od sintetičkih. Brojne konstruktivne varijante doprinijele su njenoj široj primjeni u svim oblastima mašinogradnje. koji su napregnuti na istezanje pod dejstvom obrtnog momenta. veda radijalna i ugaona pomjeranja ubrzavaju razaranja elastičnog vijenca i pojačavaju zagrijavanje. 𝑛 . Stepen sigurnosti protiv proklizavanja oboda na mjestu dodira sa vijencom računa se: 𝑀µ 𝐹1 ∗ 𝑛 ∗ µ ∗ 𝑅𝑠𝑟 𝑆 = = ≥2 𝑈𝐴 ∗ 𝑀 𝑈𝐴 ∗ 𝑀 Gdje je: UAM – najvedi obrtni moment koji spojnica prenosi u toku rada. nominalnog napona pri smicanju provjerava se čvrstoda vijenca: 𝑉 𝜏 = 𝐷 ∗𝜋∗𝜎 ≤ 𝜏𝑑𝑜𝑧 𝑠 𝐹 . Krutos spojnice pretežno je konstantna. Preko tangencijalnog.5(DS+DU) – srednji poluprečnik sile trenja µ≅0. istezanju i površinskom pritisku. smicanju. 𝐹𝑉 = 𝑈𝐴 ∗𝑀 𝑅𝑠𝑟 Ublažavanje udara i vedu sposobnost akumulacije energije obezbjeđuje velika elastičnost vijenca. 7 .broj zavrtnja na jednom obodu. Mµ . Najčešde je vijenac od gume. Pri prenošenju vedih obrtnih momenata. Pri radu se javalja axijalna sila usljed uvijanja vijenca koja napada ležaje spojenih vratila.najvedi obrtni moment trenja na dodirnoj površini jednog oboda i elastičnog vijenca. F1 – sila u jednom zavrtnju Rsr≅0. Obrtni moment se prenosi otporom klizanja između dodirnih površina oboda i vijenca. PERIFLEX SPOJNICA . pamučnih ili drugih vlakana.(spojnica sa elastičnim vijencom) Spojnica sa elastičnim vijencom ima dva oboda koja su obuhvadena elastičnim vijencom.35 – koeficijent trenja gume po čeliku i UA – faktor urada zavisan od vrste pogonske i radne mašine Elastični vijenac izložen je uvijanju. M – nazivni obrtni moment. Pritisak koji je potreban ostvaruje se pomodu prstenova pritisnutih vijcima uz obode.

Zamjena elastičnih uložaka nez aksijalnog pomjeranja glavčina moguda je kod dvodijelnih konstrukcija oboda. pogon mašina mora imati aksijalno pomjeranje.25 ∗ 𝑒 ∗ 𝐹𝑜1 Gdje je: . Ležišta obrazuju raspoređeni ulošci od gume. Najvedi napon usljed savijanja u sredini uloška izračunava se kao: 𝑀𝑆 𝜎𝑠 = ≤ 𝜎𝑆𝑑𝑜𝑧 𝑊 𝑀𝑠 = 0. 𝐹01 = 𝑈𝐴 ∗𝑀∗𝜉𝑟 𝑛∗𝑅𝑠𝑟 n= 6-12 – ukupan broj uložaka 𝜉𝑟 = 1.2 . 1.. površinskom pritisku i smicanju prilikom prenošenja obrtnog momenta. Karakteriše ih jednostavna ugradnja i zamjena uložaka. Ulošci su izloženi savijanju. npr pogon žičara. Ove sponjnice najčešde se koriste za prenošenje velikih obrtnih momenata i kada u pogonskim uslovima. EUPEX SPOJNICA (kandžasta elastična spojnica) Ova spojnica sastoji se najčešde od dvodijelnog oboda 1 sa kandžama smještenim u odgovarajudem ležištu u obodu 2. dizalice i sl.4 – faktor neravnomjerne raspodjele opteredenja po ulošcima M – obrtni moment koji se prenosi Na mjestu dodira kandže i uloška površinski pritisak izračunava se: 𝐹𝑜1 𝑝 = ≤ 𝑝𝑑𝑜𝑧 𝑏 ∗ 𝛿 Gdje je: 𝑝𝑑𝑜𝑧 – površinski pritisak zavisan od karakteristike materijala δ – debljina kandže 8 .Mašinski elementi II Sakid Elvis 7. kože ili plastične mase postavaljeni u žljebove na glavčini i vijencu oboda.. jednostavna konstrukcija. velika progresivna rastuda krutost i aksijalna pomjeranja spojenih dijelova.

pogonskih klipova motora itd. R – poluprečnik mjeren od centra spojnice do sredine zupca. Ukupna dužina opruge radi jednostavanije ugradnje dijeli se na šest do dvanaest dijelova.Mašinski elementi II Sakid Elvis 8. L – računska dužina opruge. BIBY SPOJNICA (spojnica sa trakom) Elastična spojnica sa trakom sastoji se od dvije jednake čelične glavčine sa spoljašnjim ozubljenjem. Traka mora biti tako dimenzionisana da se ni pri najvedem opteredenju ne dodiruje sa unutrašnjom ivicom zabaca da bi se izbjeglo naprezanje opruge na smicanje i tvrd rad. alatnih mašina. 9 . n – broj zubaca i krede se od 50 do 100. Radi smanjenja trenja i trošenja dodirnih površina oklop je ispunjen uljem ili mašdu. Korste se za prenošenje velikih obrtnih momenata promjenljivog intenziteta kao i za velike brojeve obrtaja npr kod dizalica. Ova spojnica je podesna za teške uslove rada jer je sposobna da prima jake udare. u čijim je međuzubima talasasta traka od čelika za opruge koja spaja obode. parnih turbina. Proračun debljine i širine trake vrši se na osnovu obrazaca: 𝑏 = 𝛿 2 3 ∗ 𝑀0 ∗ 𝐿 ∗ 𝑅 ∗ 𝑘 ∗ 𝛿𝑑𝑓 𝑙 2 ∗ 𝛿𝑑𝑓 3 ∗ 𝐸 ∗ 𝑓 𝛿 = Gdje je: E – modul elastičnosti. f – ugib opruge. Dvodjelni okop navučen je preko spojenih oboda.

smješten je u tijelu 1. ELEKTROMAGNETNA FRIKCIONA SPOJNICA Elektromagnetna frikciona spojnica sa lamelama pripada grupi stalno isključenih spojnica. U izuzetnim slučajevima koriste se i kao kočnice. žljebno su spojeni sa tijelom spojnice 1. koje je vezano sa zupčanikom 10.Mašinski elementi II Sakid Elvis 9. 10 . Propuštanjem stuje kroz namotaj elektromagneta 6. mali moment praznog hoda. koji privlači ploču 9. Lamele sa spoljašnjim ožljebljenjem 5 su žljebno spojene sa kudištem spojnice 2. Elektromegnet 6 koji se napaja strujom preko prstena 7. a ponekad i u građevinskim. brzo uključivanje i male dimenzije. pritišde sloj lamela 4 i 5 i spojnica se uključuje. Izrađuju se sa suhim ili podmazanim dodirnim površinama. tekstilnim i sličnim mašinama. koji je izolacionim materijalom 8 odvojen od tijela spojnice 1. Ovu vrstu spojnice karakteriše velika nosivos. Uglavnom se koriste u prenosnicima alatnih mašina. koje je fiksirano na pogonskom vratilu 3. mogudnost velike učestalosti uključivanja bez pregrijavanja. Dodirne površine čeličnih lamela obavezno se bruse. Lamele sa unutrašnjim ozubljenjem 4.

Pokretna glavčina nalazi s na prijemnom dijelu vratila vezana sa vratilom klinom za vođenje. Aksijalna sila potrebna za uključivanje je znatno manja nego kod spojnice sa ravnom dodirnom površinom istih nazivnih mjera b i Rm. b – širina dodirne površine.sila normalna na dodirnu površinu i µ . Ugao nagiba konusa mora biti što manji. obično 8-10° da bi se postigla što manja sila za uključivanje spojnice FA a tu silu računamo kao: 𝐹𝐴 = 𝑀µ (𝑐𝑜𝑠𝛼 + 𝑠𝑖𝑛𝛼) 𝑟µ 2 𝑀µ = 𝐹𝑛 ∗ µ ∗ 𝜎µ = 0. Ugao konusa bira se tako da se izbjegne samokočenje i zavisi od materijala dodirnih površina.Mašinski elementi II Sakid Elvis 10. 11 . 𝐹𝑛 = 𝐴 ∗ 𝑝 ≈ 𝑏 ∗ 𝑝 ∗ 𝑑µ ∗ 𝜋 .5 𝑑𝑠 + 𝑑𝑢 .5 ∗ µ ∗ 𝑑µ ∗ 𝑏 ∗ 𝑝 Gdje je: 𝑑µ ≅ 0.površinski pritisak na dodirne površine. Ove spojnice koriste se u mašinogradnji jer za siguran rad zahtjevaju vrlo tačno centriranje oboda. 𝑝 ≤ 𝑝𝑑𝑜𝑧 . FRIKCIONA SPOJNICA SA KONIČNOM DODIRNOM POVRŠINOM Ova spojnica može biti sa dva para dodirnih površina ili što je konstrukcijski jednostavnije sa jednim parom dodirnih površina.srednji prečnik konične dodirne površine. Karakterišu je velike dimenzije pa je upotreba ovakve spojnice dosta ograničena uglavnom za prečnike manje od 120mm. Imaju malu nosivost pri relativno velikim prečnicima.koeficijent otpora klizanja.

mogudnost loma čivija pri neprilagođenom puštanju u rad mašina sa velikim početnim obrtnim momentom i potreba zaustavaljanja cijelog sistema radi zamjene polomljenih čivija. dop – prečnik opasnog presjeka čivije.25 12 . Rastavljiva spojnica sa čivijom trenutno prekida kinematičku vezu oboda 1 i 2 ostvarenu pomodu čivije koja pod dejstvom preopteredenja biva presječena. Karakteriše ih izuzetno jednostavna konstrukcija. RASTAVLJIVA SPOJNICA SA ČIVIJOM Rastavljiva spojnica sa čivijom spada u grupu rastavljivih sigurnosnih spojnica sa kinematičkom vezom.5 ∗ 𝜏𝑆𝑀 4 D – poluprečnik kružnice osa čivija.stepen sigurnosti slučajnog aktiviranja spojnice 𝑆𝑆 = 1. Ugradnjom ovih spojnica ograničavaju se opteredenja u radu. 𝜏𝑆𝑀 . Najvedi obrtni moment koji spojnica sa n čivija može podnijeti računa se po obrascu: 𝑀 = 𝑈𝐴 ∗ 𝑀 ∗ 𝑆𝑆 = 𝐷 ∗ 𝑛 ∗ Gdje je: 2 𝑑𝑜𝑝 ∗ 0.Mašinski elementi II Sakid Elvis 11. Nedostatci ovih spojnica su nedovoljna sigurnost. Ove spojnice su stalno uključene i automatski prekidaju vezu spojenih dijelova kada opteredenje prevaziđe unaprijed dozvoljenu vrijednos.2 … 1. Najčešde se primjenjuju u mehanizmima koji su vrlo rijetko preopteredeni a ne zahtjevaju veliku tačnost aktiviranja spojnice.napon na smicanje čivije 𝑆𝑆 .

kao i za postepeno i ravnomjerno ubrzavanje gonjene mašine. 13 . vratilo i slično.sila u opruzi. Pri koeficijentu otpora klizanja µ sa n segmenata.Mašinski elementi II Sakid Elvis 12. zupčanik. 𝐹 . 𝑅 .poluprečnik dodirne površine doboša. Stalno uključene centrifugalne spojnice služe za ograničavanje ugaonih brzina i zaštitu obrtnih elemenata od preopteredenja. Uključuje se pod dejstvom segmenata velike mase 1 vezanih za pogonsko vratilo preko klackalice 3. Kada se pogonsko vratilo toliko ubrza da entrifugalna sila savlada silu u opruzi 2. Centrifugalna spojnica sa papučama je stalno uključena. segmenti 1 obrtni oko osovinice 4 nalegnu na doboš 2 te omoguduje prenos snage na gonjeni elemenat-remenicu. granični obrtni moment koji ova spojnica može prenijeti izračunava se: 𝑀µ = 𝑛 ∗ 𝐹𝑛 ∗ 𝑅 ∗ µ ≥ 𝑛 ∗ µ ∗ 𝑅 𝐹𝐶 − 𝐹 Gdje je: 𝐹𝐶 . Dakle to su frikcione spojnice kod kojih se proces funkcionisanja ostvaruje pod dejstvom centrifugalne sile posebnih obrtnih masa. Ove spojnice služe za pokretanje mašina velikih zamajnih masa pomodu motora sa malim poteznim obrtnim momentima.centrifugalna sila pri zadanoj ugaonoj brzini. CENTRIFUGALNA SPOJNCA Kada pogonski obod dostigne određenu ugaonu brzinu centrifugalne spojnice samouključuju ili samoisključuju gonjeni obod.

Konstruktivno izveden ležaj velike širine dobro odvode toplotu. Ponekad se kao klizni sloj mogu upresovati i vještaške mase. Preporučljivo je da se koriste elastični vijci. Kada se u posteljicu do da ležajna kovina tako da samo posteljica daje krutost a ležajna kovina daje klizne osobine riječ je o dvoslojnom ležaju. Radna vratila od kojih se zahtjeva tačan cilindrični hod izrađuje se kao konusni ležaji na kojima se može podešavati zračnost. Ako rukavac pri kretanji leži direktno na materijalu kudišta lažaja. Ležaji se konstruktivno izrađuju kao dvodijelni ako se rukavac ne može navlačiti sa čeone strane. Montažni.Mašinski elementi II Sakid Elvis 14. 14 . zbog progiba osovine i vratila nastaju rubni pritisci. Montažni ležaji se montiraju kao mašinski dijelovi mašinskih konstrukcija dok se prirubni ležaji ugrađuju kao posebne mašinske grupe. Ležaji u kudištu imaju i površine za centriranje. stojedi ili prorubni ležaji koji su direktno povezani sa konstrukcijama mašina koji su kovanjem ili livenjem dodani ili privareni kao dio sklopa. Radi osiguranja protiv okretanja ovi ležajevi se čvrsto upresuju u kudište mašine. poklopac i dvodijelnu posteljicu. čahuri ležaja ili posteljici ležaja tada se radi o ležaju od jednoslojnog materijala. Međutim kod široke i krute posteljice. Ležaji sa troslojnim materijalom na kliznom sloju od ležajne kovine imaju jedan tanki sigurnosni sloj od olovne bronze. Ležaji sa dvodjelnom kudicom kao osnovne dijelove imaju trup. KONSTRUKCIJA RADIJALNIH LEŽAJA Radijalni ležaji izrađuju se kao ležaji povezani direktno sa konstrukcijama mašina. Kudišta ležaja moraju biti dimenzionirana snažno i kruto i tako konstruktivno izvedena da odvode toplotu da bi moglo prihvatiti sile prilikom pritezanja valjka. Poklopac ležaja ne smije se izvitoperiti.

5.75 ℎ0 ≥ 5. Zbog toga što kruto kudište sprečava rastezanje prema vani.relativna zračnost ω u rad/s. Ukoliko su prisutne prevelike zračnosti pojavljuju se vibracije a samim time i nemiran hod. Zbog male opasnosti od rubnih pritisaka treba nastojati upotrebljavati kratke klizne ležaje. Prelazna brzina obrtanja ne treba da iznosi više od 𝑛𝑝𝑟 ≈ 𝑛/3 pri kojoj mješovito trenje prelazi u tekude trenje.ugaona brzina Na osnovu osnosa Sommerfeldovog broja i konstruktivne karakteristike b/d može se odrediti odgovarajuda debljina uljnog sloja 𝛿. širi se prema unutrašnjosti a rukavac se širi samo prema vani. Relativna debljina uljnog sloja računa se kao: ℎ0 𝛿 = 𝑓/2 Srednji površinski pritisak 𝑝 koristi se pri dimenzionisanju radijalnih ležaja kao pritisak sile F na projekciju površine nosivog rukavca.75µ𝑚 µ𝑚 Apsulutna zračnost treba da iznosi 𝑓 ≥ 4ℎ0 . .6 – 1.srednji površinski pritisak ležaja 𝐹 u N – radijalna sila ležaja 𝑏 u mm širina ležaja Konstruktivna karakteristika b/d je karakteristična veličina radijalnih ležaja čije se vrijednosti nalaze između d/b= 0. Prelaznu ugaonu brzinu računamo kao: 𝑝 ∗ 𝛹 2 𝜔𝑝𝑟 = 2 𝑆0 ∗ 𝜂 Pa je prelazna brzina obrtanja 𝑛𝑝𝑟 = 𝜔𝑝𝑟 /2𝜋 15 . Ležaji izrađeni od materijala sa velikim toplinskim rastezanjem zahtjevaju vedu zračnost. Relativni zazor 𝛹 bira se na osnovu radnih uslova i materijala posteljice. Bezdimenziona karakteristika mjerodavna je za radijalno opteredenje kliznih ležaja (Sommerfeldov broj): 𝑝 ∗ 𝛹 2 𝑆0 = 𝜔 ∗ 2 Gdje je: 𝑝 u N/mm2 – srednji površinski pritisak 𝛹 .PRORAČUN RADIJALNIH LEŽAJA Razlika između prečnika ležišta D i prečnika rukavca d je apsulutna zračnost ležaja ( 𝑓 = 𝐷 − 𝑑 ).Mašinski elementi II Sakid Elvis 15. Debljina uljnog sloja kod hidrodinamičkih podmazivanja računa se: 𝑅𝑍 0. Uobičajno je da se umjesto stvarnog zazora 𝑓 propisuje relativni zazor ( 𝛹 = 𝑓/𝑑 ). Ukoliko se želi postidi jednaka nosivost pri raznim brzinama klizanja zračnost ležaja 𝑓 mora biti pri velikim brzinama velika a pri malim brzinama mala. Kod površinskih pritisaka odnosi su obrnuti. Srednji površinski pritisak računamo kao: 𝐹 𝑝 = 𝑑𝑏 Gdje je: 𝑑 u mm . Prilikom povedanja zračnosti ležaja mora se povedati i viskoznost ulja. odnosno dijela tuljka ležaja. Granična prelazna brzina se smatra 𝑛𝑝𝑟 = 𝑛/2 gdje je 𝑛 pogonska brzina obrtanja.prečnik rukavca 𝑝 u N/mm2 .

Pri odabiru koeficijenta trenja µ mora se računati sa time da koeficijent trenja raste sa povedanjem brzine a smanjuje se sa povedanjem opteredenja.02 𝑏 𝑠 Gdje je: s u m – debljina stjenke oklopa b u m – širina ležaja 𝜆𝑢𝑚 . U određenim sliučajevima ležaji se hlade vodom. Ako je 𝑡0 temperatura okoline onda je pogonska temperatura ležaja 𝑡 = 𝑡0 + 𝛥𝑡.toplinska vodljivost umjetnog materijala 𝜆𝑓 .toplota koju treba da odvodi rashladno sredstvo. Potreban protok rashladnog sredstva računa se kao: 𝛥𝑃𝑅 𝑉 𝑠 = 𝑟 𝛼 ∗ 𝛥𝑡𝑟𝑠 Gdje je: 𝛥𝑃𝑅 u W . Toplota se znatno lošije odvodi ako su oklopi ležaja izrađeni od vještačkog materijala.5 𝑢𝑚 + 0.temperaturna razlika u rashladnom sredstvu.Mašinski elementi II Sakid Elvis Za odvod toplote potrebna je temperaturna razlika Δt ležaja i okoline i što je razlika veda odvodi se više toplote.toplinska vodljivost čelika p u N/m2 pritisak Dakle Δt se smanjuje ukoliko se smanjuje debljina stjenke s i širina ležaja b i treba uvijek nastojati da bude što manje. Porast temperature ležaja računako kao: µ ∗ 𝑝 ∗ 𝑣 𝛥𝑡 = 𝜆𝑓 𝜆 𝜋 0. 𝛥𝑡𝑟𝑠 u K . 16 . Tada uz ležaj mora biti komora kroz koju struji rashladna voda. α – specifična toplota rashladnog sredstva.

Za male aksijalne sile u izradi alatnih mašina upotrebljavaju se klizni prstenovi prema Din 2208 do 2210. od kojih se dva spajaju u jedan ležaj. Najprostiji primjer ovog ležaja sastoji se od dvije pločice koje kližu jedna po drugoj. Hidrostatički ležaj razlikuje se od najjednostavnijih ležaja samo u tome što se sa pumpom stalno pritišde ulje među klizne površine. Ovaj ležaj može da radi samo u području mješovitog trenja. Velike brzine zahtjevaju dobro hladjenje. jedan je opremljen ekscentričnom utorom za razvođenje maziva. a zatim otiče napolje. a drugi provrtima za svornjake. Hidrodinamički prstenasti ležaj sa nepokretnim segmentima pogodan je za srednja opteredenja a izrađuje se sa klinastim površinama nagiba 1:200 do 1:500. KONSTRUKCIJA AKSIJALNIH LEŽAJA Za male aksijalne sile dovoljno je da rukavac ima s jedne ili s obje strane naslone na kojima se oslanja na bočne strane ležišne posteljice. Klinasti zazor može se ostvariti iz punog prstena zakošenjem nepokretnih segmenata. Za nosivost do 50000 kN i brzinu klizanja od 60m/s mogu se izraditi aksijalni ležajevi sa nagibnim segmentima koji se koriste za turbine. Za stvaranje hidrodinamičkog pritiska potrebno je da se stvaraju klinasti zazori. Segmenti obloženi sa plastičnim masama ili bijelom kovinom mogu se više opteretiti. Da ne bi došlo do gubljenja ulja zbog cantrifugalne sile dovod ulja treba da je uvijek iznutra i da ono ne dolazi od klizne površine.Mašinski elementi II Sakid Elvis 16. 17 .

dinamička viskoznost ulja Potrebni volumenski protok ulja za održavanje tekudeg trenja izračunava se: 𝑉𝑢𝑙𝑗𝑎 = 0.srednji prečnik ležaja 𝜂 .Mašinski elementi II Sakid Elvis 17.debljina uljnog sloja Volumenski protok ulja: 𝑉𝑢𝑙𝑗𝑎 Gdje je: ℎ0 u dm – odabrana debljina uljanog sloja b u m – širina ležaja F u N – opteredenje ležaja η u 𝑃𝑎𝑠 . 𝑟𝑢 u mm – poluprečnici ℎ0 .7 ∗ 𝑛 ∗ 𝑏 ∗ 𝑣 ∗ ℎ0 18 .dinamička viskoznost ulja Prelazna ugaona brzina računa se kao: 2 𝜔𝑝𝑟 ≈ ℎ𝑝𝑟 ∗ 3 𝐹 ∗ ℎ0 ≈ 6 ∗ 𝑏2 ∗ 𝜂 𝐾𝑝𝑟 𝑝 ∗ 𝜂 ∗ 𝑏 ∗ 𝑟𝑠𝑟 Gdje je: 𝑟𝑠𝑟 . PRORAČUN AKSIJALNIH LEŽAJA Srednji površinski pritisak za aksijalne ležaje računa se kao: 𝐹 𝑝 = 𝐴 Gdje je: A u mm2 – opteredena površina ležaja F u N – optredenje ležaja Srednja brzina klizanja računa se kao: 𝑣 = 2 ∗ 𝜋 ∗ 𝑛 ∗ 𝑟𝑠𝑟 Gdje je: n u s-1 – pogonska brzina obrtanja ležaja 𝑟𝑠𝑟 u m – srednji prečnik ležaja 2𝑟𝑠𝑟 = 𝑟𝑚𝑎𝑥 + 𝑟𝑚𝑖𝑛 𝜂 ∗ 𝜔 𝑟𝑣2 + 𝑟𝑢2 ∗ ℎ0 ∗ 𝑝 𝑟𝑣 + 𝑟𝑢 Koeficijent trenja za ležaj sa slike računamo kao: µ≈ gdje je: ω u rad/s – ugaona brzina vratila p u N/m2 – površinski pritisak η u Ps – dinamička viskoznost ulja 𝑟𝑣 .

Mašinski elementi II Sakid Elvis 18. kao I to u kojoj mjeri odstupanja aksijalnosti prstenova pogoršavaju naponsko stanje u ležaju I smanjuju vijek ležaju je bitna karakteristika. spoljašnjim prečnikom D i unutrašnjim prečnikom d) predstavljaju najvažniju karakteristiku kotrljajnih ležaja. njihovo dinamičko ponašanje koje se pojavljuje pri povedanim ugaonim brzinama I gubici energije u ležaju koji nastaju uslijed otpora klizanju ili kotrljanju. Razdvojivost prstenova ležaja od kotrljajnih tijela između prstenova čime se povedava nosivost. predstavlja značajnu karakteristiku.1. KARAKTERISTIKE KOTRLJAJNIH LEŽAJA Dinamička i statička mod nošenja svedene na jedinicu zapremine izražene njihovim spoljašnjim mjerama (širinim ležaja B. Pomijeranje jednog prstena u odnosu na drugi u radijanom pravcu predstavlja radijalni zazor u ležaju a u aksojalnom pravcu aksijalni zazor. Karakteristike približno iste važnosti su: sposobnost ležaja da istovremeno prenose i aksijalne i radijalne sile. Mogudnost prilagođavanja prstenova međusobnom položaju vratila I oslonaca. Pod dinamičkom nosivošdu C podrazumijeva se opteredenje koje ležaj može prenositi u toku ukupnog broja obrtaja N sa vjerovatnodom razanja 0. Podešljivost zazora u ležaju je takođe značajna karakteristika. Pod statičkom nosivošdu C0 podrazumijeva se opteredenje koje pri mirovanju ležaja izaziva ukupne plastične trajne deformacije kotrljajnih tijela i prstenova veličine 10-4 prečnika kotrljajnog tijela. 19 .

PODMAZIVANJE KOTRLJAJNIH LEŽAJEVA Podmazivanje je potrebno radi smanjivanja otpora tenja klizanja između loptica ili valjka sa jedne strane i prstenova I držača s druge strane. Krute masti koriste se u slučajevima gdje šumnost treba da bude što manja I ako mazivo na izlazu vratila treba da stvara vijence za brtveljenje. I to je njačešde dovoljno za cijeli vijek trajanja ležaja. i kada se mast mora pritikivati kroz duge kanale do mjesta za podmazivanje i onda ako se mora naglo krenuti iz hladnog stanja. Mekane masti koriste se ako je trenje u ležaju dosta malo. Pomodu cijevnih vodovazrak zasiden uljem dovodi se pored kotrljajnih tijela. Podmazivanje uljnom maglom ima rpednost što zračna struja hladi istodobno ležaj a nadpritiskom sprečava ulazak prašine i stranih tijela. a podmazivanjem se čuvaju dijelovi od brzog habanja.1 do 5 cm 3 ulj/min. Za podmazivanje uljem uglavnom se koriste mali pumpni agregati koji istovremeno opslužuju mnogo mjesta i svakom ležaju prema veličini i brzini obrtanja dopremaju kroz otvore od 0. Preko usisne cijevi čiji je donji kraj uronjen u uljnu kupku dovodi komprimirani zrak. Preko posebnih žljebova ili rebara na stijenkama kudišta.Mašinski elementi II Sakid Elvis 19. Podmazivanje uljnom maglom pokazalo se kao efikasan način podmazivanja brzohodnih ležaja. Tada zračna struja diže i vuče za sobom male kapljice ulja. Za ovakvo pomazivanje koriste se masti jako stabilne i otporne na starenje. Kotrljajudi ležaji sa obostranim zaptivim pločama pune se mašdu od 20% do 30%. Vrlo efikasno podmazivanje uljem je podmazivanje uronjavanjem. Pri svakom okretanju kotrljajna tijela se navlaže uljem i donje kotrljajno tijelo smije biti samo do polovine u ulju. da bi se spriječio ulaz prašine. For-life podmazivanje je jednokratno podmazivanje za cijeli vijek trajanja ležaja. U prijenosnicama za podmazivanje kotrljajnih ležaja zadovoljava samo ono ulje koje zupčanici rasprskavaju. Zbog jednostavnog brtvenja i laganog naknadnog podmazivanja kotrljajni ležaji podmazuju se uglavnom mastima. vode I stranih tijela. može se utvrditi da li rasprskavano ulje stvarno dolazi do ležaja. 20 .

za mali 𝑍1𝑚𝑖𝑛 = 13 … 15. Sa smanjenjem broja zubaca raste neravnomjernost brzine kretanja lanca i brzine udara lanca o točak. Prilikom određivanja dužine lanca mora se voditi računa da lanac ima izvjesan progib zbog povedanja opteredenja od sila težine i radijalnog udaranja točkova.vanjski prečnici točkova Optimalna međuosna rastojanja su 𝑎 = 30 … 50 𝑝. Potreban broj karika lanca W određuje se premaprethodno izabranom međuosnom rastojanju 𝑎.004𝑎. koja se pojavaljuje između zupca točka i zgloba lanca. u osnovnoj mašinogradnji obično do 100kW. Obično se preporučuje da se međuosna rastojanja ograničavaju veličinom 𝑎𝑚𝑎𝑥 = 80𝑝.broj obrtaja točka u 𝑚𝑖𝑛−1 𝑝 . Korak lanca je uzet kao osnovni parametar lančanog prenosnika. Broj obrtaja točkova i brzine obraničene su silom udara. Pretežno se uzima neparan broj zubaca točka što u kombinaciji sa parnim brojem lanaca doprinosi ravnomjernom habanju. Obično je 𝑖 ≤ 7. Minimalni brojevi zuba točkova ograničeni su habanjem zglobova. Što je broj zubaca manji to je vede habanje. za srednji 𝑍1𝑚𝑖𝑛 = 17 … 19 . Iz ovog razloga međuosovinsko rastojanje smanjuje se za 0. 21 . Minimalni broj zuba točkova valjkastih lanaca u zavisnosti od prenosnog odnosa određuje se po empirijskoj zavisnosti: 𝑍1𝑚𝑖𝑛 = 29 − 2𝑖 ≥ 13 Maximalan broj zuba pri korištenju valjkastih lanaca ograničava se u području od 100 do 120 a pri korištenju zupčastih od 120 do 140.brojevi zubaca vodedeg i vođenog točka Prenosni odnos se ograničava gabaritima prenosnika. ali dopuštaju znatno manje brojeve obrtaja. Srednja brzina lanca računa se kao: 𝑧 ∗ 𝑛 ∗ 𝑝 𝑣 = 60 ∗ 1000 Gdje je: 𝑧 . koraku 𝑝 i brojevima zubaca točkova 𝑍1 i 𝑍2 : 𝑍1 + 𝑍2 2𝑎 𝑍2 + 𝑍1 2 𝑝 𝑊 = + + ∗ 2 𝑝 2𝜋 𝑎 Dobivenu vrijednost W zaokružujemo na nejbližu cijelu vrijednost poželjno parnog broja. Minimalan broj obrtaja kod prenosa zupčastim lancima uvedava se 20-30%. rade s velikim dinamičkim opteredenjima i bukom. Minimalno međusobno rastojanje 𝑎𝑚𝑖𝑛 u mm određuje se iz uslova izostajanja interferencije tj presjeka točkova: 𝑎𝑚𝑖𝑛 > 𝐷𝑒1 + 𝐷𝑒2 Gdje su: 𝐷𝑒1 𝑖 𝐷𝑒2 . Međuosovinsko rastojanje distiže 8m. Odavdje je prenosni odnos shvaden kao odnos broja obrtaja vodedeg i vođenog točka: 𝑛1 𝑧2 𝑧1 ∗ 𝑛1 ∗ 𝑝 = 𝑧2 ∗ 𝑛2 ∗ 𝑝 𝑖 = = 𝑛2 𝑧1 Gdje su: 𝑛1 i 𝑛2 .0. U pojedinim slučajevima kod sporohodnih prenosnika 𝑖 ≤ 10 ako postoji mogudnost prostorne ugradnje.002. uglovima obuhvata i brojevima zubaca. habanjem i bukom prenosnika. Treba birati lance sa minimalno dopuštenim korakom za dato opteredenje. Najvedi preporučljivi i granični brojevi obrataja dati su standardom na osnovu tipa lanca. Brzine kretanja lanca obično ne prelaze 15 m/s dok kod prenosnika sa lancima i točkovima visokog kvaliteta uy efektivno podmazivanje dostižu i 35 m/s.brojevi obrtaja vodedeg i vođenog točka 𝑍1 i 𝑍2 ... Lanci sa velikim korakom imaju veliku nosivu sposobnost. dinamičkim opteredenjem kao i bukom prenosnika.Mašinski elementi II Sakid Elvis 23.broj yubaca točka 𝑛 . OSNOVNI PARAMETRI LANČANIH PRENOSNIKA Snage za čiji prijenos se primjenjuju lančani prenosnici mijenjaju se u dijapazonu od nekoliko do nekoliko stotina kilovata. Minimalan broj zubaca zavisi od brojeva obrtaja tako da je pri visokom broju obrtaja 𝑍1𝑚𝑖𝑛 = 19 … 23.korak lanca u 𝑚𝑚 Prenosni odnos određuje se iz uslova jednakosti srednje brzine lanca na točkovima.

koeficijent exploatacije Koeficijent exploatacije 𝐾𝑒 može se predstaviti kao proizvod pojedinačnih koeficijenata exploatacije koji se odose na različite faktore pri exploataciji. Pokazatelj m zavisi od karaktera trenja.dozvoljeni pritisak u zglobovima A – projekcija površine oslanjanja zglobova 𝐾𝑒 .5 za lance PRL 𝑀𝑇1 – moment Prenosi zupčastim lancima s kotrljajudim zglobovima odabiru se prema komercijalnim podacima ili po poluempirijskim zavisnostima iz kriterija otpornosti na trošenje. Dozvoljena korisna snaga koju može da prenosi lanac sa klizedim zglobom je: 𝑝0 ∗ 𝐴 𝐹 = 𝐾𝑒 Gdje je: 𝑝𝑜 . Dopuštena snaga F sa 𝑚𝑝 redovima izračunava se: 𝐹 = 𝑐 ∗ 𝑝2 ∗ 𝑝0 ∗ 𝑚𝑝 𝐾𝑒 : 𝑚𝑝 – koeficijent rednosti lanca koji uzima u obzir neravnomjernost raspodjele opteredenja po redovima jeni moment na malom točku računamo kao: 𝐹 ∗ 𝑑1 𝐹 ∗ 𝑝 ∗ 𝑍1 𝑀𝑇1 = = 3 2 ∗ 10 2𝜋 ∗ 103 Korak lanca računamo kao: 𝑝 = 18.5 ∗ 𝑀𝑇1 ∗ 𝐾𝑒 𝑐 ∗ 𝑍1 ∗ 𝑚 ∗ 𝑝 ∗ 𝑝0 Orjentaciona vrijednost koraka jednorednog lanca računa se kao: 𝑝 = 12.1 ∗ 10−3 𝑣 2 . NOSIVA SPOSOBNOST I PRORAČUN LANČANIH PRENOSNIKA Nosiva sposobnost lančanih prenosnika može se odrediti prema uslovu po kome pritisak u zglobovima ne treba da premašuje dozvoljeni u datim uslovima exploatacije.Mašinski elementi II Sakid Elvis 24. 22 . Prvo se bira korak lanca u zavisnosti od broja obrtaja malog točka zatim se određuje širina lanca zavisno od momenta 𝑀𝑇1 na malom točku po formuli: 𝑉 = 𝐹 3 𝑣𝐾𝑒 𝑇 3 𝑣𝐾𝑒 ≈ 1570 4𝑝 𝑍1 ∗ 𝑝2 Pri određivanju koeficijenta exploatacije 𝐾𝑒 dopušteno je ograničenje uključivanjem koeficijenta nagibnog ugla 𝐾𝑛 i pri 𝑣 > 10𝑚/𝑠 koeficijenta uticaja centrifugalnih sila 𝐾𝑣 = 1 + 1.8 za lance PR koeficijent 13. posebno kod uzimanja u obzir uslova exploatacije povezanih sa veličinom puta trenja koristi se experimentalna zavisnost trenja između pritiska 𝑝 i puta 𝑠.5 3 𝑀1 𝑍1 Gdje je: koeficijent 12. U proračunima lančanih prenosnika. 𝑝𝑚 ∗ 𝑠 = 𝑐 gdje se c u datim ograničenim uslovima može tretirati kao konstantna veličina.8 … 13.

g – ubrzanje m/s2.Mašinski elementi II Sakid Elvis 25.brzina kretanja lanca 𝑚/𝑠 Centrifugalna sila koja djeluje po čitavoj konturi lanca izaziva dopunsko trošenje zglobova. Fu – zatezanje od dijelova centrifugalnih opteredenja karika lanca. 𝐹1 = 𝐹 + 𝐹2 zatezanje vođene grane sa poznatom rezervom obično se uzimaju: 𝐹2 = 𝐹𝑞 + 𝐹𝑢 gdje je: Fg – zatezanje od dijelova težine. f – progib (m). Lančani prenosnici svih tipova provjeravaju se na čvrstodu prema vrijednostima kritičnog opteredenja FRAZ i zatezanja najviše opteredene grane F1max određujudi uslovno veličinu koeficijenta sigurnosti. kao za apsulutno gibak nerastezljiv lanac: 𝐹𝑞 = Gdje je: 2𝑙 2 ∗ 𝑔 ∗ 𝑐𝑜𝑠𝛹 8𝑓 q – masa jednog lanca.02𝑎 dobije se pojednostavljena zavisnost: 𝐹𝑞 = 60𝑞 ∗ 𝑐𝑜𝑠𝛹 ≥ 10𝑞 Zatezanje lanca od centrifugalnih opteredenja FU za lančane prenosnike određuje se analogno kaišnim prenosnicima tj: 𝐹𝑢 = 𝑞 ∗ 𝑣 2 Gdje je: 𝑣 . SILE U GRANAMA LANACA Vodeda grana lanca u procesu rada trpi stalno opteredenje F1. Zatezanje Fg određuje se približno. Opteredenje se izračunava po obrascu KM*F i uvedava se za 5% pri vertikalnom prenosu i 15% pri horizontalnom prenosu. 23 . Uzimajuci da je 𝑙 jednako međuosnom rastojanju 𝑎 i da je 𝑓 = 0. 𝜑 .nagibni ugao prema horizontu linije koja spaja tačke kretanja lanca. Proračunsko opteredenje vratila lančanog prenosnika vede je od korisne periferne snage zbog zatezanja lanca usljed mase. 𝐾 = Gdje je: 𝐹1𝑚𝑎𝑥 = 𝐹 + 𝐹𝑞 + 𝐹𝑢 + 𝐹𝑑 𝐹𝑟𝑎𝑧 𝐹1𝑚𝑎𝑥 Ako je vrijednost koeficijenta sigrnosti 𝐾 > 5 do 6 smatra se da lanac zadovoljava uslove statičke čvrstode. koje se sastoji od korisne sile F i zatezanja vođene grane F2. l – rastojanje između točkova kretanja lanca (m).

Frikcioni prenosnici rade s malim klizanjem.Mašinski elementi II Sakid Elvis 26.koeficijent trenja.95 za varijatore koji rade u ulju uz značajne prenosne odnose.visoka otpornost na trošenje i površinsku čistodu. Osnovni zahtjevi za materijale kotrljajudih točkova su: .. Najjednostavniji primjer takvog prenosnika je sastavljen od diska i valjka.25 . ξ – koeficijent koji uključuje klizanje i mijenja se od 0. Zamjenom cilindričnih valjaka konusnim može se ostvariti prenos među osovinama sa poprečnim osama.995 za prenosnike koji rade bez podmazivanja do 0. Kod vedine frikcionih prenosnika i varijatora snaga ne prelazi 20kW. Svi prenosnici imaju elastično klizanje izazvano elastičnim deformaciama površinskih slojeva. mogudnost promjenljivog prenosnog odnosa (varijatori). Pozitivne strane frikcionih prenosnika su: -jednostavnost kotrljajudih točkova. FUNKCIONISANJE RADA FRIKCIONOG PRENOSNIKA Frikcioni prenosnici su takve konstrukcije kod kojih se kretanje od vodedeg do vođenog tijela prenosi silama trenja. R1 i R2 – radijusi kotrljajudih točkova. Za prenos kružne sile F frikcionim prenosnikom kotrljajuda tijela moraju biti priljubljena jedno uz drugo..velika opteredenja na osovine i ležišta ili neophodnost primjene specijalnih konstrukcija s rasteredenim osloncima. nemogudnost dobivanja apsulutno tačnih srednjih prenosnih odnosa zbog proklizavanja i neizbježnih nepravilnosti prečnika kotrljajudih točkova. Ostvarivši jedno od kotrljajudih tijela s promjenjivim radijusom kotrljanja može se dobiti prenosnik sa promjenjivim prenosnim odnosom odnosno varijator. ravnomjernost obrtanja što omogudava primjenu frikcionih prenosnika kod mašina pri visokim brzinama. opasnost oštedenja prenosnika pri okretanju na mjestu ili u pojedinim slučajevima neravnomjerno trošenje kotrljajudih točkova. Za vede snage izrađuju se varijatori sa više zona dodira. Nedostatci frikcionih prenosnika su: . Prilikom pomjeranja valjka duž osa mijenja se radijus kotrljanja na disku i prenosni odnos. S – rezervna kvačenja. 24 . 2 a kod prenosa pribora do 3. Frikcioni prenosnici i varijatori izrađuju se za primjenu od veoma malih snaga (ručno regulisanje instrumenata) do nekoliko stotina kilowata. Prenosni odnos frikcionog prenosnika računa se kao: 𝑛2 𝑅1 ∗ 𝜉 𝑖 = = 𝑛1 𝑅2 Gdje je: n1 i n2 – brzina obrtanja vodedeg i vođenog kotrljajudeg točka u min-1. visok modul elastičnosti da bi se izbjegli povedani gubici na trenju zbog dimenzija kontaktne površine. Pri obrtanju vodedeg valjka na mjestu kontakta pojavaljuju se sile trenja koje izazivaju obrtanje vođenog valjka. a takođe i proračun osovina i ležišta prenosnika. neophodnost specijalnih uređaja za pritezanje jednog kotrljajudeg točka uz drugi. 𝑄 = Gdje je: 𝑆 ∗ 𝐹 𝜇 𝜇 . koji je kod prenosa snage jednak 1. Po sili Q vrši se proračun čvrstode kotrljajnih tijela. visoki koeficijent trenja da bi se izbjegle velike sile pritezanja. Najjednostavniji frikcioni prenosnik sa paralelnim osama sastoji se od dva valjka koji vrše pritisak jedan na drugi sa zadatom snagom.

Za kaljene čelike tvrdode ≥ 60𝐻𝑅𝐶.3 ∗ 104 𝑀𝑃𝑎). KINEMATIČKI PRORAČUN ČVRSTODE FRIKCIONIH PRENOSNIKA Prenosni odnosi jednostavnih varijatora računaju se: 𝑛 𝑅1 ∗ 𝜉 𝑅1 ∗ 𝜉 𝑖 = = . pri kome. 𝑖𝑚𝑖𝑛 = 𝑛0 𝑅2 𝑅𝑚𝑎𝑥 Gdje su: 𝑛 i 𝑛0 . . 𝑖𝑚 𝑖𝑛 = 𝑛𝑚𝑖𝑛 𝑅𝑚𝑖𝑛 ∗ 𝜉 = 𝑛0 𝑅𝑚𝑎𝑥 . Kontaktni naponi za tekstolit su od 35 do 60 Mpa.Mašinski elementi II Sakid Elvis 27. a pri početnom dodiru u tački vrijednost napona je do 2500 Mpa. 25 .5 ∗ 104 𝑀𝑃𝑎).brojevi obrtaja na izlazu i ulazu prenosnika u 𝑚𝑖𝑛−1 𝜉 . Proračun se radi za najnepogodniji slučaj. 𝑖𝑚𝑎𝑥 = 𝑛𝑚𝑎𝑥 𝑅𝑚𝑎𝑥 ∗ 𝜉 = 𝑛0 𝑅𝑚𝑖𝑛 Potrebni brojevi obrtanja na ulazu prenosnika jednaki su srednjem geometrijskom zbiru 𝑛𝑚𝑖𝑛 i 𝑛𝑚𝑎𝑥 𝑛0 = 𝑛𝑚𝑖𝑛 ∗ 𝑛𝑚𝑎𝑥 𝜉 Potreban odnos najvedeg radijusa prema najmanjem računamo kao: 𝑅𝑚𝑎𝑥 = 𝑅𝑚𝑖𝑛 𝑛𝑚𝑎𝑥 = 𝐷 𝑛𝑚𝑖𝑛 Proračuni na čvrstodu kotrljajudih točkova zahtjevaju provjeru kontaktnih napona na dodirnoj površini. maximalan odnos sile Q prema ekvivalentnom radijusu zakrivljenja 𝜌 računa se: 𝑆 ∗ 𝐹 2 ∗ 103 ∗ 𝑆 ∗ 𝑀𝑇1 𝑄 = = 𝑓 𝑓𝑑1 Za bilo koji prenosnik sa 𝑑2 = ∞ i 𝛼 = 0. jednak 𝑛𝑚𝑎𝑥 /𝑛𝑚𝑖𝑛 Prenosni odnos udvojenih varijatora sa prolaznim karikama računa se: 𝑖 = 𝑛 𝑅1 = 𝑛0 𝑅2 .5 𝑆𝐸𝑀𝑇1 ∗ 𝜍𝐻 𝑓𝑏 Dozvoljeni kontaktni naponi mogu se usvojiti da su jednaki stalnim granicama površinske izdržljivosti s minimalnim koeficijentom rezerve. 𝑖𝑚𝑎𝑥 = 𝑅1 ∗ 𝜉 𝑅𝑚𝑖𝑛 Potreban odnos najvedeg radnog radijusa prema najmanjem je: 𝑅𝑚𝑎𝑥 𝑖𝑚𝑎𝑥 = = 𝐷 𝑅𝑚𝑖𝑛 𝑖𝑚𝑖𝑛 Gdje je: D – raspon regulisanja. za retinaks do 80 MPa (pri modulu elastičnosti 𝐸 = 1.koeficijent koji uključuje klizanje. Pri početnom dodiru po liniji vrijednost napona 𝜍𝐻 ≈ 800 … 1200 𝑀𝑃𝑎. 𝑑1 se izračunava: 𝑑1 = 26. i za metalokeramiku FAB-P do 150 MPa (pri 𝐸 = 7.

Mogudi su prenosnici sa dva i više vođenih točkova. povedanje sile na vratila i oslonce jer su za prenos sila trenja potrebne značajne sile pritezanja i potrebno ih je određivati po maximalnom opteredenju. trapeznog profila – klinasti kaiševi. klinasti od kord-tkanine 0.02 i kord-gajtanski 0.KINEMATIKA KAIŠNIH PRENOSNIKA Kaišni prenosnik sastoji se od vodedeg (pogonskog) i vođenog (gonjenog) točka i kaiša. šivadih mašina u svakodnevnom životu.Mašinski elementi II Sakid Elvis 28. Kaiši se izrađuju u profilu uskog pravougaonika – pljosnati kaiševi. za pogon od primarnih motora (sa unutrašnjim sagorijevanjem). ravnomjernost rada. navučenog na točkove sa zatezanjem i koji prenosi kružnu silu pomodu trenja.01. mogudnost rada sa visokim brojem obrtanja.01. kratak rok trajanja kaiševa kod brzohodnih prenosnika. stonih mašina. nedostupnost uređaja za zatezanje kaiša. -Nedostatci kaišnih prenosnika su: velike dimenzije.brojevi obrtanja u minuti vodedeg i vođenog točka u 𝑚𝑖𝑛−1 Usljed neizbježnog klizanja kružna brzina na vođenom točku 𝑣2 manja je od brzine 𝑣1 na vodedem: 𝑣2 = 1 − 𝜉 ∗ 𝑣1 Tada stvarni prenosni odnos iznosi: 𝑖 = 𝑛1 𝑑2 = 𝑛2 𝑑1 1 − 𝜉 Za proračun se mogu uzeti slijedede vrijednosti relativnog klizanja 𝜉 kod pljosnatih kaiševa 0. poljoprivrednih i drugih mašina. Okrugli kaiševi se koriste za prenos malih snaga najčešde kod instrumenata.prečnici vodedeg i vođenog točka u m 𝑛1 i 𝑛2 . neizbježnost elastičnog klizanja kaiša. Zupčasti kaiševi se koriste zahvljujudi karakteristikama prenosa prijanjanja. okruglog profila – zupčasti kaiševi. 26 . Kaišni prenosnici se primjenjuju za elektromotorni pogon male i srednje snage mašina radilica. niska cijena. Pljosnati kaiševi se koriste zbog jednostavne konstrukcije i oni trpe minimalne napone na točkovima. električnih generatora. odsustvo buke. Kružne brzine na točkovima računaju se kao: 𝑣1 = 𝑣2 = 𝜋 ∗ 𝑑1 ∗ 𝑛1 60 𝜋 ∗ 𝑑2 ∗ 𝑛2 60 Gdje su: 𝑑1 i 𝑑2 . neophodnost zaštite kaiša od zamašdivanja. Najviše se upotrebljavaju klinasti i pljosnati kaiševi. Klinasti i poliklinasti kaiši često se koriste zbog njihove povedane vučne sposobnosti. ublažavanje udara. -Pozitivne osobine kaišnih prenosnika su: mogudnost prenosa kretanja na velika rastojanja.

27 .Mašinski elementi II Sakid Elvis 29. Ugao između grana prenosnika određuje se iz pomičnog trokuta 𝑂1 𝐴 𝑂2 . 𝛾 ∆ sin = 2 𝑎 . Dužina kaiša bez progiba i početka deformacija izračunava se kao zbir dužina lukova točkova na uglovima obuhvata i dužina pravolinijskih dijelova kaiša po formuli: 𝛾 𝜋 ∗ 𝑑2 + 𝑑1 𝑑2 − 𝑑1 𝐿 = 2𝑎 cos + + 𝛾 2 2 2 Razmak između osa točkova pri izabranoj dužini L izračunava se: 𝑎 = 𝐿 − 𝜋 ∗ 𝑑𝑐𝑝 1 + 4 4 𝐿 − 𝜋 ∗ 𝑑𝑐𝑝 2−8∆ 2 Pri proračunu dužina kaiševa i međuosnih rastojanja prenosnika sa klinastim kaiševima prečnici točkova po neutralnom sloju kaiša se uvrštavaju u proračun. ∆= 𝑑2 − 𝑑1 2 Tada se 𝛾 u radijanima računa kao: 𝛾 = 2𝑎𝑟𝑐𝑠𝑖𝑛 Ugao obuhvata na malom točku računamo kao: 𝛼1 = 180° − 𝛾° ≈ 180° − ∆ 2∆ ≈ 𝑎 𝑎 2∆ ∗ 57. dužina kaiša L kao i međusobno rastojanje 𝑎. Prenosnik sa klinastim kaišem radi dosta pouzdano. GEOMETRIJSKE ZAVISNOSTI KOD KAIŠNIH PRENOSNIKA Pri projektovanju kaišnih prenosnika potrebno je odrediti slijedede geometrijske parametre: ugao 𝛾 među granama kaiša.3° 𝑎 Za pljosnatokaišne prenosnike uzima se minimalni ugao obuhvata 150°. a za prenosnike sa klinastim kaišem 120° ili od 90°. ugao obuhvata 𝛼 na malom točku.

Mašinski elementi II Sakid Elvis 30. Tekstilni kaiševi nisu kontinualni po presjeku.normalna sila koja djeluje na element kaiša od točka.moment (Nm) na tačku prečnika d (m) P – prenosna snaga (kW) 𝐾𝐹 . Pri proračunu svi kaiševi mogu se tretirati kao kontinualni i homogeni i vršiti proračun po minimalnim naponima.koeficijent dinamičnosti opteredenja i režima rada (uzima se iz tabele) Mnogi kaiševi nisu homogeni. 𝑓 .koeficijent trenja Dakle odnos F1/F2 zavisi od koeficijenta trenja i ugla klizanja. 𝑞 1 𝐹1 = 𝐹1 𝑖 𝐹2 = 𝐹1 𝑞 − 1 𝑞 − 1 Odgovarajuda naprezanja u vodedoj grani računaju se: 𝐹1 𝐹2 𝜍1 = 𝑖 𝜍2 = 𝐴 𝐴 Zbirna naprezanja u kaišu: a) U vodedoj grani: 𝐹1 𝜍 = + 𝜍𝑐 𝐴 b) U vođenoj grani (minimalno naprezanje) je: 𝐹2 𝜍𝑚𝑖𝑛 = + 𝜍𝑐 𝐴 c) Maximalno naprezanje na luku mirovanja vodedeg malog točka računa se : 𝐹1 𝜍𝑚𝑎𝑥 = + 𝜍𝑖 + 𝜍𝑐 𝐴 28 . Uslove ravnoteže po osama x i y elementa luka kaiša sa centrifugalnim uglom 𝑑𝛼 su: 𝑑𝛼 𝑑𝛼 𝑑𝛼 sin ≈ 𝑖 cos ≈ 1 𝑡𝑎𝑑𝑎 𝑗𝑒 𝑥 = 0 2 2 2 𝑑𝐹𝑛 − 𝐹 + 𝑑𝐹 𝑑𝛼 𝑑𝛼 − 𝐹 =0 2 2 𝑦 = 0 𝐹 + 𝑑𝐹 − 𝐹 − 𝑓𝑑𝐹𝑛 = 0 Gdje je: 𝑑𝐹𝑛 . SILE I NAPONI KOD KAIŠEVA Kružna sila na točkovima ili opteredenje kaiša koje se prenosi izračunava se po obrascu: 2𝐾𝐹 ∗ 𝑀𝑇 103 𝐾𝐹 𝑃 𝐹𝑡 = = 𝑑 𝑣 Gdje je: 𝑀𝑇 . Naprezanje od prenošene kružne sile F1 računa se: 𝐹1 𝜍𝐹1 = 𝐴 Gdje je: A – površina presjeka kaiša (mm2) Odnos istezanja vodede F1 i vođene F2 grane pri radu bez uzimanja u obzir centrifugalnih sila određuju se po poznatoj jednačini L.Ejlera izvedenoj za nerastegljivi konac koji klizi po cilindru.

Obezbjeđuje čvrstodu prijanjanja za točak.potrebna masa jednog klina 0.Mašinski elementi II Sakid Elvis 31.37 1 − 𝑒 −𝛼/135 𝐶𝐿 = Broj rebara je: 𝑧 = 𝐹𝑡 /𝐹𝑙 Početno zatezanje kaiša: 𝐹𝑁 = Gdje je: 𝑞 .78𝐹 + 𝑞 𝐶𝛼 6 𝐿/𝐿0 29 . PRORAČUN POLIKLINASTIH KAIŠEVA Proračun poliklinastih kaiševa analogan ja proračunu klinastih kaiševa. Snaga koju prenosi jedno rebro u realnim uslovima računa se: 𝐹1 = 𝐹0 𝐶𝛼 𝐶𝑣 𝐶𝑑 𝐶𝐿 Koeficijenti 𝐶𝛼 i 𝐶𝐿 izračunavaju se po formulama: 𝐶𝛼 = 1.

i na prirodno trenje u kaiševima 0.95. U prosječnim uslovima rada vrijednosti koeficijenta korisnog dejstva 𝜂 za pljosnatokaišne prenosnike su jednaki 0.85.96. oslonaca i točkova. Ako su grane kaiševa paralelne sila FV na vratila jednaka je dvostrukom početnom zatezanju kaiša: 𝐹𝑉 = 2𝐹0 = 2𝜍0 𝐴 Gdje je: 𝜍0 .5 puta. koeficijent korisnog dejstva se smanjuje do 0. Djelovanje centrifugalne sile ne uzima se u proračunima.Mašinski elementi II Sakid Elvis 32. granične brzine kaiševa i jako zatezanje. Poslije dodavanja korisnog opteredenja zbir zatezanja grana ostaje konstantan. Materijal kaiševa definiše se po Gukovom zakonu.početni napon (MPa) A – površina presjeka kaiša (mm2) Ako grane kaiševa nisu paralelne sila na vratilo određuje se po formuli: 𝐹𝑉 = 2 2 𝐹1 + 𝐹2 + 2𝐹1 𝐹2 cos 𝛾 ≈ 2𝐹0 cos 𝛾 2 Aproksimacija je utoliko pravilnija ukoliko je bliža jedinici. pošto se sila u kaišu uravnotežuje i izaziva rasteredenje vratila. 30 . SILE KOJE DJELUJU NA VRATILA I GUBITCI Sile koje se pojavaljuju kod kaišnog prenosnika neophodno je prračunati zbog proračuna vratila. b) Na unutrašnje trenje u kaišu. a za klinastokaišne zbog povedanih gubitaka na klizanje kaiša po točkovima. Kod prenosnika bez regulisanja zatezanja obično se uzima rezervom. Kod proračuna maximalnih sila na vratila preporučuje se povedanje proračunskog početnog zatezanja 𝐹0 i naprezanja 𝜍0 1. U nepovoljnim uslovima rada: mali prečnici točkova. Gubitci snage kod kaišnih prenosnika sastoje se od gubitaka: a) Od klizanja kaiša po točkovima. c) Od otpora zraka kratanju kaiša i točkova.

Zupčasti kaišni prenosnik s poluokruglim profilom zubaca obezbjeđuje ravnomjernu raspodjelu napona u kaišu. Osnovni parametar je modul 𝑚 = 𝑃/𝜋 gdje je P korak kaiša. namotanog po zavojnici užeta ili užeta od staklenog vlakna. ravnomjerniji hod zubaca u spoju. mogudnost povedanja opteredenja za 40%.. Prečnici podionih krugova točkova računaju se kao: 𝑑1 = 𝑚1 𝑧1 𝑖 𝑑2 = 𝑚2 𝑧2 Kružna brzina kaiša u (m/s) je: 𝑣 = 𝜋𝑑1 𝑛1 / 60 ∗ 103 Proračunska sila koju prenosi zupčasti kaiš računa se kao: 2 ∗ 103 ∗ 𝐾 ∗ 𝑀𝑇 𝐹𝑡 = 𝑖𝑙𝑖 𝐹𝑡 = 103 𝐾𝐹 ∗ 𝑃1 /𝑣 𝑑1 Gdje je: KF – koeficijent režima rada ili dinamičnosti 𝑣 . male sile na vratila i oslonce. PRENOSNICI SA ZUPČASTIM KAIŠEVIMA Zupčasti kaiševi se proizvode kao beskonačni pljosnati sa ispupčenjima na unutrašnjoj površini. Pozitivne osobine prenosnika su: male dimenzije.98..15 . 0. Kod prenosnika sa profilom kaiša pravih bokova i kanali na točkovima rade se sa pravim bokovima. visok koeficijent korisnog dejstva.2 vedim od radijusa profila kaiša kod vrhova. Oblik zubaca kaiša je trašezast sa karakteristikama zubaca 𝑠 = 1 … 1. kanali na točkovima rade se takođe kao poluokrugli sa radijusima za 0. Kod prenosnika sa vertikalnim osovinama i kod 𝑖 ≥ 3 izrađuju se obodi na oba točka a kod ostalih samo na malom točku. Kod prenosnika sa poluokruglim profilom zubaca kaiša. 31 .92 do 0.2 𝑚.5 3 103 𝑃1 𝑛1 Gdje je 𝑃1 snaga u kW Broj zubaca malog točka z1 zavisi od njegove frekvencije obrtanja i bira se iz tabele. Prenosni odnos najčešde je do 12 a koeficijent korisnog dejstva od 0. FY – specifična centrifugalna sila. Nosivi sloj se izrađuje od čeličnog. mogudnost velikih prenosnih brojeva. ugao profila 𝛾 je 50° ili 40°. Kaiševi se proizvode od gume na bazi butadien-nitrilnog kaučuka. nema klizanja. Cm – koeficijent za nepotpune zavojke užeta bočnih površina kaiša Točkovi se izrađuju za vede radne širine od širine kaiša za jedan modul. koji ulaze u spoj sa zupcima točkova. Modul 𝑚 se računa po formuli: 𝑚 = 3. poliuretana ili neoprena.prenosna snaga u kW d1 – prečnik točka u m Broj zubaca u zahvatu na malom točku: 𝑧0 = 𝑧1 𝛼/360 gdje je 𝛼 ugao obuhvata na malom točku Širina kaiša računa se kao: 𝐹1 𝑏 = 𝐹𝑌 − 𝑞 ∗ 𝑣 2 ∗ 𝐶𝑚 Gdje je: q – masa 1 m kaiša širine 1mm.brzina kaiša u m/s P1 . Prenosne se snage mijenjaju u širokom rasponu.Mašinski elementi II Sakid Elvis 33.

a zubac 2 prijemnom zupčaniku koji se obrde oko središta O2. ′ 𝑣1 = 𝑣1 sin 𝜑1 I ′ 𝑣2 = 𝑣2 sin 𝜑2 Brzina klizanja 𝑣𝑘 ravna je razlici tangencijalnih komponenata ′ ′ brzina 𝑣1 i 𝑣2 . GLAVNO PRAVILO ZUPČENJA Zupčanici gotovo bez izuzetka treba da ispunjavaju uslov da preneseni odnos bude konstantan 𝑖 = 𝜔1 /𝜔2 = 𝑐𝑜𝑛𝑠𝑡. Glavno pravilo zupčenja. To znači da bokovi spregnutih zubaca klizaju jedan po drugom. Zubac 1 pripada predajnom zupčaniku koji se obrde oko središta O1. koje definiše međusobnu zavisnost oblika segmentnih profila glasi: normala u trenutnoj tački dodira dvaju spregnutih profila mora prolaziti kroz dodirnu tačku dodirnih krugova.Mašinski elementi II Sakid Elvis 34. Ova tačka zove se centralnom tačkom zupčastog sistema ili kinematskim polom. Bokovi spregnutih zubaca moraju se stalno dodirivati a profili bokova moraju biti izrađeni po izvjesnim pravilima. ′ ′ 𝑣𝑘 = 𝑣1 − 𝑣2 Jedino kada se bokovi zubaca dodiruju u centralnoj tački nema klizanja pa je 𝑣𝑘 = 0 32 . Komponente brzina 𝑣1 i 𝑣2 u pravcu zajedničke tangente na bokove spregnutih zubaca nisu i ne moraju biti jednake.

Pretpostavka je da je oblik profila zupca predajnog zupčanika A1B1C1 propisan pri datim prečnicima dodirnih krugova R1 i R2. 33 . konstruisati odgovarajudi profil drugog spregnutog zupca. Tačka A nalazi se dakle u presjeku kružnog luka poluprečnika O1A1 sa središtem u O1. pro određenim prečnicima dodirnih krugova. Pomodu dodirnice može se za jedan zadani profil zupca jednog zupčanika lako konstruisati nepoznati spregnuti profil zupca drugog zupčanika. Kada se zupčanik 1 obrne oko središta O1 u smjeru strelice toliko da tačka A' dođe u tačku O. Linija koja spaja tačke A. Značajan je samo onaj dio dodirnice koji se nalazi između tjemenih krugova spregnutih zupčanika. pošto u tom položaju normala profila prolazi kroz centralnu tačku O.Mašinski elementi II Sakid Elvis 35. Normala na profil u tački A1 siječe dodirni krug zupčanika 1 u tački A'. Taj dio dodirnice zovemo aktivnom dužinom dodirnice a ta dužina proteže se između tjemenih krugova između tačaka M i N. jer izvan tjemenih krugova ne postoje zupci pa nema ni dodira. B i C zove se dodirnica. DODIRNICA Pomodu glavnog pravila zupčenja može se za jedan određeni profil boka zupca jednog zupčanika. u istom trenutku dospjet de tačka A1 u položaj A. U položaju A treba da bude ostvaren dodir tačke A1 zupčanika 1 sa nekom tačkom A2 spregnutog profila zupčanika 2. Na isti način određuje se i tačka C dok tačka B ostaje na svom mjestu u centralnoj tački O. Dodirnica je geometrijsko mjesto svih uzastopnih tačaka dodira dvaju spregnutih profila u toku jednog dodirnog perioda.

Ostatak profila E1F1 nije uopšte iskorišden na taj način da učestvuje u procesu sprezanja. KORISNA DUŽINA PROFILA Korisna dužina profila je onaj dio profila zupca koji prilikom sprezanja dolazi u dodir sa spregnutim zupcem. Na predajnom zupčaniku. dok preostali dio podnožnog dijela profila koji je kratak može imati proizvoljan oblik i redovno se sliva u podnožni krug sa zaobljenjem. radi smanjivanja koncentracije napona. Korisna dužina profila zupca na zupčaniku 1 sa slike je E1A1. prestaje u tački A1 kada ona dođe u položaj N. U tački E1 počinje dodirivanje sa spregnutim zupcem. Osnovno pravilo zupčenja mora biti zadovoljeno samo za korisnu dužinu profila. dodirni period počinje u jednoj tački podnožnog profila zupca (tačka E1)a prestaje u preječnoj tački profila sa tjemenom linijom (tačka A1). Na zupcu spregnutog zupčanika 2 korisna dužina profila je A2E2 neiskorišdeni dio je E2F2. a prestaje u jednoj tački podnožnog dijela profila (tačka E2). Na prijemnom zupčaniku je obratno tj dodirni period počinje u presječnoj tački profila sa tjemenom linijom (tačka A 2). Dodirivanje sa zupcem zupčanika 1 počinje u tački A2 kada je ona u pokožaju M. a prestaje u tački E2 kada je ona u položaju N. 34 .Mašinski elementi II Sakid Elvis 36. prema tome.

85. Cjelokupni put klizanja bit de 𝑆𝑘 = 𝑆𝑘1 + 𝑆𝑘2 . I ovdje postoji razlika u dužinama a ova razlika predstavalja put klizanja Sk2. U prvom dijelu dodirnog perioda. brzine kretanja i od stanja površine klizanja. Experimentalnim mjerenjem doslo se do slijededih rezultata stepena iskorištenja za jednostepene zupčane prenosnike zajedno sa otporima trenja u ležištima: 𝜂 = 0. Razlika ovih dužina je put klizanja Sk1. Kada se zupci puno istroše stepen iskorištenja može pasti i na 0. Put klizanja može se odrediti pomodu dodirnice. Koeficijent trenja 𝜇 zavisi od materijala. U drugom dijelu dodirnog perioda.dužina korisnog luka Stepen iskorištenja zubaca u radu ravan je količniku korisnog i uloženog rada.Mašinski elementi II Sakid Elvis 37. 35 . obrade radnih površina zubaca. koeficijenta trenja i puta klizanja. Pritisak na zubac djeluje u smjeru dodirnice. u sprezi su tjemeni dio profila predajnog zupčanika i podnožni dio profila zupca prijemnog zupčanika. STEPEN ISKORIŠTENJA U radu zupčanika redovno ima klizanje zubaca koji se zbog toga zagrijavaju i troše. Rad sile trenja: 𝑊 = 𝐹𝑛 𝜇 𝑆𝑘1 + 𝑆𝑘2 𝑟 Rad obimne sile: 𝑊 = 𝐹0 ∗ 𝑙 𝑙 .92 ÷ 0. pritiska. 𝜇 i 𝑆𝑘 manji.99 za odrađene zupce. od tačke O do tačke N.95 ÷ 0. spreže se podnožni dio profila predajnog zupca sa tjemenim dijelom profila prijemnog zupca. Aktivna dužina podnožnog dijela zupca predajnog zupčanika krada je od tjemene dužine profila zupca prijemnog zupčanika. Rad sile trenja je proizvod sile pritiska na zubac.94 za neodrađene zupce Vede vrijednosti važe za podmazane zupce. Radijalna komponenta 𝐹𝑟 nastoji da razmakne zupčanike. a uložen 𝑊 + 𝑊 = 𝐹0 𝑙 + 𝐹𝑛 𝜇𝑆𝑘 : 𝑟 𝜂 = 𝑊 𝐹0 𝑙 = 𝑊 + 𝑊 𝐹0 𝑙 + 𝐹𝑛 𝜇𝑆𝑘 𝑟 Stepen iskorištenja zubaca 𝜂 utoliko je vedi ukoliko je 𝑙 vede i ukoliko su 𝛼. Jedna njegova komponenta je obimna sila 𝐹0 a druga radijalna sila 𝐹𝑟 . Ugao 𝛼 mijenja se u toku dodirnog perioda. Koristan rad je 𝑊 = 𝐹0 𝑙. Put klizanja 𝑆𝑘 zavisi od oblika profila. od tačke M do tačke O. Pritisak na zubac izražen zavisno od obimne sile je: 𝐹𝑛 = 𝐹0 / cos 𝛼 a radijalna sila 𝐹𝑟 = 𝐹0 tan 𝛼 . i 𝜂 = 0. Posljedica klizanja je trenje.

mogu se proračunati debljine zupca na proizvoljno izabranim krugovima.Mašinski elementi II Sakid Elvis 38. 𝑅0 𝛼 + 𝜑 = 𝑅0 tan 𝛼 Odakle je: 𝜑 = tan 𝛼 − 𝛼 Ugao 𝜑 zovemo evolventnom funkcijom ugla 𝛼 i obilježavamo ga sa oznakom inv 𝛼 (involut alfa). pa je prema tome tražena debljina zupca: 𝑏𝑥 = 2𝑅𝑥 𝜋 − 𝑖𝑛𝑣 𝛼𝑥 − 𝑖𝑛𝑣 𝛼 2𝑧 36 . koji pomnožen poluprečnikom 𝑅0 daje dužinu luka 𝐺𝑇 na osnovnom krugu. zavisno od ugla 𝛼 su date tabelarno. Ugao koji odgovara toj polovini je 𝜋/ 2𝑧 . njenom primjenom rješavaju se takozvani problemi korekture evolventnih zupčanika. dok je ugao Ψ koji odgovara polovini debljine zupca 𝑏𝑥 /2 na traženom prečniku 𝜋 Ψ = 2𝑧 + 𝑖𝑛𝑣 𝛼 − 𝑖𝑛𝑣 𝛼𝑥 . Primjenom evolventne funkcije može se konstruisati evolventa – tačka po tačku. a 𝛼 + 𝜑 centralni ugao u radijanima. Vrijednost evolventne funkcije. EVOLVENTNA FUNKCIJA Evolventa se može konstruisati i primjenom evolventne funkcije. Polovina debljine zupca je 𝑏/2 = 𝑅𝜋/2𝑧. Debljina zupca na proizvoljno izabranom prečniku 𝐷𝑧 dobija se tako što se polazi od poznate debljine zupca 𝑏 na čeonom krugu 𝑏 = 𝑚𝜋/2 = 𝑅𝜋/𝑧 (za 𝑏 = 𝑏0 ). Polarne koordinate tačaka evolvente su 𝜌 = 𝑅0 / cos 𝛼 i 𝜑 = tan 𝛼 − 𝛼 gdje je 𝑅0 poluprečnik osnovnog kruga.

Otpor klizanja zavisi od koeficijenta otpora protiv klizanja 𝜇. Silom 𝐹𝑛 pritiskuje zubac predajnog zupčanika zubac prijemnog zupčanika. Otpor klizanja 𝐹𝑅 uprevan je na dodirnicu. smjer mu se mijenja pri prelasku zupca iz prvog dijela dodirnog perioda u drugi. on djeluje na prijemni zupčanik 2 silom 𝐹𝑛 . prema tome ugao dodirnice 𝛼 je nepromjenljiv.Mašinski elementi II Sakid Elvis 39. Zbog toga je i pritisak na zubac 𝐹𝑛 nepromjenljiv dok god je nepromjenljiva periferna sila 𝐹0 . cos 𝛼 I radijalna komponenta sile 𝐹𝑛 je nepromjenljiva pod istim uslovima: 𝐹𝑟 = 𝐹𝑛 sin 𝛼 = 𝐹0 tan 𝛼 = 𝑐𝑜𝑛𝑠𝑡 Ako je zupčanik 1 predajni. 37 . jednakoj sili 𝐹𝑛 po veličini ali suprotnog smjera Periferna sila 𝐹0 računa se bilo na osnovu obrtnog momenta bilo na osnovu snage 𝑃 𝑊 i ugaone brzine 𝜔: 2𝑀0 2𝑃 𝐹0 = 𝑁 . SILE I OPTEREDENJA VRATILA KOD ZUPČANIKA SA PARALELNIM VRATILIMA Dodirnica evolventnog para zubaca je prava linija. 𝐹0 𝐹𝑛 = = 𝑐𝑜𝑛𝑠𝑡. Prilikom proračuna obično se operiše sa komponentama sile 𝐹𝑛 tj perifernom silom 𝐹0 i radijalnom silom 𝐹𝑟 . obrade. jer sila 𝐹𝑛 djeluje u pravcu dodirnice. ′ Zubac u radu nije stvarno optereden silom 𝐹𝑛′ ved silom 𝐹𝑛𝑅 zbog otpora klizanja 𝐹𝑅 = 𝜇𝐹𝑛′ . Smjer sile na vratilu prijemnog zupčanika je suprotan smjeru sile na vratilu predajnog zupčanika. Prijemni zupčanik 2 djeluje na predajni zupčanik silom −𝐹𝑛 . Pri računanju opteredenja i otpora oslonaca vratila na kojem se nalazi zupčanik potrebno je najprije odrediti silu 𝐹0 pa pomodu nje normalnu silu 𝐹0 pa pomodu nje normalnu silu 𝐹𝑛 . koji zavisi od niza faktora: opteredenja. Otpor klizanja je uzrok što stvarno opteredenje varira u toku dodirnog preioda i što nije jednako na predajnom i prijemnom zupčaniku. brzine klizanja itd. vrste materijala. 𝐹0 = 𝑁 𝐷 𝜔𝐷 𝐷 u 𝑚 je prečnik dodirnog kruga zupčanika.

njihovi su poluprečnici i dalje 𝑅1 i 𝑅2 oni mijenjaju samo svoj relativni položaj. Stvarno međuosno rastojanje se povedava za ∆𝐴 = 𝑂2 𝑂2 i iznosi ′ ′ ′ 𝐴 = 𝑅1 + 𝑅2 = 𝑅1 + 𝑅2 + ∆𝐴 = 𝐴 + ∆𝐴 jer je tačno teorijsko rastojanje 𝐴 = 𝑅1 + 𝑅2 . U ovakvom stanju dodirni krugovi više ne igraju i ulogu podionih krugova. Ugao dodirnice 𝛼 se takođe mijenja i postaje 𝛼 ′ . pod uslovom da se radi o novom zupčaniku čiji profil nije deformisan usljed pohabanosti. Podioni krugovi se ne mijenjaju. Promjena međuosnog rastojanja utiče takođe na opteredenje zubaca 𝐹𝑛 . Zupčanici sa evolventnim zupcima mogu se izrađivati kao članovi niza razmjenljivih zupčanika. Kada bi se zupčanici približili za ∆𝐴. ′ Ako se poslije sklapanja zupčanika središte zupčanika 2 nađe u tački 𝑂2 umjesto u tački 𝑂2 . OSOBINE EVOLVENTNOG ZUPČENJA Zupčanica sa evolventnim profilom zubaca odlikuju se izvjesnom neosjetljivošdu na netačnost međuosnog rastojanja i međusobnom razmjenljivošdu. Iz sličnosti šrafiranih trouglova sa slike imamo: 𝑅1 𝑅2 = 𝑅01 𝑅02 i 𝑅′1 𝑅′2 = 𝑅01 𝑅02 Odnosno: ′ 𝑅02 𝑅2 𝑅2 = = ′ = 𝑖 𝑅01 𝑅1 𝑅1 Prečnici novih dodirnih krugova 𝑅01 / cos 𝛼′ i 𝑅02 / cos 𝛼′ mogu se izraziti zavisno od odnosa ∆𝐴/𝐴. Evolvente se prirodno ne mijenjaju jer se ne mijenjaju ni ′ ′ ′ osnovni krugovi.Mašinski elementi II Sakid Elvis 40. Tada de se stvoriti novi ′ ′ ′ dodirni krugovi sa poluprečnicima 𝑅1 = 𝑂′ 𝑂1 i 𝑅2 = 𝑂′ 𝑂2 . Iz ovog razloga odstupanje od tačnog međuosnog rastojanja A ne smije prekoračiti izvjesne granice. stvarno međuosno rastojanje bilo bi 𝐴′ = 𝐴 ± ∆𝐴. Novo međuosno rastojanje: 𝑅01 𝑅02 𝑅1 cos 𝛼 + = + 𝑅2 cos 𝛼′ = 𝑅1 + 𝑅2 ± ∆𝐴 ′ ′ cos 𝛼 cos 𝛼 cos 𝛼′ cos 𝛼 ∆𝐴 ∆𝐴 =1± = 1± cos 𝛼′ 𝑅1 + 𝑅2 𝐴 𝑅′1 = 𝑅1 𝑅′1 = 𝑅2 cos 𝛼 ∆𝐴 = 1± 𝑅1 cos 𝛼′ 𝐴 cos 𝛼 ∆𝐴 = 1± 𝑅2 cos 𝛼′ 𝐴 𝐴′ = Udaljavanjem zupčanika smanjuje se aktivna dužina dodirnice i stepen sprezanja. Ovo je osobina samo evolventnih zupčanika. ali se dobija nova dodirnica 𝐾1 𝑂′ 𝐾2 . centralna tačka de predi iz 𝑂 ′ u 𝑂 tj u tačku presjeka nove zajedničke tangente osnovnih krugova i centralne linije 𝑂1 𝑂′2 . 38 . Kada je odstupanje od tačnog međuosnog rastojanja A neznatno ono ne utiče na pravilnost rada zupčanika sa evolventnim zupcima.

korak na dodirnici 1 𝑀𝑁 1 𝑀𝑁 𝑙0 = = = 𝑒 cos 𝛼 𝑒 e cos 𝛼 𝑒0 39 .Mašinski elementi II Sakid Elvis 41. korak na dodirnici ili korak na osnovnom krugu. 𝑒0 = 𝑒 cos 𝛼. Prema tome je dodirni luk 𝑙 mogude izraziti pomodu duži 𝑀𝑁: 𝑙 = 𝑀𝑁 ∗ 𝑅/𝑅0 = 𝑀𝑁/ cos 𝛼 Svaki luk na deonom krugu može se izraziti pomodu odgovarajude duži na dodirnici njenim dijeljenjem kosinusom ugla dodirnice 𝛼. Luk 𝑀′ 𝑁′ jednak je duži 𝑀𝑁 jer prilikom odmotavanja zamišljenog konca ovaj luk prelazi u duž. Tako je proizvod kraka i kosinusa ugla 𝛼. kao poluprečnik R prema poluprečniku R0. 𝑒0 . na osnovnom krugu. Za zupčanike sa evolventnim profilom zubaca može se ovaj iraz preinačiti i praktičnije izraziti. Stepen sprezanja moženo napisati kao: 𝜀 = 𝑙0 .aktivna dužina dodirnice. STEPEN SPREZANJA Stepen sprezanja definisan je opštim izrazom: 𝜀 = 𝑙/𝑒. Dodirni luk 𝑙 odnosi se prema odgovarajudem luku 𝑙0 = 𝑀′ 𝑁′.

smanjenjem tjemene visine zubaca vedeg zupčanika. 40 . Zavisnost brojeva zubaca zupčanika izrađenih kružnim zupčastim nožem ili profilisanim glodalom može se odrediti sa slike na osnovu trougla 𝑀𝑂𝑂2 na osnovu konusne toreme imamo: 2 2 𝑀𝑂2 = 𝑀𝑂2 + 𝑂𝑂2 − 2𝑀𝑂 ∗ 𝑂𝑂2 ∗ cos⁡ + 𝛼) (90 Odnosno 𝑅2 + 𝑕𝑠 Iz čega slijedi: 2 2 = 𝑅1 𝑠𝑖𝑛𝛼 2+𝑅2 + 2𝑅1 𝑅2 𝑠𝑖𝑛 2𝛼 𝑚𝑧2 2 𝑚𝑧1 sin 𝛼 2 𝑚𝑧2 𝑚𝑧1 𝑚𝑧2 + 𝑘𝑚 = + +2 𝑠𝑖𝑛 2𝛼 2 2 2 2 2 2 4𝑘𝑧2 − 2𝑧1 𝑧2 𝑠𝑖𝑛 2𝛼 − 𝑧1 𝑠𝑖𝑛 2𝛼 + 4𝑘 2 = 0 2 𝑧1 𝑠𝑖𝑛 2𝛼 − 4𝑘 2 4𝑘 − 2𝑧1 𝑠𝑖𝑛 2𝛼 Ako eliminišemo modul 𝑚 ostaje: Odakle dobijamo da je: 𝑧2 = Za standardne zupce 𝑕𝑠 = 𝑚 i 𝑘 = 1 Prema ovom obrascu može se za svaki broj zubaca 𝑧1 manjeg zupčanika proračunati broj zubaca vedeg zupčanika na granici zaglavljivanja. Teorijska donja granica za broj zuba 𝑧2 nastaje kada i zupčanik 2 dođe do granice podsjecanja tj kada se poklope tačke 𝐾2 i 𝑁. mijenjanjem oblika profila podnožnog dijela manjeg zupčanika itd. Manji zupčanik 1 zove se graničnim zupčanikom za vedi zupčanik 2 kada se tačke 𝑀 i 𝐾1 poklapaju. GRANIČNI BROJ ZUBACA U sprezanju dva zupčanika tjemeni krug vedeg zupčanika može dodi u položaj da presječe dodirnicu u tački 𝐾1 koja bi se tada poklopila sa tačkom 𝑀. Opasnost od podsjecanja odnosno zaglavljivanja može se otkloniti na nekoliko načina npr: povedanjem dodirnog ugla. ili može je preskedi čak i dalje od tačke 𝐾1 npr u tački 𝑀′. jer on obilježava gornju granicu prečnika tjemenog kruga vedeg zupčanika sa kojim se još može postidi pravilan rad spregnutih zupčanika. Tačka 𝐾1 pripada manjem zupčaniku a ona je presječna tačka dodirnice i normale na dodirnicu iz središta 𝑂1 manjeg zupčanika.Mašinski elementi II Sakid Elvis 42. Za ugao dodirnice uzima se standardna vrijednost 𝛼 = 20°. Mora se voditi računa o broju zubaca spregnutih zupčanika iz razloga da nebi došlo do zaglavljivanja zupčanika.

Pomjeranjem alata mijenja se oblik zubaca. Minimalno odmicanje alata. korigovani zupčanici. monimalni zupčanici. Bok im ostaje evolventan ali im se mijenja debljina. a negativan kada se srednja linija osnovnog profila primiče ka zupčaniku. 𝑖 𝑧𝑎 𝛼 = 15° ∶ 𝑧𝑚𝑖𝑛 = 8 S obzirom na uslove podjecanja i pojavu šiljaka mogu se zupčanici u zavisosti od broja zubaca svrstati u četiri grupe i to: normalni zupčanici. odnosno 𝑧𝑔 = 14. Granica pozitivnog pomjeranja određena je pojavom šiljka na tjemenu zubaca. Proporcionalno pomjeranju alata povedava se debljina zubaca u korijenu. KOREKTURA ZUBACA Težnja da zupčasti prenosnici budu što manji i da zauzimaju što manje prostora često iziskuje da se prave zupčanici sa brojem zubaca manjim od graničnog broja 𝑧𝑔 = 17. Tjemena linija siječe dodirnicu u tački 𝐾 ′ koja leži izvan tačke 𝐾1 što znači da se radi o zupčaniku sa brojem zubaca 𝑧 < 𝑧𝑔 . On je pozitivan kada se srednja linija osnovnog profila odmiče od deonog kruga zupčanika. odnosno povedanje poluprečnika tjemenog kruga zupčanika sa brojem zubaca manjem od graničnog kada se izjednače: 𝑚 = 𝑅𝑠𝑖𝑛 2𝛼 + 𝑚𝑥 Gdje je sa 𝑥 označen faktor pomjeranja profila: 𝑚𝑧 𝑚 = 𝑠𝑖𝑛 2𝛼 + 𝑚𝑥 2 Odnosno 𝑥 = 1 − Koji iznosi za 𝛼 = 20° 𝑥0 = I za 𝛼 = 15° 𝑥0 = 𝑧𝑔 − 𝑧 𝑧 𝑧 = 1− = 2 𝑧𝑔 𝑧𝑔 𝑠𝑖𝑛 2𝛼 17 − 𝑧 17 30 − 𝑧 30 Faktor pomjeranja profila može biti i negativan. a tjeme im se sužava. Zbog povedanja tjemenog kruga zupčanika alat za izradu zupčanika mora biti pomjeren tj odmaknut od zupčanika za određeni iznos da bi tjemena linija prolazila kroz tačku 𝐾1 . granični zupčanici. Podsjecanje u ovom slučaju se otklanja tako što se povedava tjemeni krug za određeni iznos tako da tjemena linija osnovnog profila siječe dodirnicu u tački 𝐾1 . Tada se pri izradi mora primjeniti postupak korigovanja zubaca da bi se izbjeglo podsijecanje i obezbijedio dovoljan stepen sprezanja. 41 .Mašinski elementi II Sakid Elvis 43. Minimalni broj zubaca kog kojega de se pojaviti šiljati zupci pri povedanju poluprečnika tjemenog kruga za iznos 𝑚𝑥 = 𝑚(14 − 𝑧)/17 iznosi: 𝛼 = 20° ∶ 𝑧𝑚𝑖𝑛 = 7. zupci postaju šiljatiji.

Tada se on zove osnovnim koničnim zupčanikom. Broj zubaca osnovnog koničnog zupčanika računamo kao: 𝑧0 = 𝑧1 /𝑠𝑖𝑛𝛿1 Prečnik osnovnog koničnog zupčanika: 𝐷𝑡 = 𝐷1 /𝑠𝑖𝑛𝛿1 Spoljni korak mjeren po luku iznosi: 𝑒0𝑠 = 𝐷𝑡 𝜋/𝑧0 = 𝐷1 𝜋/𝑧1 Deoni ili dodirni konus osnovnog koničnog zupčanika prelazi u ravan i ima oblik kružnog prstena širine 𝐿 = 𝑅𝑡 − 𝑟𝑡 . izrađuju zupci spregnutih koničnih zupčanika. 42 .25 do 0. Osnovni konični zupčanik može se yamisliti kao alat pomodu koga se. po postupku relativnog kotrljanja.33. 𝑅𝑡02 = 𝑅𝑡 cos 𝛼 /𝑐𝑜𝑠90° = ∞ Stepen punode koničnog zupčanika naziva se odnos 𝛾 = 𝐿/𝑅𝑡 a ovaj odnos krede se od 0.OSNOVNI KONIČNI ZUPČANIK Tanjirasti zupčanik može se usvojiti kao polazni oblik za proračunavanje i izradu koničnih zupčanika.Mašinski elementi II Sakid Elvis 45. ′ Poluprečnik osnovnog kruga postaje beskonačno velik jer je 𝛿2 = 90°.

može se sila 𝐹𝑟 razložiti na dijelove tj na radijalnu i aksijalnu komponentu: 𝐹𝑅1 = 𝐹𝑟 cos 𝛿1 = 𝐹𝑛 sin 𝛼 cos 𝛿1 = 𝐹0 sin 𝛼 cos 𝛿1 / cos 𝛼 = 𝐹0 cos 𝛿1 tan 𝛼 𝐹𝑎1 = 𝐹𝑟 sin 𝛿1 = 𝐹𝑛 sin 𝛼 sin 𝛿1 = 𝐹0 sin 𝛼 sin 𝛿1 / cos 𝛼 = 𝐹0 sin 𝛿1 tan 𝛼 Isto ovo vrijedi i za drugi zupčanik samo s indexom 2. Aksijalnom silom: 𝐹𝑎1 = 𝐹0 sin 𝛿1 tan 𝛼 Periferna sila izračunava se ili na osnovu obrtnog momenta 𝑀0 𝑁𝑚 ili na osnovu snage 𝑃 𝑊 i ugaone brzine 𝜔: 𝐹0 = 𝑀01 𝑁 𝑅𝑚 1 𝐹0 = 𝑃 𝑅𝑚 1 𝜔1 𝑁 𝑅𝑚 1 je poluprečnik srednjeg deonog kruga zupčanika. SILE I OPTEREDENJA VRATILA U radu je yubac koničnog zupčanika izložen sili 𝐹𝑛 . a poklapa se sa smjerom obrtanja za prijemno vratilo. Perifernom silom: 𝐹0 = 2𝑀0 /𝐷𝑚 1 2. Aksijalna sila 𝐹𝑎 potiskuje ili isteže vratilo u zavisnosti od položaja axijalnog ležišta. Znači konični zupčanik optereduje vratilo slijededim silama: 1. Radijalna sila 𝐹𝑅 savija vratilo a smjer joj je uvijek upravan ka vratilu. Radijalnom silom: 𝐹𝑅1 = 𝐹0 cos 𝛿1 tan 𝛼 3. osim toga ona stvara moment 𝐹𝑎 𝑅𝑚 1 koji vratilo izlaže naprezanju na savijanje. 43 . a njen moment 𝐹0 𝑅𝑚 1 izaziva obrtanje vratila i izlaže ga torziji.Mašinski elementi II Sakid Elvis 46. uvijek se uzima da je sila 𝐹𝑛 koncentrisana i da djeluje na deonom ili dodirnom konusu. Sila 𝐹0 izlaže vratilo savijanju. Ako se osa zupčanika uzme kao osnovica. suprotan je smjeru obrtanja za predajno vratilo. može se rayložiti na dvije komponente 𝐹0 = 𝐹𝑛 cos 𝛼 i 𝐹𝑟 = 𝐹𝑛 sin 𝛼. Smjer sile 𝐹0 posmatran iz srednje dodirne tačke zupčanika. Smjer aksijalne sile uvijek je upravljen od vrha konusa ka zupčaniku. Ovaj moment uzima se u obzir prilikom određivanja otpora oslonaca. Sila 𝐹𝑛 koja je upravna na evolventni bok zupca.

U ovoj sprezi često je pužni zavrtanj izrađen sa zavojnicom sličnom standardnoj trapeznoj zavojnici dok je pužni zupčanik skup segmenata navrtke smještenih po obimu točka. Pužni zavrtanj je predajni a pužni zupčanik prijemni dio prenosnika. za odličnim podmazivanjem i za axijalnim ležištem. Periferna brzina pužnog zavrtnja računa se kao: 𝑣01 = 𝐷1 𝜋𝑛1 60 𝑚 𝑠 𝐷1 -prečnik podionog kruga 𝑛1 -broj obrtaja pužnog zavrtnja Kako je: tan 𝛾 = 𝑕 𝐷1 𝜋 𝑕𝑛1 60 tan 𝛾 𝑚 𝑠 h – hod zavojnice. Pužni prenosnik može biti iskorišden i obrnuto. nepokretnog u aksijalnom smjeru obrde se i pužni zupčanik. Odlikuje se tihim i sigurnim radom i srazmjerno lakom i zbijenom konstrukcijom. Kao mane pužnog prenosnika mogu se spomenuti: potreba za tačnim sklapanjem. Periferna brzina pužnog zavrtnja onda iznosi: 𝑣01 = Aksijalna brzina pužne zavojnice iznosi: 𝑣𝑎1 = 𝑣01 tan 𝛾 = 𝐷1 𝜋𝑛1 tan 𝛾 /60 = 𝑕𝑛1 /60 Brzina klizanja: 𝑣𝑘 = 𝑣01 /𝑐𝑜𝑠𝛾 Periferna brzina pužnog zupčanika iznosi: 𝑣02 = 𝐷2 𝜋𝑛2 60 𝑚 𝑠 Pužni prenosnik je pogodan za jako redukovanje broja obrtaja. poreba za odličnom obradom dodirnih površina. Pužni prenosnik liči na spregu zavrtnja i navrtke. mašine alatke. 44 . Pri obrtanju pužnog zavrtnja. Pužni prensnik upotrebljava se za dizalice. kao multiplikator broja obrtaja. PUŽNI PRENOSNIK Pužni prenosnik sastoji se iz pužnog zvartnja i pužnog zupčanika a upotrebljava se za prenošenje obrtnog momenta između mimoilaznih vratila radi smanjivanja broja obrtaja.Mašinski elementi II Sakid Elvis 47. Ugao ukrštenja vratila pužnog prenosnika gotovo redovito iznosi 90° ali može biti i drugačiji. Smjer obrtanja pužnog zupčanika zavisi od smjera obrtanja pužnog zavrtnja i od pravca nagiba njegove zavojnice. uopšteno tamo gdje je potrebno da se jaka redukcija obrtaja obavi u što manjoj jedinici tj reduktoru. često relativno jako habanje zubaca itd.

Aksijalna sila 𝐹𝑎1 pritiskuje ili isteže vratilo pužnog zavrtnja u zavisnosti od položaja aksijalnog ležišta prema tome i vratilo pužnog zavrtnja mora imati aksijalno ležište. zanemaruje se otpor klizanja poprijeko na zupce.Mašinski elementi II Sakid Elvis 48. Smjer periferne sile 𝐹01 za vratilo pužnog zavrtnja suprotan je smjeru obrtanja zavrtnja. Smjer aksijalne sile 𝐹𝑎1 suprotan je smjeru obrtanja pužnog zupčanika. SILE I OPTEREDENJE VRATILA KOD PUŽNOG PRENOSNIKA Pri odreživanju sila koje potiču od obrtnog momenta koji se prenosnikom prenosi. Sile koje djeluju na pužni zavrtanj su: Periferna sila: 𝐹01 = 𝐹′𝑛 sin 𝛾 + 𝜌′ = 𝐹𝑛 sin 𝛾 + 𝜌′ / cos 𝜌′ = 𝐹𝑁 sin 𝛾 + 𝜌′ cos 𝛼𝑛 / cos 𝜌′ Axijalna sila: 𝐹𝑎1 = 𝐹′𝑛 𝑐𝑜𝑠 𝛾 + 𝜌′ = 𝐹𝑛 𝑐𝑜𝑠 𝛾 + 𝜌′ /𝑐𝑜𝑠𝜌′ = 𝐹𝑁 cos 𝛾 + 𝜌′ 𝑐𝑜𝑠𝛼𝑛 /𝑐𝑜𝑠𝜌′ Radijalna sila: 𝐹𝑟 = 𝐹𝑁 𝑠𝑖𝑛𝛼𝑛 Od periferne sile 𝐹01 potiču obrtni moment 𝐹01 𝑅1 koji vratilo pužnog zavrtnja izlažu torziji i moment savijanja koji zavisi od udaljenosti oslonaca a koji izaziva u vratilu napone na savijanje i smicanje. 45 . Osim toga smatra se da su sile koncentrisane i da djeluju u centralnoj tački 𝑂. a uzima se u obzir otpor klizanja uzduž zubaca. Radijalna sila 𝐹𝑟 jednaka je i za vratilo pužnog zavrtnja i za vratilo pužnog zupčanika po veličini ali je suprotnog smjera. a koje optereduju vratila pužnog zavrtnja i zupčanika. Ona savija oba vratila nastojedi da ih razmiče.

Često je potrebno da se pužni zupčanik ne obrde sam od sebe pod opteredenjem kada motorni obrtni moment prestane da djeluje na pužni zavrtanj. način dovođenja maziva. vrsta maziva.. pužni zavrtanj i pužni zupčanik mijenjaju uloge pa pužni zupčanik postaje predajni element.Mašinski elementi II Sakid Elvis 49. finoda obrade zavojaka i zubaca.. tačnost izrade i sklapanje. brzina kretanja. Na koeficijent trenja utiču mnogi faktori kao što su: materijal.ugao dodirnice u normalnoj ravni Ugao trenja 𝜌 može se samo približno procjeniti. pa je stepen iskorišdenja u stanju samokočenja za (𝜌 ≈ 𝜌′): 𝜂′𝑘 = 𝑡𝑔 𝛾 − 𝜌 /𝑡𝑔𝛾 Samokočenje nastupa kada je 𝛾 = 𝜌 i tada je 𝜂𝑘 = 0. Takav pužni prenosnik treba da se odlikuje sposobnošdu samokočenja. Koeficijent trenja ne može se unaprijed ni približno odrediti pa je procjenjivanje veličine 𝜂𝑘 uopšte prilično proizvoljno. Čak je promjenljiv za vrijeme rada jednog te istog pužnog prenosnika pa se uzima da je 𝜌 ≈ 𝜌′. STEPEN ISKORIŠDENJA Stepen iskorišdenja zavojnog kretanja elemenata pužnog prenosnika je: 𝜂𝑘 = Prividni koeficijent trenja je: 𝐹02 𝑣02 cos 𝛾 + 𝜌′ 𝑡𝑔𝛾 𝑡𝑔𝛾 = = ′) 𝐹01 𝑣01 sin⁡ + 𝜌 (𝛾 𝑡𝑔(𝛾 + 𝜌′ ) 𝜇′ = 𝑡𝑔𝜌′ = 𝑡𝑔𝜌/𝑐𝑜𝑠𝛼𝑛 𝜌 . Radi sigurnosti radi eventualnih potresa kojem može biti izložen pužni prenosnik te zbog netačnosti računa treba usvojiti da je 𝛾 < 𝜌 da bi se spriječilo spuštanje tereta odnosno samovoljno obrtanje pužnog prenosnika. 46 .stvarni ugao trenja 𝛼𝑛 . Pa se stepen iskorišdenja može računati i kao: 𝜂𝑘 = 𝑡𝑔𝛾/𝑡𝑔(𝛾 + 𝜌) Na stepen iskorišdenja 𝜂𝑘 znatno utiče koeficijent trenja µ. a pužni zavrtanj prijemni element pužnog prenosnika. zagrijanost itd. U stanju u kome dolazi do izražaja sposobnost samokočenja. Stepen iskorišdenja 𝜂𝑘 je vedi kada je ugao dodirnice manji.

STATIČKI PRORAČUN PUŽNOG PRENOSNIKA Modul pužnog prenosnika za uzdužni presjek zavrtnja odnosno za poprečni presjek pužnog zupčanika računamo kao: 3 𝑚𝑠 = 𝑀02 .635𝜉 𝑚𝑚 47 .Mašinski elementi II Sakid Elvis 50.broj zubaca pužnog zupčanika 𝜉 .faktor dužine zubaca 𝑧2 .ugaona brzina pužnog zupčanika 2𝑀02 𝜉 = 𝜋𝑐𝜓𝑧2 3 0.koeficijent faktora oblika 𝜔2 .5 gdje je Φ faktor oblika Prečnik tjemenog kruga pužnog zavrtnja je: 𝐷𝑠1 = 𝐷1 + 2𝑕𝑠 = 𝐷1 + 2𝑚𝑛 Prečnik podnožnog kruga: 𝐷𝑖1 = 𝐷1 − 2𝑕𝑖 Srednji ugao penjanja zavojnice pužnog zavrtnja određuje se po obrascu: 𝑡𝑔𝛾 = Periferna brzina pužnog zupčanika je: 𝑣02 = Snagu računamo kao: 𝑃2 = 𝑕 𝑒𝑠 𝑧1 𝜋𝑚𝑠 𝑧1 𝑚𝑠 𝑧1 𝑧1 = = = = 𝜋𝐷1 𝜋𝐷1 𝜋𝐷1 𝐷1 2𝑅1 /𝑚𝑠 𝜋𝐷2 𝑛2 𝑕𝑛1 𝑚 = 60 60 𝑠 3 𝑚𝑠 𝑐𝜓𝜔2 𝑧2 𝑊 0.635 ∗ 𝑃2 𝜉 𝑐𝜓𝑧2 𝜔2 Koeficijent faktora oblika: 𝜉 = Φ/9.obrtni moment na vratilu pužnog zupčanika c – koeficijent opteredenja zubaca 𝜓 .