MAŠINSKI ELEMENTI II

(skripta za usmeni dio ispita)

Sakid Elvis

1. Čahurasta spojnica ............................................................................................................................................ 2. Prirubna spojnica .............................................................................................................................................. 3. Školjkasta spojnica ............................................................................................................................................ 4. Kandžasta prilagodljiva spojnica ....................................................................................................................... 5. Spojnica sa elastičnim prstenom ...................................................................................................................... 6. Periflex spojnica ............................................................................................................................................... 7. Eupex spojnica .................................................................................................................................................. 8. Biby – spojnica sa trakom ................................................................................................................................. 9. Elektromagnetna frikciona spojnica ................................................................................................................. 10. Frikciona spojnica sa koničnom dodirnom površinom ................................................................................... 11. Rastavljiva spojnica sa čivijom ........................................................................................................................ 12. Centrifugalna spojnica .................................................................................................................................... 13. Hidrodinamicka teorija podmazivanja .................................................(pitanje nije obrađeno u ovoj skripti) 14. Konstrukcija radijalnih ležaja .......................................................................................................................... 15. Proračun radijalnih ležaja ............................................................................................................................... 16. Konstrukcija aksijalnih ležaja .......................................................................................................................... 17. Proračun aksijalnih ležaja ............................................................................................................................... 18. Karakteristike kotrljajnih ležaja ...................................................................................................................... 19. Podmazivanje kotrljajnih ležaja ...................................................................................................................... 20. Zaptivanje kotrljajnih ležaja ................................................................. (pitanje nije obrađeno u ovoj skripti) 21. Izbor i proračunavanje vijeka trajanja kotrljajnih ležaja ...................... (pitanje nije obrađeno u ovoj skripti) 22. Granična brzina obrtanja ..................................................................... (pitanje nije obrađeno u ovoj skripti) 23. Osnovni parametri lančanih prenosnika ........................................................................................................ 24. Nosiva sposobnost i proračun lančanih prenosnika ....................................................................................... 25. Sile u granama lanaca ..................................................................................................................................... 26. Funkcionisanje rada frikcionih prenosnika ..................................................................................................... 27. Kinematički proračun čvrstode frikcionih prenosnika .................................................................................... 28. Kinematika kaišnih prenosnika ....................................................................................................................... 29. Geometrijeske zavisnosti kod kaišnih prenosnika .......................................................................................... 30. Sile i naponi kod kaiševa ................................................................................................................................. 31. Proračun poliklinastih kaiševa ........................................................................................................................ 32. Sila koja djeluje na vratila i gubici ................................................................................................................... 33. Prenosnici sa zupčastim kaiševima ................................................................................................................. 34. Glavno pravilo zupčenja .................................................................................................................................. 35. Dodirnica ......................................................................................................................................................... 36. Korisna dužina profila ...................................................................................................................................... 37. Stepen iskorištenja .......................................................................................................................................... 38. Evolventna funkcija ......................................................................................................................................... 39. Sile i opteredenja vratila kod zupčanika na paralelnim vratilima .................................................................... 40. Osobine evolventnog zupčenja ....................................................................................................................... 41. Stepen sprezanja ............................................................................................................................................. 42. Granični broj zubaca ........................................................................................................................................ 43. Korekture zubaca ............................................................................................................................................. 44. Statički proračun zupčanika sa pravim zupcima ................................... (pitanje nije obrađeno u ovoj skripti) 45. Osnovni konični zupčanik ................................................................................................................................ 46. Sile i opteredenja vratila .................................................................................................................................. 47. Pužni prenosnik ............................................................................................................................................... 48. Sile i opteredenja vratila kod pužnog prenosnika ............................................................................................ 49. Stepen iskorištenja .......................................................................................................................................... 50. Statički proračun pužnog prenosnika. .............................................................................................................

1 2 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19

21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47

Mašinski elementi II

Sakid Elvis

1. ČAHURASTA SPOJNICA
Čahurasta spojnica ima oblik čahure od čelika ili sivog liva, navučene na krajevima vratila sa kojima je spojena najčešde klinovima, žljebnim spojem ili vijcima za pričvršdivanje a rjeđe koničnim čivijama.

Mjere spojnice se određuju u zavisnosti od prečnika vratila d. D=(1,4 ... 2)d, spoljašnji prečnik vratila d. L=(2,5 ... 3,8)d, dužina čahure. Tangencijalni napon u oslabljenom presjeku čahure se izračunava: 𝝉

= 𝑴𝑻

𝑾𝒑

; 𝒔

=

|𝝉| 𝝉

= (2 ... 3)

Gdje je: 𝑀𝑇 – najvedi obrtni moment, |τ| - dinamička izdržljivost čahure koja treba da odgovora načinu promjene obrtnog momenta, S – stepen sigurnosti, WP – polarni otporni moment prstenastog presjeka spoljašnjeg prečnika. Čahurasta spojnica je konstruktivno vrlo prosta, nepodesna je za skidanje, pošto treba pomjerati bilo jedno vratilo bilo spojnicu za polovinu njene dužine. Kod ovih spojnica potrebno je predvidjeti dovoljnu dužinu žljebova na vratilu radi izbijanja klinova pa zbog toga spojnica ne može biti postavljena neposredno pored ležišta.

1

Mašinski elementi II

Sakid Elvis

2. PRIRUBNA SPOJNICA
Spojnica se sastoji od dva oboda koji su iskovani zajedno sa vratilom a može imati zasebne obode. Zasebni obodi koji su najčešde od sivog liva, pričvršduju se klinovima za vratilo ili se nabijaju pod pritiskom u vrudem ili hladnom stanju pomodu prese. Često se radi sigurnosti stavljaju klinovi bez nagiba, nakon čega se obodi definitivno obrade tačno upravno na osu vratila. Međusobna veza oboda ostvaruje se podešenim ili nepodešenim zavrtnjima. Kod spajanja nepodešenim zavrtnjem obrtni moment prenose sile otpora klizanja na dodirnim površinama pritegnutih oboda a kada se spajanje vrši podešenim zavrtnjima obrtni moment prenose stabla zavrtnja. Za iste mjere prirubne spojnice sa podešenim zavrtnjem prenose vede obrtne momente pod uslovom ravnomjerne raspodjele opteredenja na zavrtnje.

Provjera radne sposobnosti spojnice svodi se na provjeru čvrstode najugroženijeg zavrtnja. Za podešene zavrtnje poprečna sila na najugroženijem zavrtnju izračunava se slijededem obrascu ako obrtni moment 𝑀𝑜𝑡 prenosi n zavrtnja raspoređenih po kružnici poluprečnika D0/2:

Gdje je: 𝑀𝑜𝑡

𝐹𝑃 = 𝑛 ∗ 𝜉𝑛𝑟 ∗ 𝐷0 2 𝑀𝑜𝑡

- obrtni moment, n – broj zavrtnja 𝜉𝑛𝑟 - koeficijent neravnomjernosti raspodjele opteredenja po zavrtnjima, čija de vrijednost biti 𝜉𝑛𝑟 =1 kada je za sve zavrtnje ostvareno približno isto nalijeganje ili ako je broj zavrtnja n=2. Za nepodešene zavrtnje aksijalnih sila u jednom zavrtnju je: 𝐹𝑎 = Gdje je: 𝑀𝑜𝑡 - obrtni moment, Ss – stepen sigurnosti protiv proklizavanja, vrijednost se krede u granicama 1,2 – 1,6 2 𝑀𝑜𝑡 ∗ 𝑆𝑠 𝐷𝑚 ∗ 𝑛 ∗ µ

lahko uravnotežavanje. Prečnik 𝐷𝑚 se izračunava na osnovu obrasca: Sakid Elvis 𝐷𝑚 = 3 3 2(𝐷𝑠 −𝐷𝑢 ) 2 2 3(𝐷𝑠 −𝐷𝑢 ) . jednostavnost konstrukcije i izrade. uzima se vrijednost 0. a prije pritezanja prirubnica vratila moraju biti dobro centrirana čime se izbjegavaju veda dopunska opteredenja. Ove spojnice predstavljaju najrasprostranjeniji tip krutih spojnica a propisane su po standardu DIN 116.15 – 0. Konačna obrada čeonih površina se vrši nakon navlačenja na vratilo. Prilikom proračunavanja prirubne spojnice najbolje je uzeti nekoliko varijanti sa različitim prečnikom zavrtnja i osnog kruga D0 i usvojiti onu koja je najpogodnija za rukovanje ključem i na ostale uslove. Prirubne spojnice imaju sposobnost prenošenja velikih obrtnih momenata uz male gabaritne mjere.koeficijent trenja na granicama klizanja.srednji prečnik dodirne površine prstenastog oblika.25 𝐷𝑚 .Mašinski elementi II µ . a to je srednji prečnik prstenastog oblika spoljašnjeg Ds i unutrašnjeg prečnika Du. 3 . Da bi sila bila što manja treba povedati prečnik Dm a to se postiže uskom dodirnom površinom smještenom uz periferiju oboda.

𝑛 𝐹 = ∗ 𝐹𝑛1 2 Te je sila koja otpada na jedan zavrtanj prečnika d1: 𝐹𝑛1 = 2𝐹 2𝐹0 2𝑀𝑜𝑏 4𝑀𝑜𝑏 = = = 𝑛 𝜋 ∗ µ ∗ 𝑛 𝜋 ∗ µ ∗ 𝑛 ∗ 𝑟 µ ∗ 𝜋 ∗ 𝑛 ∗ 𝑑 𝜋 𝑑𝛽 = 2𝜋 ∗ µ ∗ 𝑝 ∗ 𝑟 ∗ 0 𝐿 𝜋 = ∗ µ ∗ 𝑝 ∗ 𝑑 ∗ 𝑙 = µ ∗ 𝜋 ∗ 𝐹 2 2 4 . 𝐿 𝑑𝐹𝑛 = 𝑃 ∗ 𝑟 ∗ 𝑑𝛽 2 Ukupna obimna sila dobiva se kao zbir elementarnih sila: 𝐿 𝐹0 = µ ∗ 𝑝 ∗ 𝑟 ∗ ∗ 2 Gdje je: F – sila koju proizvode zavrtnji poslije pritezanja.Mašinski elementi II Sakid Elvis 3. Karakterišu je vrlo laka montaža i demontaža.dužina spojnice. Obrtni moment prenosi se pomodu otpora protiv klizanja uz učešde klinova bez nagiba. µ . Broj zavrtnjeva se uzima od 6 do 8 i moraju biti toliko duboko upušteni da ne prelaze rotacijsku konturu spojnice.specifični otpor protiv klizanja koji se krede od 0. Školjkasta spojnica upotrebljava se uglavnom za transmisiona vratila. Elementarna normalna sila 𝑑𝐹𝑛 djeluje na elemenat aktivne površine školjkaste spojnice. Ponekad može biti izvedena i kao redukciona spojnica. ŠKOLJKASTA SPOJNICA Školjkasta spojnica ima dvodjelni oklop najčešde od livenog gvožđa pritegnut zavrtnjima uz vratilo.25 Sila F koju proizvode zavrtnji poslije pritezanja jednaka je zbiru sila koje proizvode pritegnuti zavrtnji na jednu polovinu dužine spojnice. Između dva dijela spojnice nakom montaže i pritezanja mora ostati zazor „e“ zbog potrebe novog pritezanja. 𝑙 .2 do 0. Ipak najsigurnije je da se rotacioni elementi pa tako i spojnica oblože limenom oblogom i da se spriječi kontakt radnika i rotacionih dijelova.

Zak – zazor među obodima spojnice. koristi se prsten za centriranje. h. 5 .6*10-6 °C – koeficijent linearnog širenja čeličnih vratila. Ukupno osno pomjeranje krajeva vratila treba da bude: 𝛥𝐿 = 𝛼 ∗ 𝐿 ∗ 𝛥𝑡 < 𝑍𝑎𝑘 Gdje je: L – ukupna dužina dijelova vratila zagrijana na radnu temperaturu α – 1. Radi smanjenja trenja korisno je s vremena na vrijeme podmazati kandže. Najveda dopustena dilatacija je 12mm za vratila do d=40mm a 25mm za vratila do d=200mm.faktor udara. Na dodirnim površinama kandži provjerava se pritisak: 𝑀𝑜𝑏 ∗ 𝜉𝑛𝑟 ∗ 𝑈 𝑃 = 𝐷𝑠𝑟 2 ∗ 𝑛 ∗ ℎ ∗ 𝑏 Gdje je: 𝑀𝑜𝑏 . Prilagodljive kandžaste spojnice koriste se za dugačka vratila kod kojih se očekuju vede dilatacije na radnim temperaturama. 𝑈 . KANDŽASTA PRILAGODLJIVA SPOJNICA Kandžaasta prilagodljiva spojnica ima dva oboda od lijevanog željeza na čijim čeonim površinama su tri ili pet kandži. Ova spojnica najčešde se upotrebljava za prečnike od 40mm do 200mm a konstrukciono je izvodljiva i kao redukciona. Radi smanjenja uticaja odstupanja mjere i oblika kandži na ravnomjernost raspodjele opteredenja.srednji prečnik dodirnih površina kandži.Mašinski elementi II Sakid Elvis 4. Δt – priraštaj temperature.b – mjere kandži.obrtni moment spojnice 𝐷𝑠𝑟 . koje sa malim zazorima ulaze jedna u drugu.

U jednom obodu su gumeni prstenovi ili čahure navučene na čivije ili zavrtnje čvrsto vezane za drugi obod.srednji prečnik vijka.C1. Broj vijaka se uzima u zavisnosti od prečnika d. U presjeku na mjestu uklještenja za čiviju ili zavrtanj može se provjeriti napon usljed savijanja.66 ∗ 𝑑 + 𝑓 . gdje je moment savijanja 𝑀 = 𝐹𝑎 0. čiji vijek opada sa povedanjem obimne brzine i nesimetričnosti vratila. SPOJNICA SA ELASTIČNIM PRSTENOM Elastične spojnice sa gumenim prstenovima često se koriste za vezu elektromotora sa vratilom prenosnika kod dizalica.broj uložaka P – snaga Zbog elastičnosti obloge ovdje su uzeti svi zavrtnji pošto svi učestvuju u prenšenju obrtnog momenta. za d= 82-120mm broj vijaka je 6 a za d>120mm broj vijaka je 8. Mjere i nosivost ovih spojnica propisuje se standardom JUS M. Obimna sila računa se na osnovu snage i broja obrtaja te se za jedan zavrtanj računa po formuli: 𝐹𝑜𝑏 = Gdje je: 𝐷0 . Trošenjem gumenih uložaka ograničena je radna sposobnost spojnice.515 tabela 1.5. Srednji površinski pritisak između uloška i čivije ili zavrtnja prečnika ds računamo kao: 𝑝 = 𝑑 𝑜𝑏 ≤ 𝑝𝑑𝑜𝑧 ∗𝑏 𝑠 𝐹 Gdje je: 𝑑𝑠 . Dozvoljeni površinski pritisak za gumu 𝑝𝑑𝑜𝑧 =2.4N/mm2 i on zavisi od osobine gume. 2𝑃 𝑛 ∗ 𝐷0 6 . 𝑛 .osni krug prečnika.Mašinski elementi II Sakid Elvis 5. Pri manjim obrtnim momentima radi smanjenja krutosti čahure su orebrene ili bačvaste. Za d≤30mm broj vijaka je 4. 𝐹𝑜𝑏 – obimna sila i b – dužina uloška.

𝑛 . Obrtni moment se prenosi otporom klizanja između dodirnih površina oboda i vijenca.35 – koeficijent trenja gume po čeliku i UA – faktor urada zavisan od vrste pogonske i radne mašine Elastični vijenac izložen je uvijanju.(spojnica sa elastičnim vijencom) Spojnica sa elastičnim vijencom ima dva oboda koja su obuhvadena elastičnim vijencom. Brojne konstruktivne varijante doprinijele su njenoj široj primjeni u svim oblastima mašinogradnje. 7 .Mašinski elementi II Sakid Elvis 6. ojačane pretenicama od sintetičkih. Pri radu se javalja axijalna sila usljed uvijanja vijenca koja napada ležaje spojenih vratila. M – nazivni obrtni moment. Najčešde je vijenac od gume. PERIFLEX SPOJNICA . veda radijalna i ugaona pomjeranja ubrzavaju razaranja elastičnog vijenca i pojačavaju zagrijavanje. Pri prenošenju vedih obrtnih momenata.5(DS+DU) – srednji poluprečnik sile trenja µ≅0. Preko tangencijalnog. pamučnih ili drugih vlakana. nominalnog napona pri smicanju provjerava se čvrstoda vijenca: 𝑉 𝜏 = 𝐷 ∗𝜋∗𝜎 ≤ 𝜏𝑑𝑜𝑧 𝑠 𝐹 . koji su napregnuti na istezanje pod dejstvom obrtnog momenta.broj zavrtnja na jednom obodu. Mµ . Stepen sigurnosti protiv proklizavanja oboda na mjestu dodira sa vijencom računa se: 𝑀µ 𝐹1 ∗ 𝑛 ∗ µ ∗ 𝑅𝑠𝑟 𝑆 = = ≥2 𝑈𝐴 ∗ 𝑀 𝑈𝐴 ∗ 𝑀 Gdje je: UAM – najvedi obrtni moment koji spojnica prenosi u toku rada. istezanju i površinskom pritisku. 𝐹𝑉 = 𝑈𝐴 ∗𝑀 𝑅𝑠𝑟 Ublažavanje udara i vedu sposobnost akumulacije energije obezbjeđuje velika elastičnost vijenca.najvedi obrtni moment trenja na dodirnoj površini jednog oboda i elastičnog vijenca. Krutos spojnice pretežno je konstantna. smicanju. Pritisak koji je potreban ostvaruje se pomodu prstenova pritisnutih vijcima uz obode. F1 – sila u jednom zavrtnju Rsr≅0.

npr pogon žičara.. Ležišta obrazuju raspoređeni ulošci od gume. jednostavna konstrukcija.25 ∗ 𝑒 ∗ 𝐹𝑜1 Gdje je: . 𝐹01 = 𝑈𝐴 ∗𝑀∗𝜉𝑟 𝑛∗𝑅𝑠𝑟 n= 6-12 – ukupan broj uložaka 𝜉𝑟 = 1.4 – faktor neravnomjerne raspodjele opteredenja po ulošcima M – obrtni moment koji se prenosi Na mjestu dodira kandže i uloška površinski pritisak izračunava se: 𝐹𝑜1 𝑝 = ≤ 𝑝𝑑𝑜𝑧 𝑏 ∗ 𝛿 Gdje je: 𝑝𝑑𝑜𝑧 – površinski pritisak zavisan od karakteristike materijala δ – debljina kandže 8 . Ove sponjnice najčešde se koriste za prenošenje velikih obrtnih momenata i kada u pogonskim uslovima. Ulošci su izloženi savijanju. Najvedi napon usljed savijanja u sredini uloška izračunava se kao: 𝑀𝑆 𝜎𝑠 = ≤ 𝜎𝑆𝑑𝑜𝑧 𝑊 𝑀𝑠 = 0. 1..2 . kože ili plastične mase postavaljeni u žljebove na glavčini i vijencu oboda. velika progresivna rastuda krutost i aksijalna pomjeranja spojenih dijelova.Mašinski elementi II Sakid Elvis 7. Karakteriše ih jednostavna ugradnja i zamjena uložaka. EUPEX SPOJNICA (kandžasta elastična spojnica) Ova spojnica sastoji se najčešde od dvodijelnog oboda 1 sa kandžama smještenim u odgovarajudem ležištu u obodu 2. Zamjena elastičnih uložaka nez aksijalnog pomjeranja glavčina moguda je kod dvodijelnih konstrukcija oboda. dizalice i sl. pogon mašina mora imati aksijalno pomjeranje. površinskom pritisku i smicanju prilikom prenošenja obrtnog momenta.

u čijim je međuzubima talasasta traka od čelika za opruge koja spaja obode. R – poluprečnik mjeren od centra spojnice do sredine zupca. Radi smanjenja trenja i trošenja dodirnih površina oklop je ispunjen uljem ili mašdu. n – broj zubaca i krede se od 50 do 100. BIBY SPOJNICA (spojnica sa trakom) Elastična spojnica sa trakom sastoji se od dvije jednake čelične glavčine sa spoljašnjim ozubljenjem. Ukupna dužina opruge radi jednostavanije ugradnje dijeli se na šest do dvanaest dijelova. Dvodjelni okop navučen je preko spojenih oboda.Mašinski elementi II Sakid Elvis 8. parnih turbina. Proračun debljine i širine trake vrši se na osnovu obrazaca: 𝑏 = 𝛿 2 3 ∗ 𝑀0 ∗ 𝐿 ∗ 𝑅 ∗ 𝑘 ∗ 𝛿𝑑𝑓 𝑙 2 ∗ 𝛿𝑑𝑓 3 ∗ 𝐸 ∗ 𝑓 𝛿 = Gdje je: E – modul elastičnosti. Ova spojnica je podesna za teške uslove rada jer je sposobna da prima jake udare. 9 . alatnih mašina. pogonskih klipova motora itd. Traka mora biti tako dimenzionisana da se ni pri najvedem opteredenju ne dodiruje sa unutrašnjom ivicom zabaca da bi se izbjeglo naprezanje opruge na smicanje i tvrd rad. L – računska dužina opruge. Korste se za prenošenje velikih obrtnih momenata promjenljivog intenziteta kao i za velike brojeve obrtaja npr kod dizalica. f – ugib opruge.

mali moment praznog hoda. koji privlači ploču 9. Propuštanjem stuje kroz namotaj elektromagneta 6. Dodirne površine čeličnih lamela obavezno se bruse. U izuzetnim slučajevima koriste se i kao kočnice. žljebno su spojeni sa tijelom spojnice 1. Elektromegnet 6 koji se napaja strujom preko prstena 7. a ponekad i u građevinskim.Mašinski elementi II Sakid Elvis 9. koje je fiksirano na pogonskom vratilu 3. Lamele sa unutrašnjim ozubljenjem 4. Uglavnom se koriste u prenosnicima alatnih mašina. mogudnost velike učestalosti uključivanja bez pregrijavanja. koji je izolacionim materijalom 8 odvojen od tijela spojnice 1. smješten je u tijelu 1. pritišde sloj lamela 4 i 5 i spojnica se uključuje. brzo uključivanje i male dimenzije. koje je vezano sa zupčanikom 10. tekstilnim i sličnim mašinama. 10 . Ovu vrstu spojnice karakteriše velika nosivos. Izrađuju se sa suhim ili podmazanim dodirnim površinama. ELEKTROMAGNETNA FRIKCIONA SPOJNICA Elektromagnetna frikciona spojnica sa lamelama pripada grupi stalno isključenih spojnica. Lamele sa spoljašnjim ožljebljenjem 5 su žljebno spojene sa kudištem spojnice 2.

11 . 𝐹𝑛 = 𝐴 ∗ 𝑝 ≈ 𝑏 ∗ 𝑝 ∗ 𝑑µ ∗ 𝜋 .5 𝑑𝑠 + 𝑑𝑢 . obično 8-10° da bi se postigla što manja sila za uključivanje spojnice FA a tu silu računamo kao: 𝐹𝐴 = 𝑀µ (𝑐𝑜𝑠𝛼 + 𝑠𝑖𝑛𝛼) 𝑟µ 2 𝑀µ = 𝐹𝑛 ∗ µ ∗ 𝜎µ = 0.srednji prečnik konične dodirne površine. Aksijalna sila potrebna za uključivanje je znatno manja nego kod spojnice sa ravnom dodirnom površinom istih nazivnih mjera b i Rm. FRIKCIONA SPOJNICA SA KONIČNOM DODIRNOM POVRŠINOM Ova spojnica može biti sa dva para dodirnih površina ili što je konstrukcijski jednostavnije sa jednim parom dodirnih površina. Ugao nagiba konusa mora biti što manji.5 ∗ µ ∗ 𝑑µ ∗ 𝑏 ∗ 𝑝 Gdje je: 𝑑µ ≅ 0.površinski pritisak na dodirne površine. b – širina dodirne površine. Imaju malu nosivost pri relativno velikim prečnicima.Mašinski elementi II Sakid Elvis 10. Ove spojnice koriste se u mašinogradnji jer za siguran rad zahtjevaju vrlo tačno centriranje oboda. Ugao konusa bira se tako da se izbjegne samokočenje i zavisi od materijala dodirnih površina.sila normalna na dodirnu površinu i µ . Pokretna glavčina nalazi s na prijemnom dijelu vratila vezana sa vratilom klinom za vođenje.koeficijent otpora klizanja. Karakterišu je velike dimenzije pa je upotreba ovakve spojnice dosta ograničena uglavnom za prečnike manje od 120mm. 𝑝 ≤ 𝑝𝑑𝑜𝑧 .

stepen sigurnosti slučajnog aktiviranja spojnice 𝑆𝑆 = 1. Ugradnjom ovih spojnica ograničavaju se opteredenja u radu.napon na smicanje čivije 𝑆𝑆 .2 … 1. dop – prečnik opasnog presjeka čivije.25 12 .Mašinski elementi II Sakid Elvis 11. Ove spojnice su stalno uključene i automatski prekidaju vezu spojenih dijelova kada opteredenje prevaziđe unaprijed dozvoljenu vrijednos. 𝜏𝑆𝑀 .5 ∗ 𝜏𝑆𝑀 4 D – poluprečnik kružnice osa čivija. Najvedi obrtni moment koji spojnica sa n čivija može podnijeti računa se po obrascu: 𝑀 = 𝑈𝐴 ∗ 𝑀 ∗ 𝑆𝑆 = 𝐷 ∗ 𝑛 ∗ Gdje je: 2 𝑑𝑜𝑝 ∗ 0. RASTAVLJIVA SPOJNICA SA ČIVIJOM Rastavljiva spojnica sa čivijom spada u grupu rastavljivih sigurnosnih spojnica sa kinematičkom vezom. Nedostatci ovih spojnica su nedovoljna sigurnost. Karakteriše ih izuzetno jednostavna konstrukcija. mogudnost loma čivija pri neprilagođenom puštanju u rad mašina sa velikim početnim obrtnim momentom i potreba zaustavaljanja cijelog sistema radi zamjene polomljenih čivija. Najčešde se primjenjuju u mehanizmima koji su vrlo rijetko preopteredeni a ne zahtjevaju veliku tačnost aktiviranja spojnice. Rastavljiva spojnica sa čivijom trenutno prekida kinematičku vezu oboda 1 i 2 ostvarenu pomodu čivije koja pod dejstvom preopteredenja biva presječena.

sila u opruzi. 13 .Mašinski elementi II Sakid Elvis 12. segmenti 1 obrtni oko osovinice 4 nalegnu na doboš 2 te omoguduje prenos snage na gonjeni elemenat-remenicu. vratilo i slično. kao i za postepeno i ravnomjerno ubrzavanje gonjene mašine. Centrifugalna spojnica sa papučama je stalno uključena. 𝑅 . Kada se pogonsko vratilo toliko ubrza da entrifugalna sila savlada silu u opruzi 2. CENTRIFUGALNA SPOJNCA Kada pogonski obod dostigne određenu ugaonu brzinu centrifugalne spojnice samouključuju ili samoisključuju gonjeni obod.centrifugalna sila pri zadanoj ugaonoj brzini. zupčanik. Pri koeficijentu otpora klizanja µ sa n segmenata. Ove spojnice služe za pokretanje mašina velikih zamajnih masa pomodu motora sa malim poteznim obrtnim momentima. Uključuje se pod dejstvom segmenata velike mase 1 vezanih za pogonsko vratilo preko klackalice 3. Dakle to su frikcione spojnice kod kojih se proces funkcionisanja ostvaruje pod dejstvom centrifugalne sile posebnih obrtnih masa. Stalno uključene centrifugalne spojnice služe za ograničavanje ugaonih brzina i zaštitu obrtnih elemenata od preopteredenja.poluprečnik dodirne površine doboša. granični obrtni moment koji ova spojnica može prenijeti izračunava se: 𝑀µ = 𝑛 ∗ 𝐹𝑛 ∗ 𝑅 ∗ µ ≥ 𝑛 ∗ µ ∗ 𝑅 𝐹𝐶 − 𝐹 Gdje je: 𝐹𝐶 . 𝐹 .

Kudišta ležaja moraju biti dimenzionirana snažno i kruto i tako konstruktivno izvedena da odvode toplotu da bi moglo prihvatiti sile prilikom pritezanja valjka. čahuri ležaja ili posteljici ležaja tada se radi o ležaju od jednoslojnog materijala. Ako rukavac pri kretanji leži direktno na materijalu kudišta lažaja. Međutim kod široke i krute posteljice. Poklopac ležaja ne smije se izvitoperiti. Ležaji se konstruktivno izrađuju kao dvodijelni ako se rukavac ne može navlačiti sa čeone strane. Ležaji sa troslojnim materijalom na kliznom sloju od ležajne kovine imaju jedan tanki sigurnosni sloj od olovne bronze. Montažni ležaji se montiraju kao mašinski dijelovi mašinskih konstrukcija dok se prirubni ležaji ugrađuju kao posebne mašinske grupe. Konstruktivno izveden ležaj velike širine dobro odvode toplotu. Ležaji u kudištu imaju i površine za centriranje.Mašinski elementi II Sakid Elvis 14. zbog progiba osovine i vratila nastaju rubni pritisci. KONSTRUKCIJA RADIJALNIH LEŽAJA Radijalni ležaji izrađuju se kao ležaji povezani direktno sa konstrukcijama mašina. 14 . Ponekad se kao klizni sloj mogu upresovati i vještaške mase. Montažni. Kada se u posteljicu do da ležajna kovina tako da samo posteljica daje krutost a ležajna kovina daje klizne osobine riječ je o dvoslojnom ležaju. Radna vratila od kojih se zahtjeva tačan cilindrični hod izrađuje se kao konusni ležaji na kojima se može podešavati zračnost. Ležaji sa dvodjelnom kudicom kao osnovne dijelove imaju trup. Preporučljivo je da se koriste elastični vijci. Radi osiguranja protiv okretanja ovi ležajevi se čvrsto upresuju u kudište mašine. stojedi ili prorubni ležaji koji su direktno povezani sa konstrukcijama mašina koji su kovanjem ili livenjem dodani ili privareni kao dio sklopa. poklopac i dvodijelnu posteljicu.

6 – 1. Srednji površinski pritisak računamo kao: 𝐹 𝑝 = 𝑑𝑏 Gdje je: 𝑑 u mm . Uobičajno je da se umjesto stvarnog zazora 𝑓 propisuje relativni zazor ( 𝛹 = 𝑓/𝑑 ). Relativna debljina uljnog sloja računa se kao: ℎ0 𝛿 = 𝑓/2 Srednji površinski pritisak 𝑝 koristi se pri dimenzionisanju radijalnih ležaja kao pritisak sile F na projekciju površine nosivog rukavca. Granična prelazna brzina se smatra 𝑛𝑝𝑟 = 𝑛/2 gdje je 𝑛 pogonska brzina obrtanja.Mašinski elementi II Sakid Elvis 15.75 ℎ0 ≥ 5. Prelaznu ugaonu brzinu računamo kao: 𝑝 ∗ 𝛹 2 𝜔𝑝𝑟 = 2 𝑆0 ∗ 𝜂 Pa je prelazna brzina obrtanja 𝑛𝑝𝑟 = 𝜔𝑝𝑟 /2𝜋 15 .75µ𝑚 µ𝑚 Apsulutna zračnost treba da iznosi 𝑓 ≥ 4ℎ0 . Zbog toga što kruto kudište sprečava rastezanje prema vani.srednji površinski pritisak ležaja 𝐹 u N – radijalna sila ležaja 𝑏 u mm širina ležaja Konstruktivna karakteristika b/d je karakteristična veličina radijalnih ležaja čije se vrijednosti nalaze između d/b= 0.ugaona brzina Na osnovu osnosa Sommerfeldovog broja i konstruktivne karakteristike b/d može se odrediti odgovarajuda debljina uljnog sloja 𝛿. širi se prema unutrašnjosti a rukavac se širi samo prema vani. Debljina uljnog sloja kod hidrodinamičkih podmazivanja računa se: 𝑅𝑍 0. Relativni zazor 𝛹 bira se na osnovu radnih uslova i materijala posteljice.PRORAČUN RADIJALNIH LEŽAJA Razlika između prečnika ležišta D i prečnika rukavca d je apsulutna zračnost ležaja ( 𝑓 = 𝐷 − 𝑑 ). Zbog male opasnosti od rubnih pritisaka treba nastojati upotrebljavati kratke klizne ležaje. . Prilikom povedanja zračnosti ležaja mora se povedati i viskoznost ulja.prečnik rukavca 𝑝 u N/mm2 . Ukoliko su prisutne prevelike zračnosti pojavljuju se vibracije a samim time i nemiran hod. Ukoliko se želi postidi jednaka nosivost pri raznim brzinama klizanja zračnost ležaja 𝑓 mora biti pri velikim brzinama velika a pri malim brzinama mala. Prelazna brzina obrtanja ne treba da iznosi više od 𝑛𝑝𝑟 ≈ 𝑛/3 pri kojoj mješovito trenje prelazi u tekude trenje.relativna zračnost ω u rad/s.5. odnosno dijela tuljka ležaja. Bezdimenziona karakteristika mjerodavna je za radijalno opteredenje kliznih ležaja (Sommerfeldov broj): 𝑝 ∗ 𝛹 2 𝑆0 = 𝜔 ∗ 2 Gdje je: 𝑝 u N/mm2 – srednji površinski pritisak 𝛹 . Kod površinskih pritisaka odnosi su obrnuti. Ležaji izrađeni od materijala sa velikim toplinskim rastezanjem zahtjevaju vedu zračnost.

Toplota se znatno lošije odvodi ako su oklopi ležaja izrađeni od vještačkog materijala. Ako je 𝑡0 temperatura okoline onda je pogonska temperatura ležaja 𝑡 = 𝑡0 + 𝛥𝑡.toplinska vodljivost čelika p u N/m2 pritisak Dakle Δt se smanjuje ukoliko se smanjuje debljina stjenke s i širina ležaja b i treba uvijek nastojati da bude što manje.5 𝑢𝑚 + 0.02 𝑏 𝑠 Gdje je: s u m – debljina stjenke oklopa b u m – širina ležaja 𝜆𝑢𝑚 . α – specifična toplota rashladnog sredstva.temperaturna razlika u rashladnom sredstvu.toplota koju treba da odvodi rashladno sredstvo. Tada uz ležaj mora biti komora kroz koju struji rashladna voda. Porast temperature ležaja računako kao: µ ∗ 𝑝 ∗ 𝑣 𝛥𝑡 = 𝜆𝑓 𝜆 𝜋 0. 𝛥𝑡𝑟𝑠 u K . 16 .toplinska vodljivost umjetnog materijala 𝜆𝑓 . Potreban protok rashladnog sredstva računa se kao: 𝛥𝑃𝑅 𝑉 𝑠 = 𝑟 𝛼 ∗ 𝛥𝑡𝑟𝑠 Gdje je: 𝛥𝑃𝑅 u W .Mašinski elementi II Sakid Elvis Za odvod toplote potrebna je temperaturna razlika Δt ležaja i okoline i što je razlika veda odvodi se više toplote. U određenim sliučajevima ležaji se hlade vodom. Pri odabiru koeficijenta trenja µ mora se računati sa time da koeficijent trenja raste sa povedanjem brzine a smanjuje se sa povedanjem opteredenja.

Za stvaranje hidrodinamičkog pritiska potrebno je da se stvaraju klinasti zazori. a zatim otiče napolje. Za nosivost do 50000 kN i brzinu klizanja od 60m/s mogu se izraditi aksijalni ležajevi sa nagibnim segmentima koji se koriste za turbine. 17 . od kojih se dva spajaju u jedan ležaj. Velike brzine zahtjevaju dobro hladjenje. KONSTRUKCIJA AKSIJALNIH LEŽAJA Za male aksijalne sile dovoljno je da rukavac ima s jedne ili s obje strane naslone na kojima se oslanja na bočne strane ležišne posteljice. Klinasti zazor može se ostvariti iz punog prstena zakošenjem nepokretnih segmenata.Mašinski elementi II Sakid Elvis 16. Najprostiji primjer ovog ležaja sastoji se od dvije pločice koje kližu jedna po drugoj. Ovaj ležaj može da radi samo u području mješovitog trenja. Hidrodinamički prstenasti ležaj sa nepokretnim segmentima pogodan je za srednja opteredenja a izrađuje se sa klinastim površinama nagiba 1:200 do 1:500. Za male aksijalne sile u izradi alatnih mašina upotrebljavaju se klizni prstenovi prema Din 2208 do 2210. Hidrostatički ležaj razlikuje se od najjednostavnijih ležaja samo u tome što se sa pumpom stalno pritišde ulje među klizne površine. jedan je opremljen ekscentričnom utorom za razvođenje maziva. Segmenti obloženi sa plastičnim masama ili bijelom kovinom mogu se više opteretiti. a drugi provrtima za svornjake. Da ne bi došlo do gubljenja ulja zbog cantrifugalne sile dovod ulja treba da je uvijek iznutra i da ono ne dolazi od klizne površine.

srednji prečnik ležaja 𝜂 .Mašinski elementi II Sakid Elvis 17. PRORAČUN AKSIJALNIH LEŽAJA Srednji površinski pritisak za aksijalne ležaje računa se kao: 𝐹 𝑝 = 𝐴 Gdje je: A u mm2 – opteredena površina ležaja F u N – optredenje ležaja Srednja brzina klizanja računa se kao: 𝑣 = 2 ∗ 𝜋 ∗ 𝑛 ∗ 𝑟𝑠𝑟 Gdje je: n u s-1 – pogonska brzina obrtanja ležaja 𝑟𝑠𝑟 u m – srednji prečnik ležaja 2𝑟𝑠𝑟 = 𝑟𝑚𝑎𝑥 + 𝑟𝑚𝑖𝑛 𝜂 ∗ 𝜔 𝑟𝑣2 + 𝑟𝑢2 ∗ ℎ0 ∗ 𝑝 𝑟𝑣 + 𝑟𝑢 Koeficijent trenja za ležaj sa slike računamo kao: µ≈ gdje je: ω u rad/s – ugaona brzina vratila p u N/m2 – površinski pritisak η u Ps – dinamička viskoznost ulja 𝑟𝑣 . 𝑟𝑢 u mm – poluprečnici ℎ0 .dinamička viskoznost ulja Prelazna ugaona brzina računa se kao: 2 𝜔𝑝𝑟 ≈ ℎ𝑝𝑟 ∗ 3 𝐹 ∗ ℎ0 ≈ 6 ∗ 𝑏2 ∗ 𝜂 𝐾𝑝𝑟 𝑝 ∗ 𝜂 ∗ 𝑏 ∗ 𝑟𝑠𝑟 Gdje je: 𝑟𝑠𝑟 .debljina uljnog sloja Volumenski protok ulja: 𝑉𝑢𝑙𝑗𝑎 Gdje je: ℎ0 u dm – odabrana debljina uljanog sloja b u m – širina ležaja F u N – opteredenje ležaja η u 𝑃𝑎𝑠 .dinamička viskoznost ulja Potrebni volumenski protok ulja za održavanje tekudeg trenja izračunava se: 𝑉𝑢𝑙𝑗𝑎 = 0.7 ∗ 𝑛 ∗ 𝑏 ∗ 𝑣 ∗ ℎ0 18 .

Mašinski elementi II Sakid Elvis 18. Pomijeranje jednog prstena u odnosu na drugi u radijanom pravcu predstavlja radijalni zazor u ležaju a u aksojalnom pravcu aksijalni zazor. 19 . Razdvojivost prstenova ležaja od kotrljajnih tijela između prstenova čime se povedava nosivost. njihovo dinamičko ponašanje koje se pojavljuje pri povedanim ugaonim brzinama I gubici energije u ležaju koji nastaju uslijed otpora klizanju ili kotrljanju. kao I to u kojoj mjeri odstupanja aksijalnosti prstenova pogoršavaju naponsko stanje u ležaju I smanjuju vijek ležaju je bitna karakteristika. Mogudnost prilagođavanja prstenova međusobnom položaju vratila I oslonaca. predstavlja značajnu karakteristiku.1. Podešljivost zazora u ležaju je takođe značajna karakteristika. Karakteristike približno iste važnosti su: sposobnost ležaja da istovremeno prenose i aksijalne i radijalne sile. Pod dinamičkom nosivošdu C podrazumijeva se opteredenje koje ležaj može prenositi u toku ukupnog broja obrtaja N sa vjerovatnodom razanja 0. KARAKTERISTIKE KOTRLJAJNIH LEŽAJA Dinamička i statička mod nošenja svedene na jedinicu zapremine izražene njihovim spoljašnjim mjerama (širinim ležaja B. Pod statičkom nosivošdu C0 podrazumijeva se opteredenje koje pri mirovanju ležaja izaziva ukupne plastične trajne deformacije kotrljajnih tijela i prstenova veličine 10-4 prečnika kotrljajnog tijela. spoljašnjim prečnikom D i unutrašnjim prečnikom d) predstavljaju najvažniju karakteristiku kotrljajnih ležaja.

Podmazivanje uljnom maglom ima rpednost što zračna struja hladi istodobno ležaj a nadpritiskom sprečava ulazak prašine i stranih tijela. Mekane masti koriste se ako je trenje u ležaju dosta malo. For-life podmazivanje je jednokratno podmazivanje za cijeli vijek trajanja ležaja. Vrlo efikasno podmazivanje uljem je podmazivanje uronjavanjem. i kada se mast mora pritikivati kroz duge kanale do mjesta za podmazivanje i onda ako se mora naglo krenuti iz hladnog stanja. U prijenosnicama za podmazivanje kotrljajnih ležaja zadovoljava samo ono ulje koje zupčanici rasprskavaju. Preko posebnih žljebova ili rebara na stijenkama kudišta. PODMAZIVANJE KOTRLJAJNIH LEŽAJEVA Podmazivanje je potrebno radi smanjivanja otpora tenja klizanja između loptica ili valjka sa jedne strane i prstenova I držača s druge strane. vode I stranih tijela. Za ovakvo pomazivanje koriste se masti jako stabilne i otporne na starenje. 20 . I to je njačešde dovoljno za cijeli vijek trajanja ležaja. Tada zračna struja diže i vuče za sobom male kapljice ulja. Podmazivanje uljnom maglom pokazalo se kao efikasan način podmazivanja brzohodnih ležaja. Pri svakom okretanju kotrljajna tijela se navlaže uljem i donje kotrljajno tijelo smije biti samo do polovine u ulju. da bi se spriječio ulaz prašine. Za podmazivanje uljem uglavnom se koriste mali pumpni agregati koji istovremeno opslužuju mnogo mjesta i svakom ležaju prema veličini i brzini obrtanja dopremaju kroz otvore od 0. Kotrljajudi ležaji sa obostranim zaptivim pločama pune se mašdu od 20% do 30%.Mašinski elementi II Sakid Elvis 19. može se utvrditi da li rasprskavano ulje stvarno dolazi do ležaja. Pomodu cijevnih vodovazrak zasiden uljem dovodi se pored kotrljajnih tijela. a podmazivanjem se čuvaju dijelovi od brzog habanja. Zbog jednostavnog brtvenja i laganog naknadnog podmazivanja kotrljajni ležaji podmazuju se uglavnom mastima.1 do 5 cm 3 ulj/min. Preko usisne cijevi čiji je donji kraj uronjen u uljnu kupku dovodi komprimirani zrak. Krute masti koriste se u slučajevima gdje šumnost treba da bude što manja I ako mazivo na izlazu vratila treba da stvara vijence za brtveljenje.

broj yubaca točka 𝑛 . Minimalni brojevi zuba točkova ograničeni su habanjem zglobova. Treba birati lance sa minimalno dopuštenim korakom za dato opteredenje.korak lanca u 𝑚𝑚 Prenosni odnos određuje se iz uslova jednakosti srednje brzine lanca na točkovima. Minimalni broj zuba točkova valjkastih lanaca u zavisnosti od prenosnog odnosa određuje se po empirijskoj zavisnosti: 𝑍1𝑚𝑖𝑛 = 29 − 2𝑖 ≥ 13 Maximalan broj zuba pri korištenju valjkastih lanaca ograničava se u području od 100 do 120 a pri korištenju zupčastih od 120 do 140. ali dopuštaju znatno manje brojeve obrtaja. Lanci sa velikim korakom imaju veliku nosivu sposobnost. Srednja brzina lanca računa se kao: 𝑧 ∗ 𝑛 ∗ 𝑝 𝑣 = 60 ∗ 1000 Gdje je: 𝑧 . Obično se preporučuje da se međuosna rastojanja ograničavaju veličinom 𝑎𝑚𝑎𝑥 = 80𝑝. za mali 𝑍1𝑚𝑖𝑛 = 13 … 15. Potreban broj karika lanca W određuje se premaprethodno izabranom međuosnom rastojanju 𝑎. Sa smanjenjem broja zubaca raste neravnomjernost brzine kretanja lanca i brzine udara lanca o točak..004𝑎. habanjem i bukom prenosnika. Broj obrtaja točkova i brzine obraničene su silom udara. Brzine kretanja lanca obično ne prelaze 15 m/s dok kod prenosnika sa lancima i točkovima visokog kvaliteta uy efektivno podmazivanje dostižu i 35 m/s.vanjski prečnici točkova Optimalna međuosna rastojanja su 𝑎 = 30 … 50 𝑝. Minimalan broj zubaca zavisi od brojeva obrtaja tako da je pri visokom broju obrtaja 𝑍1𝑚𝑖𝑛 = 19 … 23. za srednji 𝑍1𝑚𝑖𝑛 = 17 … 19 . dinamičkim opteredenjem kao i bukom prenosnika. OSNOVNI PARAMETRI LANČANIH PRENOSNIKA Snage za čiji prijenos se primjenjuju lančani prenosnici mijenjaju se u dijapazonu od nekoliko do nekoliko stotina kilovata..brojevi zubaca vodedeg i vođenog točka Prenosni odnos se ograničava gabaritima prenosnika. Najvedi preporučljivi i granični brojevi obrataja dati su standardom na osnovu tipa lanca. U pojedinim slučajevima kod sporohodnih prenosnika 𝑖 ≤ 10 ako postoji mogudnost prostorne ugradnje. Iz ovog razloga međuosovinsko rastojanje smanjuje se za 0. uglovima obuhvata i brojevima zubaca. Korak lanca je uzet kao osnovni parametar lančanog prenosnika. 21 .broj obrtaja točka u 𝑚𝑖𝑛−1 𝑝 . koraku 𝑝 i brojevima zubaca točkova 𝑍1 i 𝑍2 : 𝑍1 + 𝑍2 2𝑎 𝑍2 + 𝑍1 2 𝑝 𝑊 = + + ∗ 2 𝑝 2𝜋 𝑎 Dobivenu vrijednost W zaokružujemo na nejbližu cijelu vrijednost poželjno parnog broja. Pretežno se uzima neparan broj zubaca točka što u kombinaciji sa parnim brojem lanaca doprinosi ravnomjernom habanju. Minimalno međusobno rastojanje 𝑎𝑚𝑖𝑛 u mm određuje se iz uslova izostajanja interferencije tj presjeka točkova: 𝑎𝑚𝑖𝑛 > 𝐷𝑒1 + 𝐷𝑒2 Gdje su: 𝐷𝑒1 𝑖 𝐷𝑒2 .0. Obično je 𝑖 ≤ 7.Mašinski elementi II Sakid Elvis 23.002. Prilikom određivanja dužine lanca mora se voditi računa da lanac ima izvjesan progib zbog povedanja opteredenja od sila težine i radijalnog udaranja točkova. rade s velikim dinamičkim opteredenjima i bukom. Minimalan broj obrtaja kod prenosa zupčastim lancima uvedava se 20-30%. Međuosovinsko rastojanje distiže 8m.brojevi obrtaja vodedeg i vođenog točka 𝑍1 i 𝑍2 . Odavdje je prenosni odnos shvaden kao odnos broja obrtaja vodedeg i vođenog točka: 𝑛1 𝑧2 𝑧1 ∗ 𝑛1 ∗ 𝑝 = 𝑧2 ∗ 𝑛2 ∗ 𝑝 𝑖 = = 𝑛2 𝑧1 Gdje su: 𝑛1 i 𝑛2 . Što je broj zubaca manji to je vede habanje. u osnovnoj mašinogradnji obično do 100kW. koja se pojavaljuje između zupca točka i zgloba lanca.

dozvoljeni pritisak u zglobovima A – projekcija površine oslanjanja zglobova 𝐾𝑒 .5 za lance PRL 𝑀𝑇1 – moment Prenosi zupčastim lancima s kotrljajudim zglobovima odabiru se prema komercijalnim podacima ili po poluempirijskim zavisnostima iz kriterija otpornosti na trošenje. 22 .Mašinski elementi II Sakid Elvis 24.5 ∗ 𝑀𝑇1 ∗ 𝐾𝑒 𝑐 ∗ 𝑍1 ∗ 𝑚 ∗ 𝑝 ∗ 𝑝0 Orjentaciona vrijednost koraka jednorednog lanca računa se kao: 𝑝 = 12. posebno kod uzimanja u obzir uslova exploatacije povezanih sa veličinom puta trenja koristi se experimentalna zavisnost trenja između pritiska 𝑝 i puta 𝑠. NOSIVA SPOSOBNOST I PRORAČUN LANČANIH PRENOSNIKA Nosiva sposobnost lančanih prenosnika može se odrediti prema uslovu po kome pritisak u zglobovima ne treba da premašuje dozvoljeni u datim uslovima exploatacije.koeficijent exploatacije Koeficijent exploatacije 𝐾𝑒 može se predstaviti kao proizvod pojedinačnih koeficijenata exploatacije koji se odose na različite faktore pri exploataciji. U proračunima lančanih prenosnika.8 za lance PR koeficijent 13. Dozvoljena korisna snaga koju može da prenosi lanac sa klizedim zglobom je: 𝑝0 ∗ 𝐴 𝐹 = 𝐾𝑒 Gdje je: 𝑝𝑜 .8 … 13. Prvo se bira korak lanca u zavisnosti od broja obrtaja malog točka zatim se određuje širina lanca zavisno od momenta 𝑀𝑇1 na malom točku po formuli: 𝑉 = 𝐹 3 𝑣𝐾𝑒 𝑇 3 𝑣𝐾𝑒 ≈ 1570 4𝑝 𝑍1 ∗ 𝑝2 Pri određivanju koeficijenta exploatacije 𝐾𝑒 dopušteno je ograničenje uključivanjem koeficijenta nagibnog ugla 𝐾𝑛 i pri 𝑣 > 10𝑚/𝑠 koeficijenta uticaja centrifugalnih sila 𝐾𝑣 = 1 + 1. Dopuštena snaga F sa 𝑚𝑝 redovima izračunava se: 𝐹 = 𝑐 ∗ 𝑝2 ∗ 𝑝0 ∗ 𝑚𝑝 𝐾𝑒 : 𝑚𝑝 – koeficijent rednosti lanca koji uzima u obzir neravnomjernost raspodjele opteredenja po redovima jeni moment na malom točku računamo kao: 𝐹 ∗ 𝑑1 𝐹 ∗ 𝑝 ∗ 𝑍1 𝑀𝑇1 = = 3 2 ∗ 10 2𝜋 ∗ 103 Korak lanca računamo kao: 𝑝 = 18. Pokazatelj m zavisi od karaktera trenja.1 ∗ 10−3 𝑣 2 .5 3 𝑀1 𝑍1 Gdje je: koeficijent 12. 𝑝𝑚 ∗ 𝑠 = 𝑐 gdje se c u datim ograničenim uslovima može tretirati kao konstantna veličina.

Zatezanje Fg određuje se približno. SILE U GRANAMA LANACA Vodeda grana lanca u procesu rada trpi stalno opteredenje F1.nagibni ugao prema horizontu linije koja spaja tačke kretanja lanca. Fu – zatezanje od dijelova centrifugalnih opteredenja karika lanca. f – progib (m). Proračunsko opteredenje vratila lančanog prenosnika vede je od korisne periferne snage zbog zatezanja lanca usljed mase. Opteredenje se izračunava po obrascu KM*F i uvedava se za 5% pri vertikalnom prenosu i 15% pri horizontalnom prenosu.Mašinski elementi II Sakid Elvis 25. Uzimajuci da je 𝑙 jednako međuosnom rastojanju 𝑎 i da je 𝑓 = 0. 𝐹1 = 𝐹 + 𝐹2 zatezanje vođene grane sa poznatom rezervom obično se uzimaju: 𝐹2 = 𝐹𝑞 + 𝐹𝑢 gdje je: Fg – zatezanje od dijelova težine. 23 .brzina kretanja lanca 𝑚/𝑠 Centrifugalna sila koja djeluje po čitavoj konturi lanca izaziva dopunsko trošenje zglobova.02𝑎 dobije se pojednostavljena zavisnost: 𝐹𝑞 = 60𝑞 ∗ 𝑐𝑜𝑠𝛹 ≥ 10𝑞 Zatezanje lanca od centrifugalnih opteredenja FU za lančane prenosnike određuje se analogno kaišnim prenosnicima tj: 𝐹𝑢 = 𝑞 ∗ 𝑣 2 Gdje je: 𝑣 . 𝜑 . koje se sastoji od korisne sile F i zatezanja vođene grane F2. 𝐾 = Gdje je: 𝐹1𝑚𝑎𝑥 = 𝐹 + 𝐹𝑞 + 𝐹𝑢 + 𝐹𝑑 𝐹𝑟𝑎𝑧 𝐹1𝑚𝑎𝑥 Ako je vrijednost koeficijenta sigrnosti 𝐾 > 5 do 6 smatra se da lanac zadovoljava uslove statičke čvrstode. kao za apsulutno gibak nerastezljiv lanac: 𝐹𝑞 = Gdje je: 2𝑙 2 ∗ 𝑔 ∗ 𝑐𝑜𝑠𝛹 8𝑓 q – masa jednog lanca. Lančani prenosnici svih tipova provjeravaju se na čvrstodu prema vrijednostima kritičnog opteredenja FRAZ i zatezanja najviše opteredene grane F1max određujudi uslovno veličinu koeficijenta sigurnosti. l – rastojanje između točkova kretanja lanca (m). g – ubrzanje m/s2.

visoka otpornost na trošenje i površinsku čistodu. 2 a kod prenosa pribora do 3. koji je kod prenosa snage jednak 1.Mašinski elementi II Sakid Elvis 26. Pri obrtanju vodedeg valjka na mjestu kontakta pojavaljuju se sile trenja koje izazivaju obrtanje vođenog valjka. ravnomjernost obrtanja što omogudava primjenu frikcionih prenosnika kod mašina pri visokim brzinama. Za prenos kružne sile F frikcionim prenosnikom kotrljajuda tijela moraju biti priljubljena jedno uz drugo. S – rezervna kvačenja. Najjednostavniji frikcioni prenosnik sa paralelnim osama sastoji se od dva valjka koji vrše pritisak jedan na drugi sa zadatom snagom. nemogudnost dobivanja apsulutno tačnih srednjih prenosnih odnosa zbog proklizavanja i neizbježnih nepravilnosti prečnika kotrljajudih točkova.25 . Prilikom pomjeranja valjka duž osa mijenja se radijus kotrljanja na disku i prenosni odnos. Pozitivne strane frikcionih prenosnika su: -jednostavnost kotrljajudih točkova. 24 . Najjednostavniji primjer takvog prenosnika je sastavljen od diska i valjka. Po sili Q vrši se proračun čvrstode kotrljajnih tijela. Frikcioni prenosnici i varijatori izrađuju se za primjenu od veoma malih snaga (ručno regulisanje instrumenata) do nekoliko stotina kilowata. Zamjenom cilindričnih valjaka konusnim može se ostvariti prenos među osovinama sa poprečnim osama. R1 i R2 – radijusi kotrljajudih točkova. neophodnost specijalnih uređaja za pritezanje jednog kotrljajudeg točka uz drugi. 𝑄 = Gdje je: 𝑆 ∗ 𝐹 𝜇 𝜇 . ξ – koeficijent koji uključuje klizanje i mijenja se od 0.koeficijent trenja. visoki koeficijent trenja da bi se izbjegle velike sile pritezanja. Ostvarivši jedno od kotrljajudih tijela s promjenjivim radijusom kotrljanja može se dobiti prenosnik sa promjenjivim prenosnim odnosom odnosno varijator.995 za prenosnike koji rade bez podmazivanja do 0. Frikcioni prenosnici rade s malim klizanjem. Nedostatci frikcionih prenosnika su: .. FUNKCIONISANJE RADA FRIKCIONOG PRENOSNIKA Frikcioni prenosnici su takve konstrukcije kod kojih se kretanje od vodedeg do vođenog tijela prenosi silama trenja.95 za varijatore koji rade u ulju uz značajne prenosne odnose. Osnovni zahtjevi za materijale kotrljajudih točkova su: . visok modul elastičnosti da bi se izbjegli povedani gubici na trenju zbog dimenzija kontaktne površine. mogudnost promjenljivog prenosnog odnosa (varijatori). Kod vedine frikcionih prenosnika i varijatora snaga ne prelazi 20kW.velika opteredenja na osovine i ležišta ili neophodnost primjene specijalnih konstrukcija s rasteredenim osloncima.. a takođe i proračun osovina i ležišta prenosnika. opasnost oštedenja prenosnika pri okretanju na mjestu ili u pojedinim slučajevima neravnomjerno trošenje kotrljajudih točkova. Svi prenosnici imaju elastično klizanje izazvano elastičnim deformaciama površinskih slojeva. Za vede snage izrađuju se varijatori sa više zona dodira. Prenosni odnos frikcionog prenosnika računa se kao: 𝑛2 𝑅1 ∗ 𝜉 𝑖 = = 𝑛1 𝑅2 Gdje je: n1 i n2 – brzina obrtanja vodedeg i vođenog kotrljajudeg točka u min-1.

𝑖𝑚𝑎𝑥 = 𝑛𝑚𝑎𝑥 𝑅𝑚𝑎𝑥 ∗ 𝜉 = 𝑛0 𝑅𝑚𝑖𝑛 Potrebni brojevi obrtanja na ulazu prenosnika jednaki su srednjem geometrijskom zbiru 𝑛𝑚𝑖𝑛 i 𝑛𝑚𝑎𝑥 𝑛0 = 𝑛𝑚𝑖𝑛 ∗ 𝑛𝑚𝑎𝑥 𝜉 Potreban odnos najvedeg radijusa prema najmanjem računamo kao: 𝑅𝑚𝑎𝑥 = 𝑅𝑚𝑖𝑛 𝑛𝑚𝑎𝑥 = 𝐷 𝑛𝑚𝑖𝑛 Proračuni na čvrstodu kotrljajudih točkova zahtjevaju provjeru kontaktnih napona na dodirnoj površini. Kontaktni naponi za tekstolit su od 35 do 60 Mpa.Mašinski elementi II Sakid Elvis 27. Pri početnom dodiru po liniji vrijednost napona 𝜍𝐻 ≈ 800 … 1200 𝑀𝑃𝑎. 𝑖𝑚 𝑖𝑛 = 𝑛𝑚𝑖𝑛 𝑅𝑚𝑖𝑛 ∗ 𝜉 = 𝑛0 𝑅𝑚𝑎𝑥 . maximalan odnos sile Q prema ekvivalentnom radijusu zakrivljenja 𝜌 računa se: 𝑆 ∗ 𝐹 2 ∗ 103 ∗ 𝑆 ∗ 𝑀𝑇1 𝑄 = = 𝑓 𝑓𝑑1 Za bilo koji prenosnik sa 𝑑2 = ∞ i 𝛼 = 0. Za kaljene čelike tvrdode ≥ 60𝐻𝑅𝐶. KINEMATIČKI PRORAČUN ČVRSTODE FRIKCIONIH PRENOSNIKA Prenosni odnosi jednostavnih varijatora računaju se: 𝑛 𝑅1 ∗ 𝜉 𝑅1 ∗ 𝜉 𝑖 = = .5 𝑆𝐸𝑀𝑇1 ∗ 𝜍𝐻 𝑓𝑏 Dozvoljeni kontaktni naponi mogu se usvojiti da su jednaki stalnim granicama površinske izdržljivosti s minimalnim koeficijentom rezerve.3 ∗ 104 𝑀𝑃𝑎). jednak 𝑛𝑚𝑎𝑥 /𝑛𝑚𝑖𝑛 Prenosni odnos udvojenih varijatora sa prolaznim karikama računa se: 𝑖 = 𝑛 𝑅1 = 𝑛0 𝑅2 . i za metalokeramiku FAB-P do 150 MPa (pri 𝐸 = 7. 𝑑1 se izračunava: 𝑑1 = 26. a pri početnom dodiru u tački vrijednost napona je do 2500 Mpa. 𝑖𝑚𝑎𝑥 = 𝑅1 ∗ 𝜉 𝑅𝑚𝑖𝑛 Potreban odnos najvedeg radnog radijusa prema najmanjem je: 𝑅𝑚𝑎𝑥 𝑖𝑚𝑎𝑥 = = 𝐷 𝑅𝑚𝑖𝑛 𝑖𝑚𝑖𝑛 Gdje je: D – raspon regulisanja. pri kome.koeficijent koji uključuje klizanje. . 𝑖𝑚𝑖𝑛 = 𝑛0 𝑅2 𝑅𝑚𝑎𝑥 Gdje su: 𝑛 i 𝑛0 . za retinaks do 80 MPa (pri modulu elastičnosti 𝐸 = 1.brojevi obrtaja na izlazu i ulazu prenosnika u 𝑚𝑖𝑛−1 𝜉 . Proračun se radi za najnepogodniji slučaj. 25 .5 ∗ 104 𝑀𝑃𝑎).

neizbježnost elastičnog klizanja kaiša. mogudnost rada sa visokim brojem obrtanja. ublažavanje udara. trapeznog profila – klinasti kaiševi. Pljosnati kaiševi se koriste zbog jednostavne konstrukcije i oni trpe minimalne napone na točkovima. -Nedostatci kaišnih prenosnika su: velike dimenzije.Mašinski elementi II Sakid Elvis 28. nedostupnost uređaja za zatezanje kaiša. kratak rok trajanja kaiševa kod brzohodnih prenosnika. Okrugli kaiševi se koriste za prenos malih snaga najčešde kod instrumenata. povedanje sile na vratila i oslonce jer su za prenos sila trenja potrebne značajne sile pritezanja i potrebno ih je određivati po maximalnom opteredenju. ravnomjernost rada. Najviše se upotrebljavaju klinasti i pljosnati kaiševi. navučenog na točkove sa zatezanjem i koji prenosi kružnu silu pomodu trenja. niska cijena. Klinasti i poliklinasti kaiši često se koriste zbog njihove povedane vučne sposobnosti. odsustvo buke. 26 .brojevi obrtanja u minuti vodedeg i vođenog točka u 𝑚𝑖𝑛−1 Usljed neizbježnog klizanja kružna brzina na vođenom točku 𝑣2 manja je od brzine 𝑣1 na vodedem: 𝑣2 = 1 − 𝜉 ∗ 𝑣1 Tada stvarni prenosni odnos iznosi: 𝑖 = 𝑛1 𝑑2 = 𝑛2 𝑑1 1 − 𝜉 Za proračun se mogu uzeti slijedede vrijednosti relativnog klizanja 𝜉 kod pljosnatih kaiševa 0. stonih mašina. šivadih mašina u svakodnevnom životu.01. za pogon od primarnih motora (sa unutrašnjim sagorijevanjem). poljoprivrednih i drugih mašina. neophodnost zaštite kaiša od zamašdivanja. Zupčasti kaiševi se koriste zahvljujudi karakteristikama prenosa prijanjanja. Kaiši se izrađuju u profilu uskog pravougaonika – pljosnati kaiševi. Kaišni prenosnici se primjenjuju za elektromotorni pogon male i srednje snage mašina radilica. okruglog profila – zupčasti kaiševi. Mogudi su prenosnici sa dva i više vođenih točkova. -Pozitivne osobine kaišnih prenosnika su: mogudnost prenosa kretanja na velika rastojanja.KINEMATIKA KAIŠNIH PRENOSNIKA Kaišni prenosnik sastoji se od vodedeg (pogonskog) i vođenog (gonjenog) točka i kaiša.01.02 i kord-gajtanski 0.prečnici vodedeg i vođenog točka u m 𝑛1 i 𝑛2 . električnih generatora. klinasti od kord-tkanine 0. Kružne brzine na točkovima računaju se kao: 𝑣1 = 𝑣2 = 𝜋 ∗ 𝑑1 ∗ 𝑛1 60 𝜋 ∗ 𝑑2 ∗ 𝑛2 60 Gdje su: 𝑑1 i 𝑑2 .

Ugao između grana prenosnika određuje se iz pomičnog trokuta 𝑂1 𝐴 𝑂2 .Mašinski elementi II Sakid Elvis 29. Dužina kaiša bez progiba i početka deformacija izračunava se kao zbir dužina lukova točkova na uglovima obuhvata i dužina pravolinijskih dijelova kaiša po formuli: 𝛾 𝜋 ∗ 𝑑2 + 𝑑1 𝑑2 − 𝑑1 𝐿 = 2𝑎 cos + + 𝛾 2 2 2 Razmak između osa točkova pri izabranoj dužini L izračunava se: 𝑎 = 𝐿 − 𝜋 ∗ 𝑑𝑐𝑝 1 + 4 4 𝐿 − 𝜋 ∗ 𝑑𝑐𝑝 2−8∆ 2 Pri proračunu dužina kaiševa i međuosnih rastojanja prenosnika sa klinastim kaiševima prečnici točkova po neutralnom sloju kaiša se uvrštavaju u proračun. 𝛾 ∆ sin = 2 𝑎 . 27 . dužina kaiša L kao i međusobno rastojanje 𝑎. ugao obuhvata 𝛼 na malom točku.3° 𝑎 Za pljosnatokaišne prenosnike uzima se minimalni ugao obuhvata 150°. GEOMETRIJSKE ZAVISNOSTI KOD KAIŠNIH PRENOSNIKA Pri projektovanju kaišnih prenosnika potrebno je odrediti slijedede geometrijske parametre: ugao 𝛾 među granama kaiša. a za prenosnike sa klinastim kaišem 120° ili od 90°. ∆= 𝑑2 − 𝑑1 2 Tada se 𝛾 u radijanima računa kao: 𝛾 = 2𝑎𝑟𝑐𝑠𝑖𝑛 Ugao obuhvata na malom točku računamo kao: 𝛼1 = 180° − 𝛾° ≈ 180° − ∆ 2∆ ≈ 𝑎 𝑎 2∆ ∗ 57. Prenosnik sa klinastim kaišem radi dosta pouzdano.

SILE I NAPONI KOD KAIŠEVA Kružna sila na točkovima ili opteredenje kaiša koje se prenosi izračunava se po obrascu: 2𝐾𝐹 ∗ 𝑀𝑇 103 𝐾𝐹 𝑃 𝐹𝑡 = = 𝑑 𝑣 Gdje je: 𝑀𝑇 .Ejlera izvedenoj za nerastegljivi konac koji klizi po cilindru.normalna sila koja djeluje na element kaiša od točka.koeficijent trenja Dakle odnos F1/F2 zavisi od koeficijenta trenja i ugla klizanja. Naprezanje od prenošene kružne sile F1 računa se: 𝐹1 𝜍𝐹1 = 𝐴 Gdje je: A – površina presjeka kaiša (mm2) Odnos istezanja vodede F1 i vođene F2 grane pri radu bez uzimanja u obzir centrifugalnih sila određuju se po poznatoj jednačini L. 𝑓 . Uslove ravnoteže po osama x i y elementa luka kaiša sa centrifugalnim uglom 𝑑𝛼 su: 𝑑𝛼 𝑑𝛼 𝑑𝛼 sin ≈ 𝑖 cos ≈ 1 𝑡𝑎𝑑𝑎 𝑗𝑒 𝑥 = 0 2 2 2 𝑑𝐹𝑛 − 𝐹 + 𝑑𝐹 𝑑𝛼 𝑑𝛼 − 𝐹 =0 2 2 𝑦 = 0 𝐹 + 𝑑𝐹 − 𝐹 − 𝑓𝑑𝐹𝑛 = 0 Gdje je: 𝑑𝐹𝑛 .moment (Nm) na tačku prečnika d (m) P – prenosna snaga (kW) 𝐾𝐹 . Pri proračunu svi kaiševi mogu se tretirati kao kontinualni i homogeni i vršiti proračun po minimalnim naponima.Mašinski elementi II Sakid Elvis 30. 𝑞 1 𝐹1 = 𝐹1 𝑖 𝐹2 = 𝐹1 𝑞 − 1 𝑞 − 1 Odgovarajuda naprezanja u vodedoj grani računaju se: 𝐹1 𝐹2 𝜍1 = 𝑖 𝜍2 = 𝐴 𝐴 Zbirna naprezanja u kaišu: a) U vodedoj grani: 𝐹1 𝜍 = + 𝜍𝑐 𝐴 b) U vođenoj grani (minimalno naprezanje) je: 𝐹2 𝜍𝑚𝑖𝑛 = + 𝜍𝑐 𝐴 c) Maximalno naprezanje na luku mirovanja vodedeg malog točka računa se : 𝐹1 𝜍𝑚𝑎𝑥 = + 𝜍𝑖 + 𝜍𝑐 𝐴 28 .koeficijent dinamičnosti opteredenja i režima rada (uzima se iz tabele) Mnogi kaiševi nisu homogeni. Tekstilni kaiševi nisu kontinualni po presjeku.

37 1 − 𝑒 −𝛼/135 𝐶𝐿 = Broj rebara je: 𝑧 = 𝐹𝑡 /𝐹𝑙 Početno zatezanje kaiša: 𝐹𝑁 = Gdje je: 𝑞 . Obezbjeđuje čvrstodu prijanjanja za točak.Mašinski elementi II Sakid Elvis 31. Snaga koju prenosi jedno rebro u realnim uslovima računa se: 𝐹1 = 𝐹0 𝐶𝛼 𝐶𝑣 𝐶𝑑 𝐶𝐿 Koeficijenti 𝐶𝛼 i 𝐶𝐿 izračunavaju se po formulama: 𝐶𝛼 = 1.potrebna masa jednog klina 0.78𝐹 + 𝑞 𝐶𝛼 6 𝐿/𝐿0 29 . PRORAČUN POLIKLINASTIH KAIŠEVA Proračun poliklinastih kaiševa analogan ja proračunu klinastih kaiševa.

Mašinski elementi II Sakid Elvis 32. Gubitci snage kod kaišnih prenosnika sastoje se od gubitaka: a) Od klizanja kaiša po točkovima.85. Djelovanje centrifugalne sile ne uzima se u proračunima. U nepovoljnim uslovima rada: mali prečnici točkova. Kod prenosnika bez regulisanja zatezanja obično se uzima rezervom. granične brzine kaiševa i jako zatezanje.početni napon (MPa) A – površina presjeka kaiša (mm2) Ako grane kaiševa nisu paralelne sila na vratilo određuje se po formuli: 𝐹𝑉 = 2 2 𝐹1 + 𝐹2 + 2𝐹1 𝐹2 cos 𝛾 ≈ 2𝐹0 cos 𝛾 2 Aproksimacija je utoliko pravilnija ukoliko je bliža jedinici. Kod proračuna maximalnih sila na vratila preporučuje se povedanje proračunskog početnog zatezanja 𝐹0 i naprezanja 𝜍0 1.5 puta. koeficijent korisnog dejstva se smanjuje do 0. 30 . b) Na unutrašnje trenje u kaišu. a za klinastokaišne zbog povedanih gubitaka na klizanje kaiša po točkovima. SILE KOJE DJELUJU NA VRATILA I GUBITCI Sile koje se pojavaljuju kod kaišnog prenosnika neophodno je prračunati zbog proračuna vratila. i na prirodno trenje u kaiševima 0. Materijal kaiševa definiše se po Gukovom zakonu. oslonaca i točkova. pošto se sila u kaišu uravnotežuje i izaziva rasteredenje vratila.96. Ako su grane kaiševa paralelne sila FV na vratila jednaka je dvostrukom početnom zatezanju kaiša: 𝐹𝑉 = 2𝐹0 = 2𝜍0 𝐴 Gdje je: 𝜍0 . U prosječnim uslovima rada vrijednosti koeficijenta korisnog dejstva 𝜂 za pljosnatokaišne prenosnike su jednaki 0. c) Od otpora zraka kratanju kaiša i točkova.95. Poslije dodavanja korisnog opteredenja zbir zatezanja grana ostaje konstantan.

Prenosne se snage mijenjaju u širokom rasponu.15 . Osnovni parametar je modul 𝑚 = 𝑃/𝜋 gdje je P korak kaiša. kanali na točkovima rade se takođe kao poluokrugli sa radijusima za 0. ravnomjerniji hod zubaca u spoju.prenosna snaga u kW d1 – prečnik točka u m Broj zubaca u zahvatu na malom točku: 𝑧0 = 𝑧1 𝛼/360 gdje je 𝛼 ugao obuhvata na malom točku Širina kaiša računa se kao: 𝐹1 𝑏 = 𝐹𝑌 − 𝑞 ∗ 𝑣 2 ∗ 𝐶𝑚 Gdje je: q – masa 1 m kaiša širine 1mm.2 vedim od radijusa profila kaiša kod vrhova.. Prenosni odnos najčešde je do 12 a koeficijent korisnog dejstva od 0. ugao profila 𝛾 je 50° ili 40°. visok koeficijent korisnog dejstva.5 3 103 𝑃1 𝑛1 Gdje je 𝑃1 snaga u kW Broj zubaca malog točka z1 zavisi od njegove frekvencije obrtanja i bira se iz tabele. Kod prenosnika sa poluokruglim profilom zubaca kaiša.98.Mašinski elementi II Sakid Elvis 33. poliuretana ili neoprena.92 do 0. Zupčasti kaišni prenosnik s poluokruglim profilom zubaca obezbjeđuje ravnomjernu raspodjelu napona u kaišu. Oblik zubaca kaiša je trašezast sa karakteristikama zubaca 𝑠 = 1 … 1. koji ulaze u spoj sa zupcima točkova. nema klizanja. Prečnici podionih krugova točkova računaju se kao: 𝑑1 = 𝑚1 𝑧1 𝑖 𝑑2 = 𝑚2 𝑧2 Kružna brzina kaiša u (m/s) je: 𝑣 = 𝜋𝑑1 𝑛1 / 60 ∗ 103 Proračunska sila koju prenosi zupčasti kaiš računa se kao: 2 ∗ 103 ∗ 𝐾 ∗ 𝑀𝑇 𝐹𝑡 = 𝑖𝑙𝑖 𝐹𝑡 = 103 𝐾𝐹 ∗ 𝑃1 /𝑣 𝑑1 Gdje je: KF – koeficijent režima rada ili dinamičnosti 𝑣 . Kod prenosnika sa profilom kaiša pravih bokova i kanali na točkovima rade se sa pravim bokovima. FY – specifična centrifugalna sila. 0. male sile na vratila i oslonce. mogudnost povedanja opteredenja za 40%. Kod prenosnika sa vertikalnim osovinama i kod 𝑖 ≥ 3 izrađuju se obodi na oba točka a kod ostalih samo na malom točku. PRENOSNICI SA ZUPČASTIM KAIŠEVIMA Zupčasti kaiševi se proizvode kao beskonačni pljosnati sa ispupčenjima na unutrašnjoj površini. Kaiševi se proizvode od gume na bazi butadien-nitrilnog kaučuka. 31 .. Pozitivne osobine prenosnika su: male dimenzije.brzina kaiša u m/s P1 . Cm – koeficijent za nepotpune zavojke užeta bočnih površina kaiša Točkovi se izrađuju za vede radne širine od širine kaiša za jedan modul. Modul 𝑚 se računa po formuli: 𝑚 = 3. Nosivi sloj se izrađuje od čeličnog.2 𝑚. mogudnost velikih prenosnih brojeva. namotanog po zavojnici užeta ili užeta od staklenog vlakna.

koje definiše međusobnu zavisnost oblika segmentnih profila glasi: normala u trenutnoj tački dodira dvaju spregnutih profila mora prolaziti kroz dodirnu tačku dodirnih krugova. ′ 𝑣1 = 𝑣1 sin 𝜑1 I ′ 𝑣2 = 𝑣2 sin 𝜑2 Brzina klizanja 𝑣𝑘 ravna je razlici tangencijalnih komponenata ′ ′ brzina 𝑣1 i 𝑣2 . Komponente brzina 𝑣1 i 𝑣2 u pravcu zajedničke tangente na bokove spregnutih zubaca nisu i ne moraju biti jednake. Zubac 1 pripada predajnom zupčaniku koji se obrde oko središta O1. GLAVNO PRAVILO ZUPČENJA Zupčanici gotovo bez izuzetka treba da ispunjavaju uslov da preneseni odnos bude konstantan 𝑖 = 𝜔1 /𝜔2 = 𝑐𝑜𝑛𝑠𝑡. Glavno pravilo zupčenja. To znači da bokovi spregnutih zubaca klizaju jedan po drugom. Ova tačka zove se centralnom tačkom zupčastog sistema ili kinematskim polom. Bokovi spregnutih zubaca moraju se stalno dodirivati a profili bokova moraju biti izrađeni po izvjesnim pravilima.Mašinski elementi II Sakid Elvis 34. a zubac 2 prijemnom zupčaniku koji se obrde oko središta O2. ′ ′ 𝑣𝑘 = 𝑣1 − 𝑣2 Jedino kada se bokovi zubaca dodiruju u centralnoj tački nema klizanja pa je 𝑣𝑘 = 0 32 .

pro određenim prečnicima dodirnih krugova. Tačka A nalazi se dakle u presjeku kružnog luka poluprečnika O1A1 sa središtem u O1. Pomodu dodirnice može se za jedan zadani profil zupca jednog zupčanika lako konstruisati nepoznati spregnuti profil zupca drugog zupčanika. U položaju A treba da bude ostvaren dodir tačke A1 zupčanika 1 sa nekom tačkom A2 spregnutog profila zupčanika 2. Normala na profil u tački A1 siječe dodirni krug zupčanika 1 u tački A'. Na isti način određuje se i tačka C dok tačka B ostaje na svom mjestu u centralnoj tački O.Mašinski elementi II Sakid Elvis 35. pošto u tom položaju normala profila prolazi kroz centralnu tačku O. u istom trenutku dospjet de tačka A1 u položaj A. Dodirnica je geometrijsko mjesto svih uzastopnih tačaka dodira dvaju spregnutih profila u toku jednog dodirnog perioda. Kada se zupčanik 1 obrne oko središta O1 u smjeru strelice toliko da tačka A' dođe u tačku O. 33 . B i C zove se dodirnica. Taj dio dodirnice zovemo aktivnom dužinom dodirnice a ta dužina proteže se između tjemenih krugova između tačaka M i N. Linija koja spaja tačke A. DODIRNICA Pomodu glavnog pravila zupčenja može se za jedan određeni profil boka zupca jednog zupčanika. konstruisati odgovarajudi profil drugog spregnutog zupca. Značajan je samo onaj dio dodirnice koji se nalazi između tjemenih krugova spregnutih zupčanika. jer izvan tjemenih krugova ne postoje zupci pa nema ni dodira. Pretpostavka je da je oblik profila zupca predajnog zupčanika A1B1C1 propisan pri datim prečnicima dodirnih krugova R1 i R2.

prestaje u tački A1 kada ona dođe u položaj N. a prestaje u tački E2 kada je ona u položaju N. KORISNA DUŽINA PROFILA Korisna dužina profila je onaj dio profila zupca koji prilikom sprezanja dolazi u dodir sa spregnutim zupcem. Dodirivanje sa zupcem zupčanika 1 počinje u tački A2 kada je ona u pokožaju M. 34 . Na prijemnom zupčaniku je obratno tj dodirni period počinje u presječnoj tački profila sa tjemenom linijom (tačka A 2). dok preostali dio podnožnog dijela profila koji je kratak može imati proizvoljan oblik i redovno se sliva u podnožni krug sa zaobljenjem. radi smanjivanja koncentracije napona. Osnovno pravilo zupčenja mora biti zadovoljeno samo za korisnu dužinu profila. Ostatak profila E1F1 nije uopšte iskorišden na taj način da učestvuje u procesu sprezanja. a prestaje u jednoj tački podnožnog dijela profila (tačka E2). U tački E1 počinje dodirivanje sa spregnutim zupcem. Na predajnom zupčaniku. Na zupcu spregnutog zupčanika 2 korisna dužina profila je A2E2 neiskorišdeni dio je E2F2. dodirni period počinje u jednoj tački podnožnog profila zupca (tačka E1)a prestaje u preječnoj tački profila sa tjemenom linijom (tačka A1). prema tome.Mašinski elementi II Sakid Elvis 36. Korisna dužina profila zupca na zupčaniku 1 sa slike je E1A1.

spreže se podnožni dio profila predajnog zupca sa tjemenim dijelom profila prijemnog zupca. Pritisak na zubac djeluje u smjeru dodirnice. i 𝜂 = 0.95 ÷ 0. Jedna njegova komponenta je obimna sila 𝐹0 a druga radijalna sila 𝐹𝑟 . Pritisak na zubac izražen zavisno od obimne sile je: 𝐹𝑛 = 𝐹0 / cos 𝛼 a radijalna sila 𝐹𝑟 = 𝐹0 tan 𝛼 . od tačke O do tačke N. obrade radnih površina zubaca. STEPEN ISKORIŠTENJA U radu zupčanika redovno ima klizanje zubaca koji se zbog toga zagrijavaju i troše. Put klizanja 𝑆𝑘 zavisi od oblika profila. U prvom dijelu dodirnog perioda.Mašinski elementi II Sakid Elvis 37. Cjelokupni put klizanja bit de 𝑆𝑘 = 𝑆𝑘1 + 𝑆𝑘2 . Rad sile trenja je proizvod sile pritiska na zubac. Posljedica klizanja je trenje. Aktivna dužina podnožnog dijela zupca predajnog zupčanika krada je od tjemene dužine profila zupca prijemnog zupčanika.dužina korisnog luka Stepen iskorištenja zubaca u radu ravan je količniku korisnog i uloženog rada. pritiska. 𝜇 i 𝑆𝑘 manji. U drugom dijelu dodirnog perioda. koeficijenta trenja i puta klizanja. 35 . u sprezi su tjemeni dio profila predajnog zupčanika i podnožni dio profila zupca prijemnog zupčanika. Experimentalnim mjerenjem doslo se do slijededih rezultata stepena iskorištenja za jednostepene zupčane prenosnike zajedno sa otporima trenja u ležištima: 𝜂 = 0. a uložen 𝑊 + 𝑊 = 𝐹0 𝑙 + 𝐹𝑛 𝜇𝑆𝑘 : 𝑟 𝜂 = 𝑊 𝐹0 𝑙 = 𝑊 + 𝑊 𝐹0 𝑙 + 𝐹𝑛 𝜇𝑆𝑘 𝑟 Stepen iskorištenja zubaca 𝜂 utoliko je vedi ukoliko je 𝑙 vede i ukoliko su 𝛼.92 ÷ 0. Kada se zupci puno istroše stepen iskorištenja može pasti i na 0.85. Razlika ovih dužina je put klizanja Sk1.99 za odrađene zupce. Koeficijent trenja 𝜇 zavisi od materijala. Koristan rad je 𝑊 = 𝐹0 𝑙. brzine kretanja i od stanja površine klizanja. Ugao 𝛼 mijenja se u toku dodirnog perioda. Radijalna komponenta 𝐹𝑟 nastoji da razmakne zupčanike. I ovdje postoji razlika u dužinama a ova razlika predstavalja put klizanja Sk2. od tačke M do tačke O. Put klizanja može se odrediti pomodu dodirnice. Rad sile trenja: 𝑊 = 𝐹𝑛 𝜇 𝑆𝑘1 + 𝑆𝑘2 𝑟 Rad obimne sile: 𝑊 = 𝐹0 ∗ 𝑙 𝑙 .94 za neodrađene zupce Vede vrijednosti važe za podmazane zupce.

Primjenom evolventne funkcije može se konstruisati evolventa – tačka po tačku. Polarne koordinate tačaka evolvente su 𝜌 = 𝑅0 / cos 𝛼 i 𝜑 = tan 𝛼 − 𝛼 gdje je 𝑅0 poluprečnik osnovnog kruga. Polovina debljine zupca je 𝑏/2 = 𝑅𝜋/2𝑧. 𝑅0 𝛼 + 𝜑 = 𝑅0 tan 𝛼 Odakle je: 𝜑 = tan 𝛼 − 𝛼 Ugao 𝜑 zovemo evolventnom funkcijom ugla 𝛼 i obilježavamo ga sa oznakom inv 𝛼 (involut alfa). njenom primjenom rješavaju se takozvani problemi korekture evolventnih zupčanika. koji pomnožen poluprečnikom 𝑅0 daje dužinu luka 𝐺𝑇 na osnovnom krugu. EVOLVENTNA FUNKCIJA Evolventa se može konstruisati i primjenom evolventne funkcije. Vrijednost evolventne funkcije. dok je ugao Ψ koji odgovara polovini debljine zupca 𝑏𝑥 /2 na traženom prečniku 𝜋 Ψ = 2𝑧 + 𝑖𝑛𝑣 𝛼 − 𝑖𝑛𝑣 𝛼𝑥 . Ugao koji odgovara toj polovini je 𝜋/ 2𝑧 . pa je prema tome tražena debljina zupca: 𝑏𝑥 = 2𝑅𝑥 𝜋 − 𝑖𝑛𝑣 𝛼𝑥 − 𝑖𝑛𝑣 𝛼 2𝑧 36 .Mašinski elementi II Sakid Elvis 38. a 𝛼 + 𝜑 centralni ugao u radijanima. zavisno od ugla 𝛼 su date tabelarno. mogu se proračunati debljine zupca na proizvoljno izabranim krugovima. Debljina zupca na proizvoljno izabranom prečniku 𝐷𝑧 dobija se tako što se polazi od poznate debljine zupca 𝑏 na čeonom krugu 𝑏 = 𝑚𝜋/2 = 𝑅𝜋/𝑧 (za 𝑏 = 𝑏0 ).

𝐹0 𝐹𝑛 = = 𝑐𝑜𝑛𝑠𝑡. 37 . Otpor klizanja je uzrok što stvarno opteredenje varira u toku dodirnog preioda i što nije jednako na predajnom i prijemnom zupčaniku. jednakoj sili 𝐹𝑛 po veličini ali suprotnog smjera Periferna sila 𝐹0 računa se bilo na osnovu obrtnog momenta bilo na osnovu snage 𝑃 𝑊 i ugaone brzine 𝜔: 2𝑀0 2𝑃 𝐹0 = 𝑁 . ′ Zubac u radu nije stvarno optereden silom 𝐹𝑛′ ved silom 𝐹𝑛𝑅 zbog otpora klizanja 𝐹𝑅 = 𝜇𝐹𝑛′ . smjer mu se mijenja pri prelasku zupca iz prvog dijela dodirnog perioda u drugi. Prijemni zupčanik 2 djeluje na predajni zupčanik silom −𝐹𝑛 . vrste materijala. Otpor klizanja zavisi od koeficijenta otpora protiv klizanja 𝜇. Smjer sile na vratilu prijemnog zupčanika je suprotan smjeru sile na vratilu predajnog zupčanika. koji zavisi od niza faktora: opteredenja. prema tome ugao dodirnice 𝛼 je nepromjenljiv. on djeluje na prijemni zupčanik 2 silom 𝐹𝑛 . Pri računanju opteredenja i otpora oslonaca vratila na kojem se nalazi zupčanik potrebno je najprije odrediti silu 𝐹0 pa pomodu nje normalnu silu 𝐹0 pa pomodu nje normalnu silu 𝐹𝑛 . Zbog toga je i pritisak na zubac 𝐹𝑛 nepromjenljiv dok god je nepromjenljiva periferna sila 𝐹0 . brzine klizanja itd.Mašinski elementi II Sakid Elvis 39. jer sila 𝐹𝑛 djeluje u pravcu dodirnice. Otpor klizanja 𝐹𝑅 uprevan je na dodirnicu. Prilikom proračuna obično se operiše sa komponentama sile 𝐹𝑛 tj perifernom silom 𝐹0 i radijalnom silom 𝐹𝑟 . Silom 𝐹𝑛 pritiskuje zubac predajnog zupčanika zubac prijemnog zupčanika. cos 𝛼 I radijalna komponenta sile 𝐹𝑛 je nepromjenljiva pod istim uslovima: 𝐹𝑟 = 𝐹𝑛 sin 𝛼 = 𝐹0 tan 𝛼 = 𝑐𝑜𝑛𝑠𝑡 Ako je zupčanik 1 predajni. obrade. SILE I OPTEREDENJA VRATILA KOD ZUPČANIKA SA PARALELNIM VRATILIMA Dodirnica evolventnog para zubaca je prava linija. 𝐹0 = 𝑁 𝐷 𝜔𝐷 𝐷 u 𝑚 je prečnik dodirnog kruga zupčanika.

pod uslovom da se radi o novom zupčaniku čiji profil nije deformisan usljed pohabanosti. Promjena međuosnog rastojanja utiče takođe na opteredenje zubaca 𝐹𝑛 . njihovi su poluprečnici i dalje 𝑅1 i 𝑅2 oni mijenjaju samo svoj relativni položaj. stvarno međuosno rastojanje bilo bi 𝐴′ = 𝐴 ± ∆𝐴. Ovo je osobina samo evolventnih zupčanika. Evolvente se prirodno ne mijenjaju jer se ne mijenjaju ni ′ ′ ′ osnovni krugovi. U ovakvom stanju dodirni krugovi više ne igraju i ulogu podionih krugova. Iz sličnosti šrafiranih trouglova sa slike imamo: 𝑅1 𝑅2 = 𝑅01 𝑅02 i 𝑅′1 𝑅′2 = 𝑅01 𝑅02 Odnosno: ′ 𝑅02 𝑅2 𝑅2 = = ′ = 𝑖 𝑅01 𝑅1 𝑅1 Prečnici novih dodirnih krugova 𝑅01 / cos 𝛼′ i 𝑅02 / cos 𝛼′ mogu se izraziti zavisno od odnosa ∆𝐴/𝐴. Iz ovog razloga odstupanje od tačnog međuosnog rastojanja A ne smije prekoračiti izvjesne granice. centralna tačka de predi iz 𝑂 ′ u 𝑂 tj u tačku presjeka nove zajedničke tangente osnovnih krugova i centralne linije 𝑂1 𝑂′2 . OSOBINE EVOLVENTNOG ZUPČENJA Zupčanica sa evolventnim profilom zubaca odlikuju se izvjesnom neosjetljivošdu na netačnost međuosnog rastojanja i međusobnom razmjenljivošdu. Kada bi se zupčanici približili za ∆𝐴. Podioni krugovi se ne mijenjaju. Novo međuosno rastojanje: 𝑅01 𝑅02 𝑅1 cos 𝛼 + = + 𝑅2 cos 𝛼′ = 𝑅1 + 𝑅2 ± ∆𝐴 ′ ′ cos 𝛼 cos 𝛼 cos 𝛼′ cos 𝛼 ∆𝐴 ∆𝐴 =1± = 1± cos 𝛼′ 𝑅1 + 𝑅2 𝐴 𝑅′1 = 𝑅1 𝑅′1 = 𝑅2 cos 𝛼 ∆𝐴 = 1± 𝑅1 cos 𝛼′ 𝐴 cos 𝛼 ∆𝐴 = 1± 𝑅2 cos 𝛼′ 𝐴 𝐴′ = Udaljavanjem zupčanika smanjuje se aktivna dužina dodirnice i stepen sprezanja. ′ Ako se poslije sklapanja zupčanika središte zupčanika 2 nađe u tački 𝑂2 umjesto u tački 𝑂2 .Mašinski elementi II Sakid Elvis 40. 38 . Zupčanici sa evolventnim zupcima mogu se izrađivati kao članovi niza razmjenljivih zupčanika. ali se dobija nova dodirnica 𝐾1 𝑂′ 𝐾2 . Kada je odstupanje od tačnog međuosnog rastojanja A neznatno ono ne utiče na pravilnost rada zupčanika sa evolventnim zupcima. Stvarno međuosno rastojanje se povedava za ∆𝐴 = 𝑂2 𝑂2 i iznosi ′ ′ ′ 𝐴 = 𝑅1 + 𝑅2 = 𝑅1 + 𝑅2 + ∆𝐴 = 𝐴 + ∆𝐴 jer je tačno teorijsko rastojanje 𝐴 = 𝑅1 + 𝑅2 . Ugao dodirnice 𝛼 se takođe mijenja i postaje 𝛼 ′ . Tada de se stvoriti novi ′ ′ ′ dodirni krugovi sa poluprečnicima 𝑅1 = 𝑂′ 𝑂1 i 𝑅2 = 𝑂′ 𝑂2 .

Mašinski elementi II Sakid Elvis 41. na osnovnom krugu. Stepen sprezanja moženo napisati kao: 𝜀 = 𝑙0 . 𝑒0 . Prema tome je dodirni luk 𝑙 mogude izraziti pomodu duži 𝑀𝑁: 𝑙 = 𝑀𝑁 ∗ 𝑅/𝑅0 = 𝑀𝑁/ cos 𝛼 Svaki luk na deonom krugu može se izraziti pomodu odgovarajude duži na dodirnici njenim dijeljenjem kosinusom ugla dodirnice 𝛼. Dodirni luk 𝑙 odnosi se prema odgovarajudem luku 𝑙0 = 𝑀′ 𝑁′.korak na dodirnici 1 𝑀𝑁 1 𝑀𝑁 𝑙0 = = = 𝑒 cos 𝛼 𝑒 e cos 𝛼 𝑒0 39 . STEPEN SPREZANJA Stepen sprezanja definisan je opštim izrazom: 𝜀 = 𝑙/𝑒.aktivna dužina dodirnice. Za zupčanike sa evolventnim profilom zubaca može se ovaj iraz preinačiti i praktičnije izraziti. kao poluprečnik R prema poluprečniku R0. Luk 𝑀′ 𝑁′ jednak je duži 𝑀𝑁 jer prilikom odmotavanja zamišljenog konca ovaj luk prelazi u duž. 𝑒0 = 𝑒 cos 𝛼. Tako je proizvod kraka i kosinusa ugla 𝛼. korak na dodirnici ili korak na osnovnom krugu.

Za ugao dodirnice uzima se standardna vrijednost 𝛼 = 20°. jer on obilježava gornju granicu prečnika tjemenog kruga vedeg zupčanika sa kojim se još može postidi pravilan rad spregnutih zupčanika. GRANIČNI BROJ ZUBACA U sprezanju dva zupčanika tjemeni krug vedeg zupčanika može dodi u položaj da presječe dodirnicu u tački 𝐾1 koja bi se tada poklopila sa tačkom 𝑀. Opasnost od podsjecanja odnosno zaglavljivanja može se otkloniti na nekoliko načina npr: povedanjem dodirnog ugla. smanjenjem tjemene visine zubaca vedeg zupčanika.Mašinski elementi II Sakid Elvis 42. Mora se voditi računa o broju zubaca spregnutih zupčanika iz razloga da nebi došlo do zaglavljivanja zupčanika. ili može je preskedi čak i dalje od tačke 𝐾1 npr u tački 𝑀′. Tačka 𝐾1 pripada manjem zupčaniku a ona je presječna tačka dodirnice i normale na dodirnicu iz središta 𝑂1 manjeg zupčanika. Teorijska donja granica za broj zuba 𝑧2 nastaje kada i zupčanik 2 dođe do granice podsjecanja tj kada se poklope tačke 𝐾2 i 𝑁. Zavisnost brojeva zubaca zupčanika izrađenih kružnim zupčastim nožem ili profilisanim glodalom može se odrediti sa slike na osnovu trougla 𝑀𝑂𝑂2 na osnovu konusne toreme imamo: 2 2 𝑀𝑂2 = 𝑀𝑂2 + 𝑂𝑂2 − 2𝑀𝑂 ∗ 𝑂𝑂2 ∗ cos⁡ + 𝛼) (90 Odnosno 𝑅2 + 𝑕𝑠 Iz čega slijedi: 2 2 = 𝑅1 𝑠𝑖𝑛𝛼 2+𝑅2 + 2𝑅1 𝑅2 𝑠𝑖𝑛 2𝛼 𝑚𝑧2 2 𝑚𝑧1 sin 𝛼 2 𝑚𝑧2 𝑚𝑧1 𝑚𝑧2 + 𝑘𝑚 = + +2 𝑠𝑖𝑛 2𝛼 2 2 2 2 2 2 4𝑘𝑧2 − 2𝑧1 𝑧2 𝑠𝑖𝑛 2𝛼 − 𝑧1 𝑠𝑖𝑛 2𝛼 + 4𝑘 2 = 0 2 𝑧1 𝑠𝑖𝑛 2𝛼 − 4𝑘 2 4𝑘 − 2𝑧1 𝑠𝑖𝑛 2𝛼 Ako eliminišemo modul 𝑚 ostaje: Odakle dobijamo da je: 𝑧2 = Za standardne zupce 𝑕𝑠 = 𝑚 i 𝑘 = 1 Prema ovom obrascu može se za svaki broj zubaca 𝑧1 manjeg zupčanika proračunati broj zubaca vedeg zupčanika na granici zaglavljivanja. 40 . mijenjanjem oblika profila podnožnog dijela manjeg zupčanika itd. Manji zupčanik 1 zove se graničnim zupčanikom za vedi zupčanik 2 kada se tačke 𝑀 i 𝐾1 poklapaju.

Bok im ostaje evolventan ali im se mijenja debljina. zupci postaju šiljatiji. Tada se pri izradi mora primjeniti postupak korigovanja zubaca da bi se izbjeglo podsijecanje i obezbijedio dovoljan stepen sprezanja. Zbog povedanja tjemenog kruga zupčanika alat za izradu zupčanika mora biti pomjeren tj odmaknut od zupčanika za određeni iznos da bi tjemena linija prolazila kroz tačku 𝐾1 . Tjemena linija siječe dodirnicu u tački 𝐾 ′ koja leži izvan tačke 𝐾1 što znači da se radi o zupčaniku sa brojem zubaca 𝑧 < 𝑧𝑔 . 41 . monimalni zupčanici. Podsjecanje u ovom slučaju se otklanja tako što se povedava tjemeni krug za određeni iznos tako da tjemena linija osnovnog profila siječe dodirnicu u tački 𝐾1 . On je pozitivan kada se srednja linija osnovnog profila odmiče od deonog kruga zupčanika. korigovani zupčanici.Mašinski elementi II Sakid Elvis 43. granični zupčanici. Granica pozitivnog pomjeranja određena je pojavom šiljka na tjemenu zubaca. odnosno povedanje poluprečnika tjemenog kruga zupčanika sa brojem zubaca manjem od graničnog kada se izjednače: 𝑚 = 𝑅𝑠𝑖𝑛 2𝛼 + 𝑚𝑥 Gdje je sa 𝑥 označen faktor pomjeranja profila: 𝑚𝑧 𝑚 = 𝑠𝑖𝑛 2𝛼 + 𝑚𝑥 2 Odnosno 𝑥 = 1 − Koji iznosi za 𝛼 = 20° 𝑥0 = I za 𝛼 = 15° 𝑥0 = 𝑧𝑔 − 𝑧 𝑧 𝑧 = 1− = 2 𝑧𝑔 𝑧𝑔 𝑠𝑖𝑛 2𝛼 17 − 𝑧 17 30 − 𝑧 30 Faktor pomjeranja profila može biti i negativan. Minimalno odmicanje alata. KOREKTURA ZUBACA Težnja da zupčasti prenosnici budu što manji i da zauzimaju što manje prostora često iziskuje da se prave zupčanici sa brojem zubaca manjim od graničnog broja 𝑧𝑔 = 17. Minimalni broj zubaca kog kojega de se pojaviti šiljati zupci pri povedanju poluprečnika tjemenog kruga za iznos 𝑚𝑥 = 𝑚(14 − 𝑧)/17 iznosi: 𝛼 = 20° ∶ 𝑧𝑚𝑖𝑛 = 7. odnosno 𝑧𝑔 = 14. Proporcionalno pomjeranju alata povedava se debljina zubaca u korijenu. a tjeme im se sužava. a negativan kada se srednja linija osnovnog profila primiče ka zupčaniku. Pomjeranjem alata mijenja se oblik zubaca. 𝑖 𝑧𝑎 𝛼 = 15° ∶ 𝑧𝑚𝑖𝑛 = 8 S obzirom na uslove podjecanja i pojavu šiljaka mogu se zupčanici u zavisosti od broja zubaca svrstati u četiri grupe i to: normalni zupčanici.

25 do 0.Mašinski elementi II Sakid Elvis 45. Tada se on zove osnovnim koničnim zupčanikom. ′ Poluprečnik osnovnog kruga postaje beskonačno velik jer je 𝛿2 = 90°. po postupku relativnog kotrljanja.33. 42 . Broj zubaca osnovnog koničnog zupčanika računamo kao: 𝑧0 = 𝑧1 /𝑠𝑖𝑛𝛿1 Prečnik osnovnog koničnog zupčanika: 𝐷𝑡 = 𝐷1 /𝑠𝑖𝑛𝛿1 Spoljni korak mjeren po luku iznosi: 𝑒0𝑠 = 𝐷𝑡 𝜋/𝑧0 = 𝐷1 𝜋/𝑧1 Deoni ili dodirni konus osnovnog koničnog zupčanika prelazi u ravan i ima oblik kružnog prstena širine 𝐿 = 𝑅𝑡 − 𝑟𝑡 . izrađuju zupci spregnutih koničnih zupčanika.OSNOVNI KONIČNI ZUPČANIK Tanjirasti zupčanik može se usvojiti kao polazni oblik za proračunavanje i izradu koničnih zupčanika. Osnovni konični zupčanik može se yamisliti kao alat pomodu koga se. 𝑅𝑡02 = 𝑅𝑡 cos 𝛼 /𝑐𝑜𝑠90° = ∞ Stepen punode koničnog zupčanika naziva se odnos 𝛾 = 𝐿/𝑅𝑡 a ovaj odnos krede se od 0.

Radijalnom silom: 𝐹𝑅1 = 𝐹0 cos 𝛿1 tan 𝛼 3. Smjer sile 𝐹0 posmatran iz srednje dodirne tačke zupčanika. suprotan je smjeru obrtanja za predajno vratilo. Perifernom silom: 𝐹0 = 2𝑀0 /𝐷𝑚 1 2. može se rayložiti na dvije komponente 𝐹0 = 𝐹𝑛 cos 𝛼 i 𝐹𝑟 = 𝐹𝑛 sin 𝛼. 43 . a poklapa se sa smjerom obrtanja za prijemno vratilo.Mašinski elementi II Sakid Elvis 46. Aksijalnom silom: 𝐹𝑎1 = 𝐹0 sin 𝛿1 tan 𝛼 Periferna sila izračunava se ili na osnovu obrtnog momenta 𝑀0 𝑁𝑚 ili na osnovu snage 𝑃 𝑊 i ugaone brzine 𝜔: 𝐹0 = 𝑀01 𝑁 𝑅𝑚 1 𝐹0 = 𝑃 𝑅𝑚 1 𝜔1 𝑁 𝑅𝑚 1 je poluprečnik srednjeg deonog kruga zupčanika. Sila 𝐹𝑛 koja je upravna na evolventni bok zupca. a njen moment 𝐹0 𝑅𝑚 1 izaziva obrtanje vratila i izlaže ga torziji. može se sila 𝐹𝑟 razložiti na dijelove tj na radijalnu i aksijalnu komponentu: 𝐹𝑅1 = 𝐹𝑟 cos 𝛿1 = 𝐹𝑛 sin 𝛼 cos 𝛿1 = 𝐹0 sin 𝛼 cos 𝛿1 / cos 𝛼 = 𝐹0 cos 𝛿1 tan 𝛼 𝐹𝑎1 = 𝐹𝑟 sin 𝛿1 = 𝐹𝑛 sin 𝛼 sin 𝛿1 = 𝐹0 sin 𝛼 sin 𝛿1 / cos 𝛼 = 𝐹0 sin 𝛿1 tan 𝛼 Isto ovo vrijedi i za drugi zupčanik samo s indexom 2. osim toga ona stvara moment 𝐹𝑎 𝑅𝑚 1 koji vratilo izlaže naprezanju na savijanje. Ako se osa zupčanika uzme kao osnovica. Sila 𝐹0 izlaže vratilo savijanju. Smjer aksijalne sile uvijek je upravljen od vrha konusa ka zupčaniku. Znači konični zupčanik optereduje vratilo slijededim silama: 1. uvijek se uzima da je sila 𝐹𝑛 koncentrisana i da djeluje na deonom ili dodirnom konusu. Aksijalna sila 𝐹𝑎 potiskuje ili isteže vratilo u zavisnosti od položaja axijalnog ležišta. Radijalna sila 𝐹𝑅 savija vratilo a smjer joj je uvijek upravan ka vratilu. SILE I OPTEREDENJA VRATILA U radu je yubac koničnog zupčanika izložen sili 𝐹𝑛 . Ovaj moment uzima se u obzir prilikom određivanja otpora oslonaca.

kao multiplikator broja obrtaja. Pužni zavrtanj je predajni a pužni zupčanik prijemni dio prenosnika. U ovoj sprezi često je pužni zavrtanj izrađen sa zavojnicom sličnom standardnoj trapeznoj zavojnici dok je pužni zupčanik skup segmenata navrtke smještenih po obimu točka. Odlikuje se tihim i sigurnim radom i srazmjerno lakom i zbijenom konstrukcijom. Ugao ukrštenja vratila pužnog prenosnika gotovo redovito iznosi 90° ali može biti i drugačiji. Pužni prenosnik može biti iskorišden i obrnuto. Kao mane pužnog prenosnika mogu se spomenuti: potreba za tačnim sklapanjem. često relativno jako habanje zubaca itd. Pužni prensnik upotrebljava se za dizalice. mašine alatke. uopšteno tamo gdje je potrebno da se jaka redukcija obrtaja obavi u što manjoj jedinici tj reduktoru. poreba za odličnom obradom dodirnih površina. 44 . Pužni prenosnik liči na spregu zavrtnja i navrtke.Mašinski elementi II Sakid Elvis 47. za odličnim podmazivanjem i za axijalnim ležištem. Pri obrtanju pužnog zavrtnja. Smjer obrtanja pužnog zupčanika zavisi od smjera obrtanja pužnog zavrtnja i od pravca nagiba njegove zavojnice. nepokretnog u aksijalnom smjeru obrde se i pužni zupčanik. PUŽNI PRENOSNIK Pužni prenosnik sastoji se iz pužnog zvartnja i pužnog zupčanika a upotrebljava se za prenošenje obrtnog momenta između mimoilaznih vratila radi smanjivanja broja obrtaja. Periferna brzina pužnog zavrtnja onda iznosi: 𝑣01 = Aksijalna brzina pužne zavojnice iznosi: 𝑣𝑎1 = 𝑣01 tan 𝛾 = 𝐷1 𝜋𝑛1 tan 𝛾 /60 = 𝑕𝑛1 /60 Brzina klizanja: 𝑣𝑘 = 𝑣01 /𝑐𝑜𝑠𝛾 Periferna brzina pužnog zupčanika iznosi: 𝑣02 = 𝐷2 𝜋𝑛2 60 𝑚 𝑠 Pužni prenosnik je pogodan za jako redukovanje broja obrtaja. Periferna brzina pužnog zavrtnja računa se kao: 𝑣01 = 𝐷1 𝜋𝑛1 60 𝑚 𝑠 𝐷1 -prečnik podionog kruga 𝑛1 -broj obrtaja pužnog zavrtnja Kako je: tan 𝛾 = 𝑕 𝐷1 𝜋 𝑕𝑛1 60 tan 𝛾 𝑚 𝑠 h – hod zavojnice.

Osim toga smatra se da su sile koncentrisane i da djeluju u centralnoj tački 𝑂.Mašinski elementi II Sakid Elvis 48. Aksijalna sila 𝐹𝑎1 pritiskuje ili isteže vratilo pužnog zavrtnja u zavisnosti od položaja aksijalnog ležišta prema tome i vratilo pužnog zavrtnja mora imati aksijalno ležište. 45 . SILE I OPTEREDENJE VRATILA KOD PUŽNOG PRENOSNIKA Pri odreživanju sila koje potiču od obrtnog momenta koji se prenosnikom prenosi. Radijalna sila 𝐹𝑟 jednaka je i za vratilo pužnog zavrtnja i za vratilo pužnog zupčanika po veličini ali je suprotnog smjera. Smjer aksijalne sile 𝐹𝑎1 suprotan je smjeru obrtanja pužnog zupčanika. Smjer periferne sile 𝐹01 za vratilo pužnog zavrtnja suprotan je smjeru obrtanja zavrtnja. a koje optereduju vratila pužnog zavrtnja i zupčanika. Sile koje djeluju na pužni zavrtanj su: Periferna sila: 𝐹01 = 𝐹′𝑛 sin 𝛾 + 𝜌′ = 𝐹𝑛 sin 𝛾 + 𝜌′ / cos 𝜌′ = 𝐹𝑁 sin 𝛾 + 𝜌′ cos 𝛼𝑛 / cos 𝜌′ Axijalna sila: 𝐹𝑎1 = 𝐹′𝑛 𝑐𝑜𝑠 𝛾 + 𝜌′ = 𝐹𝑛 𝑐𝑜𝑠 𝛾 + 𝜌′ /𝑐𝑜𝑠𝜌′ = 𝐹𝑁 cos 𝛾 + 𝜌′ 𝑐𝑜𝑠𝛼𝑛 /𝑐𝑜𝑠𝜌′ Radijalna sila: 𝐹𝑟 = 𝐹𝑁 𝑠𝑖𝑛𝛼𝑛 Od periferne sile 𝐹01 potiču obrtni moment 𝐹01 𝑅1 koji vratilo pužnog zavrtnja izlažu torziji i moment savijanja koji zavisi od udaljenosti oslonaca a koji izaziva u vratilu napone na savijanje i smicanje. zanemaruje se otpor klizanja poprijeko na zupce. a uzima se u obzir otpor klizanja uzduž zubaca. Ona savija oba vratila nastojedi da ih razmiče.

pužni zavrtanj i pužni zupčanik mijenjaju uloge pa pužni zupčanik postaje predajni element. vrsta maziva. brzina kretanja. Koeficijent trenja ne može se unaprijed ni približno odrediti pa je procjenjivanje veličine 𝜂𝑘 uopšte prilično proizvoljno. Često je potrebno da se pužni zupčanik ne obrde sam od sebe pod opteredenjem kada motorni obrtni moment prestane da djeluje na pužni zavrtanj. tačnost izrade i sklapanje. pa je stepen iskorišdenja u stanju samokočenja za (𝜌 ≈ 𝜌′): 𝜂′𝑘 = 𝑡𝑔 𝛾 − 𝜌 /𝑡𝑔𝛾 Samokočenje nastupa kada je 𝛾 = 𝜌 i tada je 𝜂𝑘 = 0.Mašinski elementi II Sakid Elvis 49.stvarni ugao trenja 𝛼𝑛 . Na koeficijent trenja utiču mnogi faktori kao što su: materijal. zagrijanost itd. Stepen iskorišdenja 𝜂𝑘 je vedi kada je ugao dodirnice manji.ugao dodirnice u normalnoj ravni Ugao trenja 𝜌 može se samo približno procjeniti. Takav pužni prenosnik treba da se odlikuje sposobnošdu samokočenja. 46 . a pužni zavrtanj prijemni element pužnog prenosnika. STEPEN ISKORIŠDENJA Stepen iskorišdenja zavojnog kretanja elemenata pužnog prenosnika je: 𝜂𝑘 = Prividni koeficijent trenja je: 𝐹02 𝑣02 cos 𝛾 + 𝜌′ 𝑡𝑔𝛾 𝑡𝑔𝛾 = = ′) 𝐹01 𝑣01 sin⁡ + 𝜌 (𝛾 𝑡𝑔(𝛾 + 𝜌′ ) 𝜇′ = 𝑡𝑔𝜌′ = 𝑡𝑔𝜌/𝑐𝑜𝑠𝛼𝑛 𝜌 . finoda obrade zavojaka i zubaca. U stanju u kome dolazi do izražaja sposobnost samokočenja. Čak je promjenljiv za vrijeme rada jednog te istog pužnog prenosnika pa se uzima da je 𝜌 ≈ 𝜌′. Radi sigurnosti radi eventualnih potresa kojem može biti izložen pužni prenosnik te zbog netačnosti računa treba usvojiti da je 𝛾 < 𝜌 da bi se spriječilo spuštanje tereta odnosno samovoljno obrtanje pužnog prenosnika.. način dovođenja maziva.. Pa se stepen iskorišdenja može računati i kao: 𝜂𝑘 = 𝑡𝑔𝛾/𝑡𝑔(𝛾 + 𝜌) Na stepen iskorišdenja 𝜂𝑘 znatno utiče koeficijent trenja µ.

635𝜉 𝑚𝑚 47 .Mašinski elementi II Sakid Elvis 50.5 gdje je Φ faktor oblika Prečnik tjemenog kruga pužnog zavrtnja je: 𝐷𝑠1 = 𝐷1 + 2𝑕𝑠 = 𝐷1 + 2𝑚𝑛 Prečnik podnožnog kruga: 𝐷𝑖1 = 𝐷1 − 2𝑕𝑖 Srednji ugao penjanja zavojnice pužnog zavrtnja određuje se po obrascu: 𝑡𝑔𝛾 = Periferna brzina pužnog zupčanika je: 𝑣02 = Snagu računamo kao: 𝑃2 = 𝑕 𝑒𝑠 𝑧1 𝜋𝑚𝑠 𝑧1 𝑚𝑠 𝑧1 𝑧1 = = = = 𝜋𝐷1 𝜋𝐷1 𝜋𝐷1 𝐷1 2𝑅1 /𝑚𝑠 𝜋𝐷2 𝑛2 𝑕𝑛1 𝑚 = 60 60 𝑠 3 𝑚𝑠 𝑐𝜓𝜔2 𝑧2 𝑊 0.ugaona brzina pužnog zupčanika 2𝑀02 𝜉 = 𝜋𝑐𝜓𝑧2 3 0.635 ∗ 𝑃2 𝜉 𝑐𝜓𝑧2 𝜔2 Koeficijent faktora oblika: 𝜉 = Φ/9. STATIČKI PRORAČUN PUŽNOG PRENOSNIKA Modul pužnog prenosnika za uzdužni presjek zavrtnja odnosno za poprečni presjek pužnog zupčanika računamo kao: 3 𝑚𝑠 = 𝑀02 .broj zubaca pužnog zupčanika 𝜉 .faktor dužine zubaca 𝑧2 .koeficijent faktora oblika 𝜔2 .obrtni moment na vratilu pužnog zupčanika c – koeficijent opteredenja zubaca 𝜓 .